Kernenergie

[0:00:01] Dames en heren, een hele goede middag.

[0:00:04] Hartelijk welkom aan iedereen op de publieke tribune... ...die voor dit debat, het commissiedebat kernenergie, belangstelling heeft... ...en die er vandaag ook is.

[0:00:13] Ik wil dat ook doen naar de mensen die dit via de livestream volgen.

[0:00:17] Hartelijk welkom en een warm welkom aan de minister en ondersteuning.

[0:00:21] En aan de leden, we gaan aan de slag met dit debat.

[0:00:24] We gaan beginnen met de eerste termijn aan de kant van de Kamer.

[0:00:29] Elk lid heeft een spreektijd van vijf minuten.

[0:00:33] Ik zou willen beginnen met een viertal interrupties naar elkaar toe.

[0:00:37] En als ik het goed zie, want ik zie dat niet helemaal, maar de heer Vlag heeft zijn naambordje wel staan, maar is er nu niet.

[0:00:46] Maar dat zien wij zometeen vanzelf.

[0:00:47] Ja, de heer Vlag komt wat later, maar die komt wel, heeft hij gezegd.

[0:00:52] Dank voor die informatie.

[0:00:55] Dat betekent dat ik mevrouw van Oosterhout, na bescholingsbetuigende arbeid,

[0:00:58] ...het woord geeft voor de inbreng in de eerste termijn.

[0:01:00] Gaat uw gang.

[0:01:01] Ja, veel dank, voorzitter.

[0:01:03] Voorzitter, wat wij willen is dat de Nederlander betaalbare elektriciteit heeft.

[0:01:07] Elektriciteit waarmee onze bedrijven kunnen werken... ...en die Nederland klimaatneutraal maakt.

[0:01:11] Dat is goed voor de mensen, goed voor onze planeet en ook goed voor onze economie.

[0:01:15] De vraag is of de keuze voor kernenergie hierbij helpt.

[0:01:18] We gaan er nu veel tijd en belastinggeld in steken, maar zal dat wel lonen?

[0:01:23] Voor mijn fractie is het helder.

[0:01:25] Als er ooit een vorm van kernenergie komt die betaalbaar is, volledig veilig is, geen afval veroorzaakt en praktisch haalbaar is, dan willen we daar zeker met een open blik naar kijken.

[0:01:34] Alleen bestaat dat vandaag de dag nog niet.

[0:01:37] Nieuwe kernenergie is duur en komt te laat.

[0:01:40] De afgelopen twintig jaar is in Europa slechts één nieuwe kerncentrale met succes gebouwd, die in Finland.

[0:01:45] En die bouw duurde vier keer zo lang en werd drie keer zo duur.

[0:01:48] Ook in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zien we vertraging op vertraging en blijven kosten oplopen.

[0:01:54] Kan de minister vertellen wat er zo anders is hier in Nederland?

[0:01:57] Waarom zou Nederland niet met deze problemen geconfronteerd worden?

[0:02:01] En als we Nederland met gelijkwaardige vertragingen te maken krijgen, gaat de minister er dan voor zorgen dat Nederland alsnog een CO2-vrije elektriciteitsvoorziening in 2035 geeft en de klimaatdoelen haalt?

[0:02:11] Als de kosten voor de bouw blijven oplopen, wie zal dat betalen?

[0:02:15] Moet de Nederlandse belastingbetaler dan voor die extra miljarden opdraven?

[0:02:19] En dan hebben we het nog niet over de kosten van radioactief afval.

[0:02:23] We zien dat de prijs voor kernenergie alleen maar toeneemt en dat terwijl de prijs voor wind, zon en opslag al jarenlang daalt.

[0:02:30] Voorzitter, de minister pleitte eerder al voor technologie-neutraliteit, bijvoorbeeld op de energieraad van september dit jaar.

[0:02:36] Er werd echter 14 miljard vrijgemaakt specifiek voor kernenergie.

[0:02:40] De investeringskosten voor twee kerncentrales worden nu zelfs geschat op minstens 20 tot 30 miljard.

[0:02:45] En bij gebrek aan private investeerders is de kans groot dat dit volledige bedrag bij de Nederlandse belastingbetaler terechtkomt.

[0:02:51] Zoveel geld specifiek voor kernenergie, dat is niet technologie-neutraal.

[0:02:57] De minister zou er ook voor kunnen kiezen dat bedrag in een open tender voor CO2-vrije capaciteit beschikbaar te stellen.

[0:03:02] Laat de markt vrij concurreren om de meeste elektriciteit tegenover dat subsidiebedrag te zetten.

[0:03:07] Waarom kiest de minister niet voor deze technologie-neutrale aanpak?

[0:03:12] Voorzitter, er wordt naar Zeeland gekeken voor één of twee kerncentrales.

[0:03:15] Kan de minister bevestigen dat andere locaties, zoals de Eemshaven, niet meer serieus overwogen worden?

[0:03:21] En als die één of twee centrales in Zeeland moeten komen, kan de minister dan garanderen dat er niets voor die kerncentrales gebouwd zal worden in natuur- of op landbouwgrond?

[0:03:30] De bouw en uitbating van kerncentrales lijkt ook tot aanzienlijke stikstofuitstoot.

[0:03:34] Wat betekent die uitstoot bijvoorbeeld door de neerslag in de Brabantse Wal voor de woningbouw?

[0:03:39] Kan de minister garanderen dat er geen vertraging komt op de woningbouw als gevolg van deze bijkomende stikstof?

[0:03:46] Voorzitter, een nieuwe kerncentrale heeft koelwater nodig.

[0:03:49] ...kan de minister bevestigen dat er geen koeltoren komt in Zeeland.

[0:03:53] En als de kerncentrales dan gekoeld worden met water uit de Westerschelde... ...zal dat leiden tot ongeoorloopde opwarming van het water.

[0:04:00] Dat is slecht voor schelpdieren en rivierkreeften.

[0:04:03] Als uit de studie naar de ecologische effecten blijkt dat het koelwater tot milieuschade kan leiden, onder andere door het potentieel overschrijden van de temperatuurnormen, bevestigt de minister dan dat er geen water uit de Westerschelde als koelwater gebruikt zal mogen worden.

[0:04:16] Tot slot, voorzitter.

[0:04:18] De Provinciale Staten van Zeeland hebben vijf eisen opgesteld.

[0:04:21] Als niet aan die eisen is voldaan, zal de provincie niet meewerken aan een kerncentrale.

[0:04:26] Zal de minister deze eisen allemaal volledig inwilligen?

[0:04:30] Voorzitter, op basis van de feiten lijkt het erop dat kernenergie in Nederland weinig realistisch is, enorm duur zal worden en dus niet zal bijdragen aan betaalbare elektriciteit voor Nederlanders.

[0:04:39] We zien vandaag een eenzijdige, zelfs dogmatische focus op kernenergie, terwijl het in de realiteit vooral voor kopzorgen zorgt.

[0:04:46] Is de minister het ermee eens dat we deze te dure fata morgana van nieuwe kerncentrales beter achterwege laten en volop focussen op wat in de praktijk wel werkt, vandaag al, en zal leiden tot goedkopere groene energie, zon, wind en opslag?

[0:04:59] Dank u wel.

[0:05:01] Dank u wel.

[0:05:01] De interruptie van de heer Van den Berg namens JANU20.

[0:05:05] Ja, dank, voorzitter.

[0:05:06] Wat mij eigenlijk vooral opvalt bij het hoofd van mevrouw Van Oosterhout, is dat het vooral dogmatisch is gericht op anti-kernenergie.

[0:05:13] Want ik hoor je zoveel eisen opwerpen dat het geen impact mag hebben op landbouwgrond, op natuurgronden, niet op de woningbouw, of het wel goed is geregeld met technologie-neutraliteit, over afval.

[0:05:26] op zich terecht te zorgen, dat mag, maar bent u dan wel bereid om ook al diezelfde vragen te stellen wanneer het gaat om bijvoorbeeld andere technologieën, zoals zon en windenergie?

[0:05:39] Nou, zoals ik bij mijn betoog al begon, als er ooit een vorm van kernenergie komt die wel betaalbaar is, die volledig veilig is, waarbij het afval goed geregeld is, die praktisch haalbaar is, dan willen we daar naar kijken.

[0:05:54] Maar dat is op dit moment niet het geval.

[0:05:56] En als het gaat om hernieuwbare energie, ja, dat is gewoon het winning team.

[0:06:02] En mijn fractie kiest voor het winning team, ja.

[0:06:06] U zegt dat het er niet is en dat er geen betaalbare, betrouwbare of veilige kernenergie is, maar u zou eens naar Frankrijk moeten kijken, het land binnen Europa wat de laagste CO2-uitstoot heeft en ook de laagste energiekosten qua stabiliteit.

[0:06:20] Als u daar niet naar kijkt en dan alleen maar wil kijken naar de negatieve effecten, dan vraag ik mij echt af.

[0:06:25] U bent toch juist gericht op het realiseren van CO2 op een leefbare planeet.

[0:06:30] Dan kunt u zich toch niet permitteren om dit uit te sluiten voor de toekomst.

[0:06:37] We kunnen ons absoluut permitteren om kernenergie uit te sluiten.

[0:06:40] We hebben kernenergie niet nodig als we toe willen naar het energiesysteem van de toekomst.

[0:06:44] Dat laten ook meerdere onderzoeken zien.

[0:06:46] Het is echt een politieke keuze om toch voor kernenergie te gaan.

[0:06:49] En ik ben blij dat u toch even over Frankrijk begint, want daar hebben ze namelijk het energiebedrijf moeten nationaliseren.

[0:06:55] ...in de hoop nog enige vooruitgang te kunnen boeken met de kerncentrales... ...die al heel lang in aanbouw zijn.

[0:07:00] Dat heeft hen 10 miljard gekost voor slechts 17 procent van de aandelen.

[0:07:04] Er staat een megaschuld van meer dan 60 miljard nu op de balans van EDF.

[0:07:09] Dus die Franse begroting is niet iets waar ik hier doorzoek ben... ...en zeker niet iets wat ik hier in Nederland graag zou willen herhalen.

[0:07:15] En met u bedoelt u, denk ik, de voorzitter, en dat is ook het verzoek.

[0:07:18] Ik heb een tweede verzoek en dat is om goed op te letten op de microfoons.

[0:07:21] Dat is aan iedereen gericht.

[0:07:23] Dan kunnen de mensen thuis het debat ook goed volgen.

[0:07:25] Dus na het spreken graag de microfoon uitzetten, actief.

[0:07:29] Lieverd van den Bergh, VVD en interruptie.

[0:07:32] JOURNALISTE Ja, goed.

[0:07:33] Wat zal ik hier nog over zeggen?

[0:07:34] Ik wil alleen aan u vragen.

[0:07:36] Kunt u bevestigen dat er elk jaar minstens enkele tientallen miljarden euro's naar subsidies gaan, bijvoorbeeld voor wind-, zonne-energie- en batterijen?

[0:07:46] En ook voor u, bedoelt u met u de voorzitter?

[0:07:49] Graag via de voorzitter spreken is het verzoek.

[0:07:52] Mevrouw Van Oosterhout.

[0:07:54] Nou, ik kan in ieder geval bevestigen dat er elk jaar nog bijna 50 miljard naar fossiele subsidies gaan.

[0:07:58] En daarnaast lijkt het me ook heel logisch dat we investeren in het energiesysteem van de toekomst, voorzitter.

[0:08:03] En daar zijn subsidies voor wind en zon, wat mij betreft, ook onderdeel van.

[0:08:10] Dank u wel.

[0:08:10] U heeft nog een interruptie van de heer Jumelet van het CDA.

[0:08:12] Houd hang.

[0:08:13] Dank u wel, voorzitter.

[0:08:15] Ik heb mevrouw Van Oosterhout gehoord, zeker als het gaat om haar ideeën over kernenergie.

[0:08:22] Maar daar hoorde ik ook in dat vooral wind en zon inzetten de ideeën van GroenLinks Partij van de Arbeid.

[0:08:30] Voorzitter, ik zou heel graag ook een reactie willen op wat we vorige week hoorden, namelijk het onderzoek van TU Delft, waar het gaat over de daadwerkelijke opbrengst van wind op zee.

[0:08:41] Hoe zij daar dan tegen aankijkt als het gaat juist om die energiemix met wind en zon wordt het toch heel... Ook een langdurig traject zo lijkt mij, ook met heel veel ruimtegebruik en ik zou graag een reactie op willen.

[0:08:54] Wat het onderzoek van TU Delft laat zien, is dat er wellicht in de toekomst, zo wellicht over vijftien jaar, een probleem zou kunnen zijn.

[0:09:00] Ik ga ervan uit dat we over vijftien jaar nog beter inzicht hebben in hoe we wind op zee nog verder kunnen optimaliseren.

[0:09:06] Het is goed dat we daar ook naar kijken.

[0:09:09] Wat mijn fractie betreft is er nog steeds meer dan voldoende zicht op om het wind op zee nog verder te versnellen.

[0:09:16] En met een combinatie van wind op zee,

[0:09:20] Met zon en met opslag denkt mijn fractie toe te kunnen naar het energiesysteem van de toekomst.

[0:09:26] Dat kan sneller en goedkoper dan met kernenergie.

[0:09:34] Ja, voorzitter, want ik vroeg ook vooral naar die energiemix.

[0:09:38] Want volgens mij hebben we juist ook gehoord dat die mix zo nodig is... ...om het totaal te kunnen met elkaar beantwoorden, die energievraag.

[0:09:45] En ik wil eigenlijk zeggen, nou ja, dat komt wel goed.

[0:09:48] En dat lijkt mij een beetje een kort door de bocht conclusie.

[0:09:52] GESPREKSLEIDER.

[0:09:53] Ja, voorzitter, het komt wel goed.

[0:09:56] Dat is niet zozeer omdat ik dat zo heel graag wil, maar er liggen allerlei onderzoeken aan ten grondslag dat het ook zeker mogelijk is om het energiesysteem van de toekomst in te richten zonder kernenergie.

[0:10:07] De heer Vermeer met een interruptie namens de BBB-fractie.

[0:10:10] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:10:11] Mevrouw Van Oosterhout noemt even in een bijzinnetje ook over opslag.

[0:10:16] We hebben vorige week het rapport van de Algemene Rekenkamer gehad over waterstof.

[0:10:22] Nou ja, het kost vier keer zoveel als dat eerst de bedoeling was, minimaal.

[0:10:27] En we krijgen het niet van wal.

[0:10:31] Klopt het, mevrouw Van Oosterhout,

[0:10:35] Nou, laat ik het dus anders formuleren.

[0:10:36] Als ik een motie indien dat ik zeg dat dezelfde eisen die mevrouw Van Oosterhout stelt aan kernenergieontwikkeling, dat we die ook moeten gaan stellen aan wind- en zonne-energie en dan het totale complex, inclusief de opslag en netwerkversterking die daarvoor nodig is, of mevrouw Van Oosterhout dan die motie mede gaat ondertekenen.

[0:10:59] Van Oosterhout.

[0:11:00] Dan zou ik eerst naar die motie moeten kijken als het gaat om betaalbaar, veilig, met oog voor de omgeving.

[0:11:08] Dat zijn belangrijke randvoorwaarden.

[0:11:10] Laten we er vooral samen naar kijken.

[0:11:12] De heer Vermeer.

[0:11:13] Is mevrouw Van Oosterhout het ook met mij eens dat kernenergie veel minder ruimtebeslag en dus als oog voor de omgeving veel gunstiger is dan bijvoorbeeld wind op land, wind op zee en zonneparken?

[0:11:28] Mevrouw Van Oosterhout.

[0:11:29] Nee, dat ben ik niet met de heer Vermeer eens.

[0:11:32] Dank u wel.

[0:11:33] De heer Van den Berg heeft nog één interruptie over en die gaat hij nu inzetten.

[0:11:38] Gaat uw gang.

[0:11:38] Ja, voorzitter, ik ga me geen illusie meer maken dat ik u kan overtuigen of dat u nog zal overgaan op een positieve houding richting kernenergie.

[0:11:46] Maar, voorzitter, wat ik gewoon echt niet snap, is u zegt hier van die onderzoeken van wat hier net wordt gezegd, dat windturbines veel minder opwekken dan is begroot.

[0:11:56] Er is begroot dat het om 56 procent gaat waarin die windturbines wel energie zouden opwekken.

[0:12:02] Dat gaat om 35 procent.

[0:12:05] Dat scheelt gigantisch veel voor onze energiemix.

[0:12:07] Maar u wilt daar gewoon niet naar kijken.

[0:12:09] U zegt van dat komt wel goed in de toekomst, terwijl die onderzoeken onderbouwd er liggen, dat dat inderdaad niet zo is.

[0:12:15] En u wilt daar niet mee aan de slag.

[0:12:17] U wilt daarvoor blijven wegkijken.

[0:12:20] En u bevestigt daarmee eigenlijk dat u in de toekomst helemaal niet naar zo'n systeem over zou kunnen gaan.

[0:12:25] Waarom wilt u dit nou niet gewoon meenemen?

[0:12:27] Waarom een noodstraat?

[0:12:28] Nou, voorzitter, dan heeft de heer Van den Berg niet goed geluisterd... ...naar mijn reactie op de vraag.

[0:12:33] Het onderzoek van TU Delft laat zien... ...dat er mogelijk over 15 jaar een probleem zou kunnen zijn.

[0:12:37] Ik wil heel duidelijk aangeven dat ik blij ben dat we dit weten... ...en dat we er uiteraard naar moeten kijken hoe we dit verder moeten optimaliseren.

[0:12:46] Dank u wel.

[0:12:48] Tot zover uw inbreng.

[0:12:51] Dan geef ik nu het woord aan de heer Van den Berg... ...voor onze inbreng voor jaar 2021.

[0:12:54] Ja, voorzitter, is dat niet mooi?

[0:12:57] Mijn allereerste debat over kernenergie als kersvers Kamerlid.

[0:13:01] Want ik kan wel met recht zeggen, als kernenergie een kindje zou zijn, dan zou ik er niet drie, maar vier hebben, voorzitter.

[0:13:08] En lieve meiden, daarmee wil papa natuurlijk niet zeggen dat jullie drie minder belangrijk zijn dan nummer vier.

[0:13:13] Nee, in tegendeel.

[0:13:15] Maar kernenergie biedt zoveel, nee, zelfs talloze voordelen.

[0:13:19] En dat de toekomst van mijn meisjes ermee gediend is.

[0:13:23] Want, voorzitter, energie opwekken met kernenergie is wat mij betreft bij uitstek de beste manier die er is.

[0:13:29] En om jullie mee te nemen in waarom ik dat vind, neem ik jullie even mee naar de jaren negentig.

[0:13:34] Ik was al op jonge leeftijd geboeid door natuur, techniek en het prachtige Nederlandse landschap met haar adembenemende luchten.

[0:13:42] En ik heb een geweldige opvoeding gehad, waarin mijn moeder mij ook uitlegde dat je met respect met de wereld om moet gaan, met mensen, met de buurt en met de omgeving.

[0:13:52] En zo geboeid als dat ik was door techniek en ondersteund door mijn opa, die eerder in de krachtcentrale in huizen werd, ben ik gaan uitzoeken hoe die techniek eraan kan bijdragen dat we met respect omgaan met onze wereld.

[0:14:04] En na wat studie tussen kolen, aardgas, olie, zag die achtjarig Daniel heel snel dat die inferieur waren vergeleken met de nucleaire techniek.

[0:14:15] Wat ik al zei, voorzitter, aan kernenergie zitten zoveel voordelen dat ik die namens JA in 20 nog maar eens even opsom.

[0:14:23] En ik benadruk dat bij elk punt nucleair het beste scoort.

[0:14:27] Een onbeperkte energievoorraad, weinig ruimtegebruik, de hoogste energieopbrengst per vierkante meter en toch niet onbelangrijk voor Nederland.

[0:14:35] Een lange levensduur, wel tachtig jaar, geen uitstoot, niet van luchtvervuiling, nog CO2, met als gevolg de minste stervenvallen per opgewekte energie.

[0:14:44] En ondanks dit alles de minste mijnbouw en het minste gebruik van grondstoffen, zoals betonnen staal.

[0:14:49] Het gaat gepaard met hoogwaardige werkgelegenheid, lage energieprijzen, met wereldwijde welvaart tot gevolg.

[0:14:55] En zo kan ik nog wel even doorgaan.

[0:14:57] Feit is, de jonge Daniel had een missie.

[0:15:00] De wereldwijde transitie naar kernenergie versnellen.

[0:15:04] En dat gaat sneller, maar het kan en het moet ook sneller dan nu.

[0:15:09] En voorzitter, dat brengt me bij de agenda van vandaag.

[0:15:12] De SMR-strategie en de TNO-studies die de minister erbij heeft gestuurd.

[0:15:17] En ik heb drie punten en drie vragen over deze studie.

[0:15:21] Ten eerste, smr's krijgen wat ons betreft te weinig serieuze plekken in de analyses.

[0:15:26] De studies gaan vooral over kernenergie als containerbegrip en vergelijken wel op hoofdlijnen, maar de echte kracht van smr's zit juist in de slimme inpassing.

[0:15:35] Dus co-locatie bij de industrie of warmteindustrie, warmte, stroom, ontlasting van publieke infrastructuur, zoals ons netwerk, waar dat kan.

[0:15:44] En mijn vraag aan de minister is dan ook, komt er nog een aparte smr-integratiestudie

[0:15:49] die juist die co-locatie en de infrastructuurvoordelen expliciet meeneemt, in plaats van SMR zoals nu een beetje als een bijlage te behandelen.

[0:15:58] Ten tweede, de vergelijking van wind op zee versus kernenergie staat of valt met één begrip, de capaciteitsfactor.

[0:16:05] Voor de mensen thuis, capaciteitsfactor is het gemeel dat je haalt ten opzichte van het maximale vermogen.

[0:16:11] Als je dus één gigawatt wind op zee hebt, zo meteen twintig,

[0:16:14] Je rekent dan met 57 procent en dan verwacht je dat je wat meer stroom krijgt dan wanneer je rekent met 42 procent, zoals de minister laatst zei.

[0:16:23] En zeker als de praktijk nog lager uitvalt, rond de 35 procent.

[0:16:27] En dat is niet zomaar een detail, voorzitter.

[0:16:29] Want als je minder produceert per gigawatt, heb je meer vermogen nodig voor diezelfde hoeveelheid stroom.

[0:16:35] En daar lopen we nu tegenaan.

[0:16:36] En dan heb je dus meer aansluitvermoging, meer kabels, meer netwerkkosten en meer ruimtebeslag in de gehele keten.

[0:16:42] Mijn vraag aan de minister, waarom worden in de vergelijkbare studies of de vergelijkende studies van TNO nog gerekend met zulke optimistische aannames?

[0:16:52] Terwijl u zelf al heeft aangegeven dat het realistisch lager ligt.

[0:16:55] In de studies van TNO van oktober staat nog steeds 57 procent.

[0:17:00] Bent u bereid om TNO opdracht te geven om de doorrekening te herijken met de realistische capaciteitsfactoren en de gevolgen voor systeemkosten expliciet aan de Kamer te rapporteren?

[0:17:12] Ten derde, als we de strategische autonomie van Nederland en Europa serieus menen, dan moeten we voor 2030 al in de uitvoering zitten.

[0:17:19] Voorzitter, strategische autonomie betekent, we wachten niet tot ergens anders, bijvoorbeeld zoals in Canada, een nymphofocaïnt-reactor klaar is en dan kunnen wij pas achteraan aansluiten.

[0:17:30] Dat betekent dat we structureel achterlopen en dat haal je niet meer in.

[0:17:36] Als je koploper wil zijn, stap je vroeg in met deelname, partnerschappen, financiering en met de route die hier landt.

[0:17:43] Denk aan de Europese opties, zoals Alsis, Rolls-Royce.

[0:17:47] En de vraag aan de minister is dan ook, welke concrete route kiest u?

[0:17:51] Wanneer kiest u die?

[0:17:52] En wat is het doel dan om voor 2030 zichtbaar realistisch te behalen?

[0:17:57] Dus niet alleen doordat we bij deze strategieën blijven, maar dat we ook gaan richting vergunningen en er gaan naar bouwen van.

[0:18:05] Nou, voorzitter, afgekondigd jaar in twintig wil Kern eens je niet meer zien in plannen, in eindeloze discussies, in locatieonderzoeken, in vergelijkingen met van alles en nog wat, maar we willen aan de slag gaan.

[0:18:17] We willen betaalbaarheid, zekerheid voor gezinnen, mkb en de industrie.

[0:18:21] En dat betekent dus eerlijke aannames, vooral goede doorrekeningen en als laatste tempo.

[0:18:27] En daar gaan we mee aan de slag.

[0:18:28] Dank u wel.

[0:18:29] Dank u wel.

[0:18:30] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:18:31] Ik zie geen interrupties, dan is nu het woord aan de heer Jumelet namens CDA.

[0:18:35] Uit de gang.

[0:18:36] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:18:39] Het wereldrecord hoogspringen is nog nooit verbeterd door de lat lager te leggen.

[0:18:45] Moet ik even een moment stilte inbouwen.

[0:18:49] Een dramatisch effect.

[0:18:50] Ja, nee, maar dat is wel goed, hoor, om even daarbij stil te staan.

[0:18:53] Voorzitter, de komende tijd, vanwege belang van energieondervangelijkheid, betrouwbaarheid en leveringszekerheid, moet er echt een belangrijke extra stap gezet worden.

[0:19:03] ...wat ons betreft, ambitie tonen en gewoon maximaal gaan doen.

[0:19:08] Andere Europese landen investeren al volop... ...in de industriële deelname aan nieuwe nucleaire programma's.

[0:19:14] En wanneer Nederland te lang wacht op de volgende stap te zetten... ...lopen we achterstand op, die moeilijk in te halen is... ...zowel economisch als technologisch.

[0:19:22] Vrijdagjongsleden presenteerde de heer Wennings zijn rapport... ...De route naar toekomstige welvaart.

[0:19:27] Het toont nadrukkelijk aan het belang om knopen door te hakken... ...om te kiezen en richting te geven.

[0:19:32] De citaten uit het rapport, alleen met een realistische en robuuste energiestrategie kan Nederland zowel klimaatverantwoord als economisch concurrerend blijven.

[0:19:43] Voor het CDA is duidelijk dat we het ons niet kunnen permitteren om kernenergie uit te sluiten of om af te wachten.

[0:19:50] Voorzitter, de minister schetst in de brieven de laatste stand van zaken met betrekking tot de inzet op kernenergie.

[0:19:56] Van de nieuwbouw van de twee kerncentrales die voorzien zijn, schrijft de minister dat niet 2035, maar op z'n vroegst eind jaren 30, in beeld is.

[0:20:04] Dat duurt dus nog minstens 15 jaar.

[0:20:07] Minstens.

[0:20:08] Twee vragen over het proces.

[0:20:10] Allereerst over wat er nu speelt.

[0:20:12] De conceptnotitie Rijkwijde en Delta Detailniveau is deze zomer erin zagegelegd.

[0:20:18] Wanneer wordt de definitieve notitie gepubliceerd?

[0:20:21] En de tweede vraag, ook over het proces, maar vooral ook

[0:20:24] Met het zicht op, is wat is het tijdpad nu voor een definitief besluit over de locatie van de eerste twee nieuwe kerncentrales?

[0:20:32] En wel niet alleen om de lat hoog te leggen, maar ook juist om draagvlak te houden in de regio waar een nieuwe centrale komt.

[0:20:40] Want het gaat niet alleen om de centrale, maar ook om de impact van alle activiteiten.

[0:20:44] Denk aan de benodigde grondposities en arbeidspotentieel tijdens de bouwtijd en erna.

[0:20:50] Er wordt gesproken over een Rijksregio-pakket met de provincie Zeeland.

[0:20:54] Is de minister bereid om no-regret maatregelen te nemen om te investeren, bijvoorbeeld in onderwijs en in afspraken met toeleveranciers?

[0:21:02] Een vraag aan de minister.

[0:21:04] Voorzitter, het kabinet heeft terecht benadrukt dat er kansen zijn voor de Nederlandse bedrijfsleven in de aanbestedingstrajecten.

[0:21:10] Maar dan moet er snel duidelijkheid komen over het tijdspad.

[0:21:15] Voorzitter, dat geldt ook voor de SMR's.

[0:21:17] In het rapport van de heer Wenning lezen we

[0:21:19] Wat er mogelijk is als de randvoorwaarden op orde zijn, investeringspijpelijn wordt het genoemd.

[0:21:25] Genoemd worden onder andere Olsys, SMR, Tourizen, maar ook misschien wel eerder, ook aan de orde dichtbij in het Verenigd Koninkrijk, Rolls-Royce.

[0:21:35] Een belangrijke kansrijke ontwikkeling.

[0:21:38] Als er nog geen besluit is over de twee nieuwe grote kerncentrales... ...en de aanlandingscapaciteit van wind op zee lager uitvalt... ...kunnen SMR's nodig zijn als onderdeel van de landelijke productiecapaciteit.

[0:21:50] SMR's kunnen bedrijfsspecifieke oplossingen bieden... ...die losstaan van het landelijke elektriciteitsnet... ...zoals elektriciteit achter de meter of proces warmte op hoge temperatuur.

[0:22:01] Ondanks de strategie voor de SMR's blijkt de urgentie op het realiseren... ...wat ons betreft nog niet altijd.

[0:22:07] In de brief van 17 oktober van de minister, daar staat... ...voor het vergroten van kernenergie in de energiemix... ...wordt in de eerste plaats gekeken naar de bouw van grootschalige kerncentrales.

[0:22:18] Daarnaast worden de mogelijkheden voor kleine, modulaire centrales... ...oftewel SMR's, staat er meegenomen.

[0:22:26] Voorzitter, een vraag aan de minister.

[0:22:29] Ziet de minister ook de urgentie voor het stimuleren van de bouw van SMR's?

[0:22:33] En hier is locatiekeuze ook belangrijk.

[0:22:35] De berichten uit het Verenigd Koninkrijk zijn hoopvol... ...net zoals de innovatiekracht van Alsis en Torreisen.

[0:22:41] Gaan deze ontwikkelingen niet sneller dan de bouw van de grote centrales... ...en moeten we daar dan niet meer op inzetten?

[0:22:49] Natuurlijk zonder dat die ontwikkelingen elkaar in de weg zitten.

[0:22:53] Voorzitter, en dan tot slot de financiën.

[0:22:56] En zeker niet onbelangrijk in deze.

[0:22:59] Laten we constateren dat we aan de vooravond staan van grote investeringen.

[0:23:03] ...door de oprichting van een nucleaire energieorganisatie... ...een beleidsdeelneming in de vorm van een besloten Venno-schap.

[0:23:10] Een vraag die dan openstaat, is of de minister al goedkeuring heeft... ...van de Europese Commissie voor het verlenen van staatssteun aan Neo-NL.

[0:23:19] De investeringskosten van twee kerncentrales worden geschat op... ...zo lezen we 20 tot 30 miljard.

[0:23:25] Het zou niet raar zijn om die vraag te stellen, denk ik... ...hoe is deze schatting opgebouwd?

[0:23:29] Zijn daar bijvoorbeeld ook de omgevingskosten bij meegerekend?

[0:23:33] Voorzitter, dinsdag 9 december presenteerde de Algemene Rekenkamer het rapport over de aanleg van het waterstofnetwerk.

[0:23:41] Een van de kritiekpunten was de informatieverdiening naar de Kamer.

[0:23:46] Een vraag aan de minister.

[0:23:48] Vindt u als leerpunt dat projecten als deze, ook waarover we nu spreken, het predicaat groot project moeten hebben?

[0:23:55] Omdat het bij deze projecten belangrijk is dat de minister zicht heeft op onzekerheden,

[0:24:00] Deze beheerst en grote financiële of technische wijzigingen aan de Tweede Kamer meldt.

[0:24:06] Die risico's zijn groot met dit soort grote projecten, maar het belang des te meer.

[0:24:11] Graag op deze ook een reactie van de minister.

[0:24:14] Voorzitter, zover.

[0:24:16] Dank u wel.

[0:24:16] Dan heeft een interruptie van mevrouw Teunissen namens Partij voor de Dieren gaat de gang.

[0:24:20] Zou u uw microfoon willen uitzetten?

[0:24:22] Ja, dank u wel.

[0:24:23] Voorzitter, dank u wel.

[0:24:25] Ronkende teksten van het CDA over energie, onafhankelijkheid, leveringszekerheid, anders gaan we achterlopen, allemaal grote, grote woorden.

[0:24:35] Even naar de inhoud.

[0:24:38] Als we kijken naar de uraniumvoorraad, die is onder Russische controle voor ongeveer 38 procent.

[0:24:46] En als er meer kerncentrales komen, dan leidt dat nog meer tot afhankelijkheid van Rusland.

[0:24:52] Dus hoe ziet het CDA dan dat extra kerncentrales kunnen bijdragen aan die energieonafhankelijkheid?

[0:25:02] Een belangrijk punt, denk ik, ook in deze ingebracht.

[0:25:06] Ik denk dat het goed is, ook daar.

[0:25:09] ...goed over na te blijven denken, namelijk als het gaat om... ...waar komt die uranium dan vandaan?

[0:25:14] 38 procent, zegt u. Dat betekent in mijn rekensom dat het overgrote deel ergens anders vandaan komt.

[0:25:20] Dus ik denk dat het goed is om dat wel goed in het oog te houden.

[0:25:23] Maar als het gaat om alle innovaties, is het belangrijk, denk ik... ...ook te kijken hoe je met bijvoorbeeld SMR's ook de doelstelling kunt halen... ...als het gaat om inbrengen in die energiemix wat betreft kernenergiegebruik.

[0:25:35] Voorzitter.

[0:25:37] Mevrouw Teunissen.

[0:25:38] Ja, voorzitter, over blijven nadenken.

[0:25:41] Ik denk dat het heel urgent is.

[0:25:43] Als we kijken naar hoe we gaan om met uranium, omdat het echt heel erg noodzakelijk is dat Nederland en ook Europa onafhankelijk worden van regimes zoals Rusland.

[0:25:53] En dan hoor ik het CDA zeggen, ja, het is 38 procent, dus kunnen we het wel ergens anders vandaan halen.

[0:25:58] Als we kijken naar de indirecte controle, dan is de afhankelijkheid van Rusland nog veel groter, namelijk de helft.

[0:26:04] En de vraag is natuurlijk, ongeacht waar het vandaan komt, is je moet het ergens ver vandaan halen.

[0:26:11] Terwijl wind- en zonne-energie, dat hebben we hier nu beschikbaar en het is ook nog eens veel goedkoper.

[0:26:18] Dus alsnog de vraag, is het dan niet...

[0:26:21] beter om in ieder geval op safe te spelen en te zeggen we gaan inzetten op die wind en zon en ook echt innovatieve technieken zoals opslag van elektriciteit dan dat we ons nu opnieuw gaan vastketenen aan ja onafhankelijk of verre regimes die vaak ook dubieus zijn en ook regimes waar we helemaal niet van afhankelijk kunnen zijn zoals Rusland.

[0:26:48] Voorzitter, over grote woorden gesproken, vastketenen.

[0:26:52] Volgens mij gaat het erom dat we slim, innovatief nadenken en blijven denken over die energiemix.

[0:26:57] En we zien natuurlijk inderdaad alle inzet op wind, ook op het land, maar zeker in de toekomst op zee.

[0:27:03] Daar hebben we met elkaar, denk ik, veel van te verwachten.

[0:27:07] Tegelijkertijd zon.

[0:27:09] Maar we zien ook dat er andere dingen nodig zijn, zeker als het gaat om het balanceren van het net.

[0:27:13] We weten allemaal dat met zon en wind we er niet alleen komen.

[0:27:16] Het gaat zeker ook over een stabiel energievoorziening.

[0:27:21] Daar kan kernenergie wat ons betreft ook een goede bijdrage aan leveren.

[0:27:24] Dus ik denk dat het goed is om te blijven nadenken, de innovatie te benutten.

[0:27:27] En die zijn ook buiten de landen die u net noemde te vinden.

[0:27:31] En ik denk dat we daar samen ook in Europa in moeten optrekken, voorzitter.

[0:27:37] Ik heb nog een vraag.

[0:27:38] Het is zeker goed om te blijven nadenken over de kosten van kernenergie, want naarmate wind en zon goedkoper worden...

[0:27:45] ...gaan steeds meer mensen ook dat gebruiken... ...en gaan steeds minder mensen afhankelijk worden van kernenergie.

[0:27:50] Dus de verwachting is ook dat kernenergie steeds duurder wordt.

[0:27:53] Bovendien hebben we ook al verschillende rapporten gezien... ...zoals die van TNO, waaruit blijkt dat er scenario's zijn... ...waarbij ook het bouwen van kerncentrales enorm duurder wordt dan is ingeschat.

[0:28:06] Dus waarom zou je dan die route kiezen in plaats van dat je zegt... ...oké, we gaan voor die goedkope optie, namelijk zon en wind... ...en die is ook nog veel schoner?

[0:28:14] Kan het CDA dat uitleggen?

[0:28:19] Voorzitter, het CDA kan heel veel uitleggen, maar op dit punt is het, denk ik, goed om nog een keer te verwijzen naar de energiemix die gewoon nodig is.

[0:28:29] We hebben gezien dat er heel veel problemen zijn als het gaat om wind op land.

[0:28:33] Er zijn heel veel mensen in opstand gekomen als het gaat om de grote windturbines die hier en daar in het landschap verschijnen.

[0:28:41] Ik denk dat we daarvan geleerd hebben.

[0:28:42] Dan komt wind op zee aan de orde.

[0:28:44] Dan zien we daar ook weer prognoses die toch wat bijgesteld gaan worden.

[0:28:48] Dan zien we met elkaar ook de zonne-energie.

[0:28:50] We weten dat we met elkaar ook meer nodig hebben.

[0:28:53] En wat ons betreft is kernenergie daar ook een onderdeel van... ...om vooral die stabiele energievoorziening ook met elkaar voor de toekomst te borgen.

[0:29:01] En ik denk dat dat ons verhaal is.

[0:29:03] En ja, als het gaat om SMR's, voorzitter... ...ik denk dat de vraag ook gerechtvaardigd is om daar ook met elkaar voor in te stappen... ...als het gaat om, vooral als het gaat om industrie, dichtbij de gebruiker.

[0:29:16] Dus ik kan me ook voorstellen dat daar ook aandacht voor is... ...bij de Partij voor de Dieren, voorzitter.

[0:29:22] GESPREKSLEIDER.

[0:29:23] Als ik het goed begrijp, gaat het CDA om de energiemix.

[0:29:26] Wat ik daar altijd in mis, is energiebesparing.

[0:29:29] Ik hoor het CDA nooit over een energiebesparingsplan.

[0:29:33] Het heeft ook altijd tegen onze moties gestemd voor een nationaal energiebesparingsplan.

[0:29:39] Nu is de minister van KGG bezig met de implementatie van de Europese richtlijn over energiebesparing.

[0:29:44] Kan het CDA erin meegaan dat we ook in die energiemix dan volop moeten inzetten op besparing en dan pas kijken welke bronnen er aanvullend nodig zijn in plaats van nu al uit te gaan van dat kernenergie nodig is in die mix?

[0:30:02] Als woordvoerder op dit mooie onderwerp vind ik besparing heel belangrijk, want daar begint het mee.

[0:30:08] Dat heb ik ook op andere plekken wel eens mogen zeggen.

[0:30:11] Dus ik kan me daar wel in vinden.

[0:30:13] Of ik zo ver meega met u als het gaat om plannen en voorstellen, dan moet ik dat goed even met de mensen ook bespreken.

[0:30:21] Want dat heb ik niet helemaal scherp.

[0:30:23] Maar besparing is natuurlijk vooral allereerst belangrijk.

[0:30:26] Dat hoef je ook niet op te wekken, voorzitter.

[0:30:31] Ja, ik hoor de heer Jumelet een heel pleidooi houden over het versnellen van ontwikkelingen richting SMR's.

[0:30:38] We zien ondertussen ook dat het grote voorbeeld, denk ik voor u dan, NuSkill, daar volledig op is geklapt.

[0:30:45] Dat is eigenlijk het enige commerciële SMR-bedrijf in het Westen en dat project is stopgezet.

[0:30:50] Waarom?

[0:30:51] Omdat het veel te duur werd.

[0:30:52] ...de kosten zijn geëxplodeerd.

[0:30:55] Het zou minstens drie keer zoveel gaan kosten.

[0:30:57] Dus het is wel ook een groot vraagstuk of die economisch zinvol zijn.

[0:31:00] Daarnaast zijn er ook nog grote vraagstukken over... ...in hoeverre die het afvalprobleem kunnen oplossen.

[0:31:06] Dus hoe kijkt de heer Jumelet naar al deze vraagtekens... ...die er nog zijn rondom SMRs?

[0:31:11] De heer Jumelet.

[0:31:12] Voorzitter, ik ben niet zo deskundig als mijn buurman hier te rechterzijde.

[0:31:18] Maar ik kan maar één ding zeggen... ...dat ik tot nu toe een heel aantal rapporten heb gelezen.

[0:31:24] Ik heb een aantal gesprekken gevoerd en daar krijg ik toch een heel ander beeld uit.

[0:31:29] Ik constateer ook dat de heer Wenning vrijdag ook de sms noemde.

[0:31:32] Dus ik ga ervan uit dat dat ook niet zomaar uit de duim gezogen is.

[0:31:35] Dus ik kan me voorstellen dat er natuurlijk allerlei nog problemen zich opdoen...

[0:31:41] ...dat er nog allerlei vraagstukken zijn te beantwoorden.

[0:31:44] Maar ik krijg het signaal dat dit zeer kansrijk is... ...en ik denk dat als dit kansrijk is, dat we het ook moeten onderzoeken... ...maar ook moeten benutten.

[0:31:53] Dus met het voordeel dat u noemt, ben ik niet bekend... ...maar ik denk dat het goed is om vooral ook de andere kant van de zaak te bekijken.

[0:32:01] GESPREKSLEIDER.

[0:32:01] Dank u wel.

[0:32:02] Dan zijn we aan het einde gekomen van uw inbreng.

[0:32:04] En dan geef ik het woord aan de heer Vermeer namens de BBB-fractie.

[0:32:08] Dank u wel, voorzitter.

[0:32:10] Nederland heeft dringend behoefte aan het ontwikkelen van kernenergie en daarmee maken we onze energievoorziening betrouwbaarder, verduurzamen we de industrie, creëren we werkgelegenheid en stimuleren we innovatie.

[0:32:22] En onze huidige energiemix is onbetrouwbaar, onhoudbaar en instabiel.

[0:32:28] Windturbines leveren alleen stroom als het waait en zonnepanelen alleen als de zon schijnt.

[0:32:33] En daarnaast kampt Nederland ook met een gigantisch probleem in de vorm van netcongestiën.

[0:32:37] De vraag naar energie is groot en inmiddels staan meer dan 14.000 bedrijven in de wachtrij.

[0:32:43] Dat probleem heeft de overheid zelf gecreëerd, want er is willes en wetes ingezet op vormen van energieopwekking die onbetrouwbaar en instabiel zijn.

[0:32:53] Je kunt geen fulltime economie runnen met een parttime energievoorziening.

[0:32:59] Voorzitter, kernenergie is niet afhankelijk van weersomstandigheden, levert een constante en betrouwbare basislast en stoot geen CO2 uit.

[0:33:08] En dat maakt kernenergie volgens BBB een onmisbare schakel voor de Nederlandse energiemix.

[0:33:14] En het al eerder gememoreerde rapport van Wenning wijst de politiek en de overheid ook op onze verantwoordelijkheid voor betrouwbare en betaalbare energie.

[0:33:25] Als we investeren in kernenergie zorgen we voor betrouwbare en stabiele energievoorziening met zeer hoge leveringszekerheid.

[0:33:32] En dat is waar bedrijven en burgers naar snakken.

[0:33:35] Daarom de volgende vraag aan de minister.

[0:33:38] Is de minister met BBB eens dat de aanbevelingen uit het rapport Wenning aansluiten bij het kabinetsbeleid over kernenergie?

[0:33:46] vindt de minister dat de aanbevelingen uit het rapport Wenning over innoveren van nieuwe hernieuwbare energiebronnen, waaronder kernenergie en SMA's, uitgevoerd moeten worden?

[0:33:56] En wat is de status, want er werd hier ook al eerder door mevrouw Van Oosterhout aan gerefereerd, wat is de status van het overleg met betrekking tot de Zeeuwse voorwaarden die gesteld zijn aan de projecten?

[0:34:08] Voorzitter, de regering heeft een strategie ontwikkeld voor SMA's, voor smalle modulaire reactoren.

[0:34:16] Small is wel een Nederlands woord, dat gaat wel weer goed.

[0:34:22] BBB is blij dat deze technologie wel verdiende aandacht krijgt, maar de inhoud van de strategie stelt ons nog niet geheel tevreden.

[0:34:30] Meerdere decentrale overheden hebben plannen of verkenningen lopen voor de realisatie van SMR-projecten.

[0:34:36] De provincie Gelderland voert bijvoorbeeld verdiepend onderzoek uit om geschikte locaties aan te wijzen en de gemeente Opmeer heeft al een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd.

[0:34:46] Maar de strategie die er nu ligt,

[0:34:48] is voor decentrale overheden met ambitie op het gebied van kernenergie niet optimaal.

[0:34:54] Ik zou graag horen van de minister.

[0:34:57] Er is in de voorjaarsnota van 2023 65 miljoen euro gealloceerd voor SMA's en met name voor onderzoek daaraan.

[0:35:06] Kan de minister toelichten hoeveel van dit geld inmiddels al is uitgegeven en of toegezegd?

[0:35:12] aan onderzoek uitgevoerd door het ministerie zelf, onderzoek van provincies of gemeentes en ondersteuning van private initiatieven en ondernemingen.

[0:35:22] Het staat bijvoorbeeld in het plan van het kabinet dat het kabinet prioriteit geeft aan grote kentcentrales en SMA's pas in toekomstscenario's worden betrokken.

[0:35:33] En dat stampen doet volgens BBB geen recht aan de grote kansen die SMA's met zich meebrengen.

[0:35:39] Nu is het moment om in te zetten op verdere ontwikkeling en uiteindelijke realisatie.

[0:35:45] Daarmee geven we de Nederlandse industrie een koploperspositie op het gebied hiervan, zoals ook VNO-NCW in hun brief aan de Tweede Kamer aangeeft.

[0:35:53] Daarom de volgende vraag aan de minister.

[0:35:55] Is de minister het met VNO-NCW eens dat vroeg tijdens investeren in SMA's het Nederlandse bedrijfsleven een goede uitgangspositie geeft voor innovatie en ontwikkeling?

[0:36:06] En is de minister van plan

[0:36:08] om conform de oproep van WNO-NCW de SMA-strategie aan te scherpen en concreeter te maken.

[0:36:14] Voorzitter, tot slot.

[0:36:16] Het rapport Wenning wijst ons op onze verantwoordelijkheid om te zorgen voor een betrouwbare en betaalbare energievoorziening.

[0:36:24] Zonder deze randvoorwaarden is de Nederlandse economie niet klaar voor de toekomst.

[0:36:28] En wat BBB betreft moeten we de kans voor een betrouwbare basislast zonder CO2-uitstoot met beide handen aangrijpen en vol inzetten op de ontwikkeling van kernenergie en SMA's in het bijzonder.

[0:36:41] En ik zou... Heb ik nog tijd over?

[0:36:44] Ja, u heeft nog een enkele seconde, ja.

[0:36:45] Een enkele seconde.

[0:36:47] Ik zou toch wel... Mevrouw Teunissen, die hier net even de stelling poneerde dat wind- en zonne-energie totale onafhankelijkheid betekent, zou ik toch echt willen zeggen dat dat echt flauwkul is, want we hebben voor de hele installatie het aanlanden, het opslag in accu's, et cetera, hebben wij mineralen en allerlei elementen nodig die uit de hele wereld moeten komen, ook uit landen als Congo en China.

[0:37:11] Dus dat onafhankelijk noemen is...

[0:37:15] Nou, laat ik het maar netjes zeggen, niet juist.

[0:37:22] Ja, voorzitter.

[0:37:25] Als er een nieuwe kerncentrale in Zeeland zou komen, dan gaat dat mogelijk ten koste van landbouwgrond.

[0:37:30] En bij koeling met water uit de Westerschelde bedreigt het opgewarmde water in de Westerschelde ook schelpdieren en kreeften, wat ook ten koste gaat van vissers en kwekers.

[0:37:39] Dus ik ben benieuwd, voorzitter, waarom de BBB pleit voor kernenergie in Zeeland als dat ten koste gaat van boeren en vissers.

[0:37:46] De heer Vermeer.

[0:37:48] Nou, voorzitter, de locaties die ik gezien heb, daar heb ik geen koe zien lopen of geen biet verbouwd zien worden.

[0:37:55] Dus ik denk dat dat wel mee zou vallen.

[0:37:57] Maar zelfs al zou dat zo zijn, dan is het ruimtebeslag van kernenergie nog vele malen lager dan alle andere geplande projecten voor zon- en windenergie en alle installaties die daar nog extra voor nodig zijn voor de aanlanding.

[0:38:13] We hebben het gezien met aanlandingsplannen, bijvoorbeeld

[0:38:16] Bij de Waddenzee, dat zogenaamde paarworsttraject, waar kabels dwars door hoog renderende gronden getrokken moeten worden, door gebieden waar pootaardappelen voor de hele wereld geteeld worden, waar 800 miljoen mensen in de wereld van eten.

[0:38:33] Dus het lijkt mij gewoon eens heel verstandig om dat allemaal goed met elkaar af te wegen.

[0:38:38] Dan zul je zien dat je met kernenergie ver uit het minste ruimteverbrek zult krijgen.

[0:38:48] Dan zijn we nu echt aan het einde gekomen van uw bijdrage.

[0:38:52] Dan geef ik het woord aan mevrouw Teunissen namens Partij voor de Dieren.

[0:38:54] Gaat uw gang.

[0:38:57] Voorzitter, onlangs kreeg ik een brief in mijn brievenbus van de minister van Klimaat en Groene Groei, met daarin de vraag of ik een kerncentrale in mijn omgeving zie zitten.

[0:39:06] Ook de mensen in onder andere Groningen en Zeeland kregen deze vraag voorgelegd.

[0:39:11] Mensen die nog elke dag de vergaande gevolgen ervaren van misstappen van deze regering in het energiebeleid.

[0:39:18] Dus het is volstrekt terecht dat onder andere duizenden Zeeuwen nee zeggen tegen de bouw van kerncentrales.

[0:39:25] Voorzitter, Nederland staat op het punt om nog zo'n gigamisstap te begaan.

[0:39:31] Want het kabinet presenteert kernenergie als goed voor het klimaat en goed voor meer energiezekerheid.

[0:39:36] En tegelijkertijd laat haar eigen stukken zien dat de beloofde voordelen uiterst onzeker zijn, terwijl de nadelen keihard zijn.

[0:39:45] Miljarden aan publieke kosten, decennia aan doorlooptijd, radioactief afval,

[0:39:50] en grote risico's.

[0:39:51] En het rapport Wenning vandaag zegt ook, die decennia aan doorlooptijd van die megagrote projecten, dat moeten we gewoon niet meer willen voor de toekomst.

[0:39:59] We moeten veel meer inspelen op de actualiteit, veel flexibeler zijn, veel kleinschaliger om goed te kunnen blijven concurreren.

[0:40:06] Dat is niet hoe de Partij voor de Dieren de wedstrijd zit, maar dat is zeker een argument voor andere partijen hier aan tafel.

[0:40:13] Voorzitter, het kabinet presenteert kernenergie als, sorry,

[0:40:16] De minister verwijst naar TNO dat kernenergie zou bijdragen aan lagere systeemkosten en stabiele prijzen.

[0:40:22] Maar diezelfde analyse die laat zien van TNO, dat er ook andere scenario's zijn.

[0:40:27] Kerncentrales die geen besparing opleveren.

[0:40:29] die het energiesysteem duurder en inflexibeler maken.

[0:40:32] Zeker als de energievraag lastig lager uitvalt dan nu wordt aangenomen.

[0:40:37] Of als de kosten hoger uitvallen, zoals ook in andere landen is gebeurd.

[0:40:41] Kijk naar het Verenigd Koninkrijk.

[0:40:43] Keine energie zal alleen maar duurder worden naarmate we meer wind en zon hebben.

[0:40:47] ...gaan gebruiken.

[0:40:47] Kortom, waarom blijft de minister vasthouden aan kernenergie... ...terwijl dat zo ontzettend veel, met name financiële risico's... ...voor de belastingbetaler met zich meebrengt... ...terwijl de milieuimpact nog steeds heel groot is... ...en terwijl wind en zon steeds goedkoper worden?

[0:41:04] GESPREKSLEIDER.

[0:41:05] De heer Van Meer heeft een interruptie.

[0:41:05] Houd de gang.

[0:41:06] JOURNALIST.

[0:41:06] Ja, voorzitter.

[0:41:06] Want mevrouw Teunissen zegt hier dat kernenergie duurder zal worden... ...zodra er meer zon en wind komt.

[0:41:16] Maar is mevrouw Teunissen dan ook mee eens dat zon- en windenergie duurder wordt zodra er meer kernenergie komt?

[0:41:24] Mevrouw Teunissen.

[0:41:25] Ja, voorzitter, dat duurder worden van kernenergie, daar zitten natuurlijk verschillende aspecten aan.

[0:41:30] Aan de ene kant heb je de investeringskosten die al heel hoog kunnen gaan oplopen.

[0:41:35] Die risico's zijn heel groot.

[0:41:36] En ik noemde net het Verenigd Koninkrijk.

[0:41:38] Dat is een voorbeeld van waar de kosten gigantisch zijn.

[0:41:40] ...gaan oplopen tot meer dan 50 miljard.

[0:41:43] Dus daar heb je al een groot financieel risico... ...en dat komt allemaal als we een staatsdeelneming gaan oprichten... ...op het bordje van de belastingbetaler.

[0:41:52] Dan heb je nog inderdaad de energiekosten, die natuurlijk steeds hoger worden... ...omdat je grote investeringen hebt, het is een lange doorlooptijd... ...dat moet ook allemaal terugverdiend worden.

[0:42:01] Nou ja, die energierekening, die wordt naar verwachting vrij hoog... ...en die wordt alleen maar hoger als wind en zon beter kan gaan concurreren.

[0:42:09] Dan zegt de heer Vermeer, ik hoor hem al aankomen, ja, maar dan kun je toch beter inzetten op kernenergie, dus heel veel kernenergie, want dan wordt het goedkoper ten opzichte van wind en zon.

[0:42:20] Dan zeg ik ja, maar dan moet je ook kijken naar de andere effecten van kernenergie.

[0:42:24] Ik noemde net dat uranium.

[0:42:26] Ook het opslaan van het kernafval.

[0:42:28] Iedereen vindt dat een ouderwetse argument, maar dat is nog steeds aan de hand.

[0:42:32] We hebben nog steeds geen goede mogelijkheden in Nederland om kernafval op te slaan zonder dat het grote gevolgen heeft voor het milieu.

[0:42:39] Dus het is helemaal niet wenselijk om op lange termijn in te zetten op meer kernenergie in plaats van meer wind en zon.

[0:42:48] Even meer met uw laatste interruptie.

[0:42:50] Ja, voorzitter, ik vind het fijn dat mevrouw Teunis al een deel zelf beantwoord van wat ik niet eens de vraag over hoefde te stellen, want ze tipte daarmee precies goed aan.

[0:43:01] Maar ik moet er wel bij zeggen dat opslag van kernafval, dan wil ik echt mevrouw Teunis verzoeken om een keer naar Kovra te gaan waar het opgeslagen wordt en waar ze zal zien dat het bovenop de opslag het stralingspercentage lager is dan hier in deze zaal.

[0:43:17] En voor de rest wil ik daar ook op wijzen en wil ik vragen of ze dat onderkent dat wij ook voor die hele wind- en zonne-energie gigantisch veel hulpbronnen nodig hebben die wij ook uit andere landen moeten halen en dat er ook afval uitkomt.

[0:43:33] En om het nog maar niet te hebben over slijtage van turbinebladen waar ook weer oplosmiddelen en zo verspreid worden.

[0:43:42] Onderkent mevrouw Teunissen dat dat ook niet vrij van afval is?

[0:43:46] Mevrouw Teunissen.

[0:43:49] We zitten eerst even op dat afval.

[0:43:51] Nederland probeert nu te gokken op diepe ondergrondse opslag in zout en kleilagen.

[0:43:58] Of op export naar het buitenland.

[0:44:00] Export naar het buitenland is ontzettend duur.

[0:44:03] En dat opslaan in die kleilagen heeft heel veel negatieve effecten op de omgeving.

[0:44:09] Dus daarom zeg ik dat die milieuinpact heel groot is.

[0:44:12] Ik ontken niet, dat is het tweede punt, over de afhankelijkheid van uranium, dat ook met wind en zon ben je inderdaad tot op zekere hoogte afhankelijk van andere landen.

[0:44:25] Congo werd net genoemd, dat is zo.

[0:44:27] Maar het grote verschil is dat als je het inzet in combinatie met forse energiebesparing, dat je natuurlijk die wind en zon, al die materialen die ervoor nodig zijn, die kun je recyclen.

[0:44:40] Die kun je makkelijk recyclen.

[0:44:42] Maar daar moet ook veel meer op ingezet worden.

[0:44:45] En dat doen we op dit moment niet.

[0:44:47] Maar we moeten natuurlijk toe naar een systeem waarbij je het minimum aan grondstoffen gebruikt wat nodig is voor wind en zon.

[0:44:54] Dat ga je vervolgens recyclen, net als gerecycled staal.

[0:44:57] Daar hebben we ook heel veel discussies over, van heeft dat nou de toekomst?

[0:45:01] Ja, en met uranium, eerlijk gezegd, gaat dat gewoon niet.

[0:45:04] Je kunt uranium maar één keer gebruiken.

[0:45:06] Dat is ook de reden waarom het nu opgaat.

[0:45:10] De heer Vlag, voor uw interruptie.

[0:45:13] Dank u wel.

[0:45:14] Ik zit te luisteren naar het betoog van mevrouw Teunissen.

[0:45:16] Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat daar wat inconsistenties in zitten.

[0:45:21] Want om te beginnen denk ik dat wind en zon eigenlijk op dit moment helemaal niet goedkoper worden.

[0:45:26] Maar we lezen steeds juist meer berichten dat wind op zee bijvoorbeeld veel duurder uitpakt.

[0:45:31] Maar daar gaat mijn vraag nog niet eens om.

[0:45:32] Het gaat er met name om dat wij in een land waar de zon niet altijd schijnt... ...en waar de wind niet altijd waait, de zogenaamde donkerflouten... ...gewoon weken in het jaar hebben waarin er geen stroom zou zijn.

[0:45:43] En daar hebben we een stabiele vorm van energie voor nodig... ...als we in 2030 de kolencentrales uit gaan zetten.

[0:45:49] ...wat de Partij voor de Dieren volgens mij graag wil.

[0:45:52] En we gaan af van gasgestookte centrales.

[0:45:54] Welke stabiele vorm van energie blijft er dan over voor mevrouw Teunissen... ...om de Nederlander gewoon warm te houden in de winter?

[0:46:05] Voorzitter, om even op dat laatste punt te beginnen.

[0:46:08] Er zijn heel veel manieren waarop je ook een andere manier van een stabiele energievoorziening kan hebben.

[0:46:15] Denk bijvoorbeeld aan geothermie.

[0:46:17] Nu hebben we het over verwarming.

[0:46:19] Je hebt elektriciteit natuurlijk voor heel veel toepassingen.

[0:46:21] Dit gaat specifiek deze vraag over verwarming.

[0:46:24] Daar hebben we geothermie.

[0:46:25] Daar zit het kabinet onvoldoende op in.

[0:46:27] Dat had al veel sneller gemoeten.

[0:46:29] Hier in Den Haag zelf hebben we stadsverwarming.

[0:46:31] We hebben een prachtige geothermiebron precies onder de stad liggen.

[0:46:36] Daar zou je de hele stad van kunnen verwarmen.

[0:46:38] Ja, dat gebeurt op dit moment niet.

[0:46:40] Dus je hebt heel veel mogelijkheden om tot een stabiele energievoorziening over te gaan.

[0:46:45] En ik heb het ook al gehad over opslag.

[0:46:47] Dat is ook een van de zaken.

[0:46:48] En je moet inzetten op flexibiliteit.

[0:46:52] Dus de momenten waarop het nodig is, waarop die windmolens kunnen gaan draaien, waarop er windaanbod is, moet je ook zorgen dat je dat op de goede manier kunt opslaan.

[0:47:01] Maar dat zijn allemaal zaken die je op kortere termijn kunt regelen dan dat je een kerncentrale gaat bouwen.

[0:47:06] Dat duurt veel langer en die tijd hebben we gewoon niet.

[0:47:11] Nee, die tijd hebben we inderdaad niet, want over vier jaar gaat die kolencentraal al uit.

[0:47:14] Dat is een besluit waar we ons echt nog eens een keer goed op moeten bezinnen, want er zijn gewoon geen stabiele alternatieven op dit moment.

[0:47:20] Geothermie is nog lang niet in die mate voorhanden... ...dat we er warmjes bij zullen zitten.

[0:47:25] En kernenergie gaat dat ook niet halen, overigens.

[0:47:28] Dus we zullen die tussenoplossing nodig hebben.

[0:47:31] En u heeft gelijk, ik had nog niet eens wat gevraagd over elektriciteit.

[0:47:35] Maar op het moment dat de zon niet schijnt en de wind niet waait... ...hebben we toch elektriciteit nodig en steeds meer... ...om al die auto's te laten rijden en noem maar op.

[0:47:42] Dus we zullen ook stabiele vormen van energie nodig hebben.

[0:47:45] Daarom, er bestaat geen schone energie.

[0:47:48] De metalen die we nodig hebben voor windmolens, en dat is dan de vraag die ik bij mevrouw Teunissen neerleg, hebben toch ook een negatief effect op milieu en omgeving?

[0:47:57] Er is in China, waar die metalen worden gewonnen, daar worden veel chemicaliën bij gebruikt, is een gifmeer van 120 vierkante kilometer.

[0:48:04] Dus ja, bent u het met me eens, dan kom ik inderdaad op mijn vraag, dat er eigenlijk geen schone vorm van energie bestaat?

[0:48:14] Voorzitter, eerst even over het eerste punt van we hebben een stabiele vorm van energie nodig, ook als de kolencentrales sluiten.

[0:48:21] Daar ben ik het mee eens en daar moeten we ook zeker naar zoeken.

[0:48:24] Alleen het punt hier in dit debat is dat kernenergie daar niet de oplossing voor is.

[0:48:29] De heer Vlag zegt het net zelf.

[0:48:31] Over vijf jaar moeten die kolencentrales sluiten als we aan de klimaatdoelen willen voldoen.

[0:48:35] Ja, dan betekent het dat we over vijf jaar een alternatieve bron hebben.

[0:48:39] De bouw van een kerncentrale duurt minimaal veertien jaar.

[0:48:42] Dus daarvoor biedt het al geen oplossing.

[0:48:44] Dan het tweede punt over de grondstoffen.

[0:48:46] Ja, de Partij voor de Dieren erkent dat geen enkele vorm van energie honderd procent schoon is.

[0:48:52] Wij erkennen ook dat je grondstoffen uit het buitenland moet halen.

[0:48:55] Daarom is de Partij voor de Dieren tot in den treuren hier bezig geweest om ervoor te zorgen dat er meer aan energiebesparing wordt gedaan.

[0:49:02] Wat tot nu toe onvoldoende wordt gedaan.

[0:49:05] En daar ben ik ook ontzettend boos over dat we op die manier niet aan de klimaatdoelen voldoen.

[0:49:10] Er is continu maar uitstel, afstel geweest van hele effectieve energiebesparingsmaatregelen.

[0:49:16] Alleen de energiebesparingsplicht voor bedrijven is jarenlang niet gehandhaafd.

[0:49:22] Dus ik vind het ook een beetje ongemakkelijk om dan bij de Partij voor de Dieren neer te leggen, van ja, maar we zijn afhankelijk van andere landen ook voor schone energie.

[0:49:33] Ja, dat erkennen we ook al heel lang.

[0:49:36] En daarom moeten we inzetten vol op energiebesparing.

[0:49:41] GESPREKSLEIDER.

[0:49:42] Heer Vlag.

[0:49:42] Ja, voorzitter.

[0:49:42] Het gaat mij er niet om bij één partij dat neer te leggen, maar het was mevrouw Teunissen zelf die daarover begon in interruptie aan volgens mij collega Jumelet.

[0:49:51] ...en daarop wees dat er afhankelijkheid is van andere regimes.

[0:49:54] En ik denk dat het een illusie is om te veronderstellen... ...dat er een honderd procent zuivere, veilige, schone, meet-in-Holland-energie bestaat... ...tot in lengte van jaren, die elke dag voorhand is.

[0:50:04] Waar ik het wel met mevrouw Thijnes over eens ben, en daar sluit ik het allemaal mee af... ...dat we ongelooflijk zouden moeten inzetten op energiebesparing.

[0:50:11] Dat is ook wat de SGP in het programma heeft staan.

[0:50:13] Elke kilowattuur, elke joule die je bespaart, hoef je ook niet op te wekken... ...hoef je ook niet in te voeren, hoef je ook geen dure investeringen voor te doen...

[0:50:21] Dus laten we dan in ieder geval dat als lichtpuntje neerzetten wat daarover eens zijn.

[0:50:27] GESPREKSLEIDER DE JONGEREN DOOR ELKAAR Dit vind ik een hele mooie oproep en ik hoop ook dat we hier samen nog veel goede voorstellen op kunnen doen.

[0:50:35] Dank.

[0:50:36] Ik wil nog even kort ingaan op het kernafval, want er is gewoon geen bewezen en werkende oplossing voor het kernafvalprobleem.

[0:50:46] Nederland gokt nu op de diepe ondergrondse opslag in zout of kleilagen of op export in het buitenland.

[0:50:52] Dat zijn allebei opties vol onzekerheden, hoge kosten, als ze al houdbaar blijken.

[0:50:58] Dus is de minister het ermee eens dat dit echt volstrekt onwenselijk is dat er nog meer kernafval bijkomt?

[0:51:06] Voorzitter, dan kwam al in interrupties voorbij de leveringszekerheid van uranium.

[0:51:13] De minister beweert dat er een ruim en divers aanbod is van uranium, terwijl Europa importeert nu 38% uit Rusland.

[0:51:21] Dus de vraag is heel erg van hoe gaat de minister dan ervoor zorgen dat we minder afhankelijk worden van andere regimes voor uranium en wat bedoelt ze dan met een ruim en divers aanbod?

[0:51:33] Dan nog de milieueffecten rond borstelen.

[0:51:36] De Westers gelden.

[0:51:37] Het koelwater tast ecosysteem aan, vis sterft, de stikstofdruk en warme water verergeren biodiversiteitsverlies in een al zwaar belast ecosysteem.

[0:51:46] Waarom heeft de minister deze signalen uit milieuonderzoeken niet echt serieus laten toetsen tot nu toe?

[0:51:52] We zien wel in de beantwoording dat dat nu pas gebeurt.

[0:51:55] Waarom neemt ze nou niet die effecten op ecosystemen aan de voorkant bij de verkenning al mee?

[0:52:01] Want nu kiest ze eigenlijk al een locatie en dan zegt ze, nou, dat is een potentiële locatie.

[0:52:07] En dan gaat ze de milieueffecten onderzoeken en volgens mij moet het andersom.

[0:52:10] Moet dat aan de voorkant al getoetst worden?

[0:52:13] Graag een reactie.

[0:52:14] Voorzitter, tot slot, beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald.

[0:52:19] Ik zou zeggen, de Partij voor de Dieren zegt, gebruik die miljarden voor de versnelling van de energietransitie, voor energiebesparing, wind en zon en echt innovatieve technieken, zoals geothermie en opslag, in plaats van het dure, gevaarlijke en milieu-onvriendelijke kernenergie.

[0:52:37] Dank u wel.

[0:52:40] U heeft nog een interruptie van de heer Jumelet.

[0:52:42] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:52:44] Ik was toch even benieuwd ook naar het standpunt van de Partij voor de Dieren als het gaat om de SMR's, als het gaat om, ja, dichtbij juist ook in die setting van industrie, het mogelijk maken om daar juist ook het net mee te, zeg maar, minder te belasten, moet ik zeggen.

[0:53:03] Ik weet niet hoe de Partij voor de Dieren daarover spreekt.

[0:53:07] Wij spreken geen kernenergie en dat is het dan.

[0:53:09] Of willen we ook met elkaar toch verder kijken dan alleen maar nee?

[0:53:15] Ook naar bijvoorbeeld de toepassing als het gaat om S-Mars.

[0:53:17] Voorzitter, dat zou de vraag zijn.

[0:53:20] Laat ik vooropstellen dat de Partij voor de Dieren open staat voor alle echte oplossingen voor de klimaatcrisis.

[0:53:26] We zitten midden in de klimaatcrisis.

[0:53:29] De CDA vraagt hoe ik denk over de kleindienstcentrales.

[0:53:32] Dat is een niet bewezen techniek.

[0:53:34] Ik denk dat we midden in de crisis zitten.

[0:53:36] Laten we dan gebruikmaken van de technieken die al bewezen werken.

[0:53:40] waar we nu onvoldoende op inzetten.

[0:53:42] Er zijn er heel veel voorbij gekomen net.

[0:53:44] Laten we daar ons naar oprichten.

[0:53:46] Laten we daar die miljarden in steken.

[0:53:48] En ik ben niet tegen onderzoek naar die reactoren, maar dat is allemaal op de lange adem.

[0:53:53] En daar hebben we gewoon geen tijd meer voor.

[0:53:57] Ik zie een opening, namelijk ik hoorde geen nee, maar ik hoorde juist als het blijkbaar wel kan, dan zou dat niet iets zijn waar een nee op komt als het gaat om de Partij voor de Dieren.

[0:54:10] Daar ben ik blij mee.

[0:54:13] Dank u wel.

[0:54:14] Ja, voorzitter, altijd goed als het CDA zoekt naar openingen.

[0:54:18] Maar kijk, je moet echt in deze tijd van de klimaatcrisis heel goed prioriteiten stellen.

[0:54:25] En als ik dan kijk naar de prioriteiten die dit kabinet stelt, dan vind ik het een beetje jammer dat we inzetten op hele grote projecten.

[0:54:32] Ook op de kleine kerncentrales, terwijl dat... Gelukkig zet het kabinet daar nog niet voor op in.

[0:54:39] Maar dat zijn allemaal technieken die veel te lang gaan duren om de klimaatdoelen te halen.

[0:54:43] We lopen achter, we hebben minder dan 5% kans dat we die doelen halen.

[0:54:46] En dat heeft gewoon enorme gevolgen voor komende generaties en enorme kosten brengt het met zich mee.

[0:54:51] Dus laten we het alsjeblieft nu niet prioriteren.

[0:54:54] Laten we inzetten op echt duurzame technieken.

[0:54:58] Dank u wel.

[0:55:00] Dat is het woord aan de heer Klos.

[0:55:01] Gaat uw gang, namens D66.

[0:55:03] Dank u wel, voorzitter.

[0:55:05] D66 staat voor een schoon, robuust en betaalbaar energiesysteem.

[0:55:08] Een systeem dat mensen kunnen vertrouwen vandaag en morgen.

[0:55:12] We willen onze strategische onafhankelijkheid versterken met duurzame energie van eigen bodem.

[0:55:16] Wind op zee en zonne-energie vormen voor ons de basis, aangevuld met flexibiliteit, opslag en energiebesparing.

[0:55:23] Tegelijkertijd weten we dat de energietransitie niet eenvoudig is.

[0:55:26] Het licht moet blijven branden, ook als de zon niet schijnt en de wind niet waait.

[0:55:30] Daarom sluiten wij geen technieken bij voorbaat uit.

[0:55:33] In dat bredere systeem kan kernenergie een rol spelen.

[0:55:36] Voor D66 rust daar geen taboe op.

[0:55:39] Maar juist omdat kernenergie grote gevolgen heeft voor mensen, hun leefomgeving... ...en voor de portemonnee van de belastingbetaler... ...moeten zorgvuldige keuzes worden gemaakt.

[0:55:47] Transparant, democratisch en met het oog op risico's.

[0:55:50] Vanuit die uitgangspunten kijken wij vandaag naar de voorstellen van het kabinet.

[0:55:55] De nieuwbouw van grote kerncentrales is een keuze die we niet alleen voor vandaag maken, maar ook voor komende generaties.

[0:56:02] Het gaat een miljard aan publiek geld om ingrijpende gevolgen voor de leefomgeving en om besluiten die je niet zomaar terugdraait.

[0:56:08] TNO stelt dat twee tot vier kerncentrales vergelijkbare kosten hebben als extra wind op zee met flexibiliteit.

[0:56:14] Juist daarom is het belangrijk om scherp te kijken wat deze keuze ons oplevert en welke risico's we daarbij nemen.

[0:56:21] Daarover heb ik de volgende vragen aan de minister.

[0:56:23] Waarom kiest het kabinet expliciet voor de bouw van vier kerncentrales?

[0:56:28] In scenario's met een lagere energievraag leiden kerncentrales juist tot hogere systeemkosten.

[0:56:34] Hoe robuust is het kabinetsbeleid als de industriële vraag juist achterblijft?

[0:56:39] Voorzitter, dan kom ik bij de financiering van die kerncentrales.

[0:56:43] Private partijen blijken alleen te willen instappen als vrijwel alle risico's bij de staat liggen.

[0:56:48] Het kabinet kiest er daarom voor om in de bouwfase vrijwel volledig publiek te financieren en een staatsdeelneming op te richten.

[0:56:55] Dat betekent dat de risico's in de eerste plaats bij de belastingbetaler komen te liggen.

[0:57:00] Dat vraagt om scherpe keuzes en ook een heldere verantwoording.

[0:57:02] Daarom vraag ik de minister, waarom kiest het kabinet ervoor om de risico's volledig publiek te maken?

[0:57:08] Wat is het worst case scenario voor de uiteindelijke kosten?

[0:57:11] En welke financiële waarborgen zijn er als dit scenario zich voordoet?

[0:57:15] Vraagt dit ook met de Algemene Rekenkamer in het achterhoofd... ...dat we net over waterstof hebben gehoord?

[0:57:21] En tot slot, diezelfde Algemene Rekenkamer... ...pleit voor duidelijke go-no-go-momenten voor de Kamer.

[0:57:27] Waarom kiest het kabinet bij Neo-NL voor voortgangsbrieven... ...in plaats van expliciete Kamerbesluiten bij de vaassovergangen?

[0:57:35] Voorzitter, dan kom ik bij mijn laatste onderwerp, de SMR-strategie.

[0:57:40] We zien dat het kabinet bij grote kerncentrales voortvarend te werk gaat.

[0:57:44] Maar diezelfde vaart en ondersteuning missen we nog bij SMRs.

[0:57:48] Dat is opvallend, want juist SMRs bieden kansen voor ons energiesysteem.

[0:57:52] Ze kunnen helpen om de industrie sneller te verduurzamen... ...door schone elektriciteit en hoge temperatuurwarmte.

[0:57:58] Door SMRs slim te plaatsen dichtbij waar energie nodig is... ...kunnen ze bovendien bijdragen aan het verminderen van netcongestie.

[0:58:04] Daarom heb ik de volgende vraag aan de minister.

[0:58:07] Waarom kiest de minister ervoor om vooral in te zetten... ...op opschaling van grootschalige kerncentrales...

[0:58:12] Terwijl SMR's eerder inzetbaar kunnen zijn en kunnen helpen bij het verminderen van de netcongestie.

[0:58:17] Het kabinet stelt geen extra middelen beschikbaar voor first-of-kind SMR's vanwege de hoge risico's.

[0:58:22] Hoe ziet de minister dan een realistisch pad naar een eerste SMR in Nederland?

[0:58:27] Zeker nu andere landen wel fors investeren.

[0:58:30] En welke risico's ziet de minister dat Nederland internationaal achteropraakt?

[0:58:34] Nu landen als Canada en het Verenigd Koninkrijk zwaar inzetten op publieke financiering.

[0:58:39] Voorzitter, dank.

[0:58:40] Ik hoop een goede beantwoording.

[0:58:42] Dank u wel.

[0:58:44] Mevrouw Van Oosterhout, uit de gang.

[0:58:44] Ja, voorzitter, dank.

[0:58:47] Ik ga ervan uit dat mijn collega van D66 Draagvlak ook heel erg belangrijk vindt om de lokale bevolking.

[0:58:52] In Borsele hebben honderd inwoners de borselse voorwaarden opgesteld.

[0:58:57] En die zijn ook door de gemeenteraad unaniem aangenomen.

[0:59:00] Is de collega Klos ook van mening dat als er een kerncentrale in Borsele wordt bijgebouwd, deze voorwaarden ook integraal gerespecteerd moeten worden?

[0:59:11] Dank en excuus dat ik mijn microfoon had aangehouden tijdens de interruptie.

[0:59:16] Ik vind dat dat wel het uitgangspunt zou moeten zijn.

[0:59:18] En ik vind het ook goed dat u vraagt naar het draagvlak, want we zien juist in Zeeland dat dat hoger is dan gemiddeld in Nederland, voor het idee van kerncentrales.

[0:59:28] Gemiddeld in Nederland ligt dat op 53 procent.

[0:59:30] Zelfs in de stad in Zeeland waar de minste steun is, in Middelburg, ligt de steun al op 57 procent.

[0:59:37] In alle dertien gemeenten is er in meerderheid steun.

[0:59:41] voor kernenergie in Zeeland.

[0:59:43] Dus ik denk ook dat we inderdaad juist bij dit soort hele grote ingrijpende besluiten moeten kijken naar de voorwaarden die uit de samenleving komen en bij de steun die daarvoor leeft.

[0:59:53] En dat dat ook een rol moet spelen bij de locatiekeuze.

[1:00:00] Dank u wel.

[1:00:01] Anders geef ik nu het woord aan de heer Vlag namens de SGP.

[1:00:04] Ja, voorzitter.

[1:00:05] Dank u wel.

[1:00:06] Voorzitter, weet u wat mij opviel?

[1:00:08] Dat het Verenigd Koninkrijk, ondanks de enorm gestegen bouwkosten... ...voor Hinckley Point C vorig jaar een routekaart... ...voor verviervoudiging van de nucleaire capaciteit heeft gepresenteerd.

[1:00:17] We moeten inderdaad verder kijken dan bouwkosten.

[1:00:21] De SGP is voor verbreding van de energiemix en meer kerncentrales.

[1:00:24] Het maakt onze energievoorziening minder afhankelijk... ...van de fluctuerende stroomproductie van wind- en zonneparken.

[1:00:30] Daar heb ik voldoende over gewisseld.

[1:00:33] TNO heeft in haar systeemkostenanalyse voor wind op zee gerekend met een capaciteitsfactor van 57 procent.

[1:00:40] In de gevoeligheidsanalyse is ook een capaciteitsfactor van 47 procent meegenomen.

[1:00:45] Dat zou neerkomen op zeven miljard aan extra systeemkosten.

[1:00:49] TU Delft heeft laten zien dat de capaciteitsfactor niet tien, maar zelfs twintig procent lager ligt, op 35 procent.

[1:00:56] Dan gaan we dik over die zeven miljard extra kosten heen.

[1:00:59] De kostenrisico's bij kerncentrales zijn minder groot.

[1:01:02] Deelt de minister de conclusie dat we met inzet op kerncentrales onderaan de streep... ...waarschijnlijk duidelijk goedkoper uit zijn dan met wind op zee?

[1:01:12] Met meer wind op zee bedoel ik dan.

[1:01:14] Voorzitter, omwonenden in gebieden waar mogelijk kerncentrales komen... ...vrezen de komst van lelijke koeltorens.

[1:01:19] Een van de zoekcriteria is daarom de beschikbaarheid van koelwater.

[1:01:23] In enkele stukken geeft de minister echter wel aan... ...dat koeltorens wel binnen het locatieonderzoek vallen.

[1:01:29] Dataris heeft aangegeven dat door opwarming van het oppervlaktewater...

[1:01:33] ...mogelijk op minder koelwater kan worden gerekend dan gedacht.

[1:01:37] Gaat de minister koeltorens echt vermijden?

[1:01:41] Dan de minister zoekt naar locaties waar ze op één locatie... ...twee kerncentrales kan inpassen, dus twee-in-één voorkeursbeslissing.

[1:01:48] Ik snap dat vanuit het perspectief van kostenefficiëntie... ...maar het biedt wel heel weinig speelruimte.

[1:01:55] De commissie-Merck heeft aan dat als je hier later op terug moet komen... ...het locatie-selectieproces dan opnieuw moet doorlopen.

[1:02:02] Waarom kiest de minister er niet voor ook locaties... ...waar één centrale past, mee te nemen?

[1:02:08] In het verlengde hiervan heb ik een vraag over de locatie die in Zeeland in beeld zijn.

[1:02:12] Een daarvan is de Paulinapolder bij Terneuzen.

[1:02:15] In Zeeland hebben honderden hectares de bestemming industrie... ...waarvan een deel braak ligt.

[1:02:20] Toch is deze polder met maagdelijke landbouwgrond ook in beeld.

[1:02:24] U kunt zich voorstellen dat omwonenden zich verschrikt afvragen... ...wat gaat hier gebeuren?

[1:02:29] ...deelt de minister bij mening dat vooral gekeken moet worden naar industriegebieden... ...zoals de Tweede Maasvlakte en bij borstelen.

[1:02:36] En overigens deel ik de opvatting die net gebezigd werd... ...dat dat alleen maar kan als je de borstelse voorwaarden helemaal invult.

[1:02:43] Dus ik ben blij ook met de uitspraken van GroenLinks, PvdA en D66.

[1:02:48] De minister wil in het inkoopproces een optie opnemen... ...voor de bouw van een derde en vierde kerncentrale.

[1:02:53] Dat snap ik.

[1:02:55] In dit verband wel een vraag.

[1:02:56] Die zijn nog heel ver weg.

[1:02:58] Ondertussen wordt wereldwijd volop gewerkt aan de ontwikkeling van kleine, modulaire reactoren.

[1:03:03] Die zijn mogelijk goedkoper en nog beter in te passen in het energiesysteem.

[1:03:06] Zou het kunnen dat we tegen die tijd beter in kunnen zetten op sms... ...dan in plaats van extra traditionele centrales?

[1:03:15] Voorzitter, het Rijk gaat zich een grote financiële last op de schouders halen.

[1:03:19] Het is nodig...

[1:03:20] Maar het is wel zaak dat we als Kamer goed de vinger aan de pols houden.

[1:03:23] Wil de minister de Kamer binnenkort informeren... ...over het hele besluitvormingsproces en de planning... ...zoals geadviseerd door de Rekenkamer?

[1:03:32] Het lijkt me in ieder geval goed om de Rijksdeelneming aan te wijzen als groot project.

[1:03:36] Een groot deel van de werkzaamheden aan nieuwe kerncentrales... ...kan door Nederlandse bedrijven worden opgepakt.

[1:03:40] Door vroegtijdige betrokkenheid van onze bedrijven kan ook vaart worden gemaakt... ...en worden onaangename verrassingen voorkomen.

[1:03:46] Hoe gaat de minister dit oppakken?

[1:03:49] Ik dank de minister voor de brief met de nationale strategie... ...voor de kleine modulaire reactoren.

[1:03:54] Ik maak uit de brief op dat de minister pas wil instappen... ...als de eerste SMR's in het buitenland zijn gebouwd.

[1:04:00] Ja, zo kennen we Nederland toch niet, zou ik zeggen.

[1:04:03] Torizon, een Nederlandse start-up, stuurt aan op een demonstratieproject... ...met haar SMR-ontwerp in 2030.

[1:04:09] Allseas, een bedrijf in de offshore-industrie... ...is eveneens bezig met de ontwikkeling van een kleine reactor... ...ook voor toepassing op schepen.

[1:04:16] Het bedrijf pleit voor versnelling van de vergunningsprocedure.

[1:04:19] Deze bedrijven worden in de strategie van de minister... ...hooguit één keer in een bijzin genoemd.

[1:04:25] Trekt de minister proactief op met deze bedrijven... ...bijvoorbeeld voor het zo snel mogelijk realiseren van een demonstratieproject?

[1:04:32] Nederland kan een sterke positie opbouwen... ...maar dan moeten we nu wel meeschakelen met de internationale ontwikkelingen... ...en op tijd klaarstaan, bijvoorbeeld door geschikte locaties aan te wijzen.

[1:04:42] Tot zover, voorzitter.

[1:04:45] GESPREKSLEIDER.

[1:04:46] Dank u wel voor uw inbreng.

[1:04:48] Nou, ga ik vragen vandaag als uw invallende voorzitter... ...of ik een tweede invallende voorzitter kan vinden, de heer Vermeer misschien... ...zodat ik namens de woordvoerder van de VVD ook mijn inbreng kan leveren.

[1:05:02] Dank u wel, meneer De Groot.

[1:05:04] Ik zal het voorzitterschap bij deze overnemen... ...en geef graag het woord aan de heer De Groot.

[1:05:10] En de greffier, die geeft mij een seintje... ...zodra de laatste tien seconden in beeld komen, neem ik aan.

[1:05:17] Gaat uw gang.

[1:05:18] Dank u wel, voorzitter.

[1:05:20] Nederland staat voor een simpele waarheid.

[1:05:21] Zonder kernenergie bouwen we geen betrouwbaar, betaalbaar en klimaatneutraal energiesysteem.

[1:05:26] De VWD zegt dan ook helder... ...we kiezen onwondervol kernenergie, vier grote kerncentrales en SMR's.

[1:05:32] Want kijk naar de werkelijkheid.

[1:05:33] We elektrificeren industrie, mobiliteit en warmte... ...en tegelijkertijd groeit de vraag naar energie...

[1:05:38] ...de behoefte aan leveringszekerheid en onafhankelijke energieproductie.

[1:05:42] En dan kun je niet leunen op alleen wind en zon.

[1:05:44] Dan heb je een systeem nodig dat ook werkt als het niet waait... ...en het donker is, net ook al gezegd.

[1:05:49] En kernenergie levert precies dat.

[1:05:51] Continue stabiele CO2-arme productie... ...met een relatieve kleine ruimtelijke voetafdruk.

[1:05:57] Tegenstanders blijven vaak hangen op drie punten.

[1:05:59] Kosten, veiligheid en draagvlak.

[1:06:01] Ja, en natuurlijk tijd.

[1:06:02] Laten we nou eens ingaan op die eerste drie.

[1:06:04] De kosten, want de recente TNO-systeemkostenanalyse laat zien... ...dat energiesystemen met kernenergie net zo duur of zelfs goedkoper kunnen zijn... ...dan systemen die volledig steunen op extra wind op zee.

[1:06:15] En TNO laat ook zien dat kernenergie weglaten kan leiden... ...tot miljarden hogere systeemkosten richting 2050.

[1:06:21] Dus laten we maar stoppen met doen alsof kernenergie per definitie te duur is.

[1:06:25] Kernenergie draagt bij aan prijsstabiliteit, omdat je minder kwetsbaar wordt... ...voor schaarste, pieke en extreme afhankelijkheid van flex en import.

[1:06:34] Tweede, veiligheid.

[1:06:34] Nederland heeft een streng vergunningen- en toezichtregime... ...met de ANVS als toezichthouder en internationale standaarden als basis.

[1:06:42] Voor de VVD is veiligheid geen bijzak, maar een voorwaarde.

[1:06:44] En juist daarom moet je het goed organiseren en professioneel uitvoeren.

[1:06:49] En drie jaar draagvlak, dat is steeds en altijd belangrijk.

[1:06:53] Borsele is ook al overgesproken.

[1:06:55] Zeeland wacht op die duidelijkheid.

[1:06:56] Want het wil graag doorrende hotspot worden voor de kernenergie-kennisinfrastructuur.

[1:07:00] Provincies zijn bezig met logische locaties aan te wijzen.

[1:07:03] En de industriële clusters willen ook vooruit en kijken al naar SMR's.

[1:07:07] Kernenergie biedt een realistisch en ruimte-efficiënt antwoord.

[1:07:11] Maar voorbereiden is niet genoeg.

[1:07:13] Het vraagt om tempo en uitvoering.

[1:07:17] We hebben vraag over de financiering.

[1:07:18] De minister zegt dat er een financiersmodel in voorbereiding is... ...en de VVD wil graag concreet weten wanneer dat volledig uitgewerkt is... ...naar de Kamer komt.

[1:07:25] Welke afspraken worden verkend met private investeerders?

[1:07:28] En welke risicoverdelingsmechanismen zijn nodig... ...zodat de partijen ook echt gaan instappen?

[1:07:34] Want zonder helderheid hierover ontstaat er één zekerheid, en dat is vertraging.

[1:07:39] Een tweede vraag gaat over locaties en planning.

[1:07:41] De bouw van vier grote kerncentrales is noodzakelijk... ...en de eerste twee moeten zelfs al voor 2040 draaien.

[1:07:46] En daarna gaan we door met nog twee.

[1:07:49] De minister werkt toen naar een ontwerp-voorkeursbeslissing in 2026.

[1:07:52] Dat is prima, maar het tempo is best kwetsbaar.

[1:07:56] En daarom stelt de VVD eigenlijk dezelfde vraag als het CDA.

[1:07:59] Wanneer kan de minister garanderen dat deze ontwerp-voorkeursbeslissing in 2026 wordt gehaald?

[1:08:05] En wanneer wordt daadwerkelijk, we begrepen het deze maand, het NRD opgeleverd?

[1:08:12] Aanvullend daarop is de vraag waar nu verdragingen in vergunningen... ...planprocedures en uitvoeringscapaciteit dreigen... ...en hoe de minister deze gaat voorkomen.

[1:08:22] En terwijl we vragen over de netinfrastructuur... ...Kentsen trouwens vragen stevige netaansluitingen... ...maar ze verminderen ook de afhankelijkheid van extreme flexibiliteit... ...en beperken de druk op eindeloze netverzwaring... ...die hierbij volledig hernieuwbaar hoort.

[1:08:35] En toch is er nu te weinig duidelijk over de koppeling tussen locaties... ...planning van de netverzwaring en aansluitprioriteit.

[1:08:40] Mijn vraag aan de minister is dan ook hoe voorkomt zij dat netcongestie... ...de bouw van kerncentrales en straks wellicht SMRs gaat vertragen?

[1:08:47] Want Nederland moet nu ook echt inzetten op die SMRs... ...als onderdeel van het totale puzzel.

[1:08:51] De nationale SMR-strategie laat zien... ...dat SMRs richting 2050 substantieel kunnen bijdragen.

[1:08:59] En de VVD vraagt daarom... ...wanneer komt de minister met een concreet SMR-locatieprogramma... ...waar de koppeling is gelegd tussen logische plekken... ...in verband met veel elektriciteitsvraag...

[1:09:09] ...een andere energieopwek, de reguliere kerncentrales... ...en de opgave die er ligt, die fors is, als het gaat over netverzwaring.

[1:09:17] We zouden graag een integraal beeld daarvan zien... ...zodat we wellicht ook kunnen zeggen... ...op sommige plekken hoeft die netverzwaring helemaal niet... ...want het is beter om gewoon te plaatsen, een SMR te plaatsen... ...of wellicht, zoals vandaag ook al eerder gememoreerd... ...een mini-SMR van bijvoorbeeld Olsies.

[1:09:36] Zou de minister daar ook een doorkijk bij willen maken... ...wat welk SMR-vermogen dan zo rond 2040 echt wenselijk is... ...en hoe zij deze SMR's aan de industriële clusters koppelt... ...die betaalbare energie en warmte nodig hebben?

[1:09:50] Voorzitter, de VVD kiest voor kernenergie.

[1:09:52] Niet als symbool, maar als een noodzakelijke pijler... ...onder een betrouwbaar, betaalbaar en schoon energiesysteem.

[1:09:57] Maar het komt nu wel aan op één ding, en dat is uitvoering.

[1:10:01] En daar wil de VVD graag vandaag een grote stap zetten.

[1:10:04] Dank u wel.

[1:10:06] Dank u wel, meneer De Groot.

[1:10:07] En de heer Vlag gaf aan dat hij een interruptie heeft voor u. Ja, voorzitter, kernenergie.

[1:10:14] Als je kernenergie zegt, dan zeg je ook Zeeland.

[1:10:16] De naam Borselen kwam ook al langs.

[1:10:18] Er zitten veel zeel op de tribune.

[1:10:19] Ik zie de gedeputeerde burgemeester en wethouder van Borselen.

[1:10:22] Dus het is een mooi moment.

[1:10:23] We zijn onder ons om de vraag, die ook aan de heer Klos gesteld is, aan de heer De Groot van de VVD te stellen.

[1:10:31] Want ik ben gewoon even zetels aan het turfen.

[1:10:33] ...is de VVD van mening dat als Borssele uiteindelijk de locatie wordt... ...dat er dan voldaan moet worden aan de Borsselse voorwaarden... ...alvorens dat we dat kunnen doen?

[1:10:43] Het is een mooi moment om dat hier uit te spreken, denk ik.

[1:10:46] Ja, dank, voorzitter.

[1:10:50] De voorzitter heeft nog niks gezegd, maar ik bedank hem alvast voor het geven van het woord.

[1:10:55] Borssele af en toe nog een beetje met de dubbelrol van vandaag, maar...

[1:10:58] Ja, u wel, maar gaat u verder.

[1:11:02] Dank u wel, voorzitter.

[1:11:03] De borstelse voorwaarden, ja, die vraag was te verwachten in vlag.

[1:11:07] Dus dank daarvoor.

[1:11:09] Er moeten gewoon een goede set afspraken worden gemaakt.

[1:11:12] En daar zitten heel veel dingen, zoals ook afspraken over investeringen natuurlijk in de leefbaarheid, in woningbouw.

[1:11:18] Ik heb die borstelse voorwaarden ook gezien.

[1:11:20] Het gaat natuurlijk ook over...

[1:11:21] Komen er extra leidingen boven de grond?

[1:11:24] In hoeverre kan dat onder de grond met elkaar geregeld worden?

[1:11:26] Of dat dan helemaal de Borsse voorwaarden zijn, dat weet ik niet.

[1:11:30] Maar er moet gewoon een goed pakket komen... ...zodat Zeeland weet waar ze aan toe zijn.

[1:11:35] En ik zou zeggen, in alle redelijkheid moet er een pakket gebouwd worden... ...maar er moet ook wel het maximale gedaan worden... ...om de regio tegemoet te komen, zou ik willen zeggen.

[1:11:43] Ik verdiep het antwoord iets meer dan enkel een ja.

[1:11:48] Maar dat moet ook in alle redelijkheid gebeuren met elkaar natuurlijk.

[1:11:51] Deze discussie hebben we ook vaak met elkaar als het over bijvoorbeeld mijn activiteiten gaat.

[1:11:54] Hoe verdeel je dan ook de lusten en de lasten met elkaar?

[1:11:57] En de VVD heeft daar gewoon een generiek standpunt op dat het hier ook van toepassing is.

[1:12:05] Dank u wel, meneer De Groot.

[1:12:07] Er zijn geen interrupties meer, volgens mij, voor mevrouw Van Oosterhout.

[1:12:11] ...wat ik zo een beetje zou meetellen, of heeft ze nog een interruptie?

[1:12:17] Vraag ik aan de grafiek.

[1:12:18] Nog eentje.

[1:12:19] Nou, mevrouw Van Oosterhout.

[1:12:21] Dank, voorzitter.

[1:12:23] Ik hoorde de heer De Groot het net hebben over de TNO-studie.

[1:12:26] Die TNO-studie gaat over de systeemkosten.

[1:12:31] niet over de bouwkosten.

[1:12:33] En als we kijken naar de bouwkosten, dan zien we dat die toch wel degelijk de pan uitreizen en toch bij projecten in het buitenland ook steeds duurder en duurder en duurder worden.

[1:12:41] Dus ik vraag me af of de collega van de VVD op de hoogte is van private spelers die hier wel een business case voorzien, of gaat de overheid en dus de Nederlandse belastingbetaler de 20 à 30 miljard die het meer zou moeten kosten, zelf ophoesten?

[1:12:56] Meneer De Groot.

[1:12:57] Nou, ik denk dat het heel erg belangrijk is, voorzitter, om met partijen te werken.

[1:13:03] Eigenlijk zijn er een aantal dingen heel erg belangrijk als je kijkt naar de bouw.

[1:13:08] Ik denk dat het heel erg belangrijk is dat we gaan werken met bewezen techniek.

[1:13:13] Dat we leren van wat er in het buitenland is.

[1:13:14] Onder andere in Frankrijk heeft natuurlijk een groot kernprogramma, maar we weten ook wat de redenen zijn van de kostenoverschrijdingen nu in het Verenigd Koninkrijk.

[1:13:22] Het is belangrijk om met bewezen techniek te gaan bouwen, met aanbieders, dus met ervaring.

[1:13:26] ...zodat niet weer dezelfde fouten gemaakt worden.

[1:13:29] En dat zij zelf daar ook instappen... ...in de manier hoe we die contractvorming laten plaatsvinden.

[1:13:35] Dus dat risico is niet alleen bij de overheid komen te liggen... ...maar ook deels door de markt.

[1:13:39] Dat was ook één van de redenen waarom ik vroeg rondom die financiering... ...waar de heer minister komt met die risicoverdeling, rondom die financiering.

[1:13:50] Maar ik wil ook wel erbij zeggen, we praten daar nu heel makkelijk over... ...alsof dat de waarheid zou zijn, terwijl we ook nog bezig zijn met wind op zee... ...om te kijken hoe we de kosten van daarvan heel erg kunnen beperken.

[1:14:01] Want we zien dat die projecten ook mislukken.

[1:14:02] We zien ook dat de opbrengst minder is.

[1:14:04] Dus de VVD beschouwde het wel degelijk op systeemniveau van... ...wat zijn nou de juiste keuzes om te maken?

[1:14:10] Wind op zee, zon op land, kernenergie, waterstof... ...om te kijken hoe we de juiste mix met elkaar van de grond krijgen.

[1:14:17] Alleen als we kijken naar de energievraag en de toename van de energievraag... ...staat het voor de VVD weer pal boven water... ...dat we zonder kernenergie de transitie niet redden met elkaar.

[1:14:27] GESPREKSLEIDER.

[1:14:28] Dan is er nog een interruptie van de heer Klos.

[1:14:32] Dank, voorzitter.

[1:14:33] Een beetje daarop voortgaand een vraag over de financiële constructie die dit kabinet kiest voor met name die grote kerncentrales.

[1:14:42] Er wordt gekozen om dat vooral de Staten laten dragen.

[1:14:45] En nou is het verschil tussen hernieuwbare energie dat daar in principe een business case is, maar een onrendabele top, dus daar gaat wat geld bij.

[1:14:51] Voor kernenergie is er eigenlijk geen business case.

[1:14:56] Matthijs Bouwman noemt de optie die de minister kiest de communistische weg.

[1:15:01] Hoe voelt dat als constructieve marktliberaal?

[1:15:03] Staat u daarachter?

[1:15:07] Een gewetensvraag voor de heer De Groot.

[1:15:09] Ja, ik begon er niet van... Dank u wel, voorzitter.

[1:15:11] Ik begon er niet vanzelf... Ik begon er niet voor niks over in mijn bijdrage, omdat ik nog altijd op zoek ben naar het optimum wat je zou kunnen bereiken in het dragen van risico's door de staten en het dragen van risico's door de markt.

[1:15:22] En zeker als het gaat over bewezen technieken en partijen die veel ervaring hebben en die bij ons die projecten moeten doen.

[1:15:28] ...ben ik op zoek, oké, hoe kunnen we dat nog verder fine-tunen?

[1:15:31] Want om de staat alles te laten betalen, dat voelt inderdaad wat onnatuurlijk.

[1:15:36] Maar het is wel belangrijk voor de baseload in Nederland... ...dat die kerncentrales uiteindelijk komen.

[1:15:40] We hebben natuurlijk die ervaring met het hebben van kerncentrales... ...het bouwen ervan, het onderhouden ervan en het hebben van kerncentrales in Nederland.

[1:15:47] Voor de VVD nogmaals, het is duidelijk dat we dat moeten voortzetten... ...en ook wat moeten uitbreiden.

[1:15:52] Maar daaraan gekoppeld, zou ik ook wat tegen de heer Kloss willen zeggen... ...ook voor die SMR's en de miniractors...

[1:15:59] Komt die vraag ook vanzelf op ons af.

[1:16:01] Wanneer hebben we te maken met de honderdabeltop in het begin en kunnen we steeds meer aan de markt overlaten?

[1:16:08] Dus daar zullen we ook naar die verhouding moeten kijken.

[1:16:10] Maar we doen dat graag, omdat kernenergie ontzettend nodig is voor een stabiel energiesysteem.

[1:16:18] GESPREKSLEIDER.

[1:16:18] Dank u wel.

[1:16:19] Daarmee is de laatste vraag beantwoord.

[1:16:21] En dan geef ik graag het voorzitterschap weer terug aan de heer De Groot.

[1:16:25] Ook wel even meer voor het overnemen van het voorzitterschap.

[1:16:28] We zijn aan het einde gekomen van de inbreng aan de eerste kant... ...in de termijn aan de eerste kant van de Kamer.

[1:16:35] Dus ik zou even willen schorsen... ...zodat de minister haar voorbereiding goed kan voorbereiden... ...en ik schors daarom de vergadering tot 20 over 4.

[1:47:23] Ik heropen dit commissiedebat over kernenergie.

[1:47:28] We gaan beginnen aan de eerste termijn aan de kant van het kabinet.

[1:47:33] De minister gaat de vele gestelde vragen beantwoorden.

[1:47:37] Ik zou graag aan de minister willen vragen om even duidelijk aan te geven... ...welke blokjes er behandeld gaan worden... ...zodat we hier de administratie op orde kunnen brengen.

[1:47:47] Ik wil graag het woord geven aan de minister.

[1:47:49] Gaat uw gang.

[1:47:50] Dank, voorzitter.

[1:47:52] Ik heb volgens mij vijf mapjes.

[1:47:55] Ik begin met vragen die zijn gesteld over kernenergie... ...als onderdeel van het energiesysteem.

[1:48:02] Dan vragen die zijn gesteld over de locatiekeuze... ...voor de twee grote conventionele kerncentrales.

[1:48:10] Dan vragen over financiering.

[1:48:13] Dan een aantal overige... Oh, dan de SMR's natuurlijk, niet te vergeten.

[1:48:18] En dan overig.

[1:48:21] Dank u wel.

[1:48:22] Ik zou willen voorstellen dat we in deze termijn interrupties hanteren... ...en de interrupties het einde van de blokjes doen.

[1:48:29] Dat is lekker overzichtelijk.

[1:48:31] Dus dan sparen we ze op en dan doen we een rondje verhaling.

[1:48:35] Gaat uw gang.

[1:48:36] Helemaal goed.

[1:48:37] Voorzitter, dank.

[1:48:39] En zoals gezegd, ik begin met de vragen over kernenergie als onderdeel van het energiesysteem, het energiesysteem van de toekomst.

[1:48:48] En de reden waarom het kabinet kiest voor kernenergie, zit op een aantal fronten.

[1:48:55] Ik zeg het nadrukkelijk, als onderdeel van het systeem.

[1:48:58] Het is onderdeel van een energiemix.

[1:49:00] Het heeft te maken met diversiteit in het systeem, diversiteit in de toeleveringsketen, weer z'n onafhankelijke elektriciteitsproductie, wat kernenergie in ons systeem, of in onze mix, maakt dus ook onze energievoorziening weerbaarder.

[1:49:15] Een aantal Kamerleden heeft ook terecht gewezen op het rapport Wenning, die ook de rol van kernenergie in het systeem van Nederland benadrukt.

[1:49:24] Er is een verschil tussen de grootschalige kerncentrales en de SMR's, ook op de rol die ze kunnen spelen in het systeem.

[1:49:34] De toegevoegde waarde van de grote centrales zit, zoals ik zei, in de stabiliteit van het elektriciteitsnet.

[1:49:41] En de toegevoegde waarde voor SMR's zit met name rondom industriele clusters en warmteontkoppeling.

[1:49:48] Dit is de reden waarom ik werk zowel met een SMR-strategie als een programma voor de grootschalige kerncentrales.

[1:49:55] En een belangrijk punt daarbij is dan natuurlijk ook de systeemkosten.

[1:50:01] Hoe verhoudt dat zich nu tot elkaar?

[1:50:03] En dat is de reden dat we daar een uitgebreide analyse voor hebben laten maken door TNO.

[1:50:10] En die analyse heb ik in oktober met de Kamer gedeeld en een heel aantal Kamerleden, voorzitter, heeft daar ook vragen over gesteld of opmerkingen over gemaakt.

[1:50:19] Op hoofdlijnen is de conclusie uit dat onderzoek dat een systeem met kernenergie ten opzichte van een systeem zonder kernenergie in heel veel van de scenario's vergelijkbare of lagere kosten heeft.

[1:50:37] En dat maakt de keuze voor kernenergie in de energiemix vanuit die systeemkosten ook een robuuste keuze.

[1:50:44] En dan kom ik gelijk bij een vraag van de heer Vlag.

[1:50:49] Die zei ja, of ik de conclusie deel dat we met de inzet op kerncentrales onderaan de streep waarschijnlijk goedkoper uit zijn dan met meer wind op zee.

[1:51:00] En voorzitter, een paar dingen daarover.

[1:51:03] Uit de analyse van TNO blijkt dat kernenergie in veel scenario's ongeveer vergelijkbare systeemkosten kent als wind op zee.

[1:51:12] En om tot een efficiënt energiesysteem te komen, hebben we kernenergie en wind op zee nodig, ook als wind op zee een lagere capaciteitsfactor kent.

[1:51:23] En TNO heeft inderdaad gerekend met een hogere capaciteitsfactor dan die gebruikt is in het rapport van de TU Delft, waar we vorige week tijdens het vragenuurtje met elkaar over debatteerden.

[1:51:35] Ik ben, zoals ik ook al toegezegd heb, in gesprek met de TU Delft over hun berekening en de factor waar zij mee rekenen.

[1:51:47] En...

[1:51:50] Ik zal dus ook bekijken wat dat betekent voor de berekeningen, ook voor wind op zee, die wij maken.

[1:51:58] En tegelijk zie je ook dat in het onderzoek dat TNO doet, dat daar aannames in zitten die een mate van onzekerheid kennen in de toekomst.

[1:52:12] En dan gaat het bijvoorbeeld ook over bouwkosten voor kernenergie en de kosten voor infrastructuur.

[1:52:17] Desalniettemin zie je dus in al die scenario's dat kernenergie een robuuste keuze is.

[1:52:25] Daarom zet dit kabinet in op die bouw van kerncentrales, maar zal ook de bouw van wind op zee, of de aanleg, moet ik zeggen, van wind op zee wel doorgaan?

[1:52:37] Want we hebben het allebei nodig.

[1:52:39] Het is niet of-of, het is en-en in onze energiemix.

[1:52:44] Dan vroeg de heer Van den Berg waarom wordt er nou in die TNO-studie nog gerekend met, in zijn woorden, optimistische aannames voor wind op zee.

[1:52:54] Die studie is onafhankelijk door TNO uitgevoerd en de systeemkostenstudie voor kernenergie liep gelijktijdig met andere studies zoals die voor het wind.

[1:53:04] Het is het infrastructuurplan voor wind op zee, waarin al wel rekening is gehouden met een lagere factor.

[1:53:12] En het is vervelend natuurlijk als in het debat ruis ontstaat over verschillende capaciteitsfactoren, maar dat is precies de reden dat ik dat gesprek met de TU Delft aanga, om gewoon goed te zien met wat voor aannameswerkers zij en met wat voor aannames werken wij.

[1:53:27] Want iedereen, en dus ook ik, ook het kabinet, we hebben baat bij om gewoon met de beste, de meest actuele cijfers te werken.

[1:53:36] Ik ben er helemaal niet op uit om een bewust een hogere of een lagere capaciteitsfactor.

[1:53:40] Ik wil gewoon de meest actuele, de meest realistische capaciteitsfactor in analyses gebruiken.

[1:53:48] Dan, voorzitter, waarom wij kiezen voor de bouw van vier kerncentrales, dat vroeg de heer Klos.

[1:53:57] Dat is een afspraak uit het coalitieakkoord.

[1:54:01] Als ik dan even duik in de analyses die er liggen, laat het Nationaal Programma Energiesysteem zien dat er ruimte is voor 3 tot 7 gigawatt aan kernenergie, zowel grootschalig als smr-capaciteit.

[1:54:15] Vier grootschalige reactoren kunnen tussen de 4 en de 6,4 gigawatt opleveren, afhankelijk natuurlijk van de leverancier.

[1:54:23] En in de studie van of de analyse van TNO zie je dat in veel scenario's het ook efficiënt is om voor vier kerncentrales te kiezen.

[1:54:33] Het kabinet, in hoe wij daar nu aan werken, neemt de definitieve keuze of beslissing voor kerncentrale 3 en 4 en SMR's mee in het programma Energie Hoofdstructuur 2.

[1:54:48] Dus daar zijn nog geen keuzes voor gemaakt.

[1:54:52] Dan vroeg de heer Vermeer mij of ik het met hem of met BBB eens ben, dat de aanbevelingen uit het rapport van Peter Wenning aansluiten bij het kabinetsbeleid over kernenergie.

[1:55:05] Voorzitter, dat deel ik.

[1:55:06] Het rapport van de heer Wenning sluit aan bij hoe wij werken aan de versterking van het energiesysteem, waar grootschalige kernenergie een belangrijk onderdeel van is.

[1:55:19] En tegelijkertijd, en dat schetst ook de heer Wenning, zit er potentie aan de innovatiekant of de innovativiteit van SMR's.

[1:55:29] De heer Wenning noemde ook nog twee projecten heel erg in het bijzonder.

[1:55:33] En in het beleid van dit kabinet zitten ook maatregelen of instrumenten, moet ik eigenlijk zeggen, om die innovatie te stimuleren.

[1:55:45] En de MOI-regeling is daar een voorbeeld van.

[1:55:48] En wellicht dat we daar in de toekomst ook de IPSEI aan toe kunnen voegen.

[1:55:53] Voorzitter, dan vroeg mevrouw Van Oosterhout, je ziet in landen om ons heen vertraging optreden.

[1:56:02] Is de situatie in Nederland nou anders en waarom zou ik niet een techniek neutrale tender openstellen?

[1:56:10] Eerst even over het buitenland.

[1:56:11] We kijken bij de ontwikkeling van kernenergie en ook bij de vormgeving van de hele aanpak, eigenlijk moet ik zeggen, hoe we tot die bouw komen.

[1:56:21] Ook naar andere Europese trajecten.

[1:56:23] Niet alleen in Finland, het voorbeeld wat mevrouw van Oosterhout noemde, maar ook naar Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Tsjechië en Polen.

[1:56:31] En het is absoluut waar dat de bouw van een kerncentrale een complex en langdurig project is.

[1:56:39] Dus ik ben steeds aan het kijken hoe doe je dat op een zorgvuldige manier.

[1:56:43] Hoe zorg je dat je de snelheid behoudt, maar wel de beperking door de complexiteit en de potentiële risico's die er zijn, dat je dat wel in acht houdt.

[1:56:54] En een voorbeeld van hoe we snelheid hebben gemaakt, maar wel netjes alle stappen die je moet doorlopen, ook zorgvuldig doorlopen, is dat we de technische haalbaarheidsstudies hebben gedaan, vooruitlopend op het techniekselectieproces.

[1:57:12] En dat was juist bedoeld om snelheid te maken.

[1:57:16] Dan even over die techniekneutrale tender.

[1:57:21] Het antwoord daarop.

[1:57:23] Er is geld gereserveerd voor de bouw, voor de ontwikkeling van kerncentrales.

[1:57:29] De verwachting vanuit het kabinet, vanuit ons, is er niet.

[1:57:33] Dat zeg ik in reactie op de vraag van mevrouw Van Oosterhout, voorzitter.

[1:57:36] Dat je daarvoor in de beginfase gewoon een grotere rol van de overheid nodig hebt.

[1:57:42] Ook dat zien we als je die vergelijking maakt met landen om ons heen.

[1:57:46] En als je nu een tender gaat openen, techniek neutraal, dat dat ineens tot ander type inschrijvingen zal leiden.

[1:57:57] Ik merk wel op dat we naast dat we geld gereserveerd hebben voor kernenergie, er ook geld gereserveerd is om te voorkomen dat wind op zee komend jaar stil gaat vallen, dus dat we ook een tender met subsidie uit kunnen gaan schrijven.

[1:58:12] Dan een vraag van de heer Van den Berg of er nog een aparte integratiestudie komt voor SMR's.

[1:58:24] Met het Nationaal Programma Energiesysteem maken we een integrale afweging en gaan we uit van de ontwikkeling en inpassing van 3,5 tot 7 gigawatt kernenergie.

[1:58:36] En ik vind het belangrijk dat SMR's ook onderdeel zijn van die integrale afweging en dat ze worden betrokken in de eerstvolgende actualisatie van het MPE, in plaats van dat we aparte studies doen.

[1:58:48] Dus daar wordt dat in meegenomen.

[1:58:51] En hierbinnen ziet het kabinet een brede potentie voor die SMR's.

[1:58:55] Niet alleen voor elektriciteit, maar zoals ik volgens mij in mijn inleiding ook al zei, ook voor warmte, met name bij industrieclusters.

[1:59:03] En het potentieel vermogen hangt weer af van de vraagontwikkeling binnen industrieclusters.

[1:59:10] Dan nog een vraag van de heer De Groot.

[1:59:15] Hoe ik voorkom dat netcongestie of trage netwerkontwikkeling de bouw van kerncentrales of SMRs vertraagt?

[1:59:21] De inpassing van kerncentrales in het systeem wordt door Tennet onderzocht als onderdeel van het locatieonderzoek.

[1:59:32] En tegelijkertijd onderzoeken we ook hoe toekomstige aanlandingen van wind op zee in het net passen.

[1:59:38] Dat loopt via het programma FAWELS.

[1:59:41] En besluiten over die beide ontwikkelingen neem ik in de eerste helft van komend jaar op basis van een integraal beeld.

[1:59:48] En Tennet rekent tweejaarlijks aan de verwachte vraag en aanbod in het net.

[1:59:54] En dat is onlangs nog gebeurd in het investeringsplan voor 2026.

[2:00:00] En vooruitlopend op de locatiekeuze is in de doorrekening van Tennet al rekening gehouden met een mogelijke vestiging in Zeeland.

[2:00:08] En zodra duidelijk is waar de kerncentrales beoogd zijn, kan Tennet daar dan ook definitief rekening mee houden in de scenario's en in de planning.

[2:00:19] En de verwachting is dat de definitieve locatie van de kerncentrales onderdeel zal zijn van het eerstvolgende investeringsplan, en dat is het plan IP28.

[2:00:29] Voorzitter, dat was mijn eerste blokje.

[2:00:33] Dan kijk ik even naar de leden voor vragen.

[2:00:36] Ik begin met mevrouw Oosterhout namens GroenLinks.

[2:00:39] Goedemiddag, David.

[2:00:40] Dank, voorzitter.

[2:00:41] Ja, nog even over die techniekneutrale tenders.

[2:00:44] De minister stelt dat de verwachting zou zijn dat niemand zich zou inschrijven voor kerncentrales als we dat techniekneutraal zouden doen.

[2:00:51] Dus mijn vraag is, als we dit bedrag, die 20 à 30 miljard, zouden gebruiken voor subsidiering van wind, zon en opslag, hoeveel meer elektriciteit zouden Nederlanders dan kunnen krijgen in ruil voor dit belastinggeld?

[2:01:04] Ja, voorzitter, dat hangt van heel veel factoren af.

[2:01:08] Als wij tenders doen met subsidie, dan vragen we aan het PBL om een marktanalyse te doen, om te kijken van ja, wat moet je nou subsidiëren om de onrendabele top af te dekken, die weer afhankelijk is van de elektriciteitsprijs.

[2:01:24] Dus dat is niet even nu snel in een sommetje uit te drukken.

[2:01:28] Maar dat is de technische kant.

[2:01:30] Dan daarnaast zit nog, hoe kijk je nou naar wat moet het energiesysteem of de energiemix van de toekomst zijn?

[2:01:37] En ik vind, en dat is ook het beleid van dit kabinet, dat wij moeten werken aan een energiemix waar verschillende vormen van energie in zitten.

[2:01:46] Wind en zon vormen daar absoluut een heel belangrijk onderdeel in, maar we hebben ook kernenergie nodig.

[2:01:52] ...voor de dagen dat de wind niet waait en de zon niet of maar heel beperkt schijnt.

[2:01:58] Dus je hebt een vorm van energie nodig... ...die voor stabiliteit en leveringszekerheid zorgt... ...naar de dagen van donkelflaute... ...vorig jaar een aantal keer in het debat over gehad.

[2:02:11] Dus dat is ook echt de visie waarmee dit kabinet... ...naar het toekomstige energiesysteem kijkt.

[2:02:18] En omdat daar én kernenergie én wind op zee onderdeel van uitmaken, én zon... Maar ik focus even op wind op zee en kernenergie.

[2:02:27] En ik bij kernenergie... Sorry, bij wind op zee zag... Dat valt nu stil als je die tenders blijft uitzetten zonder subsidie.

[2:02:37] Dat hebben we ook gezien in de tender in oktober.

[2:02:39] ...heeft het kabinet gezegd, dan moeten we dus ook geld beschikbaar stellen... ...voor een tender met subsidie, zodat ook die ontwikkeling doorgaat.

[2:02:47] Want die grote toename in de elektriciteitsvraag... ...ja, daarvoor hebben we ook wind op zee nodig... ...om daaraan te kunnen voldoen in de toekomst.

[2:02:57] Dank u wel.

[2:02:57] De heer Van den Berg.

[2:03:00] Ja, dank, voorzitter.

[2:03:01] Allereerst al...

[2:03:02] Ik had net een vraag gesteld aan de minister... ...alleen ik heb simpelweg al het antwoord niet gekregen op de vraag.

[2:03:06] Dus gaat hij dan alsnog van mijn interruptie af?

[2:03:10] Nee, meestal doen we dat hier niet.

[2:03:13] Maar ja, het kan ook zijn dat de vraag nog op een ander moment komt.

[2:03:15] Dus ik zou graag aan het einde van het debat willen bekijken... ...of u antwoord heeft gekregen op al uw vragen.

[2:03:20] Heeft u een interruptie voor de minister?

[2:03:21] Nou, concreet dan, de vraag werd wel op ingegaan, maar het antwoord kwam niet.

[2:03:26] En mijn vraag was simpelweg of u bereid was, voorzitter, om de doorrekening...

[2:03:31] Zoals die nu bij het TNO lag, opnieuw TNO te vragen om dat opnieuw te berekenen, zodat wij wel een helder beeld krijgen van die systeemkosten.

[2:03:41] Waarom?

[2:03:42] Als wij dat niet krijgen, dan hebben we ook geen eerlijk beeld van het speelveld wat er dan zou zijn met de realistische capaciteitsfactoren.

[2:03:50] Dus dat rapport wat er nu ligt, daar hebben we op deze manier onvoldoende aan.

[2:03:55] GESPREKSLEIDER.

[2:03:55] De minister.

[2:03:58] Ja, voorzitter, kijk, waarom ik het niet direct noodzakelijk acht... ...is, we hebben die systeemkostenanalyse, of die heeft TNO voor ons gedaan... ...daarin ook gewerkt met verschillende aannames... ...en daar komen verschillende scenario's uit... ...en daaruit kun je concluderen dat het loont, laat ik het even zo zeggen... ...om kernenergie onderdeel te maken van de energiemix.

[2:04:25] Ik zou het ook vervelend vinden als er discussie blijft ontstaan, ook na aanleiding van het debat wat we vorige week in het Vraaguur hadden.

[2:04:33] Dus wat ik kan doen, is aan TNO vragen of zij een gevoeligheidsanalyse willen maken

[2:04:41] op basis van de verschillende percentages aan capaciteitsfactoren die er rondgaan.

[2:04:50] Ik wil wel aan de heer Van den Berg vragen, laat mij nou even dat gesprek met de TU Delft en laat dat even door mij en mijn collega's voeren, zodat we goed een beeld hebben.

[2:04:59] Anders blijven we analyse op analyse op analyse doen en dat lijkt me ook niet heel nuttig.

[2:05:06] Dus als we dat goed hebben uitgeklaard tussen TU Delft en het ministerie, dat we dan naar TNO gaan met een gerichte vraag.

[2:05:18] De heer Van den Berg.

[2:05:19] Nou, dan is dit wel een interruptie, maar allereerst dank voor die toezegging.

[2:05:23] Ik vraag mij wel af wanneer kunt u daar naar verwachting dan mee terugkomen, dat gesprek met TU Delft en dan volgens TNO en de realistische percentages?

[2:05:31] Daar zou ik wel een antwoord op willen hebben, voorzitter.

[2:05:35] Minister.

[2:05:36] Voorzitter, dat heb ik vorige week ook gezegd.

[2:05:38] Wij gaan het gesprek met TU Delft voeren.

[2:05:41] Ik kan daar nu niet een exact moment op geven... ...wanneer die uitkomsten er zijn.

[2:05:48] En die percentages komen dan dus ook later, zeg ik tegen de heer Van den Berg.

[2:05:52] Daar kan ik dus ook nu niks over zeggen.

[2:05:53] Zodra ik dat weet, wil ik dat de Kamer laten weten... ...maar dit vergt best even een paar gesprekken.

[2:06:01] Dank u. Ik ga eerst even naar mevrouw... Ja, dan de tweede interruptie.

[2:06:05] Nou, dat is dan het derde.

[2:06:06] Want kijk, ik wil toch even streng zijn.

[2:06:09] Kijk, de minister heeft wel een antwoord gegeven... ...maar het is niet het antwoord wat u graag wil.

[2:06:14] Dus ik ben een beetje op zoek naar of we wilden horen of wat u verwacht had.

[2:06:19] Dus daar zit natuurlijk een interpretatieschil over.

[2:06:21] Is het wel of niet een interruptie?

[2:06:22] U zult gewoon uw vragen moeten doorzetten... ...om de antwoorden te krijgen die u graag wilt hebben.

[2:06:27] Zo werken wij hier.

[2:06:28] Dus gaat uw gang.

[2:06:33] Heel verstandig.

[2:06:34] Maar dan ga ik eerst naar mevrouw Teunissen, want die was eerder in de rij.

[2:06:37] En dan kom ik bij u, heer Jumelet.

[2:06:39] Uiteraard.

[2:06:40] Dank u wel, voorzitter.

[2:06:42] Wat heel vaak door de voorstanders van kernenergie naar voren wordt gebracht, en daar hoor ik de minister ook over, is die stabiliteit, dat kernenergie nodig zou zijn voor een stabiele energievoorziening.

[2:06:53] Maar de geplande centrales kunnen hooguit 15 procent van de energievoorraad geven en die moeten ook altijd aan blijven staan.

[2:07:01] Dus bij een energietrugval,

[2:07:04] zoals als het heel koud is, dan is het niet voldoende om alleen die kerncentrales te hebben.

[2:07:10] En op andere momenten in de zomer is juist heel veel energie overbodig en moeten die kerncentrales toch aan blijven staan.

[2:07:17] Dus dan blijft overeind, dan is voor de stabiliteit die we dan met elkaar willen, is dit gewoon een hele dure en inefficiënte oplossing.

[2:07:27] En dan is mijn vraag waarom...

[2:07:29] Zet de minister dan niet voor optimale energiezekerheid in op maximalisering van de inzet van zonnewind in energieopslag, juist voor die piekmomenten?

[2:07:42] Dank u wel.

[2:07:42] De minister.

[2:07:42] Ja, voorzitter, dat zei ik ook helemaal in het begin van mijn inbring.

[2:07:47] Uiteindelijk gaat het over diversificatie in je energiebronnen.

[2:07:53] Want om ons zo weerbaar mogelijk te maken, wil je niet afhankelijk zijn van één bron en heb je meerdere bronnen naast elkaar nodig.

[2:08:02] En wind en zon zijn heel belangrijk, maar er zit een zekere mate van onzekerheid bij als de wind niet waait en de zon niet schijnt.

[2:08:11] Dan kun je wel met opslag werken, dus daar investeren we ook in.

[2:08:16] En daarnaast wil je iets van een baseload hebben, van regelbaar vermogen.

[2:08:23] Dat levert kernenergie.

[2:08:24] Dus dat is de achterliggende reden waarom ik dat punt van leveringszekerheid maakte.

[2:08:32] En mevrouw Teunissen haalt de hele tijd kernenergie uit de vergelijking en zet dan wind en zon helemaal bovenaan en dat moet dan het verschil gaan maken.

[2:08:41] Maar alleen wind en zon, dat is mijn punt, daar zit een onzekerheid in als het niet waait, als de zon niet schijnt.

[2:08:48] En daar wil ik iets tegenover zetten.

[2:08:51] Nogmaals, wind, wind op zee, is dan een ongelooflijk belangrijk onderdeel,

[2:08:57] ...het grootste onderdeel uit gaan maken van onze energiemix in de toekomst.

[2:09:00] Dus we moeten ook door met die aanleg van wind op zee... ...want om die gigantische stijging in de vraag naar elektriciteit op te kunnen vangen... ...heb je wind op zee nodig.

[2:09:09] Je hebt wind op zee voor die massa nodig... ...en tegelijkertijd kernenergie voor stabiliteit en betrouwbaarheid.

[2:09:17] GESPREKSLEIDER.

[2:09:17] Wouter Enissen.

[2:09:18] Voorzitter, het was ooit Shell die het woord energiemix heeft gelanceerd.

[2:09:22] Ik was er zelf ook nog bij aanwezig op een Shell-festival over het Malieveld... en er werd uitgebreid uitgevend, ja, we hebben een energiemix nodig.

[2:09:30] Ja, op zichzelf ben ik daar niet zo op tegen, op diversificatie... alleen het is een andere interpretatie daarvan.

[2:09:37] Waarom zou je de keuze maken om voor kernenergie...

[2:09:41] ...in die diversificatie te gaan, je kan er ook voor kiezen.

[2:09:44] En wind en zon is niet het enige wat ik heb genoemd.

[2:09:46] Geothermie, waterstof, energiebesparing, dat is ook de mix waar je voor kunt kiezen.

[2:09:52] Dat is veiliger, het maakt ons minder afhankelijk van Rusland.

[2:09:56] Daar ga ik zo meteen nog wel een vraag over stellen.

[2:09:59] Maar de minister, die blijft al starrig vasthouden aan het idee... ...dat kernenergie alleen maar onze leveringszekerheid kan borgen.

[2:10:07] Nee, voorzitter.

[2:10:09] Dit kabinet doet en, en, en.

[2:10:10] U noemde waterstof.

[2:10:11] Er zit ook veel inzet op.

[2:10:12] Geothermie ook.

[2:10:13] Daar kom ik straks nog op na aanleiding van een opmerking die mevrouw Teunissen maakte, voorzitter.

[2:10:18] En wind, en zon, en opslag, en kernenergie.

[2:10:23] Ja, en dat wij van mening verschillen over het fenomeen kernenergie, dat is wel duidelijk.

[2:10:31] Maar ik acht het als een bewezen technologie, een CO2-vrije vorm van energielevering die een hele goede en betrouwbare aanvulling is op een mix waar al die andere vormen ook onderdeel van uitmaken en waar we ook inzet op blijven plegen.

[2:10:49] Ik kijk naar de... Ik kijk naar de jubileet en dan kom ik bij u even meer.

[2:10:53] Voorzitter, dank u wel.

[2:10:55] Ik hoorde de minister zeggen 3 tot 7 gigawatt.

[2:10:58] Nou, dat is inderdaad zo 4 centrales.

[2:11:01] Maar ik hoorde ook zeggen...

[2:11:02] Daar is ook meegerekend de bijdrage, de capaciteit van de SMR's.

[2:11:08] Volgens mij zei u dat.

[2:11:10] Ik weet niet of het in dit blokje past, maar mijn idee of mijn beeld erbij is... ...dat het toch een soort treintje lijkt te zijn.

[2:11:17] Eerst die twee of zeg vier grote centrales... ...en dan meegenomen ook de SMR's.

[2:11:26] Mijn vraag is of ik het juiste beeld heb, voorzitter.

[2:11:29] GESPREKSLEIDER.

[2:11:30] De minister.

[2:11:31] Ja, voorzitter, misschien even twee dingen.

[2:11:33] Ik ga zo meteen nog wel uitgebreid in op de SMRs, maar even twee dingen hierover.

[2:11:37] Ik noemde die 3 tot 7 gigawatt, die staat in het MPE.

[2:11:41] En dat is een beleidsmatige keuze, want dat zou... Als wij nu naar de energiemix van de toekomst kijken, is dit het aandeel kernenergie, grootschalig en SMR.

[2:11:53] ...dan even over die SMR, eerst het een, dan het ander.

[2:11:57] Nou, dat is niet hoe we nu aan het werk zijn.

[2:12:01] Ja, we zijn bezig met de hele projectprocedure... ...voor de bouw van de eerste twee kerncentrales.

[2:12:06] En daarnaast is er allerlei... ...hebben we die visie op de SMR's gepresenteerd... ...en daar laten we zien wat voor stappen er allemaal gezet worden...

[2:12:17] ...om ook de potentie van SMRs in Nederland, in het Nederlandse energiesysteem... ...of dicht bij energieclusters, ook de innovatieve kant... ...om die toepassing in Nederland van de grond te krijgen.

[2:12:29] En dat loopt allemaal parallel.

[2:12:31] Het is wel zo dat voor de bouw van de grootschalige kerncentrales... ...we al daadwerkelijk in een projectprocedure zitten... ...en dat is bij de SMRs nog niet het geval.

[2:12:43] Goedemiddag.

[2:12:44] Ja, voorzitter, dank voor het antwoord, want ik heb juist ook gevraagd vandaag... ...die volgtijdelijkheid, hoe zit dat nou precies?

[2:12:54] Want als het één misschien iets sneller gaat dan het ander... ...ja, een aantal innovaties, ontwikkelingen doen zich voor... ...we worden daar ook over geïnformeerd, dan zou het toch jammer zijn... ...dat die kansen van die sms, zeg maar, niet benut wordt... ...juist als het gaat om de hele opgave die we met elkaar ook zien.

[2:13:11] Dus ja, dat antwoord...

[2:13:13] Misschien kunt u nog iets aanscherpen, maar die vraag puzzelt mij.

[2:13:19] Ja, voorzitter, en dat kan volgens mij naast elkaar bestaan.

[2:13:22] Dus gewoon wat we aan het doen zijn... ...om de bouw van die grootschalige kerncentrales van de grond te krijgen... ...of ik moet eigenlijk zeggen, de schop in de grond te krijgen... ...en de toepassing van SMR's.

[2:13:34] En ook daar moet je eigenlijk weer onderscheid maken...

[2:13:37] ...de innovatieve vormen die ook de heer Jumelet in zijn inbreng noemde, voorzitter... ...daardoor loop je, als we daar stappen in gaan zetten... ...een andere... Hoe zeg je dat?

[2:13:50] Loop je eigenlijk een andere procedure of een ander proces... ...dan wanneer je meer op de, wat ik maar even conventionele SMR's noem... ...dus de Rolls-Royce als voorbeeld... ...ja, dan kom je meer in een ruimtelijk inpassingstraject... ...wat vergelijkbaar is met wat we voor de grootschalige kerncentrales doen.

[2:14:07] En dat loopt allemaal naast elkaar of kan tegelijkertijd bestaan.

[2:14:14] En de stand is dat we met die grootschalige kerncentrales voor nummer één en twee nu in de projectprocedure zitten en we voor SMR's allerlei acties op dit moment uitvoeren en opzetten om de potentie die er is verder in beeld te krijgen, te zien op wat er nodig is om die potentie dan ook daadwerkelijk in de praktijk te brengen.

[2:14:39] U mag vier keer in totaal, dus dan is het uw derde keer.

[2:14:43] Dat telt goed, voorzitter.

[2:14:45] Dank u wel.

[2:14:47] Misschien nog even inzoomen op de brief van 17 oktober.

[2:14:51] Daar staat te lezen dat bij de eerste SMR...

[2:14:56] Het Rijk zegt bevoegd gezag is, terwijl minder dan 500 megawatt de provincie dat ook zou kunnen zijn.

[2:15:03] Ik zie dit als vooral ook vinger aan de pols houden, hoe gaan we met elkaar ook leren.

[2:15:09] Ik denk dat dat heel goed is.

[2:15:11] Maar misschien kan de minister ook bevestigen dat het ook de bedoeling is... ...juist niet een hindermachter willen zijn, wachtend op een aantal ontwikkelingen... ...en dan pas die SMR's willen verderbrengen tot realisatie.

[2:15:23] Maar dat je met elkaar juist in samenspraak met een provincie, met een andere overheid... ...kijkt van wat kunnen we met elkaar ook zo snel mogelijk realiseren.

[2:15:30] Dat zou mijn vraag zijn, voorzitter.

[2:15:32] Ja, voorzitter.

[2:15:35] Nee, niet bedoeld als hindermacht.

[2:15:37] En ook hier even goed, waar de heer Jumelet aan refereert, is hoe gaan we nou dat bevoegd gezag indelen?

[2:15:46] En wat we in de strategie zeggen, is dat we voor het eerste project, het eerste SMR-project,

[2:15:52] Het maakt even niet uit van wat voor omvang of wat voor type.

[2:15:56] Daarvan zal het rijk het bevoegd gezag zijn en de regie nemen op de procedure.

[2:16:01] Gewoon om met elkaar van te leren.

[2:16:04] En in een later stadium...

[2:16:06] Zullen we dat, afhankelijk van de omvang van het project... ...kan dat ook op provinciaal niveau.

[2:16:15] Dus dat over het bevoegd gezag.

[2:16:17] Wat wat anders is dan de initiatiefnemer.

[2:16:19] De initiatiefnemer van een project.

[2:16:21] Dus dat zijn twee verschillende dingen.

[2:16:24] Maar zowel de initiatiefnemer als het bevoegd gezag... ...zullen natuurlijk wel goed samen moeten werken uiteindelijk... ...als je in een procedure met elkaar komt... ...om daadwerkelijk tot realisatie over te gaan.

[2:16:36] Uw laatste interruptie.

[2:16:38] Ja, dat is mooi.

[2:16:40] Nee, maar inderdaad, het rapport van Wenning geeft ook aan... ...dat we inderdaad snel aan de slag moeten... ...dat er allemaal uitdagingen liggen, innovaties voor ook belangrijk zijn... ...die benut moeten worden.

[2:16:50] Dus ik ben blij met dit antwoord, want dit geeft inderdaad ruimte... ...om inderdaad aan de slag te gaan, maar ook die lat echt hoog te leggen... ...zodat inderdaad die innovaties in Nederland ook verder gebracht kunnen worden.

[2:17:00] Dus dank voor het antwoord.

[2:17:02] GESPREKSLEIDER.

[2:17:03] De minister nou nog reactie op, anders gaan we naar de interruptie van de heer Vermeer.

[2:17:07] Nee, nou ja, dan heb ik volgens mij antwoord gegeven en kan ik naar... Als er geen andere interrupties zijn natuurlijk, voorzitter, naar het volgende blokje.

[2:17:15] Maar dat is niet zo.

[2:17:16] Nee, de heer Vermeer heeft nog een interruptie.

[2:17:17] Ga er aan.

[2:17:19] Excuses, voorzitter.

[2:17:23] Ja, de minister, als ik het goed begrepen heb, die geeft eigenlijk aan dat ze het niet noodzakelijk acht

[2:17:30] om die TNO-analyse integrale kosten kernenergie te updaten versus wind op zee.

[2:17:38] Omdat er toch al verschillende scenario's in zitten die zeggen het moet gewoon gebeuren en het kan ook op die manier.

[2:17:44] Maar inmiddels hebben we subsidies bij tenders die nodig zijn voor wind op zee.

[2:17:50] We hebben verhoogde kosten aanlanding, verhoogde kosten waterstofinfrastructuur, verhoogde kosten netwerk.

[2:17:57] maatschappelijke schade voor het toerisme, gezondheid, onder druk komen van complete gemeenschappen zoals Moedijk, wat ook geld gaat kosten.

[2:18:06] En vanuit dit debat hier geredeneerd kun je zeggen, we hebben genoeg informatie om te zeggen dat kernenergie door moet gaan.

[2:18:13] Maar wij worden geacht gewoon de integrale aanpak te bekijken als volksvertegenwoordiger.

[2:18:18] En ik wil eigenlijk nog wel weten hoe het zich inmiddels verhoudt tot wind op zee en of we nog wel wind op zee trajecten moeten doen.

[2:18:26] Ik wil de minister wel vragen om eigenlijk continu met de nieuwe informatie dit wel te updaten en ook wel behoefte aan om als Kamer hier dus over die hele kostenberekening te hebben, want in het debat zie ik gewoon... Ja, ik vind het onwaarheden.

[2:18:42] Af en toe wordt het er gewoon verteld, terwijl we gewoon de exacte informatie moeten hebben dat we allemaal dezelfde berekening maken, want anders kunnen we niet de juiste investering goedkeuren.

[2:18:53] De minister.

[2:18:54] Het is wel interessant.

[2:18:56] In de ene interruptie mag er helemaal geen kernenergie en in de andere interruptie mag er helemaal geen wind op zee.

[2:19:03] Mijn antwoord zal ook hier aan de heer Vermeer zijn.

[2:19:05] Het is én wind op zee én zon én al die andere vormen van herneelbare energie én kernenergie in onze mix van de toekomst.

[2:19:13] En ik zei juist toe aan de heer Van den Berg dat wat ik niet noodzakelijk acht is een hele totaal nieuwe systeemkostenanalyse.

[2:19:23] Wat ik wel wil doen en zal vragen aan TNO is nadat we die gesprekken met de TU Delft hebben gedaan.

[2:19:32] ...en wat zijn nou hun aannames onder de berekening van de capaciteitsfactor?

[2:19:37] Hoe brengen we dat bij elkaar?

[2:19:38] En als we dan tot een wandbreedte van capaciteitsfactoren... ...of een gezamenlijk overeengekomen, daar wil ik allemaal niet op vooruitlopen... ...maar dat ik dan aan TNO vraag, zouden jullie met deze informatie... ...nog eens een gevoeligheidsanalyse willen doen... ...op die systeemkostenanalyse die jullie gedaan hebben?

[2:19:56] Want heel veel van het basiswerk van TNO verandert hier niet door.

[2:20:00] Dus dat heb ik toegezegd al aan de heer Van den Berg en het is alleen maar fijn dat ik dat nu nog een keer kan herhalen in de richting van de heer Vermeer.

[2:20:11] Nou voorzitter, ik zeg niet dat ik helemaal geen wind op zee wil.

[2:20:14] Ik vind dat wij hier als Kamer goede afwegingen moeten kunnen maken.

[2:20:19] En al die plannen van Wind op Zee, die zijn al van, misschien wel van vijf jaar of zes jaar terug, met hele andere informatie, waarbij we zeggen dat en dat en dat moeten de komende twintig jaar gaan gebeuren.

[2:20:29] Terwijl ik zie al die panelen schuiven, waarbij ik me afvraag of dit nog wel de juiste... Wij moeten op zoek naar de juiste mix, daar ben ik het mee eens.

[2:20:39] Maar dan moeten we niet naar doen of die plannen die al zo oud zijn, dat die dan gewoon onverkort doorgezet moeten worden.

[2:20:44] Want volgens mij moeten we daar juist,

[2:20:46] Wat ik steeds ook zeg, als je dashboardlampje rood brandt, dan moet je even naar de vluchtheuvel toe of in ieder geval naar de vluchtstrook en dan moet je kijken wat er onder de motorkap aan de hand is.

[2:20:57] Dus volgens mij, ik wil gewoon een update van de realiteit van de verschillende plannen en niet achter doelen aanlopen die ooit vastgesteld zijn.

[2:21:06] Dan mag ik u oproepen om korte interrupties te doen.

[2:21:08] Zeker.

[2:21:08] De minister.

[2:21:10] Voorzitter, dat ben ik eens met de heer Vermeer.

[2:21:13] We moeten realisme in het beleid brengen.

[2:21:17] Dat betekent dat je ook moet durven bijsturen en bijstellen als de situatie daarom vraagt.

[2:21:21] Dat is precies wat we gedaan hebben met dat windinfrastructuurplan wat ik...

[2:21:27] ...net voor de zomer naar de Kamer heeft gestuurd... ...en de bijstelling in de energienota die we hebben aangekondigd... ...van de Wind op Zee-ambities.

[2:21:36] We zijn nu bezig met een actualisatie van het MPE.

[2:21:40] Er komt een programma Energie Hoofd Infrastructuur 2.

[2:21:44] Dat zijn allemaal documenten waarin natuurlijk actualisaties plaatsvinden, waarin ook die bijgestelde ambitie wind op zee een plek krijgt.

[2:21:53] Dus ja, dat moet je blijven doen, want dat is de enige manier om steeds zo realistisch en actueel mogelijk beleid te kunnen maken.

[2:22:04] Dank u wel.

[2:22:04] Ik kijk nog één keer naar de leden, of er nog interrupties en vragen zijn.

[2:22:08] Dat is niet het geval.

[2:22:08] Dan gaan we door naar het volgende blokje en dat is volgens mij financiering.

[2:22:12] Nee, voorzitter, de locatiekeuze.

[2:22:14] Oh, ik zie het, ja.

[2:22:15] Locatie, ja.

[2:22:18] Ja, voorzitter.

[2:22:20] Dat we kerncentrales gaan bouwen en waarom, daar ging het in het vorige blokje over.

[2:22:27] Een andere vraag is waar doe je dat dan?

[2:22:30] En dat vraagt een hele zorgvuldige weging en besluitvorming.

[2:22:34] En op dit moment zijn nog alle locaties onderdeel van het onderzoek.

[2:22:39] Dus Eemshaven, de Maasvlakte en meerdere...

[2:22:41] ...mogelijke locaties in Zeeland.

[2:22:44] Na de zomer van 2026 kan naar verwachting een ontwerpvoorkeursbeslissing... ...voor de locatie genomen worden.

[2:22:50] En begin 2027 is dan de verwachting dat die beslissing definitief kan worden.

[2:22:56] En de bouw van carecentrales zal voor, tijdens en na de bouw grote en langjarige impact hebben op de regio.

[2:23:04] En daarom werkt het kabinet ook nu al nauw samen met de regio om een zogenaamd rijk regio pakket samen te stellen.

[2:23:16] Dan vroeg de heer Jumelet en ook de heer De Groot naar de NRD en wanneer die nu precies komt.

[2:23:25] Voorzitter, de NRD is zo goed als gereed, maar er zijn meer dan 500 reacties op binnengekomen en die reacties willen we allemaal in het kader van zorgvuldigheid goed en zorgvuldig behandelen.

[2:23:38] Daarom is er ietsje meer tijd voor nodig en staat de publicatie nu gepland eind januari.

[2:23:43] Daar zeg ik direct bij in de richting van de heer De Groot, het heeft geen impact op het doorlopen van onderzoeken en verdere besluitvorming, want de onderzoeken zijn al in volle gang.

[2:23:57] En mijn inzet is dus ook nog steeds om direct na de zomer van 26 de ontwerpvoorkeursbeslissing te nemen over de locatie voor de eerste twee kerncentrales.

[2:24:08] Dan vroeg mevrouw Van Oosterhout of ik kan bevestigen dat andere locaties, zoals Eemshaven, niet meer serieus overwogen worden.

[2:24:19] Zoals ik al zei, het kabinet onderzoekt meerdere locaties, zeven in totaal, waarvan drie in Eemshaven.

[2:24:26] Twee daarvan zijn op landbouwgrond.

[2:24:31] Wij doen dat onderzoek.

[2:24:31] Ik heb heel uitgebreid in een eerder debat ook in een brief toegelicht waarom dat ook in Eemshaven moet als onderdeel van de projectprocedure.

[2:24:41] Maar heel kort waarom we dat doen is, we zijn verplicht op grond van de procedures die we hebben om alle redelijke alternatieven te onderzoeken.

[2:24:51] En om te voorkomen dat we in een later stadium door de rechter op onze vingers worden getikt en met alle vertraging vandien, dat zeggen, ja, u heeft een van de redelijke alternatieven niet onderzocht, hebben we besloten, ondanks dat ik me realiseer wat voor Kameruitspraken er gedaan zijn en ook de gevoeligheid en de weerstand, moet ik eigenlijk zeggen, daarover in Groningen, om toch dat locatieonderzoek te doen.

[2:25:18] En wat ik ook eerder al heb gezegd, en dat herhaal ik ook graag nu, als wij een keuze hebben straks, als alle onderzoeken zijn afgerond, dan zal de voorkeur uitgaan naar een locatie in Zeeland.

[2:25:33] Het onderzoek naar natuur, stikstof en ecologie loopt op dit moment.

[2:25:38] En ik kan nog niet zeggen of dit een vertragend effect heeft op andere plannen in het gebied met stikstofuitstoot.

[2:25:46] Dat moeten we echt allemaal zien in de uitwerking van die onderzoeken.

[2:25:50] En direct na de zomer leg ik dus de locatiekeuze en het onderliggende onderzoek ter inzage.

[2:25:59] Dan vroeg de heer Vlag mij nog waarom ik er niet voor kies om een locatie uit te werken waar ook één centrale past in plaats van twee.

[2:26:13] Ja, voorzitter, de kostenvoordelen van twee reactoren op één locatie zijn dermate groot dat dit vanaf het begin van de procedure uitgangspunt is geweest.

[2:26:22] Dus vandaar dat we op die manier locaties en alternatieve locaties in beeld hebben gebracht.

[2:26:28] En dit sluit ook aan bij wat we zien bij buitenlandse projecten.

[2:26:33] Daarom houden we nu in deze procedure vast aan twee reactoren op één plek.

[2:26:41] Dan vroeg de heer Vlagg mij ook of ik het met hem eens ben, voorzitter, dat voor de locatie vooral gekeken moet worden naar industriegebieden, zoals bij Borssele en de Tweede Maasvlakte, in plaats van naar een polder.

[2:26:55] Paulina Polder noemde de heer Vlagg volgens mij expliciet.

[2:26:58] En voorzitter, ik ben zelf ook op bezoek geweest in Zeeland, in de Paulina Polder, en heb daar gesproken en snap dat onzekerheid over de toekomst van je bedrijf lopende dit onderzoek tot veel onzekerheid leidt en ook emoties losmaakt.

[2:27:18] Dat heb ik zelf ook ervaren in dat gesprek.

[2:27:22] Dat is ook precies de reden waarom we in die locatieonderzoeken... ...niet alleen maar kijken naar kosten, techniek en milieu... ...maar ook naar de omgeving en naar het effect op de omgeving, een draagvlak.

[2:27:33] En ik ben in gesprek met de provincie, de gemeente... ...en ik doorloop dus een heel zorgvuldig proces... ...en doe dat ook echt stap voor stap.

[2:27:43] Ik deel met de heer Vlag dat industriële gebieden een voordeel hebben.

[2:27:48] Daar zit veel vraag naar de energie.

[2:27:54] Die gebieden hebben ook weer nadelen, bijvoorbeeld op het gebied van veiligheidscontouren.

[2:27:59] En wat je ziet is dat ook in de regio of in regio's zelf vaak de voorkeur uitgaat naar ontwikkelingen in industriegebieden.

[2:28:10] Maar ik heb mij op grond van de wetten en de procedures zoals we die hebben afgesproken te houden aan het zorgvuldig onderzoeken van alle alternatieven.

[2:28:19] Dat doen we.

[2:28:20] Dat doen we integraal.

[2:28:20] Dus ik bekijk echt alle effecten.

[2:28:23] En op basis van al die informatie nemen we een besluit.

[2:28:27] En al die informatie wordt ook ter inzage gelegd, natuurlijk na het genomen besluit.

[2:28:34] Dan vroeg de heer Vlagg, maar ook mevrouw Teunis en mevrouw Oosterhout mij over de koeltorens in Zeeland en of ik die in de woorden van de heer Vlagg ga vermijden.

[2:28:48] Ja, voorzitter, daarop is het antwoord ja.

[2:28:51] Ik wil dat vermijden.

[2:28:54] Ik heb aangegeven eerder al dat voor de locatie Borsele het

[2:28:58] ...technisch gezien waarschijnlijk niet nodig is om koeltorens te plaatsen... ...omdat er voldoende koelwater beschikbaar lijkt te zijn.

[2:29:07] En ook voor andere locaties, zeg ik daarbij... ...hebben we de voorkeur voor doorstroomkoeling in plaats van koeltorens.

[2:29:17] En als blijkt dat op basis van het lopende ecologische onderzoek aanvullende maatregelen nodig zijn, dan zal ik dat per locatie in beeld brengen en wordt dat dus ook allemaal onderdeel van het locatiebesluit te zijnertijd.

[2:29:35] Voorzitter, dan een vraag van de heer Vermeer, ook mevrouw Van Oosterhout, over de Zeeuwse voorwaarden en of we die allemaal gaan inwilligen.

[2:29:48] Ik zei al, we zitten in een intensief proces om tot een Rijkregio-pakket te komen, zodat als wij straks een voorkeursbeslissing nemen, en als er een keuze is, zei ik al, heeft het kabinet voorkeur voor Zeeland, maar dat we ook direct zo'n afspraak over zo'n pakket kunnen maken.

[2:30:05] En in dat hele proces, in het komen tot zo'n pakket, zijn de Zeeuwse voorwaarden richtinggevend.

[2:30:12] Hetzelfde geldt overigens ook voor de voorwaarden van de provincie.

[2:30:17] Ik kan alleen op dit moment niet toezeggen dat ik ze allemaal één op één inwillig.

[2:30:23] Het Rijk-Regio-pakket waar we over spreken, dat moet straks antwoord gaan geven op de vraag hoe gaan we nou al die belangen, al die verzoeken die er liggen, zorgen ook die er zijn, hoe kunnen we daar zo goed als mogelijk aan tegemoetkomen?

[2:30:44] En daarvoor hanteren wij een aantal uitgangspunten.

[2:30:49] Het moet proportioneel zijn, het moet passen in ons energiesysteem.

[2:30:53] Het moet passen bij onze wettelijke normeringen en het moet juridisch haalbaar zijn.

[2:31:00] Dus dat is het voorbehoud wat ik moet maken, maar daarmee zeg ik geen zins dat die voorwaarden niet... Het sowieso heel goed is en belangrijk is dat ze er liggen en dat ze richtinggevend zijn.

[2:31:17] Dat woord gebruik ik net ook en dat zijn ze ook echt.

[2:31:20] Op die manier kijken we ernaar, spreken we erover.

[2:31:23] En we proberen op al die verschillende punten te kijken hoe we daar zo goed mogelijk invulling aan kunnen geven.

[2:31:35] Eén vraag tot slot, dan ben ik aan het einde van dit blokje.

[2:31:41] Een vraag van de heer Jumelet.

[2:31:43] Of ik bereid ben om te investeren in onderwijs en in afspraken met toeleveranciers.

[2:31:52] Of ik daarvoor zogenaamde no-regret-maatregelen zou willen nemen.

[2:31:56] Voorzitter, onder leiding van de gebiedsverbinder... ...die aan het werk is voor dat Rijk-Regio-pakket... ...spreken we al over no-regret-maatregelen.

[2:32:05] En die moeten dus ook een plek krijgen in dat Rijk-Regio-pakket.

[2:32:11] En zodra er een locatiekeuze is gemaakt... ...kunnen we ook starten met het regelen of het uitvoeren of het implementeren daarvan.

[2:32:19] En daar hoeven we dus niet te wachten op de bouw van de kerncentrales.

[2:32:30] Ik zal deze toevoeging nog even doen.

[2:32:34] De planning voor de locatiekeuze ligt op schema, zoals ik dat in de brief van 17 oktober geschreven heb.

[2:32:45] Dus daar is niks aan veranderd, ook niet als die NRD wat later gepubliceerd wordt, omdat we goed op die zienswijze in willen gaan.

[2:32:56] Dank u wel voor de beantwoording van dit blokje.

[2:33:00] Dank u wel, voorzitter.

[2:33:02] De minister bedankt voor het antwoord.

[2:33:04] We moeten geen concurrentie creëren tussen Zeeuwse en Bosselse voorwaarden.

[2:33:10] Volgens mij zijn er twee boodschappenlijstjes.

[2:33:14] Maar kan de minister aangeven of dat alleen iets is waar aangewerkt wordt en wat ontvangen is en aangewerkt wordt, of dat er ook al duidelijk is welke voorwaarden

[2:33:26] bijvoorbeeld als ze in de ogen van het ministerie gewoon onhaalbaar zijn of te hoog gegrepen zijn of daar een ander idee over leeft.

[2:33:36] Is er iets bekend van de status hiervan?

[2:33:40] Ja, voorzitter, we zijn daarover nu in gesprek en dat gebeurt allemaal onder leiding van de gebiedsverbinder die de Borsselse en de Zeeuwse voorwaarden, want de heer Vermeer heeft gelijk, er liggen verschillende voorwaarden, die worden ook in dat traject, proberen we die ook bij elkaar te brengen.

[2:34:01] In de brief van september, zeg ik dat goed?

[2:34:05] Oktober, zijn we ook al ingegaan op... Hoe kijken we nou naar die verschillende voorwaarden?

[2:34:14] En wat is daar meer en minder... Nou, kansrijk klinkt niet helemaal het goede woord, maar kunnen we meer en minder dichterbij in de buurt komen?

[2:34:25] Maar ik zou ook op willen passen door daar nu al heel...

[2:34:29] ...hele definitieve uitspraken over te doen... ...juist omdat dit een zorgvuldig proces is... ...wat echt heel zorgvuldig door de gebiedsverbinder wordt doorlopen... ...en wordt ingericht.

[2:34:41] We hebben daar ook nog even de tijd voor.

[2:34:43] Dus ik zou die ook echt wel willen nemen, wat niet wegneemt... ...dat no-regret-maatregelen, zoals de heer Jumelet die noemde... ...daarin ook natuurlijk meegenomen worden.

[2:34:53] En als we dan straks dat pakket hebben...

[2:34:56] kunnen zeker die maatregelen al sneller worden uitgevoerd.

[2:35:03] Uw laatste interruptie.

[2:35:05] Dank u wel.

[2:35:06] En weet de minister ook of zowel de provincie als de gemeente liever hebben dat alles in één keer bekend wordt of dat zij tussendoor al een tussenstand krijgen die volgens de minister dan niet gewenst is, maar misschien wel in het kader van het manager de verwachtingen in zowel gemeente als provincie aan de inwoners,

[2:35:26] ...misschien de gemeente of de provincie er anders over denkt... ...dat ze graag al zouden willen weten wat nu al duidelijk is... ...dat het onbehaalbaar is of minder kansrijk of niet kansrijk.

[2:35:38] GESPREKSLEIDER GESPREKSLEIDER RUTTE Ja, voorzitter.

[2:35:40] En met een aantal bestuurders op de publieke tribune... ...moet ik natuurlijk nu voorzichtig zijn.

[2:35:46] En ik snap... Nee, ja, ik moet altijd voorzichtig zijn.

[2:35:49] En ook duidelijk, of zo duidelijk mogelijk als ik kan zijn.

[2:35:53] En ik snap dat...

[2:35:55] Iedereen die... Laat ik zeggen dat bestuurders, maar zeker ook inwoners, je wil zo snel mogelijk duidelijkheid en weten waar je aan toe bent.

[2:36:07] Dat weet ik uit heel veel projecten waar ik aan werk in deze portfeuille.

[2:36:13] Een paar daarvan zijn vandaag ook alweer genoemd, onder andere door de heer Vermeer.

[2:36:18] Dus ik wil niks liever dan zo snel mogelijk duidelijkheid geven.

[2:36:23] Ik weet ook dat je... Er is niks vervelender dan nu iets zeggen en daar straks op terug moeten komen of een valse verwachting wekken.

[2:36:31] Daarom ben ik een beetje terughoudend in nu allerlei toezeggingen doen of zeggen, laten we vooruitlopend op alvast een pakketje maatregelen of een pakketje voorwaarden inwilligen.

[2:36:44] We zitten, wat mij betreft, echt in een goed en constructief proces.

[2:36:50] ...alles is erop gericht om een rijk regiopakket te hebben... ...op het moment dat er ook een voorkeursbeslissing voor de locatie... ...of een ontwerp-voorkeursbeslissing wordt genomen direct na de zomer... ...waarvoor we dus op planning op schema liggen.

[2:37:04] Herhaal ik nog maar een keer, voorzitter.

[2:37:06] En sommige van de voorwaarden, die hangen af, laat ik het zo zeggen... ...hoe je ze erin vult, van de techniekselectie.

[2:37:16] En we zijn nog niet bij die fase van techniekselectie.

[2:37:19] In zekere zin vraagt dit proces van ons allemaal ook een stap-voor-stap benadering.

[2:37:25] Wat iets vraagt van geduld van iedereen, dat realiseer ik me.

[2:37:28] Maar als je zo goed mogelijk die voorwaarden wil invullen, moet je ook zoveel mogelijk weten over hoe gaat het project er precies uitzien.

[2:37:38] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:37:39] Ik heb twee vragen aan de minister... ...die stel ik maar even afzonderlijk van elkaar.

[2:37:42] De eerste vraag ging over waarom er niet gekozen was... ...voor een locatie, inderdaad, voor een één kernstralen.

[2:37:49] En daarop heeft de minister opnieuw uitgelegd... ...dat dat een kostenefficiënte reden is.

[2:37:54] Dat snap ik, dat lijkt me ook de enige logische reden daarvoor.

[2:37:58] Maar de commissie met, heb ik gezegd, een bijdrage, geeft aan... ...als je erop terug moet komen, moet je de hele locatieselectie opnieuw doen.

[2:38:03] En ik heb me laten vertellen, en ik kan het nog steeds moeilijk voorstellen, maar dat het bouwen van één kerncentrale leidt tot de grootste bouwput van West-Europa.

[2:38:12] Twee kerncentrales betekent een twee keer zo'n grote bouwput.

[2:38:15] En dat is dan zo'n beetje de grootste van een nog grotere omgeving.

[2:38:19] Dus met andere woorden, het beperkt de mogelijkheden en het maakt de impact ook veel groter.

[2:38:24] Dus er kan ook uitkomen uit die selectie dat je toch terug moet schakelen naar één en één.

[2:38:29] en dan moet je het hele proces opnieuw doen.

[2:38:30] Dus dat is de achtergrond van mijn vraag daarin.

[2:38:34] De minister.

[2:38:38] Voorzitter, als je aan zo'n projectprocedure begint, dan moeten wij natuurlijk een projectbeschrijving maken en die wil je zo zeker of zo...

[2:38:54] Ik denk dat je ook niet zomaar kan zeggen dat we het niet kunnen doen.

[2:39:01] Ik denk dat je ook niet zomaar kan zeggen dat we het niet kunnen doen.

[2:39:11] Ik denk dat je ook niet zomaar kan zeggen dat we het niet kunnen doen.

[2:39:14] ...dat je alles keer twee kan doen.

[2:39:16] Dus als de bouw van één kerstcentrale de grootste bouwput is... ...dan is twee kerstcentralen twee keer de grootste bouwput.

[2:39:26] En dat telt natuurlijk ook door in kosten en in allerlei factoren.

[2:39:31] Dus met... Nou...

[2:39:34] Een belangrijk vertrekpunt, natuurlijk ook die kosten, zit er ook in... ...dat je op een gegeven moment een projectbeschrijving maakt... ...waarop dus iedereen aan het werk gaat om de stappen te kunnen zetten... ...om uiteindelijk daadwerkelijk tot bouw over te kunnen gaan.

[2:39:49] GESPREKSLEIDER.

[2:39:49] De heer Vlag.

[2:39:50] GESPREKSLEIDER.

[2:39:50] Ik constateer dan maar dat de minister dat risico wat de commissie schetst niet ziet.

[2:39:55] Maar dan mijn tweede vraag, en die bouwt eigenlijk een beetje voor op... ...waar de heer Vermeer vrij uitgebreid op is ingegaan... ...en dat gaat over die Borsselse en Zeeuwse voorwaarden.

[2:40:03] De minister zegt, we zijn bezig om te komen tot een goed, rijk regiopakket... ...en er loopt een doorloop van een zorgvuldig proces.

[2:40:09] Maar goed, dat kan ook een heel bestuurskundig of participatief... ...goed doorlopen proces zijn, dat zegt nog niks over de uitkomst.

[2:40:17] Ik heb het net aan de woordvoerder van de VVD gevraagd...

[2:40:20] ...of hij vindt dat die voorwaarden onverkort moeten worden uitgevoerd.

[2:40:24] Dat ga ik niet doen aan de minister, want die zit hier als dienaar van de kroon.

[2:40:28] Maar ik ben wel benieuwd naar de...

[2:40:30] ...waarmee zo'n gesprek wordt ingegaan.

[2:40:32] Zeeland is feitelijk de derde provincie... ...waar Nederland voor een groot gedeelte afhankelijk van is... ...als het gaat om energie.

[2:40:39] Limburg, Groningen gingen voor.

[2:40:41] En in beide gevallen hebben we geconstateerd... ...dat die provincies meer geleden dan gekregen hebben daarvoor terug.

[2:40:47] Met andere woorden, gaan we dit proces met Zeeland nu in... ...als een koopman, koopvrouw, of als een...

[2:40:55] ...hebben we een meer moederlijke rol, van nou, laten we zorgen dat wat we doen... ...dat dat ook een beetje draaglijk is voor de mensen hier.

[2:41:02] Dus de koopvrouw of de moeder, daar mag de minister uit kiezen wat mij betreft.

[2:41:07] GESPREKSLEIDER.

[2:41:07] Nou, minister.

[2:41:08] Voorzitter, dan begin ik even nog met iets over de commissie-mer en de risicoopmerking die de heer Vlag maakt.

[2:41:15] Kijk, wat wij doen, wat mijn verantwoordelijkheid is, is dat je risico's weegt en dan een keus maakt en een stap zet in een proces.

[2:41:23] Dus ik zeg niet dat ik een risico niet zie of het niet mee eens ben, maar uiteindelijk maak je een weging.

[2:41:29] En elke keuze heeft risico in zich en potentiële consequenties.

[2:41:34] En daar moet ik het dan mee doen.

[2:41:36] En als die zich materialiseren, dan moet ik me daarover verantwoorden.

[2:41:41] Zult u mij daar vast en zeker nog heel veel vragen over stellen, wat ook goed is.

[2:41:46] Maar dit is hoe het werkt en hoe ik met die risico's omga.

[2:41:51] Voorzitter, dan het Rijk-Regio-pakket.

[2:41:56] Ik weet niet of ik een keuze kan maken tussen beide, want ik weet niet of met beide ik recht zou doen aan wat ik vind dat dit proces verdient.

[2:42:06] Maar toen ik begon, toen kreeg ik van mijn voorganger de puzzel overhandigd die symbool staat voor de 39 borstelse voorwaarden.

[2:42:20] En die puzzel, maar ook de gesprekken daarna, die zitten in mijn hoofd als dit is wat Borsele op tafel legt en zegt, wij snappen dat...

[2:42:38] ...in die hele verbouwing van dat energiesysteem waar we aan werken.

[2:42:41] Het feit dat hier al een kerstcentrale staat, dat wij daar ook ervaring mee hebben.

[2:42:47] Zouden wij best een bijdrage willen leveren aan dit hele grote project... ...maar het gaat wel langjarige impact hebben, voor, tijdens en na de bouw.

[2:42:55] Dus dan zijn dit onze voorwaarden.

[2:42:58] En dan vind ik in mijn rol, ik kan dan niet anders en wil ook niet anders... ...en doe dus ook niet anders dan daar welwillend, meer dan welwillend naar kijken.

[2:43:10] En echt met de bereidheid, hoe kan ik aan deze voorwaarden invulling geven?

[2:43:15] En, zeg ik daarbij, ik heb natuurlijk wel een verantwoordelijkheid... ...voor het algemeen belang, dus ik moet wel... Is het proportioneel naar dat rijtje wat ik opnoemde?

[2:43:23] En daar waar zo'n voorwaarde dan wringt, ga je in gesprek... Onderhandeling klinkt zo transactioneel... ...maar in een gesprek, in dialoog met de bestuurders... ...of tegenwoordigers namens de voorwaarden, om te kijken... ...hoe kun je daar waar het wringt... ...toch een antwoord formuleren op zo'n voorwaarde?

[2:43:49] Graag gedaan.

[2:43:50] Eén laatste vraagje dan nog over, voorzitter.

[2:43:52] Want we hebben een parlementaire enquête gehad rond Groningen... ...en daarin kwam naar voren dat die provincie gewoon te weinig geprofiteerd heeft... ...van wat wij daar gewonnen hebben.

[2:44:01] Dat kan ook een les zijn voor nu.

[2:44:04] Want als de insteek is dat de minister eigenlijk verantwoordelijk is... ...voor het algemeen belang en een goede deal... ...voor de belastingbetaler van Nederland eruit moet halen... ...dat is een heel andere insteek dan dat je zegt, nee, we gaan hier iets doen... ...wat zo ingrijpend is voor die provincie en nog meer voor die gemeente...

[2:44:20] We moeten zorgen dat ze daarmee kunnen leven, dat die impact draaglijk is... ...en dat de gevolgen voldoende gecompenseerd zijn.

[2:44:26] Dat zijn verschillende insteken.

[2:44:28] Dus de SGP zal daar met name naar kijken van... ...als het een hele zakelijke deal is, van nou, dit hebben we gedaan... ...en dit is het minimum klaar.

[2:44:37] Dat hoor ik ook niet, hoor.

[2:44:38] Maar ik zou dat graag nog een keer uitgesproken willen zien... ...in de termen zoals ik die nu gebruik.

[2:44:43] Als dat zo zou zijn, dan zou het bijna een taartje op het lijstje zijn en dat hebben we afgefinkt en de volgende stap.

[2:44:52] Dat is nadrukkelijk niet hoe ik het zie, hoe mijn collega's op het ministerie het zien en zeker ook niet de gebiedsverbinder die hiermee aan het werk is.

[2:45:01] Juist omdat ik zie hoe groot de impact is.

[2:45:06] En niet eventjes, hè.

[2:45:07] Het is echt langjarig.

[2:45:10] En ook geleerd hebben van de enquête en wat er in Groningen is gebeurd.

[2:45:17] Dat is ook de reden dat we in dat gesprek met de regio, met de provincie, met de gemeente...

[2:45:24] ...ook het eigenlijk breder kijken en veel verder de toekomst ook in kijken... ...en de toekomstvisie die vanuit de provincie gemaakt is, die daar ook bij betrekken.

[2:45:35] Hoe past het nou in het hele toekomstvraagstuk... ...of eigenlijk de hele toekomst, de ontwikkeling, moet ik zeggen... ...die Zeeland voor zich ziet in de komende jaren?

[2:45:46] Dank u wel.

[2:45:49] Mevrouw Van Oosterhout.

[2:45:50] Dank, voorzitter.

[2:45:52] De minister had er net over dat ze koeltorens wil vermijden.

[2:45:56] Het alternatief is dan dus koelwater uit de Westerschelde.

[2:46:01] Maar als kerncentrales worden gekoeld met water uit de Westerschelde, kan dat ook leiden tot ongewenst opwarming van het water.

[2:46:06] Bevestigt de minister dat als uit het ecologisch onderzoek zou blijken dat dit tot milieuschade leidt of dat de temperatuurnormen worden overschreden, dat het water dan uit de Westerschelde niet als koelwater gebruikt zou mogen worden?

[2:46:18] En als uit de ecologische effectenstudie zou blijken dat water uit de Westerschelde echt niet kan, valt Zeeland dan weg als optie?

[2:46:29] Ja, voorzitter.

[2:46:30] Er loopt op dit moment ook een ecologische onderzoek.

[2:46:36] En als daaruit blijkt dat er aanvullende maatregelen nodig zijn... ...dan zullen we die per locatie in beeld brengen.

[2:46:43] Dit element zit overigens volgens mij ook in de voorwaarden.

[2:46:47] Dus we zijn ook al vanuit die invalshoek gehouden naar te kijken, maar dus ook het ecologisch onderzoek zal daarop ingaan.

[2:46:54] Ik kan er nu niet op vooruitlopen wat eruit gaat komen, wat dat dan betekent en wat we gaan doen, maar ik heb me daar wel toe te verhouden natuurlijk als dat eruit komt.

[2:47:03] En dat geldt overigens voor alle locaties natuurlijk die we onderzoeken.

[2:47:09] GESPREKSLEIDER 1 Dank u wel.

[2:47:12] De heer Hummelet.

[2:47:12] Oh, wacht even, u heeft al vier interrupties gebruikt.

[2:47:13] Dat gaat niet zo makkelijk natuurlijk.

[2:47:16] Helaas, de wet van spreiding van interrupties bij meerdere onderwerpen geldt hier.

[2:47:22] De heer Vermeer heeft er ook voor hier gebruikt.

[2:47:24] Dus ja, er valt niks meer te lenen ook.

[2:47:28] Even kijken, ik kijk even verder.

[2:47:30] Mevrouw Teunissen, gaat uw gang.

[2:47:32] Helaas mis ik tot nu toe wel een stevige plek voor de ecologie in de beantwoording van de minister.

[2:47:39] Want zij zegt wel dat ze op dit moment onderzoek doet naar de ecologische effecten.

[2:47:43] Ze zegt ook dat ze dan kijkt of ze daar maatregelen op moeten treffen.

[2:47:47] Maar ik denk dat het komt door de Omgevingswet, waar de Partij voor de Dieren altijd tegen was.

[2:47:51] Dat is een afzwakking van de toetsing van de milieueffecten.

[2:47:55] Het wordt nu getoetst via het plan MER.

[2:47:57] Maar is het nou zo dat uiteindelijk blijkt dat als dat water structureel te veel opwarmt van de Westerschelde — dat heeft grote gevolgen voor de biodiversiteit en is ook een schending van de Europese regelgeving, dat risico is er in ieder geval — de minister dan zegt dat ze het niet moet doen?

[2:48:18] Dan moet ze weer naar andere locaties op zoek gaan.

[2:48:21] Voorzitter, nu vraagt mevrouw Teunissen mij vooruit te lopen op de uitkomst van onderzoeken die lopen.

[2:48:27] Ik ben het met haar eens dat het belangrijk is dat ook de ecologische effecten worden onderzocht.

[2:48:34] Dus dat doen wij ook.

[2:48:35] Juist op dit moment in het proces, dat hoort ook, dat vind ik ook volstrekt logisch en vanzelfsprekend, zodat we straks alle effecten per locatie in beeld hebben en we dan een integrale weging kunnen maken.

[2:48:50] Als we dan die wegring gemaakt hebben en kiezen voor een locatie waar je effecten ziet op bijvoorbeeld ecologie, waar we iets aan moeten doen, ja, dan zal dat moeten gebeuren.

[2:49:03] Maar wat dat op welke locatie precies gaat betekenen, daar ga ik echt niet op vooruitlopen.

[2:49:09] Maar we doen die onderzoeken niet voor niks.

[2:49:13] Ik loop er niet op vooruit, maar we willen er natuurlijk wel op anticiperen.

[2:49:18] Ik vraag aan de minister of het een optie van de vele opties is dat de minister kan zeggen vanuit de wet en regelgeving dat de ecologische effecten zodanig zijn dat het project niet doorgaat.

[2:49:29] Of is het al een voldoende feit dat de milieueffecten uiteindelijk niet zo doorslaggevend kunnen zijn dat het project helemaal niet doorgaat?

[2:49:39] Maar hier zit de suggestie in dat het als dit dan dat.

[2:49:43] Maar je kan ook of, of, of.

[2:49:46] Ik krijg straks per locatie heel veel effecten in beeld.

[2:49:51] En risico's, zeg ik nog tegen de heer Vlag.

[2:49:53] En daar moeten we gaan wegen.

[2:49:55] En ook de weging maken.

[2:49:56] Welke effecten, dan wel risico's, zou je met bijvoorbeeld mitigerende maatregelen weg kunnen nemen of kunnen beperken?

[2:50:05] Ja, die weging moet ik straks maken, moet het kabinet straks maken, als alle onderzoeken voor alle locaties zijn afgerond.

[2:50:13] En dan zal ook blijken, op grond van de locatiekeuze, wat je aanvullend aan mitigerend beleid of mitigerende maatregelen moet nemen.

[2:50:28] Dan ben ik bij de financiering.

[2:50:35] Een investering in kernenergie is omvangrijk.

[2:50:41] Het is ook robuust, maar het is ook omvangrijk.

[2:50:44] En uit de studies, zoals ik ook in de brief van oktober schreef, is de bandbreedte nu laten zien dat de kosten van...

[2:50:52] Zo'n 20 tot 30 miljard euro zijn exclusief de financieringslasten.

[2:50:58] En de financiering hiervan zal grotendeels over het geheel van de overheid komen.

[2:51:05] Ook dat is overigens niet anders dan wat je in landen om ons heen ziet.

[2:51:09] En de inzet is om een deel buiten het EMU-celde om te kunnen financieren.

[2:51:16] Het belangrijkste argument voor het kabinet om te kiezen voor publieke financiering is de betaalbaarheid van het project.

[2:51:22] En de Nederlandse overheid kan zelf ook goedkoper geld lenen op de kapitaalmarkt dan van private financiers.

[2:51:28] En we zien dus in marktonderzoek, en wat ik al zei, dat zien we ook in landen om ons heen, dat er maar beperkte bereidheid van private partijen is om in dit stadium

[2:51:40] ...het project te financieren zonder vergaande garanties van het Rijk.

[2:51:48] Dus in die bouwfase, daar heb je echt die publieke financiering nodig.

[2:51:52] Daarna is er echt veel meer interesse in de exploitatiefase... ...moet ik zeggen, vanuit private partijen.

[2:52:00] Voorzitter, dan zijn door mevrouw Van Oosterhout, de heer Vlag, de heer Klos en ook de heer Jumelet vragen gesteld over de risico's op bijvoorbeeld kosteloverscheidingen, ook hoe gaan we rapporteren.

[2:52:14] Voorzitter, ook u zelf stelde daar vragen over, dus daar ga ik nu in algemene zin even nader op in.

[2:52:23] Ik begin met de verdeling tussen de deelnemers van NEO-NL en de opdrachtnemers.

[2:52:31] Ondanks de keuze voor publieke financiering, blijven we inzetten op risicoverdeling.

[2:52:38] En dat doen we door goede contractuele afspraken te maken over de risicoverdeling met de opdrachtnemer.

[2:52:46] En dat maakt een zorgvuldig inkoopproces met die opdrachtnemers ook zo belangrijk.

[2:52:51] En ook de risico's op kostenoverschrijdingen worden daarin meegenomen.

[2:52:55] En ik weet even niet meer... Volgens mij was het de heer Klos die vroeg naar het worst case scenario.

[2:53:01] Ja, dat is nu nog lastig daarover iets te zeggen, omdat dat van veel factoren afhankelijk is.

[2:53:10] Maar ook daarover zullen wij de Kamer blijven informeren op regelmatige...

[2:53:15] ...basis, zeg ik daar direct bij.

[2:53:18] Dat doen we nu al in voortgangsbrieven.

[2:53:22] In het eerste kwartaal van 2026 volgt de volgende voortgangsbrief.

[2:53:27] En in die brieven worden ook steeds de faseovergangen aangekondigd en beschreven... ...omdat we... We hebben de afgelopen jaren heel veel analyses en onderzoeken gedaan... ...en we gaan nu veel meer over naar het voorbereiden... ...en het daadwerkelijk nemen van een aantal besluiten.

[2:53:45] Dat doen we op een manier die, zou je kunnen zeggen, al aansluit bij hoe dat bij grote projecten in z'n werk gaat.

[2:53:57] Dus dat doen we vanuit het ministerie al proactief, juist omdat wij het bij zo'n groot en complex project belangrijk vinden om...

[2:54:06] De Kamer niet alleen goed en volledig, maar ook regelmatig te informeren over stappen die gezet worden, over risico's en risicoafwegingen die we daarbij tegenkomen.

[2:54:21] Om het project kernenergie, of de bouw, moet ik zeggen, kerncentrales echt als groot project te bestempelen, dat is natuurlijk een besluit van de Kamer zelf.

[2:54:32] Zoals ik al zei, wij werken al indachtig dat het een groot project is.

[2:54:39] En als de Kamer besluit om er een groot project van te maken, dan gaan we natuurlijk heel graag in gesprek over hoe kunnen we dan op een goede manier dat vormgeven en ook natuurlijk de informatievoorziening zo vormgeven dat het voldoet aan de behoefte die er is.

[2:54:56] Voorzitter, dan een vraag van de voorzitter, van de heer De Groot, over het financieringsmodel en wanneer dat volledig uitgewerkt naar de Kamer komt.

[2:55:11] En ook over risicoverdelingsmechanismen vroeg de heer De Groot iets, maar daar heb ik net al iets over gezegd dat we dat in die contractuele afspraken een plek willen geven.

[2:55:19] We kiezen dus initieel in de bouwfase voor die volledige publieke financiering.

[2:55:30] En we zijn dat pakket nu aan het operationaliseren en dat wordt voorgelegd de komende twee jaar aan de Europese Commissie voor Staatssteungoedguring.

[2:55:41] En bij die uitwerking houden we de deur open voor private investeringen in een later stadium, wanneer die wel niet alleen willen, maar ook echt daadwerkelijk die toegevoegde waarden kunnen bieden.

[2:55:55] En nogmaals, die risicoverdeling willen we onderdeel maken van de contractuele afspraken.

[2:56:01] Dan vroeg de heer Jumelet naar de 20 tot 30 miljard en hoe die schatting is opgebouwd.

[2:56:09] Die bandbreedte komt uit de technische haalbaarheidsstudies en de third party review die we hebben laten doen.

[2:56:17] Die bandbreedte omvat de investering voor de bouw van twee kerncentrales en is exclusief financieringslasten.

[2:56:27] Inclusief de kosten die de eigenaar moet maken voor het project, de zogenaamde ownerscope.

[2:56:34] En die dus niet onder de toekomstige verantwoordelijkheid van de technologieleverancier vallen.

[2:56:39] En dan moeten we denken aan kosten die gemaakt worden om een locatie aan te passen of geschikt te maken voor de bouw.

[2:56:46] Ik zeg er nadrukkelijk bij dat deze bandbreedte een inschatting is.

[2:56:51] Achter de schatting gaat bedrijfsvertrouwelijke informatieschel, dus ik kan niet dieper ingaan op die precieze vormgeving.

[2:56:59] Die schatting is wel weer gebruikt ook voor de TNO-studie.

[2:57:02] En zo proberen we steeds alle meest actuele informatie te gebruiken in alle onderzoeken en vervolgstappen die we zetten.

[2:57:12] En naarmate het project natuurlijk zich verder ontwikkelt, zal de bandbreedte ook kleiner worden.

[2:57:16] Dan de heer Vlag, hoe we de betrokkenheid van onze bedrijven bij de bouw van kerncentrales ook gaan stimuleren.

[2:57:27] Voorzitter, ik deel heel erg met de heer Vlag dat het betrekken van de Nederlandse industrie bij de nucleaire ontwikkelingen niet alleen noodzaak is, maar ook echt een kans voor een groeiende nucleaire markt en industrie in Nederland.

[2:57:44] Dus we hebben het afgelopen jaar een aantal stappen gezet om die nucleaire waardeketen te organiseren.

[2:57:54] Bijvoorbeeld met de publicatie Kansen in Kaart en een paar weken geleden met een bijeenkomst Meet for Nuclear.

[2:58:03] ...waar heel veel partijen, organisaties, bedrijven aanwezig waren... ...juist om de verbinding ook te leggen en te kijken waar die kansen liggen... ...en hoe zorgen we dat ook de Nederlandse bedrijven die kant gaan grijpen.

[2:58:16] En we kijken op welke manier we binnen het nieuw bouwproject afspraken kunnen maken... ...zodat we de industrie ook daarbij kunnen betrekken.

[2:58:25] Dan vroeg de heer Van den Berg mij nog over EDF en of zij nu wel of niet gaan instappen.

[2:58:34] Wij willen een inkoopprocedure die competitief gefaseerd en flexibel is.

[2:58:42] En we hebben goed contact met zowel EDF als Westinghouse.

[2:58:47] En de verwachting is dat zij beiden gaan meedoen aan het inkoopproces dat komend jaar gaat starten.

[2:58:54] Dan, voorzitter, vroeg de heer Jumelet, tot slot in dit blokje, of er al goedkeuring is van de Europese Commissie voor het verlenen van staatssteun aan Neo-NL.

[2:59:08] Want dat moesten wij voorleggen aan de Commissie voor Goedkeuring.

[2:59:13] En, voorzitter, ik heb goed nieuws.

[2:59:16] ...dat de commissie vandaag haar besluit tot goedkeuring heeft afgegeven.

[2:59:21] Dat zal later ook uitgebreid worden gepubliceerd.

[2:59:26] En op basis van het goedkeuringsbesluit... ...kan de financieringsdocumentatie worden gefinaliseerd... ...ook met het oog op het verstandige van NeoNL.

[2:59:36] En daarmee kan de organisatie ook echt van start.

[2:59:41] En dat kan ook, want als wij dit debat hebben...

[2:59:44] ...afgerond, waar de oprichting ook bij betrokken is.

[2:59:49] Dan kan de formele voorhangprocedure ook worden afgerond... ...en kunnen we de deelneming begin 26 definitief oprichten.

[3:00:03] Dank u wel.

[3:00:04] Ik kijk even naar de leden en die vragen open.

[3:00:06] Dan gaan we door naar... Voorzitter, dan kom ik bij de SMR's.

[3:00:14] Oké, dank u wel.

[3:00:21] De SMR's.

[3:00:24] Veel vragen en opmerkingen over de SMR's.

[3:00:29] En laat ik zeggen dat ik de wens om snelheid te maken met de conventionele SMR's en de Nederlandse innovatieve projecten sneller naar de markt te brengen, die herken en dat ik die ook deel.

[3:00:44] En de grootschalige inzet van confessionele SMR's in ons nationale energiesysteem zal leiden naar een vergelijkbaar ontwikkelpad, zoals we dat ook bij de grote kerncentrales hebben uitgevoerd.

[3:00:59] En dat zeg ik ook in een reactie van de heer Klos en de heer Van den Berg.

[3:01:05] Eerlijkheid gebied wel te zeggen dat SMR's op dit moment... ...nog niet zijn gerealiseerd in de westerse wereld.

[3:01:14] En dat is de reden waarom ik die SMR-strategie heb... ...en dat confessionele programma.

[3:01:21] En ik wil dat het SMR-potentieel voor private initiatieven goed wordt benut.

[3:01:27] En de toegevoegde waarde van SMR's ligt op verschillende toepassingen, zoals bij de industrie.

[3:01:35] En dat verschilt wel echt met die grote centrales.

[3:01:42] Ik heb al iets gezegd over het belang van die toepassingen uit elkaar houden... ...en dat je dan daarmee ook verschillende procedures of stappen moet doorlopen.

[3:01:50] Dus ik zal dat ook, voorzitter, omwille van de tijd niet herhalen.

[3:01:56] Tegelijk is het wel zo dat ook bij SMR's, ook al zijn ze wat kleiner... ...in de ruimte die ze in beslag nemen en ook het vermogen...

[3:02:05] ...zijn het nog steeds echt omvangrijke, complexe projecten... ...die ook tegen uitdagingen aanlopen die we bij grote kerncentrales tegenkomen.

[3:02:15] Dus er zijn geen snelle geitenpaadjes denkbaar... ...om dat even op stelle sprong gerealiseerd te hebben.

[3:02:23] En ook in het buitenland... Dan kom ik op de kosten.

[3:02:30] In het buitenland zie je dat voor SMR's eigenlijk vergelijkbare budgetten nodig zijn als voor de grootschalige conventionele centrales.

[3:02:39] En dat staat nog los van het first-of-a-kind-risico.

[3:02:45] Dan... Dat vroeg onder andere de heer Vlag, dus dat het...

[3:02:53] Kun je nou zeggen dat het overschakelen naar SMR's in plaats van grote kerncentrales... dat het goedkoper is?

[3:03:01] En dat is dus niet zo, is onze analyse op dit moment.

[3:03:06] En in het besluitvormingsproces voor de grote kerncentrales drie en vier...

[3:03:12] ...zullen we opnieuw wegen wat de toegevoegde waarde van die centrales kan zijn... ...ook in relatie tot SMR's.

[3:03:19] Dus we houden wel die beide opties open naar de toekomst.

[3:03:23] En dat lijkt mij dus ook verstandig, want die keuze is nu ook niet nodig.

[3:03:28] Dan wat betreft ruimte.

[3:03:34] De heer De Groot en ook de heer Van den Berg vragen om vaart te maken.

[3:03:45] Dat ben ik met hen eens, dus dat doen we ook... door SMR's in het tweede programma Energie Hoofdstructuur te betrekken.

[3:03:53] En ook met provincies aan de slag te gaan, te zijn en te blijven met regionale verkenningen voor wat zijn de mogelijke toepassingen bij industrie of bedrijven, zodat we samen locaties kunnen identificeren.

[3:04:09] En ik kreeg ook de vraag, kan nou een aanvullend locatieprogramma... ...kan dat nou bijdragen in die versnelling?

[3:04:18] Of dat kan helpen en of dat ook helpt om tot snellere doorlooptijden te komen... ...dat wil ik onderzoeken of nagaan.

[3:04:28] Dus dat wil ik in de richting van de heer De Groot... ...en ik dacht dat ook de heer Van den Berg dat vroeg toezeggen.

[3:04:34] Ook dan de realisatietijd.

[3:04:38] Ook voor SMR's zijn de analyses op milieueffecten en veiligheidscontouren vergelijkbaar met grote kerncentrales.

[3:04:46] Bij die innovatieve SMR's zeg ik ook tegen de heer Jumelet, moet die techniek wel eerst echt verder ontwikkelen.

[3:04:53] Maar ondertussen lichten we partijen wel in en bereiden we ze voor op de komst van SMR's, bijvoorbeeld door simulaties.

[3:05:00] En zo kunnen we bij de realisatie weer snelheid maken

[3:05:04] ...vanuit ieders rol.

[3:05:09] Dan de heer Vermeer, ook de heer Van den Berg... ...die refereren aan het ondersteunen van de Nederlandse SMR-bedrijven... ...in lijn met het rapport Wenning.

[3:05:19] En initiatieven in dit stadium kan ik alleen bereiken via generiek beleid... ...dus niet gericht op specifieke bedrijven.

[3:05:28] Dat is de manier waarop de Nederlandse overheid... ...op dit moment innovatie stimuleert.

[3:05:33] Die mogelijkheden grijp ik ook wel ten volle aan.

[3:05:36] Ik noemde al de mooie regeling waar ook SMR-ontwikkelaars, zoals Torizon en Allseas, subsidie kunnen aanvragen.

[3:05:48] Die openstellingsronde is er nu en daar staat nu een bedrag voor 10 miljoen, of is daar beschikbaar.

[3:05:55] Ik noemde de IPSI-regeling eerder in een interruptiedebat.

[3:06:01] We onderzoeken ook de mogelijkheden om te kijken of innovatieve projecten via die route deel kunnen nemen.

[3:06:09] Voorzitter, dan het betrekken van de industrie.

[3:06:13] Ik heb daar net al iets over gezegd in de richting van de heer Vlag.

[3:06:16] Maar de kansen zijn er natuurlijk niet alleen rondom de grootschalige kerncentrales, maar ook rondom SMR's.

[3:06:25] Dus dat versterken van die waardeketen en het betrekken van de industrie ziet ook echt op allebei.

[3:06:32] Dan, voorzitter, denk ik, ook met de interrupties die ik al met de heer Jumelet heb gehad, dat ik de vragen over de SMR's.

[3:06:43] Het risico om achterop te raken, omdat we zien dat Canada en het VK zwaar inzetten op publieke financiering.

[3:06:58] Het klopt dat landen als Canada en het VK al in een vroeg stadium zijn begonnen met het verkennen van de mogelijkheden voor SMR's.

[3:07:05] Canada heeft in 2018 al een routekaart gepubliceerd en zijn al ver daarvoor begonnen met de ontwikkeling van die routekaart.

[3:07:13] Dus die koploperpositie die zij hebben, is niet van onlangs, maar stamt al uit langer geleden.

[3:07:23] Wij zien wel kansen om juist te leren van deze landen en de stappen die zij al hebben gezet.

[3:07:29] Dus we zetten echt in op het uitwisselen van kennis, het delen van ervaringen.

[3:07:34] Bijvoorbeeld ook als het gaat over het betrekken van de industrie, financieren van de bouw.

[3:07:39] En met het VK hebben we begin van de zomer ook een MOU getekend, juist ook om de samenwerking op dit gebied te intensiveren.

[3:07:48] En dan hebben we nog in Europa de Europese SMR Industrial Alliance en de Nucleaire Alliantie, waar wij deel van uitmaken en ook actief in meedoen.

[3:08:04] Voorzitter, tot zover.

[3:08:09] Ik dacht dat ik er nog... Die laatste had ik toch ingetrokken, maar daar kom ik zo op.

[3:08:12] Voorzitter, wat ik... Dank voor de beantwoording, maar ik hoor een aantal zaken bij de minister... ...wat ik gewoon niet zo goed kan volgen.

[3:08:21] Allereerst, ik refereer even aan de provincies en het SMR-programma daarvoor.

[3:08:24] Ik kom zelf uit die Provinciale Staten en we hebben daar inderdaad geld voor gekregen.

[3:08:28] Maar ik zal u zeggen, die hebben dat expres bij het IPO geparkeerd... ...zodat er helemaal niets mee gebeurt.

[3:08:33] Dus daar maak ik mij juist zorgen, omdat daar dus helemaal niks van die gelden terechtkomt.

[3:08:37] U nu zegt dat we dan ook moeten leren van Canada en van het Verenigd Koninkrijk.

[3:08:41] Dat is natuurlijk mooi, maar we hebben in Nederland een aantal bedrijven die dit willen doen.

[3:08:45] En nou waren het meer voorbeelden.

[3:08:48] Maar als we het bijvoorbeeld specifiek over All Seas hebben, met die mooie Andy Ipkay-regeling komen we misschien tot 60 miljoen euro aan financiering.

[3:08:55] Ik heb hier dat rapport van Van Wenning, die spreekt over 240 miljoen euro.

[3:09:00] Dan red je dus niet met die gelden.

[3:09:02] Waarom zouden we nou niet als Nederlandse overheid de vlucht naar voren nemen met een investeringsfonds, met algemene deelnemingen, met staatsgaranties, om die innovatie vlot te trekken en hier in Nederland een innovatieve SMR-markt op te richten waar andere landen naar ons zullen kijken van wat kunnen we van die Nederlanders leren?

[3:09:23] Ja, voorzitter.

[3:09:26] In de strategie is één van de toepassingen de innovatie of de innovatieve kant.

[3:09:30] En wat kan je nou in Nederland doen om innovatieve vormen van SMR's te stimuleren?

[3:09:38] En dat, zoals de heer Van den Berg zegt, anderen daar mogelijk ook van Nederland kunnen leren.

[3:09:43] Dus daar is beleid op gericht via regelingen die ik eerder genoemd heb.

[3:09:49] Dan kan je discussie voeren of daar meer geld voor beschikbaar moet komen.

[3:09:52] Maar dit is het geld dat nu beschikbaar is gesteld door dit kabinet en nu in de begroting zit.

[3:09:58] Een volgende stap die de heer Van den Berg maakt, is als je echt publiek gaat...

[3:10:06] ...investeren en erin stapt, ja, dan word je ook eigenaar.

[3:10:09] En daar zit nou de weging.

[3:10:11] Wil je dat ook doen in dit soort innovatieve projecten?

[3:10:15] Dat is niet de keus die we nu maken.

[3:10:17] Daarom trok ik in reactie op een vraag van de heer Jumelet... ...ook even de twee ontwikkelingen binnen SMRs uit elkaar.

[3:10:25] Aan de ene kant de innovatieve kant... ...en aan de andere kant de confessionele technieken, als Rolls-Royce.

[3:10:34] ...waar je een ander proces en andere procedures voor doorloopt... ...als je daar iets mee wil gaan doen in Nederland dan die innovatieve kant.

[3:10:44] Het punt wat de heer Van den Berg zegt over het geld wat op de plank blijft liggen... ...dat herken ik niet.

[3:10:48] Dat hoor ik nu van de heer Van den Berg, dus daar zal ik mij even in verdiepen.

[3:10:54] Want geld dat we beschikbaar stellen, juist ook om onderzoek te kunnen doen... ...dat moet wel nuttig besteed worden.

[3:11:04] Dan heb ik zelf ook nog een interruptie voor de minister.

[3:11:08] Ik ga even kijken of het zo werkt.

[3:11:09] Laten we het zo doen, anders moet ik het wel een keer overdraaien.

[3:11:11] Het is gewoon een korte verhaal.

[3:11:12] Het gaat over de uitspraak van de minister over de kosten van de smr's.

[3:11:16] De minister stelde net dat...

[3:11:18] ...dat de kosten vergelijkbaar zijn met de conventionele kerncentrales.

[3:11:22] Maar dat ligt natuurlijk wel aan welke aannames je daarvoor gebruikt.

[3:11:26] Ik heb inmiddels een aantal partijen gesproken en die herkennen dat beeld niet.

[3:11:29] Dus is de minister bereid om nog eens meteen in gesprek te gaan van... ...klopt die analyse nou heel goed?

[3:11:35] Kijk het ook naar de aannames die zijn gedaan, die onder eigenlijk die analyse liggen.

[3:11:41] Ja, voorzitter, ik ben altijd bereid om in gesprek te gaan.

[3:11:44] Dat vraagt natuurlijk dan ook wel echt openheid van zaken.

[3:11:48] Want... Ja, gewoon op hoofdlijn een gesprek voeren, dan blijven een beetje hun algemeenheden hangen.

[3:11:56] Dus dan helpt het mij ook als we in zo'n gesprek, nou ja, alles op tafel komt, waarmee ik ook niet zeg dat we vervolgens allerlei bedrijfsvertrouwelijke informatie op straat gooien.

[3:12:07] Integendeel.

[3:12:08] Maar dat helpt wel om dit soort wegingen voor ons goed te kunnen maken... ...in onze strategie en natuurlijk verdere vormgeving van beleid.

[3:12:19] GESPREKSLEIDER DE JONGEREN BEGINNEN TE PRATEN Ik heb daar al een opmerking over gemaakt.

[3:12:26] Ik was ook heel streng wel naar de jubilet toe.

[3:12:30] Nou, nee, wij houden dat netjes bij.

[3:12:33] Ik heb daar al een opmerking over gemaakt dat u er al vier gebruikt heeft.

[3:12:37] En u krijgt straks natuurlijk gewoon in uw tweede termijn alle ruimte om vragen te stellen nog.

[3:12:40] Dus dat komt helemaal goed.

[3:12:43] Volgens mij zijn we aangekomen bij het blokje overig.

[3:12:45] Hartelijk dank.

[3:12:57] Daar had ik nog een vraag van mevrouw Teunissen over de afhankelijkheid van Rusland voor uranium en waar we dat nou nog meer vandaan halen.

[3:13:10] In Europa wordt 34% van het uranium geïmporteerd vanuit Canada en 15% vanuit Rusland.

[3:13:17] En dat deel willen we afbouwen en daarvoor zetten wij ons ook in Europees verband.

[3:13:24] Want dat moeten we ook echt, net als we dat met gas doen en hebben gedaan, in Europees verband doen.

[3:13:31] Dan, voorzitter, vroeg mevrouw Teunissen mij ook nog naar kernafval.

[3:13:36] En ja, daar komt nou nog meer bij.

[3:13:39] Is dat nou niet volstrekt onwenselijk, zo vroeg mevrouw Teunissen mij.

[3:13:44] Voorzitter, radioactief afval wordt in Nederland veilig opgeslagen.

[3:13:50] En het is waar dat als je meer inzet op kernenergie... ...dat dat natuurlijk ook meer radioactief afval oplevert.

[3:13:58] De hoeveelheid hoog radioactief afval is in volume zeer beperkt.

[3:14:04] Verder geldt dat als uitgangspunt dat het ontstaan van dat radioactieve afval... ...zo veel als mogelijk geminimaliseerd moet worden.

[3:14:12] Dan, voorzitter, de geothermie.

[3:14:15] Ik weet niet zeker of mevrouw Tennissen mij echt een vraag stelde, maar zij noemde wel terecht een aantal keer ook de potentie die daar zit als bron in ons systeem.

[3:14:29] En daarom hecht ik er wel aan een paar dingen over te zeggen.

[3:14:33] dat in de zomer is de Rijksregisseur Stimulering Aardwarmte gestart.

[3:14:41] En dat doen we juist om een meer regisserende rol vanuit het Rijk op ons te nemen.

[3:14:46] En de regisseur is verantwoordelijk voor het initiëren, coördineren en opleveren van een set van afspraken.

[3:14:53] En die oplevering is voorzien het tweede kwartaal van 2026.

[3:14:58] Dan loopt er ook nog een scanprogramma om de potentie van aardwarmte in beeld te brengen.

[3:15:03] Dat loopt tot 2027.

[3:15:05] En in 2025 zijn meerdere besluiten genomen bij de vergunningverlening onder het huidige wettelijk kader dat is ingegaan op 1 juli 2023.

[3:15:15] En we werken in de tussentijd aan een meerjarig versnellingsprogramma.

[3:15:20] En dat is een mix van beleidsontwikkeling, kennisopbouw en vroege faseopschaling.

[3:15:26] Juist omdat we zien dat hier potentie zit wat ook volledig benut moet worden.

[3:15:38] Dan dank ik de minister voor de... Ik ga ervan uit dat dit het laatste stukje was.

[3:15:42] Ik had hier nog een vraag van de heer Vermeer, maar die heb ik eigenlijk al beantwoord.

[3:15:47] Dus ik las dat nog even of dat volledig is, maar dat is zo.

[3:15:50] Dan dank ik de minister voor de beantwoording... ...in de eerste termijn aan de kant van het kabinet.

[3:15:54] De minister heeft dat mooi snel gedaan, zou ik willen zeggen.

[3:15:58] Dat betekent ook dat wij gelijk doorgaan... ...met de tweede termijn aan de kant van de Kamer.

[3:16:02] Ja, en ik begin gewoon... Aan deze... Eén minuut dertig heeft u. Eén minuut dertig.

[3:16:09] Dus de heer Vlag, trap hem af, zou ik zeggen.

[3:16:12] Ja, voorzitter, dank u wel.

[3:16:13] In Zeeland wonen veel gelovige christenen, dus ik vroeg me af of dat de voorkeur verklaart van de minister voor Zeeland, want ze wil graag confessionele reactoren neerzetten.

[3:16:23] Ja, dat verstond ik tenminste, maar u bedoelde ongetwijfeld conventionelen.

[3:16:27] Maar dan is dat misverstand in ieder geval opgehelderd.

[3:16:30] De SGP is tevreden met de houding van de minister en het departement als het gaat in de hele afhandeling en het proces van het komen tot kern en reactoren.

[3:16:41] Ik proef eruit voldoende gevoel bij de omgeving en wat daarvan belang is.

[3:16:46] Maar we weten ook dat er een nieuw kabinet komt en we weten niet of de minister weer terug zal komen.

[3:16:51] Maar de SGP zal in ieder geval erop toezien dat de voorwaarden die hier gesteld zijn vanuit Borssele en Zeeland een belangrijke rol spelen.

[3:17:00] En waar wij naar uitkijken, is dat er straks een locatiekeuze ligt... ...en dat er aan twee kanten blijde gezichten zijn.

[3:17:06] Ik denk dat dat uiteindelijk het ideaal is waar we met elkaar naartoe werken.

[3:17:09] En het allermooiste zou zijn als er ook nog eens een keer een hele dikke opdracht... ...voor het regionale en het nationale bedrijfsleven aan vastzit.

[3:17:17] Dat zou, denk ik, leiden tot nog meer blije gezichten.

[3:17:20] Dus dat is hoe wij naar zullen kijken, ook in het vervolg... ...ook als er straks een nieuw kabinet mee aan de slag gaat.

[3:17:25] Tot zover, voorzitter.

[3:17:26] En ik zou ook wel graag een twee-minuten-departement willen aanvragen.

[3:17:29] Dan noteren wij dat.

[3:17:33] Hartelijk dank, voorzitter, en dank aan de minister voor de antwoorden.

[3:17:37] Zoals eerder gezegd willen we dat de Nederlander betaalbare elektriciteit heeft, elektriciteit waarmee onze bedrijven kunnen werken en die Nederland klimaatneutraal maakt.

[3:17:44] Dat is goed voor mensen, goed voor onze planeet en ook goed voor onze economie.

[3:17:48] Maar wat vandaag opvalt, is dat kernenergie vooral een politiek dogmatische keuze is.

[3:17:52] Er is echt veel onzekerheid over de kosten van nieuwe centrales.

[3:17:55] De minister haalt aan dat de TNO-studie schrijft dat er scenario's zijn waarin de systeemkosten met kernenergie gelijk zijn of lager uitvallen.

[3:18:01] Maar er staan ook scenario's in waarbij de systeemkosten met kernenergie juist hoger liggen.

[3:18:06] Hoger, gelijker of lager, er bestaan veel mogelijkheden voor alle scenario's.

[3:18:10] Alles kan nog, er is enorm veel onzekerheid.

[3:18:13] Waar wel zekerheid over is, is dat je een kerncentrale ergens moet neerzetten.

[3:18:17] Zeeland wil enkel meewerken wat aan de Zeeuwse voorwaarden voldaan wil worden, maar de minister bood er op nog steeds geen eenduidig antwoord.

[3:18:23] En ook rond het koelwater is nog geen duidelijkheid.

[3:18:27] Een koeltoren willen de Zeeuwen niet en wil de minister ook vermijden.

[3:18:30] En zonder koeltoren heb je water van de Westerschelde nodig.

[3:18:33] Maar door de temperatuurstijging van het water gaat dat ecologisch gezien waarschijnlijk gewoon niet werken.

[3:18:39] En uiteraard zijn er de oplopende kosten voor de bouw en de berging van het afval.

[3:18:43] Iedere nieuwe vorm van elektriciteit zal nieuwe subsidies nodig hebben, maar voor de bouw van nieuwe kerncentrales schieten die kosten de pan uit.

[3:18:51] Het is fijn dat de minister met andere lidstaten hierover praat, maar ik hoorde geen duidelijk antwoord over oplossingen.

[3:18:56] Die kostenexplosies van kernenergie gaan er gewoon komen, ook hier in Nederland, en de Nederlander zal er duur voor gaan betalen.

[3:19:03] Het pad naar kerncentrales ligt vol moeilijke horeca.

[3:19:09] Ja, 50 procent van de Europese elektriciteit is op dit moment hernieuwbaar.

[3:19:13] Voor SMR's is dat op dit moment nul procent.

[3:19:15] Wij kiezen er dus heel duidelijk voor, niet voor de nucleaire fata morgana, maar juist voor het echte winning team, zon, wind, efficiëntie en opslag.

[3:19:22] Dat is onze ambitie voor Nederland.

[3:19:25] Dank u wel.

[3:19:25] Dank u wel.

[3:19:26] De heer Van den Berg.

[3:19:26] Ja, dank, voorzitter.

[3:19:28] Ik denk een interessant debat om te kijken waar dit nou heen gaat de komende tijd.

[3:19:32] Ik denk wel dat deze commissie met z'n allen onderschrijft dat wij wel meer zouden willen zien op het gebied van SMR's.

[3:19:38] Ik wil hier ook graag onderstrepen dat het wat jaar in de twintig betreft enorme kansen biedt voor onze economie- en energievoorziening.

[3:19:45] Wij zouden dan ook een pleidooi willen houden voordat wij niet alleen maar kijken naar die grote kerncentrales, maar nu ook wel echt serieus gaan inzetten op het verkennen van die kleinere locaties, gaan aanwijzen, financiering verzorgen.

[3:19:58] Ik denk ook dat het heel veel kansen biedt.

[3:20:01] Ik heb het zelf al eens een keer uitgezocht en wat ervan te zien valt, en anders ga ik hem verspreiden onder de commissie, is dat door heel Nederland bij die industrieclusters een hele goede koppeling te maken valt, een hele goede koppeling kan maken met die industrie, de warmte en een kleinere kerncentrale tot aan 1000 graden Celsius.

[3:20:20] Het is gewoon heel zonde als we dat laten liggen.

[3:20:24] Hoe kunnen we dat nou in de praktijk brengen?

[3:20:26] Ik zou eigenlijk aan de minister willen vragen... kunnen wij niet voor de tenders die nu ook lopen en gaan komen... gewoon een open systeem ontwikkelen... waar dus niet alleen maar de grotere kerncentrales op kunnen inschrijven... maar ook gewoon de SMR's, ook al zijn dat VOAC-ontwerpen?

[3:20:43] Daar zouden wij heel blij van worden... en ik denk ook een goede kans voor de Nederlandse economie.

[3:20:50] Dank u wel.

[3:20:52] De heer Manet.

[3:20:53] Ja, dank, voorzitter.

[3:20:54] En dank ook aan de minister... ...voor alle antwoorden op de gestelde vragen.

[3:21:01] Het CDA is content en niet zozeer tevreden.

[3:21:03] Een beetje Calvinistisch, een beetje, hè?

[3:21:05] Dat hoort er niet helemaal bij.

[3:21:06] Dus we gaan gewoon voor content.

[3:21:07] We zijn blij met de ontwikkelingen.

[3:21:11] Wat ik nog wel wil meegeven is... ...als het gaat om Zeeland, als het gaat om die no-regret-maatregelen, noemde ik net...

[3:21:19] En dat dat toch van belang is.

[3:21:20] Maar misschien kan het in de algemeenheid wel zo zijn dat we werken aan kennisontwikkeling.

[3:21:24] Want ik denk dat er heel veel waarde aan te hechten is dat we in Nederland inderdaad die innovaties aanjagen.

[3:21:31] En dan kan kennisontwikkeling misschien wel de motor zijn om dat ook te doen.

[3:21:33] En dat kan bijvoorbeeld in Zeeland dat ook al plaats gaan vinden, voorzitter.

[3:21:38] heb ik ook gevraagd op het groot project.

[3:21:41] Ik begrijp dat wij er zelf over gaan, dus ik kan me voorstellen dat we daarop terugkomen.

[3:21:45] En als laatste, en dat is een inschatting, en dat is meer ook het gevoel dat erbij is, merk ik bij de minister toch een stekere terughoudendheid op de SMR's.

[3:21:56] Ik zeg nu ook SMR's, want dat hoort zo, geloof ik.

[3:22:00] Maar ik denk dat, vooral als we naar het rapport van Wenning kijken, dat er best een tandje bij mag.

[3:22:06] Mijn bijdrage is erbij begonnen met dat wereldrecord.

[3:22:09] Laten we die lat echt hoog leggen, want dat verdient ons land.

[3:22:13] Voorzitter, dank u wel.

[3:22:14] Dank u wel, voorzitter.

[3:22:16] Dank u wel, voorzitter.

[3:22:17] Ja, in dit debat is wel weer duidelijk geworden dat we veel te slappe natuur- en milieuwetgeving hebben in Nederland, want als we pas later de milieueffecten gaan toetsen, terwijl er al een potentiële locatie is aangewezen en er zijn allemaal zorgen omtrent de opwarming van de Westerschelde en het biodiversiteitsverlies daar, dan zullen we veel meer in die wetgeving moeten inbedden, dat we daardoor ook echt gewoon geen kerncentrale doen om het belang van de natuur te beschermen.

[3:22:42] Natuur staat in Nederland op omvallen.

[3:22:44] Ik heb geen concrete maatregelen gehoord van de minister wat we nou aan het kernafval concreet gaan doen en de risico's die daaraan kleven.

[3:22:51] Dus als er extra kernafval bijkomt, dan is het risico bijvoorbeeld besmetting van het grondwater als je dat in klei opslaat.

[3:22:59] Ik heb op geen enkele manier gehoord van het kabinet

[3:23:01] hoe ze daarmee om zouden gaan.

[3:23:04] En tot slot, voorzitter, ook de noodzaak tot energiebesparing, energiedichtheid afbouwen, dat blijft noodzakelijk.

[3:23:11] Want we zien hier dus met kernenergie een opschaling naar heel veel aanbod van energie en continu.

[3:23:16] Dat is vooral in het belang van onze exportbedrijven, onze exportindustrie, om die te beschermen.

[3:23:21] En dat gaat ten koste van de energierekening van omwonenden die hoge energie- en netwerkkosten gaan betalen.

[3:23:29] Dank u wel.

[3:23:29] Dank u wel.

[3:23:31] Een korte interruptie in deze tweede termijn.

[3:23:35] Goed.

[3:23:35] Ik zou eigenlijk via de voorzitter willen vragen, als u dat een probleem vindt qua export, hoe kijkt u dan nu aan naar het huidige energiesysteem waar wij op sommige dagen soms wel 8 gigawatt aan vermogen exporteren naar België, naar Duitsland, Groot-Brittannië, Noorwegen?

[3:23:53] Dat doen we met hernieuwbare energie.

[3:23:54] Vindt u dat dan een slechte zaak?

[3:23:56] Begrijp ik dat dan goed?

[3:23:58] Even duidelijk in de vraag, mevrouw Thijssen.

[3:24:00] Nee, ik bedoel eigenlijk met de intensieve exportindustrie... ...dus industrie die heel veel energie nodig heeft.

[3:24:08] Denk bijvoorbeeld aan de landbouwindustrie, de sierteel.

[3:24:10] Dus daar doelde ik op.

[3:24:11] Dus ik doel niet in het uitwisselen van hernieuwbare energie.

[3:24:15] Dat is juist de toekomst in Europa, dus daar heb ik geen problemen mee.

[3:24:19] Dank u wel.

[3:24:21] De heer Klos.

[3:24:21] Nee, geen behoefte.

[3:24:22] Dank je.

[3:24:23] Dan draai ik heel even het voorzitterschap over aan de heer Vlag.

[3:24:26] Dan is het woord nu aan de heer De Groot voor zijn tweede termijn.

[3:24:29] Ja, dank u, voorzitter.

[3:24:30] Ik wil graag de minister bedanken voor alle antwoorden.

[3:24:34] Ik was ook blij te horen dat de minister nog openstaat om met de ontwikkelaars van de zogenaamde SMR's of mini-SMR's in gesprek te gaan over de kosten.

[3:24:43] Want de VWD ziet gewoon dat in de breedte de kernenergie belangrijk is.

[3:24:48] Niet als een symbool, maar het is gewoon een noodzakelijke pijler in ons energiesysteem.

[3:24:53] Want het is betrouwbaar, betaalbaar en schoon.

[3:24:57] We zien het ook niet als een aanvulling, maar gewoon als integraal onderdeel.

[3:25:02] En zo moeten we het ook wegen in het beleid dat we maken van ons energiesysteem.

[3:25:06] En ik heb over één punt nog een specifieke vraag.

[3:25:08] Dat gaat over... Wat ik vroeg, over een SMR-locatieprogramma.

[3:25:14] Het gaat me niet zozeer over een programma.

[3:25:16] Het gaat mij meer over de interactie tussen de keuzes die gemaakt worden.

[3:25:20] De minister gaf zelf het antwoord op... Ja, we hebben gezegd, twee grote kernstrales in Zeeland.

[3:25:26] Dan gaat Tennet rekenen en gaat Tennet kijken wat daarvoor nodig is.

[3:25:29] Maar dat is een hele belangrijke keuze met heel veel gevolgen in die hele keten.

[3:25:34] En ik zou graag zien dat in het hele energiesysteem waar kernenergie... ...dus grote centrales, maar ook SMR's, maar ook mini-SMR's, noem ik ze maar even... ...opgenomen moet worden, dat daar interactie gaat ontstaan.

[3:25:44] Want op het moment als je bij Germelot een SMR kan plaatsen... ...heb je misschien wel niet zoveel waterstof nodig... ...of heb je misschien wel niet zoveel netverzwaring nodig.

[3:25:52] En die interactie, die mis ik.

[3:25:53] En daar zou ik graag nog eens meer over willen horen... ...en anders kijk ik er even verder van.

[3:26:00] Dank u wel.

[3:26:00] GESPREKSLEIDER.

[3:26:01] Dank.

[3:26:01] Geen interrupties, dan geef ik het woord terug aan de voorzitter.

[3:26:04] Dank u wel.

[3:26:05] Dan zijn we aan het einde gekomen van de tweede termijn aan de kant van de Kamer.

[3:26:09] En dan wil ik even kort schorsen.

[3:26:10] Ik denk een minuut of tien, denk ik.

[3:26:13] Nee, vijf minuutjes, denk ik.

[3:26:13] Kijk, vijf minuten.

[3:26:14] Dat is lekker efficiënt.

[3:26:15] Dan gaan we over vijf minuten hervatten met het debat.

[3:26:17] Ik schors de vergadering.

[3:34:01] Dames en heren, ik heropen deze vergadering.

[3:34:04] We zijn toegekomen aan de tweede termijn aan de kant van het kabinet.

[3:34:10] De minister van KGG geeft graag het woord.

[3:34:15] Ja, voorzitter, dank u wel.

[3:34:17] En om aan alle mogelijke verwarringen een einde te maken, ik bedoelde inderdaad een conventionele kerncentrale.

[3:34:28] En over conventioneel kunnen we ook hele gesprekken voeren, maar misschien even los van dit debat, voorzitter.

[3:34:37] En ik deel de opmerking van de heer Vlag dat bij de keuze van een locatie je natuurlijk wil dat dat twee blije gezichten of meerdere blije gezichten oplevert en graag ook echte ruimte voor industrie om kant te kunnen verzilveren.

[3:34:57] Voorzitter, dan de heer Van den Berg.

[3:35:00] Als ik het goed geluisterd heb had mevrouw Van Oosterhout geen vragen meer aan mij.

[3:35:07] Dan de heer Van den Berg.

[3:35:10] ...om nog een keer te benadrukken, wat mij betreft... ...en dat is ook hoe we aan het werk zijn op het ministerie, het is en-en.

[3:35:19] Er loopt nu die procedure met al die onderzoeken op locatie, op techniek... ...op de financiering en natuurlijk het Rijk-Regio-pakket... ...voor de bouw van die twee conventionele grote kerncentrales.

[3:35:31] En we zetten allerlei stappen om ook de potentie van SMR's in Nederland niet alleen in beeld te krijgen, maar ook te zorgen dat dat realiteit kan worden in de toekomst.

[3:35:46] Dus dat wordt naast elkaar ontwikkeld.

[3:35:49] Ik heb een aantal toezeggingen gedaan en die kan ik nog wat scherper maken, omdat ik wel bereid ben, zoals ik ook uitgesproken heb, om te kijken waar kunnen we nou nog wat meer snelheid maken of een been bijtrekken.

[3:36:03] Dan kom je ongetwijfeld ook...

[3:36:05] ...op het maken van een aantal keuzes.

[3:36:06] Zoals de heer Van den Berg schetst... ...moet je er niet dieper in gaan, mogelijk ook met publieke financiering.

[3:36:13] Maar dat zijn echt lange trajecten waar allerlei afwegingen aan voorafgaan.

[3:36:19] Fundamentele keuzes die je moet maken.

[3:36:22] Ik kan het een en ander in beeld brengen... ...dan is het ook echt wel aan een volgend kabinet en natuurlijk met de Kamer... ...om wel of niet dat soort keuzes te maken.

[3:36:32] En je hebt aan de ene kant, zoals ik al zei, het daadwerkelijk starten van de bouw van een SMR gebaseerd op de traditionele, conventionele techniek.

[3:36:47] Zoals dat ook in Canada en het Verenigd Koninkrijk nu wordt voorbereid.

[3:36:52] En als we dat ook in Nederland zouden willen, zou je eigenlijk een soort vergelijkbaar stappenplan moeten gaan maken, zoals we dat ook voor de grootschalige kerncentrales hebben gedaan.

[3:37:01] En wat je dan daarvoor nodig hebt aan middelen en aan inzet.

[3:37:05] Nou, dat kan ik in kaart brengen.

[3:37:09] En dan kom je dus vanzelf ook op die keuzes die ik noemde.

[3:37:12] De andere kant, de innovatieve kant van de SMR-ontwikkeling, kunnen we dieper gaan kijken naar de technologische ontwikkeling van de verschillende private initiatieven in Nederland.

[3:37:31] En wat kan je nou als overheid doen om die realisatie te versnellen?

[3:37:39] Want versnellen in financiering of in vergunningverlening vraagt in dit geval ander type maatregelen dan de bouw van die...

[3:37:50] ...SMR's die draaien op conventionele technieken.

[3:37:55] Dus die twee toezeggingen kan ik doen... ...binnen hoe we al werken met die SMR-strategie... ...om daar gewoon meer van in kaart te brengen en te laten zien... ...voor wat voor keuzes je ook komt te staan... ...als je dan nog aanvullend dingen wil doen of wil versnellen.

[3:38:12] Wat ik niet ga doen, zeg ik tegen de heer Van den Berg, is...

[3:38:16] ...zijn suggestie om die projectprocedure die nu loopt... ...voor die grootschalige keercentrales, om die open te breken... ...om daar ook de confessionele SMR op in te gaan laten schrijven.

[3:38:26] Want als ik dat doe, dan moeten we helemaal opnieuw beginnen.

[3:38:29] Want dan ga je de projectprocedure aanpassen...

[3:38:32] Dat doen lopende de rit, ja, dan moet ik opnieuw beginnen.

[3:38:37] En dan gaat dus al het werk wat we gedaan hebben in de afgelopen... Niet alleen ik, maar ook mijn voorganger.

[3:38:43] Dus in de afgelopen tweeënhalf jaar, zeg ik dat goed... ...worden we voor een heel groot deel teruggeworpen in de tijd.

[3:38:51] En dat zou ik niet willen.

[3:38:54] Dus dat ga ik echt niet doen.

[3:38:58] Dan de heer Jumelet over de no-regret-maatregelen, met name waar het zit op kennisontwikkeling.

[3:39:08] En dat, voorzitter, gebeurt ook al en ook middelen daarvoor landen nu ook al in Zeeland.

[3:39:16] Even heel specifiek wat we nou gedaan hebben in het kader van die kennisontwikkeling, of wat je nu eigenlijk ziet in de praktijk, moet ik zeggen.

[3:39:24] Op universitair niveau heeft het kabinet drie leerstoelen aan de TU Delft gerealiseerd.

[3:39:34] ...op hbo-niveau is gestart met verkenningen naar mogelijke kennishubs.

[3:39:41] En die verkenning loopt nu en de resultaten verwachten we halverwege 2026... ...zodat we ook echt kunnen gaan kiezen... ...waar wil je dan die kennishubs verder gaan ontwikkelen.

[3:39:54] Op mbo-niveau zetten we in op het realiseren van nucleaire...

[3:39:58] En tot slot, voorzitter, de Nuclear Academy werkt samen met mbo- en hbo-instellingen aan het versterken van het nucleair onderwijs.

[3:40:10] Twee voorbeelden hiervan zijn een minor op het gebied van kernenergie aan de hoogschool Zeeland en een keuzedeel aan de mbo Skalda.

[3:40:22] Ook in Zeeland.

[3:40:24] Voorzitter, dan mevrouw Teunissen, die nog iets vroeg over de eindberging en het afval.

[3:40:36] Mijn collega de staatssecretaris van INW, die is verantwoordelijk voor de eindberging van radioactief afval.

[3:40:43] Een beslissing over de locatie van de eindberging is rond 2050 voorzien.

[3:40:50] Het proces van de locatiekeuze daarvoor staat pas aan het begin.

[3:40:54] Er is nog geen gebied aangewezen of uitgezonderd als mogelijke optie.

[3:40:59] Heel specifiek, eerder heeft mevrouw Beckerman een motie ingediend over geen kernafval in Groninger Zuidkoepels.

[3:41:10] En de staatssecretaris van INW zal voor de zomer van 26 met een reactie komen op de motie van mevrouw Beckerman.

[3:41:20] Van Tonissen.

[3:41:20] Ja, voorzitter.

[3:41:21] Dit klinkt toch best een beetje als onverstandig beleid.

[3:41:23] Dat je eerst gaat zeggen, ja, we gaan een carecentrale bouwen, maar wat we met het afval gaan doen, dat gaan we in 2050 besluiten.

[3:41:29] Dus ik zou toch willen vragen, ziet de minister mogelijkheden om niet eerder een soort integrale

[3:41:35] een integraal plan te presenteren waarin ook staat wat concreet dan gaat gebeuren met het carnaval.

[3:41:45] Ja, voorzitter, de inzet is geologische eindberging.

[3:41:51] Maar hoe dat er precies uitziet, daarvoor moet je een heel zorgvuldig traject doorlopen.

[3:41:55] Dat was in eerste instantie voorzien voor 2130, het jaartal 2130.

[3:42:00] En dat is dus nu naar voren gehaald naar 2050, dus aanzienlijk versneld.

[3:42:05] En dat vind ik overigens ook een goede ontwikkeling, omdat het goed is om daar ook zo snel mogelijk duidelijkheid over te geven.

[3:42:11] Maar ook hier geldt wel...

[3:42:13] Dit proces wil je zorgvuldig doorlopen.

[3:42:17] En dat is wat de collega van INW aan het doen is.

[3:42:24] Voorzitter, dan... Ik zie dat het toch nog tot een korte reactie leidt.

[3:42:29] Dus dat doen we dan even.

[3:42:30] Welteunissen, een korte vraag.

[3:42:30] Ja, voorzitter, maar moeten we dat dan ook niet een keer zien dat die verantwoordelijkheid dan sec bij INW ligt?

[3:42:35] Dit is toch een integrale afweging?

[3:42:37] We gaan nu dan... Gaat het kabinet een besluit nemen voor nieuwe kerncentralen?

[3:42:42] We zien dat bijvoorbeeld langdurige stralingsbelasting de structuur van zoutlagen aantast.

[3:42:46] Het zijn allemaal dingen.

[3:42:47] Ons grondwater kan vervuild raken.

[3:42:49] Dan wil je toch aan de voorkant weten wat zijn daar de gevolgen van?

[3:42:52] Ook als je de minister van Klimaat en Groene Groei bent en zo'n groot project start.

[3:42:57] Ja, voorzitter, die splitsing van verantwoordelijkheden is ook heel bewust gedaan om dat uit elkaar te trekken en ook een kou te velen power te organiseren.

[3:43:08] Dat geldt ook voor toezicht.

[3:43:10] De kennis die bijvoorbeeld bij de ministerie van KGG op het gebied van de diepe ondergrond aanwezig is,

[3:43:18] ...wordt natuurlijk wel gebruikt en ingeroepen door INW... ...en ook de kennis die het SODM daar heel diepgaand over heeft.

[3:43:28] Maar juist om die countervailing power, om die balans erin te brengen... ...zijn die taken uit elkaar gehaald.

[3:43:37] Voorzitter, dan tot slot nog de heer De Groot over de aanleiding van mijn toezegging over de locaties en de vraag ook hoe interacteert nou ook naar de toekomst toe

[3:43:53] ...kernenergie in dat systeem met al die andere vragen die er zijn... ...de aanleg van hoogspanning, de aanlegging van wind op zee.

[3:44:02] Ja, voorzitter, en die interactie is dus juist voorzien... ...in het programma Energiehoofd Infrastructuur 2 en het MPE.

[3:44:11] Daar moet dat bij elkaar komen.

[3:44:13] En we hebben ooit, dat is mijn voorganger ook nog geweest, voor de snelheid in de procedure ten aanzien van de twee grootschalige kerncentrales, is er een afstandelijke projectprocedure gestart.

[3:44:27] Dus dat is de geschiedenis, de historie van waaruit we werken.

[3:44:32] ...neemt niet weg dat ik dat punt van die interactie belangrijk vind... ...maar dat is dus echt dan in dat NPE, NPEH... ...gericht op kerncentrale drie en vier en SMR's.

[3:44:46] En volgens mij heb ik dan alle vragen beantwoord.

[3:44:58] GESPREKSLEIDER.

[3:44:58] Ik kijk even rond en dat zie ik denk ik ook.

[3:44:59] Dus dank voor de beantwoording in de tweede termijn.

[3:45:02] Dan zijn we bijna aan het einde gekomen van dit commissiedebat... ...maar niet voordat we nog even de administratie doornemen.

[3:45:07] En dat gaat over de toezeggingen die er zijn gegeven.

[3:45:11] En die lopen we even rustig langs, zodat iedereen zich herkent in die toezeggingen.

[3:45:19] Allereerst de toezegging aan de heer Van den Berg.

[3:45:22] De minister zal naar aanleiding van het overleg met het TUD of TNO vragen... ...een gevoeligheidsanalyse in het kader van de bestaande systeemkostenanalyse te maken.

[3:45:32] Of systeemkosten, negen, ja.

[3:45:41] En dan de toezeggingen over... ...om een overzicht te maken van het proces van het programma van de SMRs.

[3:45:50] Een stappenplan, wat ik net in de tweede termijn nog even concretiseerde.

[3:45:54] Een stappenplan aan die conventionele kant.

[3:45:59] En ik hoor nu ook zelf hoe erg die woorden op elkaar lijken.

[3:46:03] En de versnelling aan de innovatieve kant, dat zijn dan twee aparte toezeggingen.

[3:46:12] Ja.

[3:46:13] Staat zo genoteerd.

[3:46:26] Oké, dan hebben we die toezeggingen gehad.

[3:46:29] Als het goed is, zijn er geen andere toezeggingen gedaan... ...anders dan dat we moeten zeggen dat er door de heer Vlag namens de SGP... ...een twee-minutendebat is aangevraagd, zal plaatsvinden na het kerstrecess.

[3:46:41] Nou, na het kerstrecess.

[3:46:45] Ik zag wel enige schrikreactie hier aan de rechterzijde.

[3:46:48] Voor het kerstrecess is het nog heel kort.

[3:46:51] Nou ja, het kan ook heel lang zijn, maar...

[3:46:54] Laten we het na het kerstreces doen als we aan ieder zijn gezondheid denken.

[3:46:59] En daarmee zijn we echt aan het einde gekomen van dit commissiedebat Kern Energie.

[3:47:03] Ik wil alle belangstellenden hier op de publieke tribune als eerste danken voor hun komst... ...en ook de mensen die dit op afstand volgen, dank daarvoor.

[3:47:11] Dank aan de minister en ondersteuning voor hun komst en het debat dat hier gevoerd is.

[3:47:16] Dank aan de leden.

[3:47:17] En als laatste dank aan de G4 en de ondersteuning voor het mogelijk maken van dit debat.

[3:47:22] En daarmee sluit ik dit debat.

[3:47:25] Dank u wel.