Gasmarkt en leveringszekerheid

[0:00:02] Goedemiddag allemaal.

[0:00:04] Hartelijk welkom bij deze vaste commissie van Klimaat en Groene Groei.

[0:00:09] Ik heet van harte welkom ook minister Hermans.

[0:00:13] Vandaag hebben we een commissiedebat Gastmarkt en Leveringszekerheid.

[0:00:16] Daarbij zijn aangetreden de heer Vermeer van de BBB, de heer Jumelet van het CDA, zeg ik dat goed, en de heer Klos van D66.

[0:00:27] Oh, excuus.

[0:00:31] En mevrouw Van Oostenhout van GroenLinks.

[0:00:34] Dus van harte welkom.

[0:00:36] We zijn met een klein comité vandaag, maar over dit belangrijke onderwerp gaan wij het hebben.

[0:00:41] Elk commissielid heeft vijf minuten.

[0:00:45] Ik heb begrepen, zo meteen zal nog aantreden een commissielid van de VVD, de heer Erkens.

[0:00:50] Die komt dan om twee uur, maar ik stel voor dat we gewoon beginnen.

[0:00:55] Aan u het woord.

[0:00:56] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:58] Ja, vanochtend werden we wakker met de zoveelste wake-up call.

[0:01:02] 2025 was het derde warmste jaar ooit gemeten en dat zonder El Niño.

[0:01:06] Tien jaar geleden hebben we in Parijs afgesproken de anderhalve graad temperatuurstijging te voorkomen.

[0:01:11] Vorig jaar zaten we op een stijging van 1,47 graden.

[0:01:14] dan kan je maar één conclusie trekken.

[0:01:17] We moeten nog sneller van het gas af.

[0:01:20] Wat is de reactie van de minister op dat nieuw wetenschappelijk onderzoeksresultaat en welke opdracht geeft ze in dat licht graag mee aan haar opvolger?

[0:01:27] Ondertussen leven we in tijden van enorme geopolitieke spanningen.

[0:01:30] Trump is Venezuela binnengevallen.

[0:01:32] Iran kan iedere dag volgen.

[0:01:34] Hij doet dat niet om de onderdrukte Venezualen of Iraniërs te helpen.

[0:01:39] Hoewel deze mensen wel een belangrijke strijd voor mensenrechten, vrijheid en democratie voeren.

[0:01:45] We weten allemaal waar het voor Trump echt om draait.

[0:01:47] Olie.

[0:01:49] Machtstrijd, conflicten en chantage draaien vaak om olie en gas.

[0:01:54] En ondertussen blijven wij in Nederland ons veel te lang aan die fossiele bronnen vastklampen.

[0:01:58] De illusie dat meer gas ons onafhankelijker of veiliger gaat maken is uiterst naïef.

[0:02:03] Fossiel maakt ons juist kwetsbaar.

[0:02:06] Hoe langer we vasthouden aan het oude fossiele energiesysteem, hoe kwetsbaarder we onszelf maken.

[0:02:12] En de enige manier om veiligheid en autonomie voor Nederland en Europa te garanderen, is zo snel mogelijk alle fossiele bronnen uitfaceren.

[0:02:19] Van het gas afgaan maakt ons weerbaarder voor geopolitieke spanning en chantage van buitenlandse regimes.

[0:02:25] Werkt de minister in het licht van deze toenemende geopolitieke spanningen aan een plan om fossiel sneller uit te faceren?

[0:02:31] En gezien de Amerikaanse invasie van Venezuela en mogelijke ingrepen in Iran, zoekt de minister actief naar bijkomende manieren om de uitrol van hernieuwbare energie, opslag en energieefficiëntie te versnellen.

[0:02:43] Sommige collega's denken dat meer gas zorgt voor meer energiezekerheid.

[0:02:47] Dan kan ik alleen maar vragen, heeft u niets geleerd van de energiecrisis?

[0:02:51] De hele energiecrisis, al die torenhoge rekeningen bij gezinnen, de verslechterde competitiviteit van de industrie, het kwam allemaal door onze afhankelijkheid van gas.

[0:03:00] Het heeft pijnlijk duidelijk gemaakt hoe de afhankelijkheid van fossiele markten, huishoudens en bedrijven raakt.

[0:03:06] En wie mensen wijs maakt dat in Nederland boren leidt tot een veel goedkopere rekening, houdt hen voor de gek.

[0:03:11] Dat gas gaat immers gewoon de internationale markt op en zal die marktprijzen volgen.

[0:03:16] Soms vallen die prijzen mee, maar vaak zal dat serieus tegenvallen.

[0:03:20] En zeker met meer oorlog in de wereld mogen we ons aan meer plotse prijsstijgingen verwachten.

[0:03:26] En ondertussen blijkt uit een recent rapport van TNO over de weerbaarheid van het energiesysteem dat juist een duurzamer energiesysteem ons weerbaarder maakt tegen prijsschokken.

[0:03:35] Hoe kijkt de minister naar de uitkomsten van dit rapport?

[0:03:38] En hoe ruimt ze dit met het beleid om desalniettemin vast te houden aan nieuwe investeringen in gasvelden?

[0:03:44] Meer nog, zonder zon en wind waren de rekeningen van gezinnen en bedrijven de afgelopen jaren nog veel harder gestegen.

[0:03:50] Een energiesysteem met meer wind, zon, isolatie en opslag beschermt mensen tegen nieuwe energiecrisis, terwijl een fossiel systeem ons steeds opnieuw blootstelt aan dezelfde risico's.

[0:04:01] Volgens schattingen van het Internationaal Energieagentschap heeft de nieuw geïnstalleerde wind- en zonnecapaciteit in de EU tussen 2021 en 2023 alleen al een kostenbesparing van 100 miljard euro opgeleverd.

[0:04:13] En voor Nederland betekent dit een kostbesparing van 60 euro per jaar voor een huishouden met een gemiddeld elektriciteitsverbruik.

[0:04:20] Wind en zon zorgen nu al voor lagere energieprijzen, terwijl gas de rekening zo vaak plots doet stijgen.

[0:04:27] Investeren in duurzaamheid is investeren in betaalbaarheid en stabiliteit.

[0:04:31] En dankzij hernieuwbare opwek, energieefficiëntie en opslag zijn mensen minder afhankelijk van internationale gasmarkten en geopolitieke conflicten.

[0:04:39] Voorzitter, het is duidelijk dat echte energiezekerheid niet zit in fossiele winning.

[0:04:44] Fossiel maakt ons kwetsbaar van geopolitieke spanningen en chantage.

[0:04:47] kwetsbaar voor extreme prijsschommelingen op internationale markten en kwetsbaar voor de enorme schade aan klimaat, milieu en volksgezondheid.

[0:04:56] Echte weerbaarheid zit in de transitie.

[0:04:59] Het versnelt afbouwen van fossiele afhankelijkheid en het opbouwen van een robuust, duurzaam energiesysteem.

[0:05:06] Van het gas afgaan is daarom niet alleen een klimaatkeuze, maar ook een veiligheids- en een weerbaarheidskeuze.

[0:05:11] Dat maakt Nederland geopolitiek weerbaarder, beter beschermd tegen prijsschokken en toekomstbestendig voor mens, milieu en economie.

[0:05:19] En daar zou dit debat over de gasmarkt over moeten gaan.

[0:05:26] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:26] Dank u wel voor uw bijdrage.

[0:05:27] Dan geef ik nu het woord aan de heer Kloss.

[0:05:30] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:32] In de jaren zestig gaat heel Nederland aan het aardgas.

[0:05:35] Het programma Andere Tijden heeft dat prachtig gedocumenteerd.

[0:05:38] Amerikanen, Duitsers, Italianen en Fransen brengen hun kennis naar Nederland en leggen stalen buizen door het land.

[0:05:44] De overheid zet een optimistische campagne op met reclames in de bioscoop en dan ook al een beetje beginnend op televisie.

[0:05:51] Het wordt van begin tot eind door de instanties geregeld.

[0:05:54] Nieuwe fornuizen worden de huizen ingedragen van Nederlandse gezinnen.

[0:05:57] Een gaskachel maakt een einde aan het blauwbekken in de keuken en de badkamer.

[0:06:01] De luchtkwaliteit verbetert zonder de roet en het stof van het kolen.

[0:06:05] Het is niet goedkoop, maar mensen raken overtuigd door het schonere comfort.

[0:06:09] Binnen tien jaar is de hele operatie voltooid.

[0:06:12] Het liedje dat dan wordt gezongen klinkt als In Holland ligt een buis en die buis gaat naar uw huis.

[0:06:18] Zestig jaar later staan we voor een nieuwe sprong vooruit.

[0:06:21] De grote overgang naar groene, duurzame energie van eigen bodem.

[0:06:25] De tijd van gas uit Groningen is voorbij.

[0:06:27] Met het definitief sluiten van het Groninger gasveld kregen de Groningers de zekerheid en de erkenning die ze lang, te lang is ontzegd.

[0:06:35] De tijd van Russisch gas is ook voorbij.

[0:06:37] Met het verbieden van Poetins gas trekken Nederland en de EU de enige juiste conclusie uit de agressieoorlog tegen Oekraïne.

[0:06:44] Op het snijvlak van die twee ontwikkelingen wil ik de minister ook direct bevragen.

[0:06:48] Oekraïne zou graag gebruik willen maken van de afgedankte gasinstallaties in Groningen.

[0:06:52] Is de minister voornemens om daarbij te helpen?

[0:06:56] Voorzitter, in de overgangsfase naar een compleet schoon systeem hebben we voldoende gas nodig.

[0:07:01] Niet zoveel dat het de overgang naar schonere en goedkoper opties in de weg gaat staan, maar genoeg om mensen nu in de winter te voorzien van betaalbare energie.

[0:07:10] Dat is ook de reden dat we samen met andere Europese landen afspraken hebben gemaakt voor het vullen van de gasopslagen.

[0:07:15] En de reden dat we daarvoor landelijke streefnormen hebben opgesteld.

[0:07:19] Tot vorig jaar werden die ieder jaar behaald.

[0:07:22] Dit jaar was het grote nieuws echter dat het kabinet in gebreken is gebleven.

[0:07:26] Nog het Europees wettelijke doel, nog het eigen Nederlandse streefdoel werden behaald.

[0:07:31] Daarom de volgende vragen aan de minister.

[0:07:33] Wat is de minister van plan te doen om een herhaling van deze risicovolle situatie in het volgend jaar te voorkomen?

[0:07:39] En wat kan de minister doen om de risico's op hoge prijzen in het volgende vulseizoen ook te voorkomen?

[0:07:45] Voorzitter, ik lees in de brieven dat de minister geen zorgen heeft over de leveringszekerheid en de prijs van gas.

[0:07:51] Alleen in extreem koude winters zou er een beperkt tekort kunnen ontstaan.

[0:07:55] Er wordt daarbij weinig tot niet gesproken over de geopolitieke situatie.

[0:07:58] Dat is moeilijk te begrijpen.

[0:08:00] Trump kan de toelevering van Amerikaanse LNG, een derde van onze import, plotseling beperken.

[0:08:06] Hij heeft al eens gedreigd met het gebruiken van Amerikaanse grondstoffen als pressiemiddel.

[0:08:10] Poetin kan de toevoer van gas uit Noorwegen verstoren met aanvallen op de pijpleidingen.

[0:08:15] En gas uit Qatar kan mogelijk moeilijk door de straat van Hormuz bij verdere escalatie in Iran.

[0:08:20] Alle drie geen ondenkbare scenario's waar we op voorbereid moeten zijn om Nederland te beschermen.

[0:08:26] Kan de minister daarom een heldere inschatting geven van de gevolgen van een stop op de gasexport van de VS, Noorwegen of Qatar voor huishoudens en bedrijven in Nederland?

[0:08:37] Voorzitter, de goedkoopste energie is energie die je niet gebruikt.

[0:08:41] De meest directe ingreep die we kunnen doen is dus mensen helpen bij besparing.

[0:08:45] Mijn eerste werkbezoek als Kamerlid was bij mevrouw Willie Hartman hier in Den Haag.

[0:08:50] Zij kreeg van haar energiekoos Roger de hulp om de rekening omlaag te brengen.

[0:08:54] In zijn ervaring kunnen mensen met een paar simpele tips tot wel 500 euro per jaar besparen.

[0:08:59] Energiebank Nederland en de VIX-brigade doen daarbij uitstekend werk in Nederland.

[0:09:03] Zij spraken tijdens dat bezoek dan al klare taal.

[0:09:05] Het kabinet schiet tekort in het verduurzamen van huizen, er is onvoldoende structurele financiering voor dit soort VIX-teams en er moet aanvullend beleid komen voor verhuurders om huurhuizen te isoleren.

[0:09:15] Dat lijken mij hele logische stappen, dus daarom heb ik ook de vraag waarom het kabinet die zaken niet heeft geregeld in de afgelopen tijd.

[0:09:22] En is dat nou een kwestie van geld of vindt de minister dat die stappen om een andere reden onverstandig zijn?

[0:09:28] Tot slot, als we de cyclus van onzekerheid over gas willen doorbreken, is het van het hoogste belang dat we de energietransitie van onze tijd, die naar groene energie van eigen bodem, met spoed vervolmaken.

[0:09:39] De experts van TNO lieten inderdaad recent nog zien dat Nederland met duurzame energie vrijwel immuun is voor schokken van de energiecrisis.

[0:09:46] In de zestige jaren duurde de stap naar aardgas minder dan tien jaar.

[0:09:50] De instanties maakten het makkelijk voor mensen en die omarmden op hun beurt het comfort en de milieuvoordelen.

[0:09:56] Er staat ons niets in de weg met dezelfde voortvarendheid nu ook aan de slag te gaan.

[0:10:00] De opdracht is misschien taaier, maar de vooruitzichten zijn prachtig.

[0:10:04] Een schoon en onafhankelijk Nederland waar mensen comfortabel wonen met een lage energierekening.

[0:10:09] Dank u wel.

[0:10:11] GESPREKSLEIDER DE JOURNALISTE Dankuwel ook voor uw bijdrage.

[0:10:13] Ah, ik zie nog een interruptie.

[0:10:15] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:10:17] Ik ben heel blij om te horen dat de heer Kloss stelt dat er niet meer geboren mag worden onder Groningen, onder andere gezien het risico op aardbevingen.

[0:10:24] Maar ik ben benieuwd hoe de collega tegenover de boringen die nog gepland staan in onder andere Drenthe en Friesland staat, omdat ook in Groningen werd het risico op aardbevingen lang onderschat.

[0:10:34] Dat draagt hier ook weer te gebeuren.

[0:10:35] Dus ja, is de heer Kloss het met mij eens dat we alle velden op land zo snel mogelijk zouden moeten uitfaceren en geen nieuwe boringen zouden moeten starten met het zicht op onder andere het aardbevingsrisico?

[0:10:45] Dus gisteren is er altijd heel duidelijk over geweest dat ook de kleine gasvelden, die aanleiding geven tot onzekerheid bij mensen, gesloten moeten worden.

[0:10:54] Dus ja, volgens mij zijn wij daar heel helder over geweest altijd.

[0:11:00] ...dat de velden gesloten moeten worden onder Groningen.

[0:11:02] Dan heeft u het denk ik over de velden onder Groningen.

[0:11:05] Er worden ondertussen in rap tempo allerlei nieuwe velden goedgekeurd... ...in onder andere Drenthe en Friesland.

[0:11:11] Dus nogmaals de vraag aan de heer Klos... ...hoe D66 tegenover het aanboren van dit soort nieuwe velden staat.

[0:11:19] Ja, die benadering van mevrouw Van Oosterhout kan ik heel goed volgen.

[0:11:25] Dan geef ik nu het woord aan de heer Jumelen.

[0:11:28] Dank u wel, voorzitter.

[0:11:31] Juist nu we toch echt winter hebben, het is in ieder geval nog steeds winter, is het goed om te spreken over de gasmarkt en leveringszekerheid.

[0:11:40] Vooral met de vraag of we het nog steeds goed geregeld hebben en of we het betaalbaar kunnen houden.

[0:11:46] Voorzitter, ooit kende Noord-West-Europa nationale gasmonopolies.

[0:11:50] Leveringszekerheid was voor hun license to operate.

[0:11:54] Ze bouwden daartoe gasopslagen.

[0:11:55] Dit werd een grote investering op basis van technische berekeningen.

[0:11:58] inclusief risicoanalyses waarin het falen van componenten in het energiesysteem werd gesimuleerd.

[0:12:04] De gasopslagen werden elke zomer gevuld.

[0:12:07] Aardgas vormde immers net, zoals nu trouwens nog steeds, de ruggengraat van de nationale energiesystemen.

[0:12:13] Ik citeer hierbij dan ook emerituslector de heer Martien Visser.

[0:12:17] De oude nationale energiemonopolies zijn niet meer.

[0:12:21] De lange termijn gaskontracten zijn aflopend en het Groningen veld is terecht gesloten.

[0:12:26] Economen en handelaren hebben de rol van de technische specialisten overgenomen.

[0:12:30] En wat bleef is de rol van de gasopslagen, zonder Groningen.

[0:12:36] Belangrijker dan ooit.

[0:12:37] Gas en opslag blijven voorlopig nodig voor de piekvragen in de winter, voor flexibiliteit in het energiesysteem, voor industrie en als back-up voor de elektriciteitsproductie.

[0:12:47] En voorzitter, over dat vullen van de gasopslagen en dus de levenszekerheid zijn natuurlijk vragen te stellen.

[0:12:53] Allereerste vraag, hoe staat het op dit moment met de vulgraad?

[0:12:57] Ik las in een bericht dat die eind vorige week 43 procent was.

[0:13:00] En vanochtend las ik in een bericht, de minister was in het nieuws daar ook over, dat het inmiddels 40 procent is.

[0:13:06] En eigenlijk is het antwoord op die vraag dus al gegeven, namelijk in hetzelfde programma heeft de minister aangegeven dat zij geen reden ziet tot zorg.

[0:13:13] En dat kan ze misschien ook nog hier herhalen straks.

[0:13:16] Maar dan maar over de energieafhankelijkheid.

[0:13:19] Ons gas komt nog maar voor een klein deel uit eigen land.

[0:13:23] En meer dan drie vierde, ik las ergens 88 procent van het aanbod, komt uit niet-EU-landen.

[0:13:28] Vooral Noorwegen, maar RNG ook uit de VS en Qatar.

[0:13:32] Een vraag.

[0:13:33] Is er ook een scenario dat rekening houdt met langdurige en grootschalige verstoring van de gasmarkt?

[0:13:39] Is er zicht op de economische impact door bijvoorbeeld het wegvallen van bijvoorbeeld het gas uit Noorwegen, collega Kloss sprak er net al over, of de VS?

[0:13:49] Geopolitiek is er van alles aan de hand in de wereld.

[0:13:52] zomaar invloed hebben op de leveringszekerheid en ik denk dat daar goed is om over te spreken.

[0:13:58] Om de vulgraad van de gasopslagen zo goed mogelijk op peil te krijgen is de inzet van EBN onvermijdelijk, lezen we in de brieven, en is dit jaar ook behoorlijk verruimd.

[0:14:07] Van 12 terawatt in 2024 naar 28 terawatt in 2025.

[0:14:10] Vraag, wat is in dat kader te zeggen over het effect door de inzet van EBN om de gasopslagen te vullen op de prijs die de consument betaalt?

[0:14:20] Niet onbelangrijk als het gaat om het betaalbaar houden van energie.

[0:14:24] Er wordt gesproken, je ziet daarvoor het rapport van de mijnraad, over een strategische voorraad.

[0:14:29] Het zou toch vooral een Europees systeem moeten zijn, zo stellen we als CDA-fractie, zoals bij olievoorraden, waarbij elk land naar rato van het verbruik haar bijdrage levert.

[0:14:39] Dat voorkomt, zo mogelijk, dat individuele landen opdraaien voor de kosten, zoals nu bij EBN, terwijl de baten heel Europa ten goede komen.

[0:14:46] Hoe kijkt de minister hiernaar?

[0:14:49] Voorzitter, de vultaak van EBN wordt de komende jaren nog veel verder uitgebreid, horen we.

[0:14:53] Doordat Gasterra de activiteiten beëindigt, bijvoorbeeld ook in Noorg en Grijpskerk.

[0:14:59] Naar maximaal 80, terwijl wat in Bergemeer, Noorg en Grijpskerk, tezamen in het jaar 26 en 27.

[0:15:06] Een paar vragen erbij.

[0:15:08] In hoeverre is EBN berekend op die taak?

[0:15:11] Want dat is nogal wat.

[0:15:12] En wat is daar nog voor nodig?

[0:15:13] Niet alleen financieel, maar ook qua organisatie.

[0:15:17] En wat is de uitkomst geweest van het onderzoek naar diverse opties, waarover we hoorden, waarop EBN toegang kan krijgen tot de opslagen Norg en Grijpskerk?

[0:15:26] Als de EBN netto kosten moet maken voor het voldoende vullen van de gasopslagen, zal dat een heffing betekenen voor gebruikers van gas, bovenop de tarieven voor het gastransportnet.

[0:15:38] Ik vroeg daar zojuist ook al naar.

[0:15:40] Kan de minister schetsen aan welke orde van grootte er dan gedacht moet worden bij zo'n mogelijke heffing?

[0:15:46] Maar ook vindt de minister dit verantwoord als het gaat om het betaalbaar houden van de energierekening.

[0:15:51] De Nederlandse Vereniging Duurzame Energie pleit daarom wat ons betreft terecht voor meer inzet op onder andere besparing, die hebben we weer, besparing en versnelling van de aanleg van bijvoorbeeld warmtenetten, inzet op groen gas en ook onder andere verduurzaming van de industrie.

[0:16:08] Voorzitter, ook nog een paar momenten aandacht voor het sectorakkoord gaswinning op land.

[0:16:16] Het streven was om voor het zomerreces afspraken te maken voor gaswinning op land, waarin duidelijkheid wordt geboden onder andere over hoe de omgeving wordt betrokken bij gaswinning op land.

[0:16:26] Waar wel of niet gas wordt gewonnen, de voorwaarden voor verantwoord gas winnen en de communicatie daarover.

[0:16:32] Een betere verdeling van lusten en lasten, extra afspraken over vergunningverlening en kwaliteit en afsluiting van gaswinning en nazorg.

[0:16:40] En daarom is de vraag nu, wat is de stand van zaken van deze afspraken over gaswinning op land?

[0:16:45] Welke opties worden in dat kader van deze afspraken overwogen, bijvoorbeeld als het gaat om de verdeling van lusten en lasten van gaswinning?

[0:16:53] Tot slot in mijn bijdrage, voorzitter.

[0:16:56] De mogelijke inzet van de kussengasreserve.

[0:17:00] CE Delft, de Nederlands onafhankelijke onderzoeks- en adviesbureau, heeft in opdracht van Energie Nederland een analyse gemaakt van maatregelen om de leveringszekerheid en betaalbaarheid van gas te verbeteren.

[0:17:11] en noemt daarin de inzet van bestaande kussengasreserves als optie.

[0:17:16] Hoe kijkt de minister naar het mogelijk gebruik van een strategische kussengasreserve?

[0:17:20] Ze weet vast namelijk ook van het standpunt van kritische inwoners en betrokken overheden, bijvoorbeeld in de gemeente Noorderveld.

[0:17:27] En ze maken zich al lange zorgen over seismische activiteit vanwege het vullen en eruit halen van gas uit de reserve bij Norg en de verschillende tempos waarin dat gebeurt.

[0:17:37] Mag ik de vragen af te ronden?

[0:17:38] In antwoorden op vragen van de Kamer in november 2024 stelt u dat hier voor het ingediende winningsplan de procedure van de mijnbouwwet wordt gevolgd.

[0:17:52] Kunt u aangeven wat de stand van zaken is?

[0:17:55] Tot zover, voorzitter.

[0:17:56] Dank u wel.

[0:17:57] Nog een interruptie?

[0:18:00] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:18:01] Ik hoorde de heer Jumelet spreken over geopolitieke spanningen en de mogelijke impact die dat kan hebben op de gasmarkt.

[0:18:07] Maar het is juist onze afhankelijkheid van fossiele energie die ons kwetsbaar maakt.

[0:18:11] En hoe langer we vasthouden aan dat fossiele energiesysteem, hoe kwetsbaarder we ook zijn voor die geopolitieke spanningen.

[0:18:17] Is de heer Jumelet het met mij eens dat het daarom juist noodzakelijk is om versneld fossiel af te bouwen?

[0:18:25] De heer Jumelet.

[0:18:26] Ja, voorzitter.

[0:18:27] Ik denk dat wij

[0:18:29] Al eerder hebben we geconstateerd dat we gas nodig hebben, vooral in die tussenfase, naar uiteindelijk de klimaatdoelen, energie neutraal, om van het gas af te komen.

[0:18:39] Dus ik denk dat het goed is om die weg te volgen.

[0:18:43] Maar het antwoord daarop is dat we inderdaad nu zien wat het betekent afhankelijk van fossiele brandstoffen.

[0:18:48] Dus ik ben het met u eens als het gaat over die transitie.

[0:18:51] Dan hebben we denk ik snelheid te maken.

[0:18:53] Dat heb ik ook met mijn woorden proberen duidelijk te maken.

[0:18:56] Maar we hebben het nu nog wel nodig en dat is in feite waar we in dat dilemma op dit moment ons bevinden.

[0:19:03] Dank u wel, dan geef ik nu het woord aan de heer Vermeer.

[0:19:07] Dank u wel, voorzitter.

[0:19:09] De gasmarkt en leveringszekerheid blijven cruciale onderwerpen, zeker in tijden van geopolitieke spanningen.

[0:19:15] Meerdere collega's refereerden daar ook al aan.

[0:19:19] Maar we hebben ook te maken met stijgende energiekosten en een energietransitie.

[0:19:25] BBB staat voor klimaat- en energiebeleid dat zekerheid biedt, betaalbaar blijft en waarbij Nederland zo min mogelijk afhankelijk is van externe factoren en geopolitieke ontwikkelingen.

[0:19:38] De gasleveringszekerheid blijft een prioriteit voor BBB.

[0:19:42] En dit debat zou eerder al in december plaatsvinden, maar we hebben een brief gehad van de minister in 30 september, die een goed inzicht gaf in de stand van zaken op de internationale gasmarkt en de gasopslag.

[0:19:56] En de vulgraad van Nederlandse gasopslagen waren op 27 september van vorig jaar 70 procent gevuld en een jaar eerder nog voor 93.

[0:20:06] En inmiddels zitten we zo rond de 40 procent.

[0:20:11] En het is weliswaar half januari, maar de echte koude periode kan nog komen.

[0:20:17] En huidige modellen geven zelfs een extreme koude golf, die er de komende drie weken aan zou kunnen komen.

[0:20:25] Kan de minister uitleggen waarom de gasopslagen dit jaar minder vol waren dan afgelopen jaar?

[0:20:35] En de heer Klors had het over dat het niet aan de wettelijke norm voldeed.

[0:20:40] Anders hadden we hem ook al lang gehoord en de minister naar de Kamer geroepen en met allerlei moties gewapperd waarschijnlijk.

[0:20:46] Maar dat heb ik niet gezien in ieder geval.

[0:20:51] Wat beweegt ons nou om daar zo op het randje te gaan zitten?

[0:20:54] Want ook om geopolitieke redenen zou een extra voorraad wenselijk zijn.

[0:21:01] Dan de energiemarkt.

[0:21:02] Die lijkt volgens de brief van de minister gestabiliseerd.

[0:21:05] En met groothandelsprijzen van gas tussen de 30 en 35 euro.

[0:21:09] En inmiddels daar nog onder.

[0:21:13] Om een reden die niet iedereen leuk zal vinden.

[0:21:16] Maar dat is omdat in Azië gewoon meer met kolen gestookt wordt.

[0:21:20] En daardoor is gas goedkoper geworden.

[0:21:22] Maar de consumentenprijzen blijven hoog en dit raakt vooral de huishoudens en midden- en kleine bedrijven.

[0:21:28] BBB kiest voor betaalbaarheid voor de huishoudens en het MKB en wij willen dus ook meer regie op de energiecontracten zodat consumenten niet langer de hoofdprijs bepalen.

[0:21:39] Hoe kunnen wij voorkomen dat kleine ondernemers en middeninkomens onevenredig hard geraakt worden door de energietransitie en klimaatbeleid?

[0:21:48] Kan de minister zorgen dat gestabiliseerde groothandelsprijzen ervoor gaan zorgen dat ook de consumentenprijzen gaan dalen?

[0:21:56] En dan de energie onafhankelijkheid.

[0:21:58] Nederland is nog lange tijd afhankelijk van de import van energie uit buitenland, onder andere via LNG terminals.

[0:22:06] En BBB is groot voorstander van diversificatie van de energievoorzieningen en daar draagt LNG aan bij.

[0:22:13] Nog wel een vraag, wanneer gaan wij gezien de huidige situatie stoppen en ook echt definitief stoppen met de export van aardgas?

[0:22:22] De export van aardgas naar onder andere Duitsland, maar ook naar andere landen.

[0:22:26] Wanneer gaan we daar gewoon helemaal op nul zitten of zitten we daar inmiddels?

[0:22:31] Dan zou dat nieuws zijn.

[0:22:34] Dan de toekomstige gasinfrastructuur.

[0:22:38] D66 en het CDA gaven in een zogenaamde positieve agenda aan vol in te zetten op elektrificatie, maar onze energieinfrastructuur kan dat simpelweg niet aan.

[0:22:49] Het energienet barst uit zijn voegen en de wachtrijen om aangesloten te worden blijven nog groeien.

[0:22:55] Hoe je het ook wendt of keert, Nederland heeft voorlopig

[0:22:58] en ik denk zelf nog wel 40 jaar gas nodig als basislast, naast de verdere ontwikkeling van kernenergie en mogelijk waterstof, maar dat is nog steeds een belofte en geen realiteit.

[0:23:11] BBB wil inzetten op een realistisch en praktisch uitvoerbaar overgangsbeleid en de komende jaren hebben we gas daarbij hard nodig en moeten we inzetten op verdere ontwikkeling en innovatie van kernenergie en mogelijk waterstof.

[0:23:25] De gasinfrastructuur moeten we behouden en versterken als back-up binnen de energiemix.

[0:23:30] En voorzitter, tot slot.

[0:23:32] BBB blijft de ontwikkelingen op de energiemarkt nauw volgen.

[0:23:35] Het kan niet zo zijn dat de groothandelsprijzen van gas stabiliseren en voorspelbaar lijken te worden, maar dat gezinnen en mkw-bedrijven daar niets van merken.

[0:23:44] Wij kiezen voor realistisch en haalbaar beleid en de komende jaren blijven we gas nodig hebben binnen de energiemix.

[0:23:51] Op basis van wensdenken en overambitieuze plannen

[0:23:54] is geen bedrijf te runnen, laat staan een land.

[0:23:57] Dank u wel.

[0:23:58] En zoals aangegeven van mijn voorzitter ga ik om 15 uur vertrekken uit dit debat, omdat er ook nog een debat over verkiezingen is en je weet nooit hoe snel zoiets actueel is.

[0:24:10] Dat vinden wij jammer, meneer Vermeer, maar dat is genoteerd.

[0:24:13] Dank u wel.

[0:24:14] Dan geef ik nu het woord aan de heer Kops van de PVV.

[0:24:17] Dank u wel, voorzitter.

[0:24:17] Eerst even terug naar oktober vorig jaar, want toen lazen we het bericht.

[0:24:22] Nederland heeft de kleinste gasvoorraad in jaren en dat komt door goedkoop gas.

[0:24:26] En dat klinkt natuurlijk heel tegenstrijdig, want als gas goedkoop is, relatief althans,

[0:24:32] dan is dat toch juist HET moment om de voorraden maximaal te vullen.

[0:24:36] Dat zou je zeggen, maar niet dus.

[0:24:38] Het zijn de energieleveranciers die gas inkopen en opslaan, maar aangezien zij toen niet de verwachting hadden het gas over een tijdje weer met winst te kunnen verkopen, was het voor hen minder aantrekkelijk om de voorraden verder uit te breiden.

[0:24:52] Voorzitter, dat gezegdhebbende.

[0:24:54] Op 1 november moesten de gasvoorraden voor 80 procent zijn gevuld.

[0:24:58] Althans, dat was het advies van de Gasunie en de minister heeft dat overgenomen.

[0:25:03] Maar helaas, op 1 november betroeg de Vervulgraat volgens het Nationaal Energie Dashboard 73,5 procent.

[0:25:10] Oftewel, doel niet gehaald.

[0:25:13] En de Gasunie noemde dat toen geen vetpot.

[0:25:16] Kunnen we hieruit concluderen, gezien de focus op de te maken winst, dat extra opslag bovenop alle verplichtingen en doelen die worden gesteld en daarmee ook gedeeltelijk onze leveringszekerheid ondergeschikt is gemaakt aan die

[0:25:31] Voorzitter, ik denk dat het antwoord ja is, want de minister heeft niet voor niets aan Energiebeheer Nederland, EBN, de taak gegeven om de opslagen te vullen, voor zover de markt dat niet zou doen.

[0:25:44] Citaat einde.

[0:25:46] Dus dan is de vraag, wat heeft de minister eigenlijk gedaan om haar eigen vuldoel van 80 procent wel te halen?

[0:25:52] Want ook na 1 november vorig jaar is dat doel niet gehaald.

[0:25:58] De minister schrijft dan wel dat de vultaak van EBN maximaal is uitgebreid, maar nogmaals de vraag, waarom is dat dan niet gelukt en wat heeft de minister gedaan?

[0:26:08] En voorzitter, als ik de minister zo citeer, dan doe ik dat uit brieven van oktober en november, maar we willen natuurlijk weten hoe we er nu voor staan.

[0:26:17] En in die brieven van oktober en november lezen we, even in mijn eigen woorden,

[0:26:22] Geen zorgen, komt allemaal wel goed met die leveringszekerheid.

[0:26:26] Maar wat is dan nu de huidige stand van zaken?

[0:26:29] Want we hebben het allemaal gezien natuurlijk.

[0:26:31] Kaal, sneeuwval, noem maar op.

[0:26:34] En we zitten nu, 14 januari, op een vulgraad van nog maar 39,1 procent.

[0:26:40] Dat is weinig.

[0:26:42] Is dat voldoende?

[0:26:43] Zo is de vraag.

[0:26:43] Moeten we ons zorgen maken?

[0:26:44] Wat gaat de minister nu doen?

[0:26:47] Ik citeer energie-expert Martien Visser.

[0:26:50] Energie is een eerste levensbehoefte en onze opslag kan niet tegen een stootje.

[0:26:55] We zijn met te weinig gas de winter ingegaan.

[0:26:58] Laat dit een wake-up call zijn."

[0:27:02] Is dit voor de minister daadwerkelijk een wake-up-call?

[0:27:04] En wat nu?

[0:27:06] Want dit debat over de gasmarkt en de leveringszekerheid is een terugkerend debat.

[0:27:11] En ieder jaar opnieuw stellen we dan de vragen.

[0:27:14] Worden de gasopslagen voldoende gevuld?

[0:27:17] Komen we de winter wel door, ook als die heel onverwacht heel koud blijkt te zijn?

[0:27:21] En ieder jaar is het dan spannend.

[0:27:24] En het komt allemaal heel ad hoc over.

[0:27:27] Dus daarom de vraag, heeft de minister ook iets van een structureel plan?

[0:27:31] Zoals gezegd, de opslag kan niet tegen een stootje.

[0:27:34] En wat nu als de import in de toekomst wordt verstoord?

[0:27:37] Wat dan?

[0:27:39] Voorzitter, twee dagen geleden werd bekend uit cijfers van de Gasunie dat er in 2025 meer gas is getransporteerd dan een jaar eerder.

[0:27:47] En dat had naast de opslag twee oorzaken.

[0:27:50] Eén, een hoger verbruik door elektriciteitscentrales en twee, de export naar Duitsland.

[0:27:57] 17 procent meer gasverbruik door elektriciteitscentrales om de schommelingen van zonne- en windenergie op te vangen.

[0:28:06] Oftewel, we krijgen steeds meer zonnepanelen en windturbines om van het gas af te komen, maar tegelijkertijd is er steeds meer gas nodig voor als de zon niet schijnt en het niet waait.

[0:28:16] Hoe tegenstrijdig wil je het hebben?

[0:28:18] Ook hier dan de vraag, wat is hier van de minister het plan om te voorkomen dat het land ook in de toekomst in de kou komt te zitten?

[0:28:26] Voorzitter, dan de export naar Duitsland.

[0:28:28] Hoeveel van ons gas is eigenlijk naar Duitsland geëxporteerd uit die opslagen?

[0:28:33] En tegen welke prijs is dat gebeurd?

[0:28:36] Want feit is dat ook andere landen, die zelf weinig tot geen opslag hebben, van de onze profiteren.

[0:28:43] En dat is en blijft cru.

[0:28:45] Dus hoe gaat de minister in de toekomst voorkomen dat wij onze opslagen met pijn en moeite moeten vullen, mede ten gunste van andere landen, met als gevolg dat wij zelf op een lage vulgraad zitten en het allemaal misschien kiele-kiele wordt en de opslagen vervolgens weer

[0:29:00] met veel pijn en moeite opnieuw moeten gaan vullen.

[0:29:03] Doen we het voor onszelf of voor andere landen?

[0:29:06] En voorzitter, wat doet dan deze export eigenlijk met onze importafhankelijkheid?

[0:29:11] Is het niet zo dat de afhankelijkheid van ons omringende landen, van onze opslagen, ons vervolgens meer afhankelijk maakt van import van andere landen?

[0:29:21] Klopt die redenatie?

[0:29:23] Ik ben er maar tijd heen, dus graag een reactie, voorzitter.

[0:29:25] Dank u wel.

[0:29:27] Dat is heel netjes van u, maar ik heb de heer Jumilet ook iets van coulance betracht.

[0:29:31] Dus als u nog één of twee zinnen dat uitspreekt, dan keuren we dat goed.

[0:29:36] Dank u wel, voorzitter.

[0:29:39] Dan enkele zinnen, dank u. Want het is al heel lang niet meer gegaan over de langetermijn exportcontracten.

[0:29:47] En ik heb altijd begrepen dat die contracten lopen tot 2030.

[0:29:49] Dat is nog vier jaar.

[0:29:52] En al jaren geleden werd daar ook door voorgaande kabinetten gezegd dat

[0:29:55] landen als Duitsland hun import van onze gas versneld zouden gaan afbouwen.

[0:30:01] We hebben er al lang niks meer over gehoord, dus klopt dat?

[0:30:04] Lopen die contracten nog?

[0:30:06] En hoe wordt dan de export van onze gas vorig jaar naar Duitsland verklaard?

[0:30:12] Dank u wel.

[0:30:13] Dank u wel.

[0:30:13] Dan geef ik nu het woord aan de heer Erkens van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie.

[0:30:17] Dank u, voorzitter.

[0:30:18] En ik vervang... Excuus, excuus.

[0:30:20] Ik vergis me, want ik had over het hoofd gezien dat de heer Klos nog een interruptie wil plaatsen.

[0:30:25] Dank u wel, voorzitter, dat daar ook kulans voor is.

[0:30:28] Ik zat even te klappen door mijn oren, want de heer Kops van de PVV vroeg om een structurele oplossing voor het gasprobleem.

[0:30:34] Die structurele oplossing is er.

[0:30:35] Die wordt gedragen door de meerderheid van de partijen in de Kamer.

[0:30:38] Daar is de minister ook mee bezig.

[0:30:39] Dat heet de overgang naar een hernieuwbaar energiesysteem, zodat we niet meer met die gasproblematiek zitten.

[0:30:45] En ik wilde hem vragen... U schrijft in het verkiezingsprogramma geen miljardenverspilling aan klimaatbeleid, maar een betaalbare energierekening.

[0:30:53] We hebben nou in aanloop naar het debat juist een onderzoek gekregen waarin staat als we klimaatbeleid uitvoeren, dan krijgen we een betaalbare energierekening en zijn we vrijwel helemaal gevrijwaard van de gevolgen van een energiecrisis.

[0:31:05] Dus mijn vraag aan de PVV is, wat weet u dat TNO niet weet?

[0:31:12] Als je een betaalbare gasrekening wilt, wat moet je dan in eerste plaats niet doen, is iedere keer die belasting op gas gaan verhogen.

[0:31:21] Want dat is jarenlang gebeurd.

[0:31:23] Jaar na jaar gaat die belasting, die energiebelasting op gas, omhoog.

[0:31:28] Daardoor wordt gas voor de huishoudens onbetaalbaar.

[0:31:31] En waarom gaat die energiebelasting op gas?

[0:31:33] Om de huishoudens zogezegd te dwingen

[0:31:36] de verleider wordt dan gezegd, van het gas af te gaan om te gaan verduurzamen.

[0:31:40] Dat wil de heer Klos graag, dat mensen gaan verduurzamen.

[0:31:43] Ten eerste, die mensen hebben het gas niet, het geld niet om hun huis voor vele tienduizenden euro's te verduurzamen.

[0:31:50] En dan ten tweede, dan betalen ze een tolgehoge gasrekening omdat gas op een kunstmatige manier door voorgaande kabinetten, ook deze minister, duur is gemaakt.

[0:32:00] Voorzitter, zeer zeker willen wij dat mensen uiteindelijk van het gas afgaan, omdat dat een goedkopere optie is.

[0:32:05] En als de PVV hier openlijk zegt, wij willen gewoon afhankelijk blijven van het gas van onze vrienden in Rusland, van Poetin, wij willen afhankelijk blijven van het gas van onze andere vrienden, het grote voorbeeld van de heer Wilders in de Verenigde Staten, van Trump, dan moet hij dat hier zeggen.

[0:32:19] Maar dat is volksverlakkerij, want dan zitten mensen uiteindelijk straks met een hoge rekening die niet te betalen is.

[0:32:27] Voorzitter, dan zou de heer Klosser het met de PVV eens moeten zijn dat we vooral meer gas gaan winnen op bijvoorbeeld de noordzijde, zodat we inderdaad minder afhankelijk worden van andere landen.

[0:32:37] Dat we inderdaad meer die kerncentrales gaan bouwen, zodat we minder afhankelijk worden van andere landen.

[0:32:44] overal die windturbines uit te rollen, die zonnepanelen uit te rollen, terwijl windparken op zee, de marktpartijen die trekken zich massaal terug, waardoor de minister nu weer een miljard subsidie dit jaar wil gaan uittrekken om maar die windturbines te gaan bouwen.

[0:32:59] Met andere woorden, ze zijn niet rendabel, want de marktpartijen trekken zich terug.

[0:33:03] En dan lezen we ook nog dat elektriciteitscentrales 17% meer gas hebben verbruikt om die schommelingen van wind- en zonne-energie op te vangen.

[0:33:14] Met andere woorden, zonne-energie, windenergie is totaal niet betrouwbaar, want als de zon niet schijnt, dan waait het niet, dan heb je er niets aan.

[0:33:22] Dus dan gaan die elektriciteitscentrales harder draaien.

[0:33:25] En waar doen ze dat op?

[0:33:26] Op gas, hoger gasverbruik.

[0:33:31] Dank u wel.

[0:33:31] Dan geef ik nu het woord aan de heer Erkens.

[0:33:34] Als de heer Klos het zeker weet.

[0:33:37] Voorzitter, dank.

[0:33:38] Ik vervang collega De Groot, die is geveld door de griep, dus die kijkt waarschijnlijk onder een dekentje nu wel vanaf de bank mee.

[0:33:45] Maar gelukkig heb ik ook al eerder een debat Gasmarkt gedaan, dus kon ik hem vervangen.

[0:33:50] Voorzitter, energiepolitiek is ook geopolitiek.

[0:33:53] Onze afhankelijkheid van de import van energie van buiten Europa maakt ons zeer kwetsbaar.

[0:33:58] Een betrouwbare en betaalbare energievoorziening is daarom essentieel voor een sterk en veilig Nederland.

[0:34:04] In de afhankelijkheden van onvrije landen moeten we daarom zoveel mogelijk afbouwen.

[0:34:08] En onze eigen energieproductie moeten we vergroten.

[0:34:11] Huishoudens en bedrijven moeten kunnen rekenen op voldoende beschikbaarheid van energie, ook tijdens koude winters en geopolitieke onzekerheid.

[0:34:19] En de recente berichten dat onze vulgraden achterblijven bij de nationale doelen, baart de VVD dan ook zorgen.

[0:34:25] Onze leveringszekerheid moet actief worden bewaard.

[0:34:28] Op 31 december waren onze gasvoorraden slechts voor 48,7 procent gevuld, terwijl het Europees gemiddelde lag op 62,3 procent.

[0:34:37] Nederland is daarmee de winter ingegaan met de kleinste gasvoorraden in jaren.

[0:34:41] Tegelijkertijd geeft het kabinet aan dat Nederland zich geen zorgen hoeft te maken, terwijl experts wel waarschuwen voor deze kwetsbaarheid.

[0:34:48] loopt Nederland met haar lage vulgraden niet onnodig risico op een onnodig dure winter, zoals begin dit jaar, vraagt de minister.

[0:34:55] Is Nederland voldoende voorbereid op mogelijke calamiteiten, ook geopolitiek gezien, waardoor de gasprijzen mogelijk door het dak zouden gaan?

[0:35:03] En tegelijkertijd zien we ook het dilemma, want maatregelen die de leveringszekerheid steviger waarborgen, zoals vuldoelstellingen, maken wel de betaalbaarheid van gas op de korte termijn een stuk duurder en de energierekening van mensen thuis ook hoger.

[0:35:15] En dat blijkt ook in een recente analyse van CEDELF.

[0:35:18] De gasprijzen zijn op dit moment lager dan afgelopen zomer en het was voor bedrijven daardoor aantrekkelijker, zoals Sirk Kops ook zei, nog even te wachten met het vullen en inkopen van gas voor de voorraden.

[0:35:29] Hoe kan het beleid voor de komende winter, volgend jaar wat dat betreft, beter worden ingericht, bijvoorbeeld via EBN, zodat enerzijds de leveringszekerheid geboren blijft en anderzijds de energierekening niet onnodig hoog wordt, ook met name omdat je wil voorkomen dat je in die laatste weken voor de winter opeens veel moet inkopen als het mogelijk al heel duur is.

[0:35:46] Voorzitter, daarnaast heeft Tennet aangegeven dat in de jaren na 2030 de leveringszekerheid van elektriciteit onzeker wordt.

[0:35:54] Om ook de leveringszekerheid na 2030 te garanderen, moet er daarom onderzoek gedaan worden naar wat voor capaciteitsmechanismen we in Nederland gaan invoeren.

[0:36:02] Wat zijn de vervolgstappen zodra het onderzoek hierna is afgerond, volgens de minister?

[0:36:06] wordt er ook door het ministerie geanticipeerd op de invoering van zo'n mechanisme, wat je mogelijk kan voorbereiden, aangezien het volgens experts tenminste drie jaar duurt voor je het hebt.

[0:36:16] En 2030 komt dan toch al heel snel dichtbij.

[0:36:19] Bovendien is er vanuit de Europese Unie een framework beschikbaar om capaciteitsmechanismen versneld te implementeren.

[0:36:25] Wordt hier mogelijk op ingezet?

[0:36:27] Zo ja, kan de minister de Kamer daarover informeren.

[0:36:31] En hoe wordt ervoor gewaagd dat verschillende onderzoeken wel tijdig samenkomen, zodat we ook snel een besluit kunnen maken hierover?

[0:36:36] Want nogmaals, 2030 komt snel in de buurt, voorzitter.

[0:36:39] En voorzitter, de hoge energieprijzen drukken zwaar ook op de portemonnee van gezinnen en beperken ook de groei van mkb en industrie.

[0:36:46] De VVD wil dat voorkomen, ook door de onzekerheden rondom de gasopslagen, vulgrade of internationale energielevering structureel ook te verbeteren.

[0:36:57] Het gebruik van eigen gas in Nederland, bijvoorbeeld via de Noordzee, neemt een deel van die onzekerheid weg.

[0:37:02] Maar wat de VVD specifiek ook benieuwd naar is in dit debat, is of het kussengas, wat in de meeste gasopslagen beschikbaar is, ook mogelijk ingezet kan worden als zich een gaskrisis aandient.

[0:37:12] Dus als een soort van strategische reserve ingezet zou kunnen worden, wordt daar onderzoek heen gedaan?

[0:37:16] Wat zijn de rampvoorwaarden om het te kunnen doen in een crisis?

[0:37:19] En waar staat het op dit moment, vraagt de minister.

[0:37:22] Het zou ook ten tijde van schaarste de prijs kunnen dempen omdat het weer onzekerheid uit de Nederlandse markt haalt, omdat we weten dat er voldoende buffers aanwezig zijn.

[0:37:31] Dat was hem, voorzitter.

[0:37:33] Ik dacht er kwam nog een punt, maar hierbij eindigde de inbreng die de heer De Groot mij heeft meegegeven.

[0:37:38] Dank u wel voor de inbreng.

[0:37:41] Ja, dan zou ik zelf ook graag nog een inbreng willen leveren, maar dan wil ik een van u vragen om even

[0:37:45] kortstondig het voorzitterschap over te nemen.

[0:37:47] Ik zie de heer Erkens knikken.

[0:37:48] Mag u dan bij deze het woord voorzetten?

[0:37:51] Dan geef ik het woord over aan de heer Bomsma van JA21.

[0:37:56] Dank u wel, voorzitter.

[0:37:57] Ja, ik val hier in voor Daniel van den Berg van JA21.

[0:38:01] Ik heb niet eerder een gastdebat over gedaan, maar ik heb er wel eerder in verdiept.

[0:38:05] Dus hopelijk kunnen we toch een bijdrage leveren.

[0:38:08] Ja, velen hebben het al gezegd.

[0:38:09] De wereldorde is snel aan het veranderen en dat vereist realisme.

[0:38:14] Zowel in de geopolitiek als voor groene politiek en ook waar die samenkomen in het gas.

[0:38:20] Nou, voorlopig hebben we nog heel veel gas nodig.

[0:38:22] Dus het is een zaak om dat zo goedkoop mogelijk te krijgen en zoveel mogelijk zekerheid erin te bouwen.

[0:38:27] En dat is dus een kwestie van risicomanagement.

[0:38:30] Maar er is ook een afweging tussen betaalbaarheid en die zekerheid.

[0:38:34] En helaas zijn we nu inderdaad sterk afhankelijk van die import.

[0:38:38] Afhankelijkheid kan ook chantabel maken.

[0:38:40] En door die enorme ontwikkeling van LNG is dat wel iets verminderd, is die leveringszekerheid natuurlijk wel sterk toegenomen.

[0:38:46] Zo zie je dat de markt daar wel ook zijn werk heeft gedaan.

[0:38:49] En wij denken dus ook die leveringszekerheid is op zekere hoogte nu wel gewoon te realiseren.

[0:38:53] Maar de vraag is voor welke prijs?

[0:38:55] Dus dit debat gaat voor JN20 dan ook vooral over de prijzen.

[0:38:59] Wat merken gezinnen, het MKB en de industrie daarvan?

[0:39:03] Want die gaskrisis die lieten zien hoe snel die kunnen exploderen.

[0:39:06] Het kostte dus de EU in 2022 duizend miljard.

[0:39:10] Ja, en dat komt uiteindelijk allemaal terecht bij mensen die dat moeten betalen.

[0:39:14] En dat dreigt dus onze industrie enorme schade toe.

[0:39:18] Dat heeft onze industrie al enorme schade berokkend.

[0:39:21] En dat willen we voorkomen.

[0:39:22] Nou, het afblazen van de gaswinning bij Ternaard heeft die leveringszekerheid natuurlijk niet beter en sterker gemaakt.

[0:39:28] En ook daarmee de betaalbaarheid niet.

[0:39:30] Want dat maakt dus ons toch weer afhankelijk van die import.

[0:39:33] Je kunt toch niet elk risico dichttimmeren, denken wij, met een publieke voorraad.

[0:39:40] Veel collega's hebben gevraagd over die vulgraad, maar je kunt niet alles dichttimmeren.

[0:39:45] Want elk jaar dat je meer zekerheid inkoopt, dan koop je dat ook voor een steeds hogere prijs.

[0:39:52] Dus dan de vraag over de noodvoorraad.

[0:39:54] Hoe maak je nou die afwegingen?

[0:39:56] Een noodvoorraad dat klinkt natuurlijk heel geruststellend, maar het is dus ook vaak heel erg duur.

[0:40:00] En het helpt ook niet voor het probleem waar mensen dan het eerste mee te maken krijgen.

[0:40:03] Dus die prijsstress.

[0:40:05] De noodvoorraad die mag je dan alleen aanspreken als er fysiek echt geen gas meer is.

[0:40:09] En op dat moment heb je natuurlijk al gigantische economische schade omdat die kosten al zijn geëxplodeerd.

[0:40:14] En om die noodvoorraad te realiseren moet je ook weer kosten doorberekenen.

[0:40:18] En de kosten zijn al zo hoog in Nederland en ook in de rest van Europa vergeleken met de rest van de wereld.

[0:40:23] Dus een noodvoorraad is of te klein om iets te doen aan de betaalbaarheid, of hij is zo groot dat het onbetaalbaar wordt.

[0:40:28] En dan mag je hem ook vaak nog eens niet inzetten.

[0:40:31] En daarom denk ik in de twintig dat de oplossing met de hoogste baat en de laagste kosten hiervoor voor dit dilemma toch is inderdaad het inzetten van die kussengas.

[0:40:40] Anderen hebben er ook al naar verwezen.

[0:40:43] Wij zijn toch overtuigd door dat rapport van CEDELF, dat is verschenen, dat dit een hele interessante optie is.

[0:40:49] Dus dat is gas dat je normaal niet gebruikt in verband met het reguleren van de druk.

[0:40:54] In de gasoplag heb je gewoon het werkgas, dus wat bedrijven in de zomer dan inkopen en opslaan en in de winter gaan leveren.

[0:41:01] Ja, als je als overheid dan grote volumes gaat vasthouden, dan ga je concurreren met dat werkgas en dan trek je extra vragen aan de zomer en dat werkt dus prijsopdrijven.

[0:41:10] Nou, dat hebben we nu gezien.

[0:41:11] En dat kussengas, dat ligt daar dus onderin, dat zorgt voor die druk.

[0:41:15] En normaal blijf je er ook vanaf, maar daarom juist is het denk ik heel erg geschikt voor zo'n uitzonderingssituatie als noodknop.

[0:41:22] Dan kun je gewoon tijdelijk een beperkt deel ervan vrijmaken en dat doet niet normaal mee in de markt.

[0:41:27] Dus je haalt het ook geen werkgas weg, dus dat hoef je ook niet weer nieuw in te kopen dan.

[0:41:31] Dus je voegt eigenlijk die flexibiliteit aan toe, zonder de marktprikkel voor opslag kapot te maken.

[0:41:37] En dat helpt juist om die prijzen stabiel te houden.

[0:41:41] En misschien kun je ook daarnaast wel een heel beperkt deel van het kussengas nog inwinnen, om de kosten nog wat te dempen.

[0:41:49] Nederland heeft hier ook iets unieks.

[0:41:51] In de gasopvlag in Noorgen zit alleen al 17 miljard kuub tussen gas.

[0:41:55] Als je dat dus reserveert voor die bepaalde voorwaarden met de juiste governance, dus met een noodverordening, dan kun je dat nuttig maken en dan kun je, denk ik, veel kosten besparen.

[0:42:04] Het gaat erom dat we het zo regelen dat je het dan alleen gaat gebruiken als het echt nodig is.

[0:42:08] Dus een klein deel dan inzetten om paniek te voorkomen en dan die rekeningen te dempen.

[0:42:13] Maar er is wel haast geboden, want Noorg ligt op koers richting sluiting zodra die vergunning rond is.

[0:42:20] En als we dan pas wakker worden, dan zijn we misschien te laat, want dan betalen we daarna een veel hogere prijs.

[0:42:25] Dus de vraag aan de minister is heel concreet, hoe kijkt de minister aan tegen het inzetten van die strategische kussengasreserves?

[0:42:34] Te beginnen bij NORG.

[0:42:35] Bent u bereid dit snel te onderzoeken en uit te werken?

[0:42:37] en met hele duidelijke veiligheidsvoorwaarden en ook eenvoudige spelregels.

[0:42:41] Wanneer zet je het nou in?

[0:42:43] Hoeveel?

[0:42:43] Hoe breng je het systeem daarna weer terug naar normaal?

[0:42:46] En we hebben ook een motie in voorbereiding.

[0:42:48] Maar ik hoor graag hoe de minister er tegenaan kijkt en of u dit instrument ook echt wou gaan inzetten.

[0:42:54] Ja, dan tweede.

[0:42:55] Waarom zouden we een hele dure noodvoorraad op gaan tuigen als die weinig doet tegen de prijsstress?

[0:43:00] Dus wilt u wat ons betreft toezeggen dat

[0:43:03] dat we niet voor die route gaan kiezen die voor heel veel extra kosten gaat zorgen, een hele hoge extra rekening.

[0:43:10] Want de gasprijzen, wat ons betreft, moeten juist omlaag.

[0:43:13] Voorzitter, leveringszekerheid en betaalbaarheid, dat vraagt om een nuchter en realistisch beleid.

[0:43:19] Daarom moeten we die LNG-infrastructuur ook verder uitbreiden.

[0:43:22] Eigen productie waar verantwoord, wat ons betreft, en een noodknop met kussengasreserves die werkt.

[0:43:28] Maar dan zonder dat we ons land armer maken via de energierekening.

[0:43:30] Tot zover.

[0:43:33] Mevrouw Van Oosterhout van GroenLinks PVDA voor uw interruptie.

[0:43:36] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:43:38] Ik hoor dat voor jaar 21 betaalbaarheid belangrijk is.

[0:43:41] Dat is uiteraard voor GroenLinks BVD ook cruciaal.

[0:43:44] Ik hoor alleen in het pleidooi van jaar 21 een oproep om daarom meer te gaan boren onder Nederland, omdat dat zou leiden tot een lagere energierekening.

[0:43:53] Maar ja, dat klopt niet, omdat gas komt op het internationale markt terecht en volgt er volgens ook de internationale of de wereldmarktprijs.

[0:44:02] En soms pakt dat gunstig uit, maar vaak ook niet.

[0:44:05] helemaal in het geval van dit soort geopolitieke spanningen.

[0:44:08] Dat onderzoek van TNO, waar ik het al eerder over had en collega Kloss ook, laat ook heel duidelijk zien dat de weerbaarheid van ons energiesysteem juist heel erg gebaat is bij een hernieuwbaar energiesysteem en dat dat ons bestendiger maakt, ook tegen prijsschokken.

[0:44:21] Dus als betaalbaarheid daadwerkelijk belangrijk is voor jaar 21,

[0:44:25] En als we ook ons daadwerkelijk willen beschermen tegen dat soort prijsschokken is het nu cruciaal om over te stappen naar hernieuwbare energie.

[0:44:33] Dus hoe rijmt jaar 2021 de oproep tot meer gasboringen onder Nederland met de bevindingen van TNO en met de realiteit van internationale gasprijzen?

[0:44:45] Ja, voorzitter, er wordt natuurlijk heel veel weggelaten in dit verhaal.

[0:44:47] De duurzame energie is gewoon veel duurder nog.

[0:44:50] En die inzet op wind en zon maakt dat we nu ook kampen met enorme netcongestie, waardoor je enorme netinvesteringen moet leveren in het net.

[0:44:59] De prijzen zijn gewoon heel erg hoog.

[0:45:00] Op dit moment hebben we dat gas nog nodig.

[0:45:02] Dus als wij het nodig hebben, dan ja, als we het dan zelf produceren en minder hoeven te importeren, dan leidt dat tot lagere prijzen.

[0:45:07] Dus zo werkt dat gewoon.

[0:45:09] Uiteindelijk is het natuurlijk beter als we minder afhankelijk worden van de import.

[0:45:13] Maar laten we niet doen alsof de inzet op duurzame energie op dit moment zodanig mogelijk is dat dat onmiddellijk zal leiden tot veel lagere kosten.

[0:45:21] Overigens ook voor zonnepanelen en windturbines heb je natuurlijk ook, ben je ook afhankelijk van bijvoorbeeld aardmetalen voor die zonnepanelen en andere grondstoffen, die heb je ook nodig.

[0:45:32] Dus het beste wat we moeten doen,

[0:45:34] ...is inderdaad diversiteit, dus een divers energiesysteem... ...waarbij je ook nog gebruik maakt van gas, wat ons betreft... ...en daarnaast inzetten op verduurzaming waar dat kan.

[0:45:44] En ondertussen is het ook zo, ja, hoe minder je... Ja, energie die je niet nodig hebt, die hoef je ook niet te kopen.

[0:45:50] Dus isoleren en dergelijke, daar zijn we allemaal zeer voor.

[0:45:53] Maar laten we ook niet doen alsof nu... Ja, alsof het niet natuurlijk wel geld oplevert... ...als wij nog gas... Van ons eigen gas gebruik maken.

[0:46:02] Dat is natuurlijk gewoon iets wat ons geld oplevert.

[0:46:05] Mevrouw van Oosterhout.

[0:46:07] Ja, zoals ik ook al zei, in mijn eigen bijdrage heeft het internationale energieagentschap berekend dat wind en zon ons een kostenbesparing van 100 miljard heeft opgeleverd.

[0:46:17] Voor Nederland is dat een kostenbesparing van 60 euro per huishouden, per jaar, voor een huishouden met een gemiddeld elektrische tijdsverbruik.

[0:46:25] Dus ik ben erg benieuwd naar de cijfers die u heeft waarop zon en wind duurder zou zijn, want dat klopt niet volgens het internationale energieagenten.

[0:46:31] De heer Bomsma.

[0:46:33] Nee, maar natuurlijk, het is op dit moment nog veel duurder.

[0:46:35] Dat is evident.

[0:46:36] Er zitten gewoon heel veel belastingen ook nog op.

[0:46:38] Maar er zitten natuurlijk ook heel veel verborgen kosten, en die kosten worden vaak ook verkeerd voorgespiegeld, in die zon en wind.

[0:46:47] Want er zit bijvoorbeeld niet in meegerekend hoezeer je het elektriciteitsnet moet verzwaren en de enorme kosten die daarmee gepaard gaat.

[0:46:53] Plus de enorme systeemkosten van het feit, waar anderen ook naar verwezen, dat in tijd van de donkelflouten, als het niet waait en de zon niet schijnt, moet je alsnog die gascentrales aanzetten.

[0:47:02] om die gascentrales dan paraat te houden.

[0:47:05] Daardoor zijn die kosten daarvan natuurlijk veel hoger dan als je ze 100% in gebruik zou hebben genomen.

[0:47:10] Dus als je een eerlijke vergelijking maakt en alle kosten meeweegt, dan valt het plaatje heel anders uit.

[0:47:15] Dat betekent niet dat we niet moeten verduurzamen.

[0:47:17] Dat is nog steeds een goed idee, maar we moeten onszelf ook niet voor de gek houden.

[0:47:23] Ja, als we echt de eerlijke kosten zouden meenemen, dan zou het ook een heel goed idee zijn om alle fossiele subsidies mee te nemen.

[0:47:28] Dat zijn in Nederland nog zo'n 50 miljard.

[0:47:29] En als we echt het eerlijke verhaal zouden willen vertellen, zouden we dan ook alle klimaatschade moeten meerekenen.

[0:47:35] Dat is wereldwijd.

[0:47:36] Ik zag gisteren nog 192 miljard aan klimaatschade afgelopen jaar.

[0:47:39] Dus als we het hele plaatje zouden berekenen, zou een fossiel er in ieder geval niet beter afkomen.

[0:47:44] Ik ben heel benieuwd hoe u daar tegenkomt.

[0:47:45] De heer Boomsma, afrondend.

[0:47:48] Nou, dat denk ik niet.

[0:47:50] Als je echt een eerlijk kostenplaatje maakt, dan is het zo dat we nog steeds die fossiele energie nu nodig hebben en dat we nog steeds een transitie willen, maar dat we daar wel de tijd voor moeten nemen.

[0:47:58] Want ja, als GroenLinks, PvdA het ding krijgt, dan gaan we allemaal duurzame energie gebruiken, maar dan hebben we onze industrie, zijn we dan kwijt.

[0:48:07] Dan draag ik het voorzitterschap terug over aan de heer Bomsma.

[0:48:10] Dank u wel.

[0:48:11] En dan vraag ik nu even aan de minister hoe lang zij nodig denkt te hebben voor het beantwoorden van de vragen of even kunnen schorsen.

[0:48:21] Tot kwart voor drie.

[0:48:23] Prima, dan schors ik tot kwart voor drie.

[1:16:51] Dan heropen ik de vergadering en dan geef ik graag het woord aan minister Hermans.

[1:16:55] Voorzitter, dank u wel.

[1:16:57] En ik zal de beantwoording doen langs een aantal onderwerpen, blokjes.

[1:17:03] Ik begin met vragen over de opslagen, gasopslagen.

[1:17:07] Dan vragen die gesteld zijn over de gasprijzen en de betaalbaarheid.

[1:17:12] Dan de energieafhankelijkheid en de geopolitieke ontwikkelingen.

[1:17:18] Dan de leveringszekerheid elektriciteit, waar ook een aantal vragen over is gesteld.

[1:17:22] En dan, voorzitter, heb ik nog een mapje overig, waarin ik iets zal zeggen over de gaswinning, verduurzaming van de gebouwde omgeving, de vragen over steun aan Oekraïne van de heer Klos en een reactie op het rapport waar mevrouw Van Oosterhout naar vroeg.

[1:17:39] Voorzitter, ik begin met de vragen gesteld over de gasopslagen.

[1:17:43] Laten we beginnen met een aantal algemene opmerkingen.

[1:17:47] Zoals ik eerder vandaag ook in de media heb gezegd, toen het vorige week koud was, sneeuw en temperaturen echt weer ver onder nul, toen hebben we natuurlijk allemaal de verwarming in de kachel aangezet en zag je die vulgraden inderdaad

[1:18:07] Ik snap ook dat als het dan koud is en je denkt dat je thuis die verwarming wilt aankunnen zetten of koken — in de industrie geldt natuurlijk ook daarop kunnen vertrouwen dat ik mijn proces kan draaien — je wel met een meer dan schuin oog blijft kijken naar wat er gebeurt in die opslagen.

[1:18:30] Houden ze dat goed in de gaten?

[1:18:33] Het antwoord daarop is ja, dat houden we heel scherp in de gaten.

[1:18:37] Om reden van leveringszekerheid, om reden van het belang dat gas nog steeds speelt in onze samenleving.

[1:18:49] Om huizen te verwarmen, te kunnen koken, maar ook om onze economie te laten draaien.

[1:18:54] En daarover een paar opmerkingen.

[1:18:59] Je ziet die opslagen leeglopen.

[1:19:02] Op zichzelf is dat logisch.

[1:19:04] We vullen de opslagen gedurende het jaar, juist om in de winter, in het seizoen, dat we wat meer gas nodig hebben, om dan een voorraad te hebben.

[1:19:17] Maar het is niet het enige dat we gebruiken in de winter, in dit seizoen, om mensen en bedrijven van gas te voorzien.

[1:19:26] We hebben natuurlijk ook gewoon de wekelijkse import en aanvoer van gas die naar Nederland komt.

[1:19:33] En als je dan kijkt over de afgelopen maanden, dan zien we dat de aanvoer van gas naar Europa en ook naar Nederland al lange tijd stabiel is.

[1:19:43] En dat ook de prijzen op de groot handelsmarkt voor gas al langere tijd relatief laag en stabiel zijn.

[1:19:52] Dat is een teken dat leveranciers vertrouwen hebben dat er genoeg gas is, ook om te voorzien in de vraag.

[1:20:00] Laat allemaal onverlet dat wij het in de gaten blijven houden, juist ook in een wereld waarin zoveel gebeurt en instabiliteit en mogelijke effecten daarvan op de energiemarkt natuurlijk op de loer liggen.

[1:20:16] Dan even specifiek de opslagen.

[1:20:19] Die waren op 1 november voor een groot deel, afgezet tegen de Europese doelstelling, of te veel verplichting, moet ik zeggen, gevuld.

[1:20:28] Het lag er net onder, maar binnen de norm, de bandbreedte, dat je daarvan af mag wijken.

[1:20:33] Maar het nationale vuldoel, wat een ambitie is van 80 procent, die hebben we inderdaad niet gehaald, zoals de heer Klos dat ook zei.

[1:20:42] Ik geloof dat de heer Vermeer was die vroeg hoe komt het nou dat er aan het begin van het seizoen minder in die opslagen zat dan bijvoorbeeld een jaar daarvoor, toen de nationale vulambitie nog op 90% lag.

[1:20:55] Die lag dit jaar op 80%.

[1:20:59] Dat houdt te maken dat er al vroegtijdig gas uit die opslagen werd onttrokken als gevolg van prijsontwikkelingen.

[1:21:07] De heer Kops refereerde daar ook aan.

[1:21:10] In combinatie met het vertrouwen dat partijen hebben, hadden destijds in het vulseizoen en hebben op dit moment, dat er voldoende beschikbaarheid van gas is voor de winter.

[1:21:24] Deze ontwikkeling zagen we niet alleen in Nederland, maar in heel Europa, in alle Europese lidstaten.

[1:21:32] En ook wat we nu zien met onze opslag, zien we ook in landen om ons heen.

[1:21:37] Dus ook daar zie je dat de opslagen nu in dit seizoen leger raken.

[1:21:45] Altijd goed om er even bij te zeggen.

[1:21:48] Nederland heeft, als je het afzet tegen ons gasverbruik, relatief grote gasopslagen.

[1:21:57] Dus aan het begin van het seizoen hadden wij in de opslagen zitten een hoeveelheid gas die gelijk staat aan ongeveer 35% van onze jaarlijkse vraag.

[1:22:07] Neemt allemaal niet weg dat we heel goed in de gaten moeten houden hoe gaat dat in die opslagen en ook wat kunnen we nu al doen om het vullen voor volgend jaar, om daar zoveel mogelijk actie op te zetten, dat dat goed gaat verlopen.

[1:22:20] Maar dit zijn wel allemaal gegevens die gewoon belangrijk zijn om hoe zit dat nou met die opslagen van ons, om dat in een goede perspectief, in een goede context te zien.

[1:22:31] Op basis van alles wat we nu zien in Nederland, op de Noord-Europese gasmarkt, ook in de LNG-importstromen, zijn er op dit moment geen zorgen ten aanzien van de leveringszekerheid, zeg ik ook nog een keer tegen de heer Humelet, die mij vroeg daar nog een keer op in te gaan.

[1:22:52] En GTS heeft ons aan de start van het stookseizoen ook laten weten dat wij over voldoende capaciteit beschikken om op een koude dag te voldoen aan de piekvraag.

[1:23:08] En dat er ook voldoende volume is om de winter door te komen.

[1:23:13] Alleen in echt extreme gevallen zou er een tekort kunnen ontstaan en dan is er weer een aantal stappen die ook vanuit de markt genomen kunnen worden om dat op te vangen.

[1:23:25] En die hele analyse, ook die GTS ons aan het begin van het stookseizoen heeft gegeven, die geldt ook vandaag de dag nog steeds, want het was koud.

[1:23:34] Maar verder zien we tot nu toe, maar ook dat blijven we in de gaten houden,

[1:23:38] zien we tot nu toe een winter met een normaal verloop, gemiddeld temperatuurverloop.

[1:23:46] Maar ik herhaal, de internationale context vraagt ook om alertheid, dus die is er ook.

[1:23:57] U heeft een interruptie van de heer Vermeer.

[1:24:01] Ja, voorzitter, want wat ook de heer Kops al aangaf in zijn betoog, is dat het nu lijkt dat een groot deel van die gasvoorraad, ja, ik noem even het gebruikwoord voor speculatie op de prijzen, en daar doe ik niet helemaal recht aan hoe daarmee gewerkt wordt, maar het heeft wel grote invloed wat die prijsontwikkelingen zijn.

[1:24:24] En ze zijn er steeds opgericht op de winterpiek, terwijl wij volgens mij hier vrij breed in de Kamer een oproep doen om ook te kijken naar de geopolitieke context en dus minder uit te gaan van winterpieken en meer van strategische gasvoorraad.

[1:24:41] En dat het niet alleen iets is om in de winter aandacht daarvoor te geven,

[1:24:47] En ja, het ziet de minister dat ook zo, dat wij met een andere blik daarnaar moeten kijken en niet alleen net doen of dit... Ik zal het even iets zorgvuldiger formuleren.

[1:24:58] Dat we niet alleen een gasvoorraad moeten hebben om koude op te vangen, maar dat er meerdere scenario's zijn waarin we gasopslag nodig hebben.

[1:25:07] En als we nu al op 40% zitten of net eronder, en uit die cijfers van Martien Visser bleek ook dat wij de piekbehoeften ook niet overschreden hebben, daar zat ook het probleem niet.

[1:25:17] Maar we zitten op 39 procent en het kan wezen dat ook als de winter voorbij is, dat er dan toch nog vooruit nodig is om hele andere redenen.

[1:25:26] En daar houden we nu geen rekening mee.

[1:25:27] Ik vind de minister niet dat we op een andere manier naar gasvooruit moeten gaan kijken, niet alleen als winterreserve.

[1:25:36] De minister.

[1:25:37] Ja, voorzitter.

[1:25:40] Het is goed om een paar dingen even uit elkaar te halen.

[1:25:44] De veel doelen, de Europese veelverplichting en de nationale veelambitie, die ziet op de opslag van gas in onze seizoensopslagen, die ook echt gericht zijn op een buffer hebben tijdens het seizoen, het stookseizoen, dat je gewoon meer gas nodig hebt.

[1:26:02] En zo gebruiken we die en zo zullen we die ook nog wel een tijdje nodig hebben, die opslagen, om in het winterseizoen aan die extra vraag te kunnen voldoen.

[1:26:15] Dat is de ene kant.

[1:26:17] De andere kant is die internationale ontwikkelingen en de geopolitieke situatie die zeggen van ja, moet je nou, dat is eigenlijk de vraag van de informeer, zou je daar niet

[1:26:31] niet ook daar een voorraad voor aan moeten leggen.

[1:26:34] Nu is het zo dat wij per dit jaar gaan werken met een noodvoorraad.

[1:26:41] Er komt ook nog een wetsvoorstel naar de Kamer waarin dat echt definitief wordt vastgelegd en waarin ook wordt vastgelegd dat je jaarlijks kan kijken hoe groot moet nou die noodvoorraad zijn.

[1:26:49] Maar dit jaar, in 2026, beginnen we daar vast mee.

[1:26:54] Ik zeg daar wel bij, dat is wel echt een noodvoorraad voor noodsituaties.

[1:26:59] Dus als we in de hoogste fase van een gascrisis zitten, die we ook niet, zeg ik daar direct bij, in de energiecrisis van 2022 gehad hebben.

[1:27:11] Dus dat is wel echt in een echt uiterste geval.

[1:27:14] En dan wordt ingezet om op plekken waar

[1:27:17] maar echt op dat moment gas nodig is om ons land te kunnen laten draaien, om dat daarin te kunnen zetten.

[1:27:24] Die voorraad is niet bedoeld om strategisch te kunnen sturen, bijvoorbeeld op de prijs, want dat mag ook niet op grond van de EU-regels.

[1:27:34] Maar daar in 2026, dus in dit jaar, leggen we voor het eerst zo'n noodvoorraad aan.

[1:27:41] Dan is er een interruptie van de heer Kops.

[1:27:43] Ja, voorzitter, een korte vraag over die noodvoorraad.

[1:27:45] Als die dan wordt aangelegd, wordt die dan in geval van nood dus alleen ingezet voor nationaal verbruik in Nederland, dus als er hier een tekort is?

[1:27:56] Of kan het ook ingezet worden als er in ons omringende landen een tekort dreigt?

[1:28:01] Ja, voorzitter, die noodvoorraad is echt bedoeld.

[1:28:05] In ons noodplan hebben we gezegd, ja, wat zijn de afnemers die je echt moet beschermen in geval van een crisis?

[1:28:14] En daar is die voorraad voor bedoeld.

[1:28:18] Meneer Kops.

[1:28:20] Dus dat is alleen voor binnenlands verbruik.

[1:28:24] Dus inderdaad mensen zoals huishoudens hier die beschermd worden in Nederland.

[1:28:30] Dus als er echt een tekort dreigt te ontstaan of ontstaat, dan wordt het daarvoor ingezet, voor die Nederlandse huishoudens bijvoorbeeld.

[1:28:36] Dus kan de minister dan uitsluiten dat dat gas wordt geëxporteerd naar bijvoorbeeld Duitsland?

[1:28:43] Kijk, je legt die voorraad aan omdat de volgende stap is dat je moet... Want we zitten echt in de hoogste fase van een crisis als je dit gaat inzetten.

[1:28:52] En we leggen die voorraad aan om... voordat je gaat afschakelen, voordat je bepaalde groepen... en daar zit ook een heel afwegingskader en stappenplan in... dat je die moet gaan afschakelen.

[1:29:09] Die tijd wil je zo lang mogelijk voorkomen en daarvoor hebben we een noodvoorraad.

[1:29:15] En die noodvoorraad is bedoeld voor alle door solidariteit beschermde afnemers.

[1:29:23] En dat is natuurlijk bedoeld om nationaal te beschermen, maar wat ik even wil checken, omdat u zo expliciet vraagt, kunt u uitsluiten dat er iets naar het buitenland gaat?

[1:29:36] Kijk, in deze hele gasmarkt zit natuurlijk ook

[1:29:40] ja, Noord-Europese solidariteit.

[1:29:42] Dus soms als de prijs hier hoog is of in Duitsland hoog, maken we gebruik ook van elkaar, van elkaars opslagen.

[1:29:50] En ik wil even checken, als de heer Kops dat goed vindt, hoe dat exact werkt met die noodvoorraad, voordat ik iets toezeg wat ik gewoon niet waar kan maken, omdat de markt, de gasmarkt zoals we die georganiseerd hebben, niet zo werkt.

[1:30:02] Komt u daar op terug in de tweede termijn?

[1:30:05] Ja, zeker, dat doe ik, dat doe ik, ja.

[1:30:07] Dan vervolgt u uw betoog.

[1:30:10] Dan is de heer Vermeer vertrokken, maar heb ik zijn vraag over de voorraden beantwoord?

[1:30:20] Dan vroeg de heer Kops mij ook nog de vultaak van EBN.

[1:30:26] Die is uitgebreid en toch is dat doel niet gehaald.

[1:30:29] Wat hebben we nou nog meer gedaan?

[1:30:31] gaan we ook nog meer doen.

[1:30:33] Het afgelopen jaar had EBN een vuiltaak van 20 terawattuur.

[1:30:38] En zoals ik net al zei, tijdens het afgelopen vuilseizoen bleek dus dat marktpartijen onvoldoende vulden als gevolg van die marktomstandigheden.

[1:30:47] Daarom heeft het kabinet in juli van het afgelopen jaar de vuiltaak van EBN verhoogd naar 25 terawattuur en daarna nog een keer naar 28 terawattuur.

[1:31:00] In 2024 was die taak van EBN nog twaalf, even ter vergelijking.

[1:31:07] Dus die vultaak van EBN is aanzienlijk verruimd, ook in reactie op wat we zagen gebeuren.

[1:31:17] Verdergaand dan dit, konden wij gedurende het afgelopen jaar ook niet doen binnen de financiële ruimte, maar ook de operationele mogelijkheden van de

[1:31:27] betreffende opslagen om nog bij te vullen.

[1:31:31] Maar na komend jaar wordt die vultaak nog verder uitgebreid naar 80 terawattuur.

[1:31:39] Dan... Excuses, heeft er nog een interruptie van de heer Kops?

[1:31:42] Ja, voorzitter, die vultaak van EBN is maximaal uitgebreid binnen de kavers, oké.

[1:31:49] Maar waarom is het dan alsnog niet gelukt om dat doel van 80 procent te halen?

[1:31:54] Minister.

[1:31:55] Ja, voorzitter.

[1:31:55] We hebben dus EBN de maximale taak gegeven die ook operationeel mogelijk was.

[1:32:02] En daarnaast, dus ook met die 28 terawattuur, we hadden een vultaak van 105?

[1:32:13] 110, 110.

[1:32:15] En 28 is nog geen 110, dus heb je nog steeds die marktpartijen nodig.

[1:32:19] En ja, dan daar waren de marktomstandigheden zoals geschetst.

[1:32:25] Dus dat is de achtergrond.

[1:32:27] Nog één keer.

[1:32:29] Ja, voorzitter, want inderdaad, natuurlijk, die opslagen die worden door de marktpartijen gevuld.

[1:32:33] Nou heeft de overheid via EBN daar een aandeel in van veertig procent, meen ik.

[1:32:39] En dan lees ik dat het er in de praktijk op neerkomt dat een zesde ongeveer van die opslagen, slechts een zesde, in opdracht van de overheid wordt gevuld.

[1:32:49] En dan is het volgens de mijnraad zo dat door deze hele constructie eigenlijk niemand een duidelijke regierol heeft om de leveringszekerheid van gas te garanderen.

[1:32:59] Met andere woorden, die marktpartijen laten zich natuurlijk heel erg leiden door de marktomstandigheden, door de gasprijzen en ook zeker door hun winsten.

[1:33:08] Dan heeft de overheid daar een beperkte rol in.

[1:33:10] En dan zegt dus eigenlijk de mijnraad van ja, door die hele constructie, ja, niemand heeft echt een duidelijke regierol van ja, de overheid kan ook

[1:33:19] minder goed ingrijpen, zo vat ik dat dan op, als die marktpartijen te weinig doen.

[1:33:24] Wat vindt de minister daarvan?

[1:33:27] Nou voorzitter, we hebben natuurlijk afgelopen jaar gezien wat er gebeurde als gevolg van die markt, van die prijzen.

[1:33:36] Ik zeg er wel bij, toen zagen die marktpartijen natuurlijk ook dat

[1:33:40] de beschikbaarheid, de capaciteit van LNG internationaal aan het toenemen was.

[1:33:45] Dus daar wordt natuurlijk ook op geanticipeerd.

[1:33:48] En wij hebben gezegd, nou, wij vergroten dus die vultaak van EBN voor komend jaar, voor komend vulseizoen naar die 80 terawattuur, wat op het doel, het nationale vuldoel van volgend jaar van 115 natuurlijk een veel groter deel is dan dat afgelopen jaar was.

[1:34:07] Maar, of én, want ik sta erachter dat we dit doen omdat ik dat regiepunt van de heer Kops zeker in zo'n onrustige wereld goed begrijp, het is wel steeds, eigenlijk zoals de heer Erkens zei, balanceren tussen leveringszekerheid, betaalbaarheid van gas.

[1:34:28] Want we willen ook, daar heeft de heer Kops en terecht ook aandacht voor gevraagd, je wil ook die betaalbaarheid in de gaten houden en als de overheid

[1:34:36] instapt en waar de markt dat niet doet, of denkt omdat de overheid het doet, hoeven wij het niet te doen, zijn er natuurlijk wel kosten die door de overheid gemaakt worden en ook wordt er voor die filter een heffing opgelegd.

[1:34:51] De heer Jumilet vroeg al terecht wat dat betekent voor consumenten.

[1:34:55] Dat weten we nu nog niet precies, maar een deel zal ook bij gebruikers en dus ook consumenten terecht kunnen komen.

[1:35:02] Dus dat is de voortdurende zoektocht naar een goede balans.

[1:35:08] Dank u wel.

[1:35:09] Een interruptie van de heer Jumelet.

[1:35:11] Voorzitter, de minister begint er zelf over, dus ik permitteer me even die vraag ook maar gelijk te stellen.

[1:35:16] Heeft u ook een relatie met wat daar net aan de orde was, wat betreft EBN?

[1:35:21] Aan de ene kant zeg maar, die taak ligt nog veel meer nu dan eerder bij EBN om die vultaak op zicht te nemen.

[1:35:27] Ik stelde de vraag, wat betekent dat voor EBN?

[1:35:29] Want het is een heel grote uitbreiding van, in ieder geval ook, wat er moet gebeuren.

[1:35:33] En die tarieven waar de minister dus net zelf over begint, dat is toch wel ook iets waarvan wij zeggen als CDA, dat is wel van belang om daar zicht op te krijgen.

[1:35:40] Want als je aan de ene kant ziet dat de markt het niet meer doet en EBN het voor ons doet, dan is de vraag natuurlijk wel heel gerechtvaardig.

[1:35:47] Is het allemaal betaalbaar en behoudbaar op enig moment, voorzitter?

[1:35:49] Dus dat zou mijn vraag nu zijn.

[1:35:51] Ja, voorzitter, die vraag stelde heer Jumelet heel terecht.

[1:35:58] Hij stelde daar verschillende vragen over, ook in deze interruptie, maar als ik dat even mag samenvatten, onder wat nou is het effect van die vultaak op de prijzen, op de betaalbaarheid eigenlijk.

[1:36:08] En even een paar opmerkingen daarover.

[1:36:11] Dus voor het vulseizoen 2025-2026 hebben we aan EBN een subsidie verleend van 233 miljoen.

[1:36:20] En voor komend veelseizoen, dus voor 2026-2027, een subsidie van maximaal 993 miljoen.

[1:36:29] Alleen de nettokosten, dus dat is het saldo van de subsidieuitputting en het interimdividend dat EBN uitkeert per veelseizoen, belandt in de heffing die voorzien is om de financiering hiervoor te regelen.

[1:36:48] Dus het is op dit moment voor ons heel moeilijk om te voorspellen wat zullen nou uiteindelijk de nettokosten voor gebruikers zijn, omdat het gaat om een maximale veeltaak.

[1:36:56] En daar kom ik op het punt waar ik het net met de heer Kops over had, voorzitter, is dat natuurlijk balanceren is tussen wanneer stap je erin als overheid.

[1:37:06] We hebben wel nu de ruimte voor EBN zo maximaal mogelijk gemaakt, maar het is een maximale ruimte en het zal altijd in een goed samenspel moeten gaan tussen markt en overheid.

[1:37:20] Dank u wel.

[1:37:22] U kunt uw betoog vervolgen.

[1:37:24] Dan heb ik deze vraag beantwoord.

[1:37:29] Dan vroeg de heer Jumilet mij ook, in hoeverre is EBN berekend op de taak?

[1:37:33] Niet alleen financieel, maar ook qua organisatie.

[1:37:36] Voorzitter, EBN is berekend en klaar voor die taak.

[1:37:40] Dat hebben ze in het afgelopen jaar ook laten zien.

[1:37:45] Ze hebben de beschikking gekregen over een grotere leemfaciliteit van de staat.

[1:37:53] En zodra EBN ook toegang heeft tot de opslag in Noorg en Grijpskerk, kan EBN daar ook daadwerkelijk starten met vullen.

[1:38:04] En ze zijn al gestart met de operationele voorbereidingen daarvoor.

[1:38:08] Dan, voorzitter, vroeg de heer Jumelet, en ik ga nu een aantal vragen over strategische reserves en voorraden beantwoorden.

[1:38:18] Zou je die strategische opslag, dat zou toch vooral een Europees systeem moeten zijn, zoals bij olievoorraden, waarbij elk land naar rato van verbruik een bijdrage levert?

[1:38:31] Het is zo dat een Europees systeem voor opslagen zoals we dat voor olie hebben, is er op dit moment voor gas niet.

[1:38:39] Eerdere discussies hierover, en ik heb daar zelf ook een deel van de discussie meegemaakt in Europa, is dat vooral de kostendeling bij zo'n systeem heel weerbarstig is.

[1:38:55] Want er zijn lidstaten met geen of maar hele beperkte gasopslag, waar wij een land zijn met grote volumes van gasopslag.

[1:39:03] En die landen zien geen reden om daaraan bij te dragen, terwijl wij daar natuurlijk wel een groot belang bij hebben.

[1:39:14] Tot slot, nog een strategische gasopslag is kostbaarder en ook moeilijker te realiseren dan een strategische olievoorraad.

[1:39:21] Maar een belangrijk punt waarom dat Europees in de discussie vastzit, of moeilijk is, zit in die kostendeling.

[1:39:30] Dan vroegen de heer Jumelet, ook de heer Erkens en de heer Boomsma het CE-Delft rapport en het mogelijk gebruik maken van een strategische kussengasreserve, bijvoorbeeld in Noorg.

[1:39:48] Voorzitter, wij hebben dat rapport natuurlijk ook gezien.

[1:39:54] Het is in zichzelf een interessant idee.

[1:39:59] Wat ik wil doen, of zou willen aanraden aan mijn opvolger, is om dit te betrekken bij de uitwerking van de motie Grinwis.

[1:40:07] Die heeft gevraagd om een strategisch gasbeleid met echt een afwegingskader daarin.

[1:40:12] Wat zijn nou overheidsinterventies om in

[1:40:15] in dit vraagstuk te kunnen optreden.

[1:40:19] En daar zou ik dus deze bij willen betrekken.

[1:40:21] Daar zeg ik wel bij dat het complex is.

[1:40:25] We zullen heel goed moeten kijken naar juridische en praktische punten bij het winnen van kussengas, bij gasopslagen die nog in gebruik zijn.

[1:40:34] Die seizoensopslagen hebben we echt in de komende jaren, ook al zijn we aan het afbouwen, nog nodig in hun functie als seizoensopslag.

[1:40:42] Dus je wil niet dat door het winnen van kussengas die opslagfunctie, die seizoensopslagfunctie, beëindigd wordt, als we die nog wel nodig hebben.

[1:40:52] Verder is dat kussengas voor een groot deel eigendom van private partijen, nu vaak de beheerders van de opslagen.

[1:41:00] Die willen de waarde van dat kussengas dan natuurlijk voorgoed hebben.

[1:41:05] Als ze dat niet mogen winnen, op het moment dat wij de opslagfunctie in principe zouden beëindigen.

[1:41:13] Dan is er nog een vraagstuk rondom de kwaliteit van het gas.

[1:41:19] Het kussengas in Noorg en Grijpskerk is alleen na speciale behandeling te gebruiken en dat beperkt ook weer de inzetbaarheid.

[1:41:28] De gedachte en ook wat het rapport schetst is een interessant idee, maar er zitten echt wel een paar complexe punten aan en dat zou ik dus willen betrekken bij de uitwerking van die motie voor strategisch gasbeleid.

[1:41:43] Interruptie van de heer Jumelet.

[1:41:45] Ja, voorzitter.

[1:41:45] Ik benoemde ook de onrust in het gebied, vooral als het gaat om het samen zeg maar uitvoeren, namelijk enerzijds

[1:41:55] De gasopslag, anderzijds dat mogelijk willen winnen van het kussengas.

[1:42:02] De minister is volgens mij goed op de hoogte ook van die vraagstukken.

[1:42:06] Maar het zou wel goed zijn, denk ik, om juist ook hier aandacht te geven aan die onrust, omdat uiteindelijk ook in dat gebied die vragen al veel eerder zijn gesteld.

[1:42:15] Ik maak hier gewoon de opmerking, omdat ik vind dat daar ook veel aandacht voor zou moeten zijn.

[1:42:19] Minister.

[1:42:21] Ja, voorzitter, dat deel ik.

[1:42:24] En meer in den brede.

[1:42:26] Ik kom later nog op een paar vragen die gesteld zijn over gaswinning.

[1:42:31] Nou, de heer Jumelet weet als geen ander, gesprekken die we aan de Drentse mijnbouwtafel hebben gevoerd, zo heb ik die ook aan de Friese mijnbouwtafel gevoerd, in Groningen op verschillende plekken gesprekken over gevoerd.

[1:42:43] zie, herken en begrijp ook ongelooflijk goed de zorgen die er zijn.

[1:42:48] En we kunnen alleen maar hier uiteindelijk stappen inzetten, welke kant op dan ook, maar in goed overleg en in goede samenwerking met de regio, met de provincies, met de lokale bestuurders.

[1:43:03] Dus dat deel ik.

[1:43:07] Voorzitter, dan vroeg de heer Boomsma nog, waarom zou je nou zo'n dure noodvoorraad optagen als je het toch niet kan inzetten om de prijs te dempen?

[1:43:21] Dat klopt, daar kunnen we het niet voor inzetten.

[1:43:23] Dat mag ook niet op grond van de Europese regelgeving.

[1:43:26] Maar we hebben het wel nodig, zoals ik net ook met de heer Kops wisselde, om in een noodsituatie iets te kunnen doen of die te kunnen bestrijden.

[1:43:35] Dus daarom hebben we nu de keuze gemaakt om te beginnen met een beperkte noodvoorraad van 5 terrawattuur.

[1:43:42] Daarmee houden we de kosten beperkt, maar blijft het wel effectief, hebben we echt wel wat achter de hand in geval van een noodsituatie.

[1:43:52] Voorzitter, dat wat betreft de opslag.

[1:43:56] Dan kom ik nu bij de betaalbaarheid en de gasprijzen.

[1:44:06] Ik heb hier eigenlijk wat over gezegd, zoals in de richting van de heer Erkens, die dat dilemma benoemde van leveringszekerheid en betaalbaarheid en natuurlijk ook de Europese vulverplichting waar we aan moeten voldoen.

[1:44:22] En dat is het inderdaad ook, het daartussen laveren om daar allemaal oog en aandacht voor te hebben.

[1:44:29] En ook in dat kader werken we aan dat afwegingskader naar aanleiding van de motie Grimbis.

[1:44:35] De bedoeling is om daar de Kamer voor de zomer van dit jaar, van 2026, te informeren over waar we staan en voor wat voor keuzes we in dat kader ook komen te staan.

[1:44:47] Dan vroeg de heer Erkens mij, maar ook de heer Kops, zijn we nou voorbereid dat als er zich een calamiteit voordoet en die gasprijzen gaan weer enorm omhoog,

[1:44:59] Even voor de duidelijkheid, op dit moment is dat dus niet aan de orde.

[1:45:02] Er is voldoende aanbod en we zien al geruime tijd dat die prijzen stabiel en relatief laag zijn.

[1:45:11] Als zich een calamiteit voordoet, dan zien we mogelijkheden voor de markt om dat op te vangen.

[1:45:17] Dat zit hem in het gebruik van gas dat opgeslagen zit in de gascavernes.

[1:45:25] Het extra importeren van LNG naar Noordwest-Europa.

[1:45:31] De markt kan dan ervoor kiezen om minder door te voeren van Nederland naar het buitenland.

[1:45:37] En er zijn natuurlijk sturingsmogelijkheden aan de vraagkant.

[1:45:44] En als er een dermate grote calamiteit is, waardoor je ondanks die mogelijkheden die de markt ook heeft om te sturen, dat je toch ziet dat er een tekort dreigt, dan hebben we een noodplan en dat is het bescherm- en herstelplan gas.

[1:45:59] Het doel van dat plan is om gastekorten op te vangen, zodat het hele systeem blijft functioneren en beschermde afnemers voorzien blijven.

[1:46:08] En in een absolute noodsituatie kan het kabinet ingrijpen in de markt om de afname te reduceren.

[1:46:17] En hiervoor is die aankostrategie waar ik het net al over had, waar we natuurlijk echt van hopen dat we daar nooit in terechtkomen, maar die voorbereidingen zijn wel getroffen.

[1:46:30] En ik zei al dat we die noodvoorraad dus dit jaar voor het eerst gaan aanleggen.

[1:46:37] De heer Klosser.

[1:46:38] Bedankt, voorzitter.

[1:46:39] Ik vraag het hier even, omdat er wordt steeds teruggekomen op het feit dat als er dan een probleem zich voordoet, dat we dan ons onder andere kunnen beroepen op extra LNG-import om problemen en prijsstijgingen te dempen.

[1:46:53] Dat lijkt me juist het probleem op dit moment in de wereldpolitiek, want je zou kunnen hebben dat drie zeer onwenselijke situaties zich tegelijkertijd voordoen, namelijk dat Trump zich doet gelden met het LNG, wat toch een derde is van onze import, dat Iran een probleem wordt voor gas van Qatar,

[1:47:08] en dat we tegelijkertijd bijvoorbeeld een aanzag krijgen op de infrastructuur die gas van Noorwegen naar Nederland leidt.

[1:47:14] Juist in die situatie met...

[1:47:17] In het achterhoofd het feit dat het Nederlands kabinet er dus niet in is geslaagd om bevuldoelen te halen en dus al laag staat en we mogelijk nog een lange winter hebben en zich dan die situaties voordoen, is de vraag, zijn we daarop voorbereid?

[1:47:32] Hebben we scenario's van wat er dan gebeurt en wat voor effecten dat heeft op huishoudens en bedrijven in Nederland?

[1:47:39] De minister.

[1:47:40] Ja, voorzitter, die hebben we.

[1:47:42] Dat is dat bescherm- en herstelplan gas.

[1:47:46] En daar zitten fases in van de mate van crisis of noodsituatie waar je in terechtkomt.

[1:47:54] En dat inzetten van die noodvoorraad zit echt in de hoogste fase van crisis.

[1:48:05] De heer Kloss schetst een situatie die absoluut onwenselijk is en een effect zal hebben.

[1:48:15] Maar wat het effect precies is, wat de gevolgen precies zijn, die zijn afhankelijk natuurlijk van de duur van de verstoring en de periode ook waarin het plaatsvindt.

[1:48:26] Als het enkele dagen tot enkele weken is, dan kunnen we het

[1:48:30] opvangen door productie uit onze opslagen.

[1:48:35] We hebben natuurlijk pijpleidingen, dat ligt even aan wat er precies de verstoring is, waardoor je uit omringende landen, daarom is het goed dat we die verbonden gasmarkt hebben, elkaar ondersteunen.

[1:48:55] In scenario's zou sprake kunnen zijn van een eventuele exportstop, maar dat heeft natuurlijk extreme gevolgen en ook potentiële schade tot gevolg voor die landen die daartoe over zouden moeten gaan.

[1:49:13] Maar goed, we hebben dus een noodplan, dat bescherm- en herstelplan gas, moet ik zeggen.

[1:49:19] De heer Klossen noemde terecht en ik geloof dat ook een aantal andere Kamerledenvoorzitters daarop wijs.

[1:49:27] die grote hoeveelheid die we importeren, dat is ook de reden waarom we tegelijkertijd, die import hebben we nodig, maar we kijken hoe we die afhankelijkheid zoveel mogelijk kunnen afbouwen en, zolang we die nog hebben, dat we ook niet wedden op één paard, maar wel spreiden in waar we het allemaal vandaan halen, de diversificatie.

[1:49:54] Maar dat is niet het enige.

[1:49:57] We moeten ook verder werken aan die afbouw.

[1:50:01] Mevrouw Van Oosterhout vroeg daar ook terecht naar.

[1:50:03] wind op zee, kernenergie, waterstof, de warmtenetten.

[1:50:08] Iemand stelt daar nog een vraag over.

[1:50:11] Het is en, en, en.

[1:50:12] Het moet allemaal gebeuren.

[1:50:15] Er spelen ook allerlei ingewikkeldheden in het snel uitrollen van die warmtenetten, in de situatie met het aanleggen van de windparken op zee.

[1:50:24] Kernenergie zijn langdurige trajecten, dus daar moeten we mee door.

[1:50:28] Is niet van vandaag op morgen klaar, betekent dus ook nog steeds die import van gas.

[1:50:32] En daar werken we keihard aan het spreiden van die import.

[1:50:40] Voorvolgende introductie aan de heer Klos.

[1:50:43] Voorzitter, dank u wel.

[1:50:43] Met dat laatste ben ik het ook totaal eens en een waardering voor de inzet van de minister daarvoor.

[1:50:49] Maar misschien heb ik mijn vraag niet duidelijk gesteld, want ik was eigenlijk niet benieuwd naar hoe ziet dat noodplan er dan uit, maar ik was benieuwd naar de specifieke analyse van het kabinet van de drie geopolitieke dreigingen die op het gebied van energie

[1:51:02] zich juist nu aan het begin van dit jaar voordoen, die denkbaar zijn.

[1:51:07] En ik ben benieuwd of de minister overleg heeft gepleegd met de minister van Buitenlandse Zaken en op die situaties scenario's heeft geschetst over wat er dan gebeurt met onze energievoorziening en hoe we dat compenseren.

[1:51:21] Voorzitter, dan begrijp ik de vraag van de heer Kloss nu.

[1:51:25] Ja, hier is doorlopend aandacht voor, in brede zin over de leveringszekerheid van energie, dus ook op het gebied van elektriciteit en natuurlijk ook gas en olie.

[1:51:41] We hebben de Nationale Veiligheidsraad en natuurlijk gewoon overleggen die ikzelf, maar ook ambtelijk natuurlijk gevoerd worden.

[1:51:49] Dus hier, ja, daarom zei ik er is op dit moment

[1:51:53] geen reden tot zorg en tegelijkertijd vraagt de situatie om alertheid.

[1:51:57] Dus we houden dit continu in de gaten.

[1:51:59] Het wordt continu gemonitord.

[1:52:01] Ik heb er zelf over de opslagen wekelijks overleg en daar waar dat nodig is natuurlijk vaker en ook met collega's.

[1:52:11] Dus daar is continu aandacht voor.

[1:52:14] Dat kan ik niet anders dan bevestigen.

[1:52:17] Sorry, nog een laatste, want dat roepen mij de vragen op.

[1:52:20] Kunt u dat met de Kamer delen, de analyses die u daarvan maakt?

[1:52:24] Al dan niet vertrouwelijk, als dat niet anders kan.

[1:52:27] Ja, punt.

[1:52:31] Ja, voorzitter, dat moet ik even nagaan, want het is niet dat ik één rapport of zo op mijn bureau krijg.

[1:52:38] Het is, kan de heer Kloss zich waarschijnlijk iets bij voorstellen, iets wat een soort doorgaand proces is.

[1:52:44] Ik wil best kijken of we daar iets van hebben wat we kunnen delen, dan wel wat ik kan samenvoegen om met de Kamer te delen.

[1:52:52] Maar dat wil ik echt even nagaan en ook wat daarvan openbaar en vertrouwelijk moet.

[1:53:01] Maar daar komt u in de tweede termijn dan even op terug.

[1:53:04] Dan is er nog een interruptie van de heer Jumelet.

[1:53:07] Ja, voorzitter, om eigenlijk te ondersteunen wat mijn collega ook net vroeg om daar ook ons in mee te nemen.

[1:53:15] Ik weet niet, het zit niet altijd in mijn gezichtsveld, maar als het over de energie mix hebben, hebben we het ook over verschillende modaliteiten.

[1:53:23] We zetten in op hernieuwbare energie.

[1:53:25] Ik denk dat dat heel goed is, juist om die

[1:53:28] onafhankelijkheid wat meer ook vorm te geven en inhoud te geven.

[1:53:32] Maar als we het hebben inderdaad over die leveringszekerheid en die breedte daarvan, als het gaat om gas, over opslagen, was in mijn gedachte opeens ook, we bouwen natuurlijk ook de kolen, het gebruik van kolencentrales af.

[1:53:45] Dat is wel een deel van energieproductie.

[1:53:50] Maar dan wordt dat wel heel fragiel.

[1:53:52] Dus ik tref in ieder geval de minister aan optimistisch met heel veel inzet.

[1:53:57] En dat waarderen we, denk ik, met z'n allen zeer.

[1:54:00] En tegelijkertijd is het wel goed om inzicht te hebben van hoe staat dat nou werkelijk voor.

[1:54:04] Dus ik wilde me daar graag bij aansluiten, meer vanuit de gedachte van die zorg te delen, maar ook vooral om de goede dingen te doen in de komende tijd.

[1:54:13] Oké, meneer minister komt er in de tweede termijn op terug.

[1:54:15] Nou, maar ik wil hier wel even op reageren, want dit is net weer een iets andere vraag, maar het raakt aan hetzelfde.

[1:54:22] Ik denk en ik deel heel erg met iedereen die daar vragen over stelt, opmerkingen over maakt, dat het vraagstuk van leveringszekerheid

[1:54:30] in de geopolitieke situatie waar we in zitten.

[1:54:33] Dat geldt voor gas en dat geldt ook voor elektriciteit.

[1:54:37] Op het gebied van gas werk ik dus naar aanleiding van die motie van Pieter Gimbis aan een strategisch beleidskader, een afwegingskader.

[1:54:45] En op het gebied van elektriciteit werken we toe naar of bereid ik voor dat, en dat zal een volgd kabinet zijn, maar in elk geval een richtinggevend besluit kan nemen over een vorm van een capaciteitsmechanisme in de elektriciteitsmarkt.

[1:54:59] Want de heer Jumilet heeft gelijk, ook daar speelt een vraagstuk van leveringszekerheid, overigens pas in de jaren na 2030.

[1:55:10] Maar dan moet je wel nu al je op voorbereiden, omdat als je daar een besluit over neemt natuurlijk ook betrokken partijen de tijd moeten hebben om zich daar op voor te kunnen bereiden.

[1:55:21] En die dingen gaan ook in de tijd samenvallen.

[1:55:24] Dat besluit over het capaciteitsmechanisme elektriciteit en dat strategische beleidskader voor gas, allebei in de eerste helft van 2026.

[1:55:34] Dus daar komt ook veel informatie samen om dat goed in samenhang te kunnen bezien.

[1:55:39] Dus dat even aan de plek.

[1:55:40] de besluiten waar naartoe wordt gewerkt.

[1:55:44] Los daarvan de analyse van wat zien we nou in het hier en nu gebeuren en wat doen we daar nu, vandaag en morgen aan, check ik en kom ik terug in tweede termijn van wat hebben we daar aan liggen en wat kan ik delen en in welke vorm.

[1:56:00] Dank u wel.

[1:56:01] Vervolgt uw betoog.

[1:56:02] Dan ga ik weer even uit de geopolitiek naar nog een paar vragen over de prijzen.

[1:56:13] Of ik, vroeg de heer Klos mij, wat ik nog dit jaar kan doen om de risico's op hoge prijzen te voorkomen.

[1:56:19] In de gasmarkt is er geen eigenstandige Nederlandse prijs die losstaat van de prijs op andere markten.

[1:56:31] Die prijs wordt bepaald op de op de gasmarkt.

[1:56:34] en beïnvloed door een veelheid aan factoren nationaal en internationaal.

[1:56:39] En zeker op die laatste heb ik natuurlijk geen invloed.

[1:56:44] Maar, zeg ik er wel bij, de vooruitzichten zijn op dit moment gunstig.

[1:56:48] Ook dit is iets wat we continu in de gaten blijven houden.

[1:56:53] En wat je ziet is dat de prijs voor aankomende zomer ook weer onder de huidige prijs ligt, bijna 5 euro per megawattuur.

[1:57:03] De vooruitzichten zijn wat dat betreft gunstig.

[1:57:10] Dan vroeg de heer Klos nog wat ik ga doen om een herhaling volgend jaar te voorkomen ten aanzien van de vulgraden.

[1:57:18] Ik zei al de uitbreiding van de vultaak van EBN.

[1:57:23] De noodvoorraad, de diversificatie van import en sowieso de importcapaciteit, dat we die op pijl houden en waar mogelijk en nodig vergroten.

[1:57:39] En we hebben het advies van GTS overgenomen om volgend jaar een vuldoel van 115 terawattuur op 1 november 2026 na te streven.

[1:57:50] Dat ligt weer iets hoger dan het doel van GTS.

[1:57:53] Afgelopen jaar, wat we op 1 november 2025 hadden.

[1:57:59] Voorzitter.

[1:58:00] Dat betreft de prijzen.

[1:58:04] Dan ga ik nu verder met het blokje geopolitiek.

[1:58:14] een energieafhankelijkheid dat we daar nog hadden openstaan.

[1:58:17] Ja, dat is nog wel wat.

[1:58:19] De heer Vermeer vroeg mij ja, wanneer stoppen we nou met de export van gas?

[1:58:26] Voorzitter, de heer Vermeer is er niet, maar dat is niet aan de orde.

[1:58:30] Nederland is ook netto importeur van gas, dus ik denk ook dat wij er als netto importeur niet echt bij gebaat zijn om zelf te stoppen met export als dat ook mogelijk tot

[1:58:42] gevolgen bij andere leid.

[1:58:46] We worden veel minder aantrekkelijk om gas naar Nederland te brengen, terwijl wij op dit moment de zogenaamde gasrotonde van Noordwest-Europa zijn.

[1:58:56] En dat staat allemaal nog los van het feit dat een exportverbod ook niet kan binnen de Europese regelgeving.

[1:59:01] Maar ik zou het ook echt vanuit de afhankelijkheid die wij hebben op het gebied van import ook niet verstandig vinden.

[1:59:11] Voorzitter, dan vroeg de heer Kops mij naar onze langetermijncontracten.

[1:59:22] En eigenlijk ook, hoe voorkomen we nou dat andere landen niet meer van onze gasmarkt profiteren?

[1:59:29] Ik zei net al dat we die export dus niet mogen verbieden, dat dat ook niet in ons belang is.

[1:59:35] En dat wij over en weer soms ook van elkaars situatie een gasmarkt kunnen profiteren.

[1:59:42] Dan even over de exportcontracten.

[1:59:45] De heer Kops sprak over onze exportcontracten.

[1:59:49] Om even heel precies te zijn, landen hebben geen contracten.

[1:59:54] Dat zijn de energiebedrijven en die hebben klanten in binnen- en buitenland.

[2:00:00] En dan kan het bijvoorbeeld zo zijn dat, dit is een voorbeeld, maar dat Uniper gas levert aan klanten in Nederland.

[2:00:09] Wat ik weet, of waar we zicht op hebben... Kijk, Gazterra had op basis van het Groningen Veldgas exportcontracten, maar omdat de onderneming Gazterra per 1 oktober activiteiten beëindigd, zijn ook de contracten daarmee beëindigd.

[2:00:34] Van andere partijen weten we dat niet, want dat zijn private partijen die die contracten zijn aangehouden.

[2:00:41] Dan vroeg de heer Kops mij ook nog hoeveel gas is er naar Duitsland geëxporteerd en tegen welke prijs.

[2:00:47] In het gasjaar 2024-2025 is 260 terrawattuur aan gas naar Duitsland geëxporteerd.

[2:00:55] En hoeveel daarvan afkomstig is uit de opslagen, dat kunnen we niet aangeven.

[2:01:01] En ook de exacte prijs is mij niet bekend, want die is afhankelijk van afspraken ook tussen marktpartijen.

[2:01:09] Maar die prijs zal ongetwijfeld wel gekoppeld zijn aan de prijs die op de Nederlandse gasmarkt, de Title Transfer Facility, de TTF, tot stand komt.

[2:01:21] En dat is de meest liquide en ook de meest omvangrijke gasmarkt van de EU.

[2:01:27] Een interruptie van de heer Kops.

[2:01:29] Ja, voorzitter, maar moeten we dat dan niet weten, hoeveel uit onze voorraden is geëxporteerd naar Duitsland?

[2:01:34] Want het is nogal cruciaal.

[2:01:36] Ieder jaar opnieuw moeten we met veel pijn en moeite geld die voorraden gaan vullen.

[2:01:41] Nou, de doelen worden niet niet eens gehaald.

[2:01:44] En er wordt gas geëxporteerd, blijkbaar ook uit die voorraden naar Duitsland.

[2:01:49] Ja, dan is wel de vraag.

[2:01:51] Waar hebben we die gasvoorraden dan eigenlijk voor?

[2:01:54] Om te voorkomen dat we het hier in Nederland koud krijgen?

[2:01:57] Of doen we het ook voor onze buurland?

[2:01:59] Want dat is cruciaal, zeker als die voorraden niet optimaal zijn gevuld en er tekorten kunnen ontstaan.

[2:02:08] Zo krijgen wij ook gas uit de opslagen uit Duitsland.

[2:02:12] Dat is hoe deze Noord-Europese verbonden gasmarkt werkt.

[2:02:17] De gasopslagen zijn van marktpartijen.

[2:02:19] Marktpartijen slaan daar gas op gedurende het vulseizoen, zodat zij in de winter aan de vragen kunnen voldoen.

[2:02:25] En kijken ook naar wat is de beschikbaarheid van gas die wij kunnen importeren.

[2:02:30] En zoals ik in mijn inleiding ook zei, dan zie je dat er een grote beschikbaarheid en capaciteit

[2:02:37] aan LNG is op dit moment, tegen een gunstige prijs.

[2:02:42] En daar reageren de marktpartijen ook op.

[2:02:45] En alsnog wordt er ook gas uit de opslagen onttrokken.

[2:02:50] Nogmaals, het gas die opslagen zijn van marktpartijen.

[2:02:54] En daaruit gaat gas uit de Nederlandse opslagen naar Duitsland.

[2:02:57] En het komt ook vanuit Duitse opslagen naar Nederland toe.

[2:03:04] Nog één keer.

[2:03:05] Jij heeft inmiddels vijf interrupties gehad, maar u kunt er nog één vervolgvraag stellen.

[2:03:10] Ja, voorzitter.

[2:03:10] Feit is dat onze opslagen niet heel optimaal gevuld waren en dat alle experts waarschuwden van het is geen vetpot, kijk uit of we wel de winter doorkomen.

[2:03:22] Waarom waarschuwden die experts dan?

[2:03:25] Waarom waren zij dan zo kritisch als we volgens de minister ook voldoende gas uit bijvoorbeeld Duitsland krijgen?

[2:03:33] Voorzitter, we hebben niet de veelambitie gehaald die we ons nationaal gesteld hadden, van 80%.

[2:03:41] We hebben wel de Europese veelverplichting van 74% op een haarna gehaald, maar dat zat binnen de toegestaande marge.

[2:03:51] Die gasopslagen vervullen een rol, ook de Nederlandse gasopslagen, in het Noord-Europese gassysteem.

[2:04:00] Dus wij maken ook gebruik van de opslag in België en in Duitsland.

[2:04:06] In Nederland hebben we grote, relatief grote gasopslagen, ook ten opzichte van de vraag die wij hebben.

[2:04:14] Volgens mij noemde ik het in mijn inleiding ook... Onze opslagen staan ongeveer gelijk aan 35 procent van onze vraag.

[2:04:20] Dat is hoog vergeleken met de opslagen in andere landen.

[2:04:24] Het neemt niet weg.

[2:04:25] We hebben niet voor niks een ambitie en een Europese vulverplichting.

[2:04:29] Dus ik vind dat wij ook alles op alles moeten zetten om die doelen te halen.

[2:04:35] Nogmaals, de Europese vulverplichting hebben we gehaald.

[2:04:39] De markt werkt dan zo dat ook wij vanuit onze opslagen aan Duitsland kunnen leveren en vice versa.

[2:04:46] Dat we ook kijken naar wat is de capaciteit aan import.

[2:04:50] Dat het een vraagstuk is wat aandacht, blijvende aandacht verdient.

[2:04:55] Ook nu, nu we midden in dat stookseizoen zitten en we in die internationaal onrustige situatie zitten.

[2:05:02] Dat gezegd hebbend en kijkend naar hoe de markt zich op dit moment beweegt en ontwikkelt, geeft dat een rustig beeld.

[2:05:11] Maar ik hou niet voor niks heel scherp vinger aan de pols.

[2:05:18] Voorzitter, dan vroeg mevrouw van Oosterhout mij naar een rapport van TNO en het effect van plotselinge prijsstijgingen door de afhankelijkheid van fossiele energie en hoe dit rijmt ook met investeringen in nieuwe... Of nieuwe investeringen, moet ik zeggen, in fossiele energie.

[2:05:39] Voorzitter, laat ik beginnen met te zeggen dat we herkennen, de analyse herkennen, dat een systeem dat afhankelijk is van fossiele import

[2:05:48] kwetsbaar is.

[2:05:49] kwetsbaarder voor plotselinge prijsstijgingen op de mondiale markten dan een systeem dat draait op meer eigen CO2-vrije productie.

[2:06:01] En dat is ook de reden dat we erop inzetten om de afhankelijkheid van die fossiele import af te bouwen.

[2:06:10] En dat doen we door door te gaan met wind op zee, met kernenergie, met zonne-energie, met warmtenetten, met waterstof.

[2:06:18] Tegelijkertijd hebben we in die transitiefase gas nog nodig.

[2:06:24] De heer Kloss benoemde dat ook een aantal keer.

[2:06:28] Dan is het belangrijk om voor die import te spreiden, zodat je het niet vanuit één plek haalt.

[2:06:37] Dat we ook onze eigen productie daarvoor inzetten, omdat wat we hier winnen, de versnelling bijvoorbeeld op de Noordzee, hoeven we niet te importeren.

[2:06:51] Dan vroeg mevrouw van Oosterhout mij ook nog of ik nog nieuwe manieren zie om de uitrol van hernieuwbare energieopslag en energieefficiëntie te versnellen.

[2:07:04] Naast alles wat ik schetste op wat we doen om die gasopslagen en die gasimport te diversificeren, werken we ook doorlopend door aan energiebesparing.

[2:07:15] aan het opschalen van hernieuwbare energie en het bredere nieuwe energiesysteem, zou ik kunnen zeggen, dat we nodig hebben voor die overstap van fossiel naar CO2.

[2:07:26] En de actuele inzet en stand van zaken op dat gebied actualiseren we ook in het Nationaal Plan Energiesysteem, waar een nieuwe versie van met Prinsjesdag naar de Tweede Kamer komt.

[2:07:42] Maar daar wordt ook onverminderd aan doorgewerkt.

[2:07:50] Mag ik daaruit concluderen dat de recente geopolitieke situatie voor de minister geen aanleiding geeft om de energietransitie nog verder te versnellen?

[2:08:01] Het laat zien, wat mij betreft, hoe belangrijk het is dat we met die transitie doorgaan.

[2:08:08] Het laat zien dat daar waar je kan versnellen, waar dat ook kan gegeven de omstandigheden, dat je dat moet doen en moet stimuleren.

[2:08:16] Maar ik constateer ook, en daar hebben we in andere debatten al veel met elkaar over gesproken, dat de randvoorwaarden voor die versnelling, überhaupt voor die transitie op dit moment, onder druk staan.

[2:08:30] Neem bijvoorbeeld wind op zee.

[2:08:33] Dit gaat de ruggen vormen van ons nieuwe energiesysteem.

[2:08:37] Maar je ziet dat de windsector het om verschillende redenen lastig heeft.

[2:08:44] Waardoor je ziet dat de bouw van windparken ook niet alleen in Nederland, ook dat is een internationaal fenomeen, vertraging oplopen.

[2:08:52] We doen er alles aan om die vertraging zo veel mogelijk te beperken en daar waar we kunnen een extra duwtje te geven in de goede richting.

[2:09:02] Maar de internationale situatie laat ons zien hoe belangrijk het is dat we doorgaan met die transitie.

[2:09:09] En de internationale situatie, maar ook nationaal, toont ook een aantal randvoorwaarden die daar cruciaal voor zijn, die gewoon niet op orde zijn.

[2:09:19] Op sommige dingen hebben we invloed en op sommige dingen niet.

[2:09:21] En op die waar we invloed op hebben, doe ik mijn uiterste best.

[2:09:25] Neem bijvoorbeeld de drukte op het stroomnet.

[2:09:26] Op sommige dingen minder invloed.

[2:09:30] Maar desal niet min, zoeken we steeds naar manieren om die transitie wel door te laten gaan.

[2:09:36] Voorzitter, dan kom ik bij de vragen over leveringszekerheid en elektriciteit.

[2:09:48] Ik heb al iets gezegd over het capaciteitsmechanisme en de voorbereidingen die we daarvoor treffen.

[2:09:53] De heer Erkens vroeg nog hoe we zorgen dat die verschillende onderzoeken op tijd bij elkaar worden gebracht.

[2:10:01] Daarvoor vindt er zorgvuldige afstemming plaats met alle betrokken partijen, de commissie, Tennet, ACM, maar ook landen om ons heen, zodat we al die inzichten op het goede moment bij elkaar brengen en integraal mee kunnen nemen.

[2:10:18] En we zorgen dat we het richtinggevende besluit ook afstemmen op de planning van de nieuwe monitor leveringszekerheid van Tennet.

[2:10:24] Want die is natuurlijk heel belangrijk om te zien waar zit nou dat spanningsveld in die

[2:10:30] De verwachting is dat het kabinet in juni de richting van dat besluit kan delen met de Kamer.

[2:10:44] Dan vroeg de heer Erkens ook nog naar vervolgstappen, zodra het onderzoek naar het capaciteitsmechanisme is afgerond.

[2:10:50] Als die onderzoek is afgerond, bundelen we de inzichten uit die onderzoeken uitgesprekken met stakeholders.

[2:11:01] Dat komt dan dus in de eerste helft van 2026.

[2:11:04] Ik verwacht dus net zo voor de zomer.

[2:11:07] Het is echt wel complexe materie die vraagt om zorgvuldige afstemming.

[2:11:16] Omdat je ook echt naar een robuust en toekomstbestendig mechanisme toe wil gaan werken.

[2:11:22] En dat het op een goede manier ook past.

[2:11:25] Dat het ook goed past binnen de wettelijke kaders die we daarvoor hebben.

[2:11:31] De nieuwe energiewet.

[2:11:32] die in eerste kade daarvoor biedt, maar ook het EMD-wetsvoorstel, wat nog moet worden aangenomen.

[2:11:41] Voorzitter.

[2:11:42] Dan vroeg de heer Erkers ook of we er nou op anticiperen.

[2:11:47] ...dat die invoering tijdig klaar kan zijn.

[2:11:51] Dat experts aangeven dat het wel drie jaar kan duren.

[2:11:54] Volgens mij heb ik daar net in de richting van de heer Jumelet al iets over gezegd.

[2:11:57] Dat is precies de reden dat wij in de eerste helft van dit jaar... ...met dat richtinggevende besluit willen komen.

[2:12:06] Voorzitter, dan kom ik...

[2:12:08] Bij het blokje overig begin ik met een vraag over de gaswinning.

[2:12:18] de vraag van de heer Jumelet over de gesprekken en de afstemming met de regio beantwoord hebben.

[2:12:25] Dan vroeg de heer Jumelet maar alleen nog naar de stand van zaken met het sectorakkoord gaswinning op land.

[2:12:33] Vlak voor de kerst, volgens mij 5 december, heb ik de Kamer nog geïnformeerd dat we

[2:12:40] daar samen met betrokken partijen nog even wat meer tijd voor nodig hadden.

[2:12:45] En die tijd hebben we benut, onder andere voor aanvullend overleg met de mede-overheden.

[2:12:51] Dat laatste overleg heeft vorige week plaatsgevonden en we hopen dat nu, snel af de ronde, wacht op goedkeuring van de meest betrokken partijen.

[2:13:01] En zodra dat binnen is, kunnen we de aanvullende afspraken met elkaar vastleggen en natuurlijk ook delen met de Kamer.

[2:13:10] Dan vroeg de heer Jumelet mij ook naar de stand van zaken ten aanzien van het winningsplan NORG.

[2:13:19] Zoals de heer Jumelet weet, geldt bij dit soort winningsplannen dat we advies vragen aan adviseurs.

[2:13:25] Na omkomst van die adviezen worden alle aspecten van de besluitnader onderzocht en ook bekeken door de lens van die adviezen.

[2:13:35] En als dat gebeurd is, kan het kabinet een ontwerpbesluit nemen.

[2:13:40] Het is echt een belangrijk besluit, weet ik ook uit mijn gesprekken uit de omgeving, dat ik ook echt zorgvuldig wil voorbereiden en ik verwacht dat het besluit ergens in de komende maanden

[2:13:54] genomen kan worden en dan dus ook gepubliceerd kan worden.

[2:13:59] Dan over de verduurzaming van de woningen, de gebouwde omgeving.

[2:14:03] De heer Kloss vroeg daarnaar en die stelde eigenlijk van waarom heeft het kabinet zaken als het verduurzamen van wonen, bijvoorbeeld de fix teams, waarom hebben we dat niet geregeld?

[2:14:14] Nou, het is iets minder pessimistisch dan de heer Klost doet voorkomen.

[2:14:17] Het is niet helemaal niet geregeld.

[2:14:20] Integendeel, er loopt een groot nationaal isolatieprogramma via gemeenten.

[2:14:27] En daarin zit 1,6 miljard euro om tot 2030 zo'n 750.000 woningen te isoleren voor mensen die daar extra hulp bij nodig hebben.

[2:14:37] En daarnaast hebben we natuurlijk de ISDE-subsidie voor woningeigenaren, maar ook voor verhuurders.

[2:14:44] Dus dat loopt.

[2:14:47] Dan is de vraag, zou je daar meer in willen doen?

[2:14:50] Dat heeft natuurlijk ook een budgettaire consequentie.

[2:14:53] Zo bezien heeft de heer Kloss gelijk.

[2:14:56] We hebben keuzes die het kabinet heeft gemaakt om niet nog iets extra's te doen.

[2:15:01] Zijn die ook financieel ingegeven?

[2:15:03] Er liggen heel veel wensen op tafel.

[2:15:06] Hier ligt gewoon een fors programma, forse ambitie ook.

[2:15:10] En laten we ook heel eerlijk zijn, dit voor elkaar krijgen is een enorme klus, ook als je kijkt naar de tekorten op de arbeidsmarkt.

[2:15:18] Dan de Fixed Teams, een prachtig initiatief die echt goed werk doen.

[2:15:24] Niet voor niks dat daardoor de leden POSMA en Rodekerk, als ik me goed herinner bij de afgelopen begrootsbehandelingen, een amendement is ingediend om daar wat langer, ik zeg wel wat langer, maar niet structureel geld voor te reserveren.

[2:15:41] Dat is gelukt.

[2:15:43] Denk ik ook goed.

[2:15:44] Mooi initiatief wat daarmee in elk geval komend jaar ook nog aan de slag kan.

[2:15:49] Dan loopt op dit moment het programma voor de lokale warmtetransitie.

[2:15:55] Is de warmtewet ook in de Eerste Kamer aangenomen, waarmee er nu duidelijkheid is over hoe ziet nou die wettelijke basis voor die warmtetransitie eruit?

[2:16:04] En zullen we nu moeten gaan kijken hoe gaat dat in de praktijk eruit zien en wat is er nog nodig om de

[2:16:10] randvoorwaarden ook daarop op orde te brengen.

[2:16:14] En dan zijn er natuurlijk nog de prestatieafspraken die de minister van Vrouwen heeft gemaakt met de woningcorporaties, die specifiek zien op het uitfaseren van woningen met energielabel E, F en G uiterlijk in 2028.

[2:16:32] Tot zover, voorzitter, over de gebouwde omgeving.

[2:16:35] Nog een interruptie van de heer Kloss.

[2:16:37] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:16:38] Het klopt, denk ik, dat het niet helemaal niet is geregeld, maar we moeten, denk ik, ook constateren dat het ook niet helemaal is geregeld.

[2:16:45] De minister geeft dat dan ook toe.

[2:16:47] Ik heb eigenlijk vervolgvraag op het laatste punt dat de minister maakte, want de minister is uiteraard verantwoordelijk voor het haren van de klimaatdoelen, maar er vallen een hoop andere ministeries onder haar marsorders om dat voor elkaar te krijgen.

[2:16:58] Heeft de minister ook gesproken met de minister van Wonen om dit versneld en beter aan te pakken?

[2:17:04] Zijn daar problemen in de coördinatie tussen ministeries die ertoe leiden dat dit soort partijen zeggen, dit gaat niet snel en niet goed genoeg?

[2:17:12] Of is de minister tevreden over de samenwerking met Vrouw op dit punt?

[2:17:17] Ja, voorzitter, hier heb ik regelmatig contact over gehad met de minister van Vrouw over al die programma's die lopen in de gebouwde omgeving die zien op de energietransitie.

[2:17:28] En ik ben graag bereid om ook nog eens bij de minister van Vrouw na te vragen van wat nu haar beeld is van

[2:17:35] Het verlopen en ook knelpunten waar we tegenaan lopen, even los van geld, want vaak zijn andere type knelpunten sneller of eenvoudiger op te lossen.

[2:17:46] En dat uitfaseren van die labels, dat is niet voor niks natuurlijk een onderdeel van de prestatieafspraken geworden, omdat wij zagen, als je dat echt voor elkaar wil krijgen, moet je daar een afspraak waar een wederkerige verantwoordelijkheid dan in zit voor maken.

[2:18:04] Ik wilde zeggen eind vorig jaar, maar dat is natuurlijk alweer een jaar... Ja, dat is wel, denk ik, ruim een jaar geleden gemaakt.

[2:18:11] Dus ik zal ook daar nagaan van hoe loopt dat nu?

[2:18:15] Waar lopen we daar nu tegenaan?

[2:18:18] Voorzitter, dan vroeg mevrouw Van Oosterhout mij naar een reactie op het rapport, wat volgens mij vanochtend ook in het nieuws was, over dat het afgelopen jaar het warmste jaar ooit gemeten was en dat we die anderhalve graad, even in mijn woorden, maar dat het heel moeilijk is om die binnen bereikt te krijgen.

[2:18:43] Voorzitter, ik denk dat het nieuwe onderzoek dat vanochtend gepresenteerd is, in lijn is met publicaties die we eind 2025 hebben gezien van IPCC, maar ook van de

[2:18:59] International Energy Agency.

[2:19:02] Misschien dat mevrouw Van Oosterhout... Nee, dat was in het kader van fossiele energie daar ook naar refereerde.

[2:19:08] Maar het is natuurlijk een belangrijke organisatie die ons van informatie voorziet.

[2:19:12] Hoe staan we er nu voor?

[2:19:14] En ook zij rapporteerde al dat een temperatuurstijging van anderhalve graad of daarboven mogelijk niet, dat we dat mogelijk niet kunnen voorkomen.

[2:19:25] Dus vanuit dat perspectief bezien, nog even los van het belang van die geopolitieke situatie en die onafhankelijkheid, laat ook zien dat we door moeten gaan met dat ingezette klimaat- en energiebeleid.

[2:19:41] Wat ook ziet natuurlijk op het afbouwen van fossiele energiebronnen.

[2:19:46] En uiteraard, zeg ik ook tegen mevrouw Van Oosterhout, zal ik de laatste stand van zaken en mijn inzichten erover delen met mijn opvolger.

[2:19:56] En zal dat gesprek ook gaan over wat zijn we nou in Nederland aan het doen en waar lopen we nou tegen aan.

[2:20:02] om die transitie die gewoon in een lastige fase zit, om die door die lastige fase heen te krijgen en op een realistische, maar wel ambitieuze manier voor te gaan met dit belangrijke werk.

[2:20:18] Ik denk alleen niet dat het echt nodig is om een oplog van belang te doordringen als ik kijk naar de partijen aan tafel, maar neem niet weg dat er echt wel werk aan de winkel is.

[2:20:31] Ik had nog een vraag over Oekraïne.

[2:20:35] Ik ging te snel, voorzitter.

[2:20:37] Een vraag van de heer Klos over Oekraïne.

[2:20:43] Dat was volgens mij vorige week ook in het nieuws.

[2:20:47] gasinstallaties die wij niet meer gebruiken in Groningen en of we daaraan mee willen werken.

[2:20:52] Voorzitter, we steunen de inzet om onderdelen van de Groningse gaswinning, de gaswinning in het Groninger veld om even heel precies te zijn, om die te gebruiken voor de wederopbouw van de Oekraïnse gasinfrastructuur.

[2:21:06] Want wat we deze winter zien is natuurlijk echt extreem heftig en de aanwezige installaties in Oekraïne hebben echt heel zwaar te leiden onder de Russische aanvallen.

[2:21:16] met die installaties en de schade daar aan natuurlijk alle Oekraïners en mensen thuis en op allerlei plekken.

[2:21:24] Echt vreselijk in een hele koude winter.

[2:21:29] En omdat wij natuurlijk NAM-installaties aan het ontmantelen zijn, zijn die goed bruikbaar in Oekraïne.

[2:21:36] Dus het gaat echt om materieel dat wij niet meer gebruiken.

[2:21:40] Hoe en wat precies?

[2:21:43] Dat kan ik om redenen die de heer Krol waarschijnlijk begrijpt niet publiekelijk delen, maar we steunen dit verzoek in elk geval.

[2:21:54] En sowieso steunen wij Oekraïne ook met niet-militaire steun, waar energiesteun natuurlijk een belangrijke van is, en die gaat onverminderd door.

[2:22:05] Dus we helpen ook bij herstel bijvoorbeeld of bij het opleiden van personeel.

[2:22:12] Ik zou er toch nog een vraag over willen stellen waar die steun dan uit bestaat, want ik heb heel veel begrip voor dat we daar niet alles over kunnen delen.

[2:22:22] Maar ik denk dat de relevante vraag ook is, uit het nieuws blijkt dan dat de NAM er in principe positief tegenover staat bij dat verzoek dat ook van de Oekrainer zelf komt.

[2:22:32] maar wordt niet helemaal duidelijk op welke termijn dat dan daadwerkelijk gaat gebeuren, op welke financiële of misschien transportsteun daarvoor nodig is om dat van Nederland naar Oekraïne te krijgen.

[2:22:41] Dat lijkt me bij uitzeg iets waar het kabinet dan ook bij kan helpen, ook in overleg met de NOOM.

[2:22:46] Dus mijn vraag zou zijn, waar bestaat de steun uit dat het kabinet kan bieden en kan dat ook een beetje op een korte tijdlijn, zodat Oekraïners daar korte termijn wat aan hebben?

[2:22:59] Ja, voorzitter.

[2:23:00] Ik realiseer me dat dit natuurlijk niet eindeloos moet duren.

[2:23:03] Ik bedoel, het is nu winter en nu beschadigd en nu heel hard nodig.

[2:23:10] Bij mijn beste weten wordt daar ook echt met man en macht aan gewerkt.

[2:23:15] Iedereen zet alles op alles binnen het redelijke en het mogelijke natuurlijk om Oekraïne ook op dit punt zo snel mogelijk te helpen.

[2:23:32] U was aan het einde van de beantwoording.

[2:23:35] Dank u wel.

[2:23:36] Dan stel ik voor dat we doorgaan met de tweede termijn, als daar behoefte aan is.

[2:23:39] En dan geef ik het woord aan mevrouw Van Oosterhout.

[2:23:41] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:23:44] Ik denk dat de minister en ik elkaar vinden als het gaat om het belang van wind op zee en wellicht ook het versnellen van wind op zee en daar ben ik blij mee.

[2:23:51] Maar waar we echter wel van mening verschillen, is de vraag of we in de tussentijd nog nieuwe gasvelden op de Noordzee moeten aanboeren.

[2:23:56] Nieuwe gaswinning klinkt misschien aantrekkelijk, maar de realiteit is dat de aanleg van nieuwe platformen ook veel tijd en geld kost.

[2:24:03] En ook met extra boringen zijn we dus niet op korte termijn onafhankelijk van andere landen.

[2:24:07] De vraag is dan ook, waarom zouden we investeren in de energie van het verleden, als we diezelfde tijd en middelen ook kunnen inzetten voor de energie van de toekomst?

[2:24:14] De wetenschap is hier helder over.

[2:24:16] Om het klimaat te beschermen is het noodzakelijk dat fossiele bronnen zoveel mogelijk onder de grond blijven, ook onder de Noordzee.

[2:24:22] Er is in het koolstofbudget simpelweg geen ruimte voor het aanboren van nieuwe velden.

[2:24:26] En het onderzoek van vanochtend laat wederom zien dat de opwarming van de aarde steeds sneller gaat.

[2:24:30] Het Internationaal Energieagentschap, waar we het al eerder over hadden, heeft eerder ook vastgesteld dat wanneer landen maximaal inzetten op eigen gasvoorziening, dit gemiddeld leidt tot 25 procent hogere gasprijzen.

[2:24:41] En dat staat haaks op het doel van betaalbaarheid.

[2:24:44] Als we stoppen met het verspillen van geld en capaciteit aan nieuwe gasboringen, kunnen we juist investeren in zon, wind, opslag en energie-efficiëntie.

[2:24:50] en daarmee daalt de vraag naar gas structureel en hoeft er uiteindelijk ook elders in de wereld minder geboord te worden.

[2:24:56] Dat is beter voor het klimaat, voor de veiligheid en voor de gezondheid van mensen hier en daarbuiten.

[2:25:01] Voorzitter, als elk land blijft boren uit angst om te moeten importeren, stoppen we nooit met fossiel.

[2:25:09] Daarom nog tot slot twee vragen.

[2:25:12] Welke concrete hordes ondervindt de minister bij het versnelde terugbrengen van het gasverbruik?

[2:25:16] en welke beleidsopties liggen er nog op tafel om die aan te pakken.

[2:25:20] En heeft de minister de inzicht van het internationaal energieagentschap over prijsopdrijving door nationale gaswinning ook expliciet meegenomen in haar beleid en zo ja hoe?

[2:25:29] Dank u wel.

[2:25:30] Dan is het woord aan de heer Klos.

[2:25:32] Dank, voorzitter.

[2:25:34] Ik eindig het debat vooralsnog met een licht onvredig gevoel, maar omdat de vulgraden of de doelen daarvoor niet behaald zijn, hebben we daardoor in een wat kwetsbare positie aangekomen voor het vulseizoen voor volgend jaar, mede vanwege de situatie in de wereld en de enorme kwetsbaarheden die we hebben op het vlak van import.

[2:25:54] Dat is ook de reden, met mevrouw Van Oostwijk eens,

[2:25:57] versnelt onze afhankelijkheid van gas, zouden moeten afbouwen in het algemeen.

[2:26:01] Maar op de korte termijn zijn we kwetsbaar voor wat er op de wereldmarkt kan gebeuren in de komende maanden.

[2:26:08] Maar ik wacht het antwoord van de minister in de tweede termijn nog even af, want mogelijk heeft het kabinet daar ook zelf een analyse over en een plan voor wat we daarmee zouden moeten.

[2:26:18] Dus ik moet ook nog niet te vroeg oordelen.

[2:26:21] Dank u wel.

[2:26:22] Dank u wel.

[2:26:23] Dan de heer Jumelet.

[2:26:25] Dank u wel, voorzitter.

[2:26:27] Dank aan de minister voor de uitgebreide beantwoording.

[2:26:30] Dat zijn we gewend en dat is heel goed, zeker als we dit thema aan de orde hebben.

[2:26:34] Dus dank daarvoor.

[2:26:35] Het woord weerbaarheid komt bij mij boven en dat gaat over inderdaad leveringszekerheid.

[2:26:40] Het moet beschikbaar zijn, maar ook betaalbaar blijven.

[2:26:44] Dus ik denk dat het goed is om steeds daar ook alert op te zijn.

[2:26:47] De minister heeft gezegd er is geen reden tot zorg, maar wel alertheid aan de orde.

[2:26:53] Dus daar zijn wij blij mee.

[2:26:54] ook wel behoefte om zicht te houden op het tempo waarin een aantal dingen gebeuren.

[2:27:00] We hebben te maken met, laten we zeggen, verschillende zaken die op dit moment spelen.

[2:27:09] Het gaat inderdaad over het tempo van hernieuwbare energie.

[2:27:13] Daar zien we hier en daar problemen ontstaan, voorzitter.

[2:27:16] En tegelijkertijd haken we daar wel op aan om van die fossiele brandstof af te komen als het gaat om gas of het gaat om olie of het gaat om

[2:27:24] Dus ik kan me heel goed voorstellen dat we daar op termijn ook goed beeld bij krijgen.

[2:27:29] Ik las in het rapport van de heer Wenning onlangs verschenen dat hij ook aangaf dat we deze nog hebben te benutten, de fossiele brandstof, maar wel juist om in opmaat naar die transitie van energie neutraal ook de dingen goed te kunnen borgen.

[2:27:46] En dan gaat het over levenszekerheid.

[2:27:47] Voorzitter, twee minuten debat.

[2:27:51] Lijkt me goed om dat te doen.

[2:27:53] Dus dat vraag ik bij deze ook maar aan.

[2:27:55] En we zullen met elkaar daar denk ik ook weer weten om over te spreken komen.

[2:27:58] Dank u wel.

[2:28:00] Dank u wel.

[2:28:00] Dan is het woord aan de heer Kops.

[2:28:02] Voorzitter, dank aan de minister voor de beantwoording.

[2:28:03] En ik kijk nog even uit naar de beantwoording van de vraag over de noodvoorraad in tweede termijn.

[2:28:10] Dank u wel.

[2:28:11] Dank u wel.

[2:28:12] Dan wil ik nu een van u verzoeken om even het voorzitterschap over te nemen.

[2:28:15] Ik zie de heer Kops knikken.

[2:28:17] Dan doe ik dat bij deze.

[2:28:18] Ja, het woord is aan de heer Boomsma.

[2:28:22] Dank u wel, voorzitter.

[2:28:23] En dank ook aan de minister voor alle antwoorden.

[2:28:25] We hebben veel gehad over die geopolitieke gevolg van de nieuwe gasmarkt.

[2:28:30] Maar hebben we nou ook een overzicht van alle buitenlandse belangen in de gasinfrastructuur en de opslag in Nederland?

[2:28:36] Want ik las ook in het rapport van CEDELF dat

[2:28:39] Wat is bekend is dat in 2021 heeft Gazprom bewust die opslagen niet gevuld in aanloop naar het stopzetten van de levering.

[2:28:49] dat effect extra groot te maken.

[2:28:51] Dus hoe zit dat nu en is dat in kaart gebracht en hoe gaan we daarmee om?

[2:28:55] Dan ja, ja natuurlijk denk ik toch dat je het vooral ook moet hebben van het marktmechanisme nu om al deze risico's te mitigeren onder de meeste omstandigheden.

[2:29:03] Want als je te veel inzet op die structurele, op dat structureel aanstuurt op veel percentages door die overheid, kan dat ook heel erg prijsopdrijvend werken.

[2:29:13] Als er iets gebeurt, dan kun je in de meeste omstandigheden gewoon LNG gaan importeren nu.

[2:29:17] Je moet er wel voor zorgen dat er voldoende aanbieders in de markt zijn.

[2:29:20] En dus liever niet alleen Qatar en de VS. Maar er zijn allerlei andere landen die natuurlijk ook gas hebben.

[2:29:24] En het is de zaak dat die dan hopelijk ook die LNG-infrastructuur optuigen.

[2:29:28] Dus Malaysia, Algerije, Indonesië, al die landen.

[2:29:32] Want gas zal er wel zijn in de meeste omstandigheden.

[2:29:34] De vraag is, hoe betaalbaar wordt het dan?

[2:29:37] En daarom denken wij toch dat die tussengasoplossing voor die noodsituaties heel geschikt is.

[2:29:43] Ik begrijp dat er gewoon een aanzienlijke strategische reserve zit bij een nord van 10 BCM.

[2:29:49] Dat kan gewoon worden gerealiseerd.

[2:29:51] En alleen al het bestaan, dus het aanwijzen daarvan, heeft al een neerwaartse druk effect op de prijzen in die geopolitieke omstandigheden dat de vraag toeneemt.

[2:30:04] Dus de minister raadt aan om dat te betrekken bij de uitwerking van de

[2:30:09] motie van de heer Grinders.

[2:30:11] Dus ik zal nog even in conclaaf gaan met mijn collega die ik nu vervang hier in de commissie om om te kijken of we niet toch nog een motie willen indienen om dat op een bepaalde manier nog verder in te kaderen en nadruk te geven.

[2:30:23] De minister zei van ja als er dan een

[2:30:27] Het moet niet ten koste gaan van de seizoensopslag die dat kussen gaat.

[2:30:30] Dat klopt, maar volgens mij maakt het het juist mogelijk om die seizoensopslag te behouden.

[2:30:34] Het probleem is nu dat de seizoensopslag, dat dat niet zomaar meer rendabel is voor veel partijen.

[2:30:40] Dus dat we iets moeten doen om daarvoor te zorgen.

[2:30:44] Dus ja, en als het gaat om de kwaliteiten van, ja, je zult dus het water eruit moeten halen en die speciale behandeling.

[2:30:50] Als zo'n noodsituatie zich aandient, dan kan je dat ook nog wel doen, want dat moet eigenlijk sowieso in veel gevallen.

[2:30:55] Dus we denken echt dat dit een goede route is, maar daar komen we dan op terug.

[2:30:58] Dank u wel.

[2:30:59] Dank voor uw bijdrage, meneer Boomsma.

[2:31:01] En het voorzitterschap is weer aan u. Dank u wel.

[2:31:04] Meneer Kops, dan vraag ik aan de minister, gezien de eerdere opmerkingen om daar nog op terug te komen, nog even de tijd nemen voor het voorbereiden van de tweede termijn.

[2:31:12] Hoe lang heeft u nodig?

[2:31:16] Ja, dan schors ik nu tot kwart over vier.

[2:43:33] Dank.

[2:43:34] Dan heropen ik de vergadering voor de beantwoording in de tweede termijn en geef ik het woord aan minister Hermans.

[2:43:39] Voorzitter, dank u wel.

[2:43:41] Ik begin met de vragen van mevrouw Van Oosterhout, die mij de eerste vraag stelde.

[2:43:49] Welke hordes zijn er nou nog voor de afbouw van gas?

[2:43:54] Ik denk dat het belangrijk is om even zo hier als eerste antwoord op die vraag te geven.

[2:44:02] Een horde om af te bouwen van gas is dat je dus daadwerkelijk over kunt stappen op elektriciteit.

[2:44:09] En de elektrificatie loopt op dit moment problemen op door de drukte op het stroomnet.

[2:44:15] Een andere overstap is die naar waterstof, maar we zien dat de waterstofmarkt minder ver ontwikkeld is of de prijs van groene waterstof op dit moment nog te hoog is om dat ook een reële overstap voor bedrijven te maken.

[2:44:30] Dus dat even als twee belangrijke hoordes in die afbouw.

[2:44:38] Dan specifiek voor de gebouwde omgeving, want daar had ik het ook al even met de heer Kloss over.

[2:44:45] Ja, daar zie je dat de uitrol van warmtenetten, en dat begon met onduidelijkheid over de wetgeving, nou, die is er nu.

[2:44:52] Dus nu zullen we gaan zien wat is er dan nog meer nodig aan randvoorwaarden, ook om dat echt goed voor elkaar te krijgen en het stimuleren van de overstap naar warmtepompen in die wijken waar warmtenetten geen logische alternatieven zijn.

[2:45:08] Dan weet ik niet zeker of ik de vraag van mevrouw Van Oosterhout goed begrepen heb, naar aanleiding van het IEE-rapport over de kosten.

[2:45:23] Het klopt dat als je nu op nieuwe plekken op de Noordzeegras gaat winnen, er ook nieuwe installaties gebouwd moeten worden.

[2:45:32] Die kosten zijn aan de private partij die daar gaat winnen.

[2:45:38] Uiteraard alleen als die daarvoor een vergunning heeft gekregen.

[2:45:42] En die investeringen zijn dus ook aan die private partij.

[2:45:44] En de weging om dat te doen is aan die partij.

[2:45:47] En die zal dat wel alleen doen als hij verwacht dat daar voldoende uit te halen is.

[2:45:53] Maar die kosten zullen dus als zodanig niet in de prijs terechtkomen.

[2:45:57] Het is gewoon onderdeel van de investering

[2:45:59] Maar ik kijk even naar mevrouw Van Oosterhout of ik de vraag goed begrepen heb, want dit was een interpretatie van haar vraag.

[2:46:09] Mevrouw Oosterhout gaat de vraag toelichten.

[2:46:11] Nee, natuurlijk aan de ene kant zijn er de kosten met het opstarten van nieuwe gaswinning en gasinstallaties, etcetera.

[2:46:16] Maar het internationale energieagentschap laat zien dat als alle landen zich voornamelijk zouden inspannen om eigen gaswinning te doen, dat dat een opdrijvend effect heeft op de gasprijs van 25 procent.

[2:46:29] Dus daar ging mijn vraag over.

[2:46:31] De minister.

[2:46:32] Ja, voorzitter, dan zou ik zelf even dat willen zien en die analyse ook willen lezen en dan kom ik daar graag op terug, want kijk, mijn in algemene zin geldt als er meer aanbod is, dat dat een prijsdempunteffect heeft.

[2:46:46] Dus dan wil ik hier gewoon even zien, want dan zit er ongetwijfeld iets achter van als landen dat dan ook voor zichzelf hebben.

[2:46:52] en niet inzetten op die gasmarkt zoals we dat nu hebben.

[2:46:56] En dat gas dus stroomt naar daar waar de prijs het hoogst is.

[2:46:59] Nou ja, zoals het nu... Precies, precies.

[2:47:03] Dus dan duik ik daar graag even in en kom ik daarop terug.

[2:47:06] En dan wordt mij natuurlijk de vraag gesteld, wanneer gaat dat gebeuren?

[2:47:11] En dan ga ik even na wat een brief is die ik binnenkort stuur waar dat goed in terecht kan komen.

[2:47:19] Ga ik intussen door met de vraag van de heer Kloss over de dreigingsanalyse en de kwetsbaarheden en een paar dingen daarover.

[2:47:30] Zoals ik al zei, de analyse van dreigingen in het hier en nu, in wat er nu gebeurt, loopt voortdurend mee in de Nationale Veiligheidsraad, die echt regelmatig bij elkaar komt.

[2:47:42] Dat zijn alleen wel vertrouwelijke analyses, dus die kan ik niet zomaar delen.

[2:47:49] En vanuit KGG, maar ook in samenwerking natuurlijk met de meest betrokken collega's en departementen, monitoren we continu de internationale energiemarkt en wat we daar zien gebeuren.

[2:48:01] En als daar spanning of druk of de leveringszekerheid komt te staan of zorgen daarover, dan komen we in actie.

[2:48:09] Specifiek voor de gasmarkt werken ook de Europese gasnetbeheerders aan periodieke scenarioanalyses, waarbij ook die langdurige verstoringen in de infrastructuur worden meegenomen.

[2:48:24] En lidstaten moeten op grond daarvan ook weer een nationale vertaalslag maken.

[2:48:28] Dat geven wij ook dit jaar weer uitvoering aan.

[2:48:33] En er wordt gewerkt aan de kaderverleveringszekerheid, ook Europees gezien, maar dat zit echt meer in de wetgevingskant.

[2:48:41] Dus er is veel aandacht voor die dreigingen en voor continue monitoring en het ontwikkelen van analyses en daar weer antwoorden op.

[2:48:52] Er zijn twee dingen nog aanvullend hierop.

[2:48:56] In februari vorig jaar heb ik op verzoek van de Kamer een brief gestuurd

[2:49:02] Toen hadden we net de discussie gehad dat het nationale vuldoel van 90 naar 80 procent ging.

[2:49:07] En toen werden ook terecht vragen gesteld.

[2:49:10] Is dit nou voldoende als er geopolitiek van alles gebeurt?

[2:49:13] En toen zat het heel erg op.

[2:49:14] Stel nou dat de pijpleiding vanuit Noorwegen...

[2:49:18] stil komt te liggen of eruit valt.

[2:49:21] Wat betekent dat dan?

[2:49:23] Specifiek op dat vraagstuk hebben we een brief gestuurd, eigenlijk een soort botsproef gedaan van wat gebeurt er dan in leveringszekerheid.

[2:49:32] Dus ik zou de heer Kloss heel graag op die brief willen attenderen.

[2:49:37] En wat ik zal doen is, er zijn ook eerder in het verleden wel eens vertrouwelijk documenten of analyses met de Kamer gedeeld.

[2:49:46] Ik kijk even of we dat opnieuw kunnen doen en waar die een update behoeven.

[2:49:54] En dan informeer ik de Kamer daar ook vertrouwelijk over dat die het erin zagen liggen.

[2:50:03] Dan, voorzitter... Nog een interruptie van de heer Kloss?

[2:50:07] Ja.

[2:50:09] Voorzitter, als ik het goed begrijp is dus de manier waarop

[2:50:12] Noorwegen effect zou hebben is dus ook openbaar met de Kamer gedeeld.

[2:50:17] Ik denk dat de grootste dreiging is dat Trump eenzelfde stop op zijn export zou willen zetten, niet omdat het plotseling allemaal plat ligt, maar uit overwegingen van pressie op andere delen van wat hij met Europa zou willen doen.

[2:50:33] Dus daarvan zou de vraag zijn, is dat een scenario wat je wel openbaar met de Kamer zou kunnen delen?

[2:50:37] Want als ik het goed begrijp was de conclusie van de toezegging nu om dat mogelijk vertrouwelijk te delen als dat mogelijk is,

[2:50:44] maar niet om dat openbaar te doen, waar ik om had gevraagd.

[2:50:48] Nou, voorzitter, alles wat ik openbaar kan delen, deel ik natuurlijk het liefst openbaar.

[2:50:53] Alleen heel veel van dit soort scenario's deel je, nou ja, om onbegrijpelijke redenen, hopelijk begrijpelijke redenen, liever niet openbaar.

[2:51:02] Dus daarom wil ik dat gewoon even afwegen, maar dat wat openbaar kan, doe ik.

[2:51:07] En ik verwees daarom bewust naar die brief die wel openbaar is.

[2:51:11] Alleen daarvan zijn er natuurlijk nog vragen.

[2:51:14] Volgens mij spreken we elkaar over twee weken over de mijnbouw.

[2:51:18] Dat is een iets andere invalshoek, maar ook daar zouden we natuurlijk nog even verder over door kunnen debatteren met elkaar.

[2:51:26] Voorzitter, dan smaalt de heer Jumelet geen vragen meer aan mij.

[2:51:32] Dan de heer Kops over de noodvoorraad.

[2:51:40] Een noodvoorraad kunnen we inzetten op het moment dat er een noodsituatie, dus fase 3 van dat bescherm- en herstelplan wordt afgekondigd, en zetten we dus in voordat we de stap moeten zetten dat je afnemers moet afschakelen.

[2:51:55] En dat gas wordt ingezet door het op de markt te brengen, te verkopen, beschikbaar te stellen.

[2:52:02] Dat betekent dus dat alle marktpartijen dat gas kunnen kopen, zowel in binnen- als in buitenland.

[2:52:11] En die marktpartijen gebruiken dat om hun afnemers van gas te voorzien.

[2:52:17] En wij kunnen op grond van de Europese regelgeving geen maatregelen treffen

[2:52:23] om de gasstroom naar andere lidstaten te beperken.

[2:52:28] Ook in het debat met de heer Kops begrijp ik heel goed de vraag van dit doe je voor... We willen natuurlijk ook in Nederland beschermen en een voorraad hebben als er echt nood aan de mannen is.

[2:52:43] Dit is even het feitelijke antwoord hoe het zit, neemt de zorg die de heer Kops heeft zeker niet weg en ik begrijp de vragen ook.

[2:52:50] Dus wat ik zou willen toezeggen aan de heer Kops is dat ik ook dit vraagstuk en hoe gaan we hier nu mee om, gegeven ook de internationale of de Europese situatie of regelgeving waar ik mee zit,

[2:53:01] Maar dat ik het wel betrek bij dat strategische kader wat we maken in het kader van die motie van de heer Grim is, ook dit vraagstuk van wat kun je nou nationaal doen, nogmaals gegeven deze Europese context.

[2:53:24] De minister zegt dus dat die noodvoorraad ingezet kan worden bij fase drie van dat bescherm- en herstelplan.

[2:53:32] Maar dat beschermende herbestelplan is nationaal.

[2:53:34] Dus wordt die noodvoorraad dan alleen pas ingezet, ook al komt het op de hele markt, maar wordt het pas ingezet zodra dat plan fase 3 in Nederland wordt ingezet?

[2:53:46] Of wordt die noodvoorraad ook al ingezet als in een ander land, bijvoorbeeld Duitsland, met een vergelijkbaar plan, zo'n fase, zo'n noodsituatie begint?

[2:53:57] De minister.

[2:54:02] Gelet op de verbondenheid van de gasmarkt, is het zo dat als wij in fase drie

[2:54:12] zouden zitten van zo'n gascrisis.

[2:54:16] Duitsland dat ook zit.

[2:54:21] Ik neem even Duitsland, omdat dat het meest voor de hand liggend geval is.

[2:54:27] Dus daarmee zal dat gelijk oplopen in de tijd.

[2:54:34] Vanuit die Europese regelgeving is het ook nog eens zo dat je als lidstaat verplicht kunt worden om je noodvoorraad in te zetten als ook een andere lidstaat daarom vraagt.

[2:54:46] Omdat het niet zo is dat... Kijk, wij hebben besloten om in 2026 te beginnen met die noodvoorraad van 5 terawattuur.

[2:54:53] Maar dat besluiten we nog niet alle lidstaten genomen.

[2:54:57] Dus daarom vind ik de vraag van de heer Kops heel terecht.

[2:55:03] En zei ik dus ook, ik zou dat heel graag mee willen of willen betrekken, moet ik eigenlijk zeggen, bij de strategische beleidskaart.

[2:55:09] Wat kunnen wij nu hier aan doen?

[2:55:10] Ja, wel gegeven dus.

[2:55:11] Blijf ik toch zeggen, al die beperkingen van regelgeving waar we ook mee zitten.

[2:55:16] Maar ik vind het gewoon een terechte vraag.

[2:55:21] Tot slot, de heer Kops.

[2:55:23] Ja, voorzitter, want wij hebben in Nederland een relatief grote opslagcapaciteit.

[2:55:29] En je zou dan zeggen, wij hebben het goed voor elkaar.

[2:55:32] Dat is eigenlijk ook zo.

[2:55:34] Maar dan zou het zomaar kunnen zijn dat als er een noodsituatie ontstaat, dat dat gas alsnog geëxporteerd gaat worden naar andere landen, bijvoorbeeld Duitsland of België, met een relatief kleinere opslagcapaciteit.

[2:55:47] En dan is heel erg de vraag van, waar doe je het dan eigenlijk voor?

[2:55:52] Dat is de vraag.

[2:55:54] En ja, de PVV vindt gewoon principieel dat gas, als wij dat daar instoppen in zo'n nookvoorraad, ja, dat moet gewoon dan van de Nederlanders zijn en voor de Nederlanders zijn.

[2:56:03] Dus ja, voorzitter, in ieder geval, tot slot dan.

[2:56:07] Ik ga sleutelen aan de motie, dat sowieso.

[2:56:10] Daaraan dan zien we de heer tegemoet.

[2:56:13] Ja voorzitter, dus ik begrijp dit gevoel, het is meer dan een gevoel van de heer Kops, over je zit dan in een noodsituatie en dan wil je iets kunnen, het is een gast dat in Nederland is opgeslagen, en dan wil je ook iets kunnen doen voor de Nederlandse situatie.

[2:56:27] Dat begrijp ik.

[2:56:28] En, zeg ik daarbij, we slaan dat gas op in die noodvoorraad vanuit de gedachte dat als de nood echt aan de man is en al die landen om ons heen zullen dan ook in die situatie zitten, die kans is gewoon eigenlijk heel groot of zeer waarschijnlijk dat het zo is.

[2:56:49] Dan wil je, door dat gas uit die noodvoorraad op de markt te brengen, vergroot je het aanbod en help je ook weer elkaar.

[2:56:56] Want we zijn een enorm verbonden markt.

[2:56:59] Dus er zit wel ook een logica in.

[2:57:02] Het is niet alleen maar heel raar.

[2:57:05] Maar nogmaals, ik begrijp heel goed waar de vraag vandaan komt.

[2:57:08] En omdat ook nog niet alle landen om ons heen besloten hebben tot het aanleggen van zo'n noodvoorraad, kan het dat wrange gevoel, laat ik het zo omschrijven, alleen nog maar versterken.

[2:57:19] Dus vandaar mijn toezegging om het te betrekken en ik zie de motie van de heer Kops tegemoet.

[2:57:26] Voorzitter, dan vroeg de heer Booms, maar dat bent u zelf, voorzitter.

[2:57:30] U vroeg mij nog over de internationale belangen in onze gasinfrastructuur uit het rapport van CE Delft, hoe dat precies zit, waar dat rapport naar verwijst, ook het kussengasvraagstuk daaruit.

[2:57:50] Dit hele vraagstuk zullen we meenemen in dat strategische gasbeleid.

[2:57:55] Dus dan zal ik ook hier hierna erop ingaan.

[2:58:00] Oké, dank u wel.

[2:58:02] Dan zijn we aan het einde gekomen van de beantwoording in de tweede termijn.

[2:58:06] Dan rest mij nog enkele toezeggingen voor te lezen.

[2:58:11] En dan te concluderen dat inderdaad een twee minuten debat is aangevraagd door de heer Jumelet.

[2:58:14] Die zal dan als eerste het woord krijgen.

[2:58:16] Dus dat wordt ingepland.

[2:58:19] Dan hebben we de volgende toezeggingen genoteerd.

[2:58:23] Voor de zomer stuurt de minister een brief over de uitvoering van de motie Grinwis, waarin zij ook ingaat op de strategische kussengasreserves en ook op de buitenlandse eigenaren van

[2:58:35] van de gasreserves.

[2:58:37] Dat betrek ik allemaal bij dat strategisch beleidskader waar de motie-Grimwis om vraagt.

[2:58:42] Ja, dat wordt daarbij betrokken.

[2:58:44] En daarin gaat u ook in op de nationale mogelijkheden om in geval van nood dat gas voor onszelf te gebruiken.

[2:58:51] Dus dat wordt daar ook in meegenomen.

[2:58:53] Dan een toezegging.

[2:58:54] Voor de zomer informeert de minister de Kamer over de voorbereiding voor een capaciteitsmechanisme voor elektriciteit.

[2:58:59] En de minister informeert de Kamer over de invloed van eigen gaswinning op de gasprijs.

[2:59:04] Dat staat vermeld in het rapport van de internationale energieagentschap.

[2:59:08] De vraag van mevrouw Van Oosterhout.

[2:59:10] Voorzitter, en als het dat toelaat, wil ik proberen dat nog voor het mijnbouwdebat te doen.

[2:59:16] Want ik denk dat, als mevrouw Van Oosterhout en ik even wisselen welk rapport en waar dat precies staat, dat we dat hopelijk snel kunnen doen.

[2:59:24] Mocht dat nou onverhoopt meer tijd vergen, dan laat ik dat nog even weten.

[2:59:29] Maar ik ga proberen dat voor dat debat te doen.

[2:59:33] Dank u wel, dat is mooi.

[2:59:34] En dan tot slot, de minister heeft gezegd, de Kamer wordt geïnformeerd over scenario's rond de verschillende geopolitieke crisissen die kunnen uitbreken.

[2:59:44] Dat was ook een toezegging, begrijp ik.

[2:59:46] Of was het verzoek om eerst terug te kijken naar de brief die daar al eerder over was verstuurd?

[2:59:50] Of was dat een toezegging om dat ook daar nog aanvullend op in te gaan?

[2:59:56] Nou, het is een toezegging dat ik kijk wat ligt er en wat kan ik delen, wat publiek kan natuurlijk, of openbaar en vertrouwelijk, wat vertrouwelijk moet.

[3:00:05] Maar daar kan ik even nu niet zo 1, 2, 3, dat moet ik echt even gewoon even ook in overleg met collega's induiken wat dat precies is.

[3:00:14] Dus die termijn durf ik nu niet te zeggen.

[3:00:18] En ik suggereerde om de brief van februari 2025 er nog even bij te pakken, omdat daar echt wel een analyse in zit van wat

[3:00:26] Doen we nou, wat gebeurt er nou bij zo'n verstoring?

[3:00:30] Oké, prima.

[3:00:31] De toezegging blijft staan.

[3:00:32] Er kan alleen nog geen termijn aan worden verbonden.

[3:00:34] Dan zijn we bij het einde van deze vergadering gekomen.

[3:00:37] En dan sluit ik die.