Verkiezingen

[0:00:00] debat verkiezingen.

[0:00:02] Hartelijk welkom aan de minister van Binnenlandse Zaken en ik kijk ook even naar de zijde van de Kamer.

[0:00:06] Hartelijk welkom aan de woordvoerders, de heer Vermeer namens de BBB, mevrouw Tsegai namens GroenLinks PvdA, de heer Vijs van den Brink namens het CDA, mevrouw Lammers namens de PVV-fractie, de heer Klemink namens JA21 en de heer Erkens namens de VVD-fractie.

[0:00:22] En ik zal aan het eind aan het woord voeren namens de D66-fractie.

[0:00:26] En vanaf kwart over zes neemt iemand anders het voorzitterschap over.

[0:00:30] We hebben afgesproken vijf minuten spreektijd per fractie.

[0:00:35] Ik heb even gezorgd dat iedereen zich kan installeren en ik kijk naar de heer Vermeer of hij ook klaar is voor zijn inbreng.

[0:00:42] Dat is het geval.

[0:00:42] Ik geef hem graag het woord namens BBB.

[0:00:46] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:49] Verkiezingen vormen het fundament van onze democratische rechtsstaat en het vertrouwen daarin is allesbepalend.

[0:00:57] Of zoals de minister zelf schrijft,

[0:00:59] Verkiezingen nemen binnen de democratische rechtsraad staat een centrale en cruciale plek in en door verkiezingen zijn burgers in staat op democratische wijze te bepalen wie hen vertegenwoordigt.

[0:01:14] En wanneer verkiezingen openlijk of heimelijk worden beïnvloed, of er ongefundeerde en onterechte twijfels worden gezaaid over de uitslag, schaadt dit het vertrouwen in het verkiezingsproces zelf en uiteindelijk de legitimiteit van de volksvertegenwoordiging.

[0:01:33] En laat ik daar meteen bij zeggen, in Nederland staat dat vertrouwen gelukkig nog stevig.

[0:01:39] Onze verkiezingen zijn eerlijk, transparant en controleerbaar en dat is geen toeval.

[0:01:45] Dat is de dank aan duizenden vrijwilligers, stembureau leden en onze gemeentes.

[0:01:52] Zij zijn de ruggegraat van onze democratie.

[0:01:55] En met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht is dat extra relevant.

[0:02:00] Gemeenten staan opnieuw onder enorme druk.

[0:02:03] Verkiezingen organiseren is geen bijzaak, het is een kernverantwoordelijkheid.

[0:02:08] En die verantwoordelijkheid verdient respect, middelen en ondersteuning.

[0:02:13] En onlangs ontving de commissie een brief van de Vereniging van Gemeenten de VNG en daarin verwijzen zij naar een onderzoek uit 2024 waaruit blijkt dat de vergoeding voor de reguliere kosten voor de organisatie van de verkiezingen nog lang niet op het niveau van de werkelijke kosten wordt vergoed.

[0:02:31] Nu zou slechts 40% vergoed worden via het gemeentefonds en ontbreekt er structureel 70 miljoen euro.

[0:02:38] Allereerst wil ik de minister danken voor de 60 miljoen die hij bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen heeft vrijgemaakt voor de gemeentes.

[0:02:47] Daarom toch die eerste vraag.

[0:02:48] Deelt de minister de analyse van de VEG dat er sprake is van een structurele disbalans tussen werkelijke kosten van de verkiezingen en de vergoedingen via het gemeentefonds?

[0:02:58] En zo ja, hoe gaat hij deze disbalans concreet oplossen richting de aankomende gemeenteraadsverkiezingen en daarna?

[0:03:06] Voorzitter, dan het nieuwe stembiljet waarmee een pilot is gedraaid.

[0:03:11] De minister stelt dat kiezers het goed begrijpen en dat het aantal ongeldige stemmen is gedaald.

[0:03:17] In ieder geval ten opzichte van een eerder experiment.

[0:03:21] Tegelijkertijd lees ik in een stuk het volgende.

[0:03:24] Landelijk bij gemeenten met het oude stembiljet 0,26% van de uitgebrachte stemmen ongeldig en bij stemlokalen waarbij met het nieuwe stembiljet gestemd kon worden 0,47% ongeldig.

[0:03:37] Voorzitter, dat is gewoon een hoge percentage fouten.

[0:03:41] Kan de minister uitleggen hoe zich dit verhoudt tot de conclusie dat het nieuwe biljet beter werkt?

[0:03:47] En worden deze cijfers straks eerlijk meegenomen bij de evaluatie naar de gemeenteraadsverkiezingen?

[0:03:54] Persoonlijk vind ik het ook eigenlijk richting de individuele kandidaten en we stemmen uiteindelijk op volksvertegenwoordigers en niet op partijen, vind ik het nieuwe biljet eigenlijk ook een achteruitgang voor de herkenbaarheid van de individuele kandidaten en het aantal voorkeursstemmen op individuele kandidaten.

[0:04:15] Dan het advies van de kiesraad over snellere verkiezingen.

[0:04:19] De kiesraad zegt als we sneller naar de stembus willen na een kabinetsval, moeten we de grondwettelijke termijn van 90 dagen als uitgangspunt nemen.

[0:04:27] Maar daar zitten stevige consequenties aan, want er is sprake dan van minder voorbereidingstijd, zwaardere druk op gemeentes en grotere gevolgen voor politieke partijen en risico's voor toegankelijkheid.

[0:04:39] Wij zijn het wel met de kiesraad eens dat snellere verkiezingen ervoor zorgen dat er sneller een nieuw mandaat van de kiezer ligt.

[0:04:46] Daarom de volgende vraag, hoe kijkt de minister tegen dit spanningsveld aan?

[0:04:50] Is snelheid echt belangrijker dan zorgvuldigheid of andersom?

[0:04:54] En hoeveel extra druk kun je gemeentes nog opleggen voordat het systeem gaat kraken?

[0:04:58] Wordt dat meegenomen in een vervallig advies van de kiesraad?

[0:05:04] En dan, voorzitter, met het oog op de aankomende gemeenteraadsverkiezing tot slot, een punt dat BBB zeer raakt, als dat nog mag qua tijd.

[0:05:13] De mensen die onze democratie dragen, raadsleden, wethouders en lokale bestuurders.

[0:05:18] Intimidatie neemt toe en de werkdruk is torenhoog.

[0:05:22] In kleine gemeentes wordt het wethouderschap bijna ondoenlijk.

[0:05:25] En nee, ik pleit hier niet voor fusie van gemeentes.

[0:05:29] In de meest recente monitor uit 2024 geeft 45% van alle decentrale politieke ambtsdragers aan in het afgelopen jaar te maken hebben gehad met een vorm van agressie.

[0:05:40] Dat is een verdubbeling ten opzichte van 2014.

[0:05:44] Ik wil graag nogmaals horen wat de minister concreet doet tegen intimidatie van lokale politici, hoe raadsleden beschermd kunnen worden tegen online haat en bedreiging en wat hij en wij kunnen doen om het wethouderschap in kleine gemeentes werkbaar te houden.

[0:05:58] Want voorzitter, als niemand het nog aandurft om lokaal verantwoordelijkheid te nemen, dan verliest de democratie haar basis.

[0:06:06] Dank u. Dank u wel.

[0:06:08] Dan gaan we naar mevrouw Tsegaye namens GroenLinks PvdA.

[0:06:12] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:06:15] Ik wil natuurlijk even beginnen met complimenten aan al die vrijwilligers die die afgelopen Tweede Kamerverkiezingen mogelijk hebben gemaakt.

[0:06:23] Dat was geen sinecure.

[0:06:25] En ik ben natuurlijk ontzettend blij dat het wederom

[0:06:29] zorgvuldig en betrouwbaar proces is geweest in Nederland.

[0:06:32] Dat is niet vanzelfsprekend.

[0:06:34] En ik vind het dan ook heel goed dat de minister in zijn brief duidelijk afstand neemt van de suggestie van de PVV dat de verkiezingsuitslag niet betrouwbaar zou zijn.

[0:06:44] Dus ook daar een compliment richting de minister.

[0:06:47] Voorzitter, ik heb een aantal punten vandaag.

[0:06:50] Allereerst vervroegde verkiezingen, want de tijd tussen het besluit in Nederland nieuwe verkiezingen te houden en de uiteindelijke verkiezingsdatum is erg lang.

[0:07:01] En naar aanleiding van de motie Timmermans heeft de minister aan de kiesraad om advies gevraagd over hoe die termijn verkort zou kunnen worden.

[0:07:08] En het eerste deel van het advies is net binnen.

[0:07:11] Maar de kabinetsreactie komt pas nadat de kiesraad een tweede advies heeft uitgebracht.

[0:07:17] Maar toch geeft het eerste advies alvast handvaten.

[0:07:22] Wat gaat het kabinet doen om de adviezen van de kiesraad over het versnellen van de termijn tussen de val van een kabinet en tussentijdse verkiezingen te realiseren?

[0:07:33] Zou de minister daar alvast iets over kunnen zeggen op basis van het eerste advies van de kiesraad?

[0:07:41] Dan de toegankelijkheid van stemmen.

[0:07:44] Ik denk misschien wel het allerbelangrijkste tijdens het organiseren van verkiezingen is dat iedereen zijn stemrecht uit kan voeren of daar gebruik van kan maken.

[0:07:54] En er zijn denk ik meerdere wegen naar het toegankelijker en eenvoudiger maken van stemmen.

[0:08:00] Dat begint allereerst bij de toegankelijkheid van stembureaus.

[0:08:03] Kiezers moeten natuurlijk, als het ook maar enigszins kan, zelfstandig kunnen stemmen.

[0:08:08] We hebben ons al eerder hardgemaakt voor meer stembureaus waar met een lichamelijke beperking ook gestemd kan worden en we kennen sinds mei dit jaar dat actieplan toegankelijke stemmen en toen is er een nulmeting uitgevoerd.

[0:08:22] Kan de minister al zeggen of dit bij de laatste verkiezingen tot verbetering heeft geleid of horen we dat bij de uitgebreidere

[0:08:29] evaluatie van de Tweede Kamerverkiezingen.

[0:08:33] Maar ik hoop natuurlijk dat eerste, want ik zou graag zien dat het bij de gemeenteraadsverkiezingen al tot verbeteringen zou gaan leiden en die zijn op zeer korte termijn.

[0:08:43] Voorzitter, de toegankelijkheid neemt ook toe als we niet langer dat huidige onhandige stembiljet hoeven

[0:08:50] te hanteren.

[0:08:51] Meneer Vermeer zei het al, er liep al een experiment.

[0:08:54] Ik vind de resultaten daarvan veelbelovend.

[0:08:57] Kiezers en stembureauleden zijn tevreden.

[0:08:59] Er wordt meer op voorkeurskandidaten gestemd.

[0:09:01] Alleen is het aantal ongeldige stemmen hoger dan bij het normale stembiljet, zoals de heer Vermeer ook al zei.

[0:09:10] Ik heb het vermoeden dat de interruptie op dit punt is.

[0:09:14] Ja, voorzitter.

[0:09:16] Wat mevrouw Chakay zegt, dat er meer op voorkeurskandidaten gestemd is.

[0:09:20] Maar dat is toch niet correct?

[0:09:23] Of heb ik de verkeerde cijfers gezien?

[0:09:26] Dit was een van de vier interrupties, zeg ik erbij van de heer Vermeer.

[0:09:33] Meneer Vermeer, deze interruptie.

[0:09:39] Volgens mijn gegevens is er meer op voorkeurskandidaten gestemd, maar ik wil daar best in een eventuele tweede termijn nog even op terugkomen.

[0:09:46] Dus misschien hebben meneer Vermeer en ik het allebei anders gelezen.

[0:09:51] Waar ik het over wilde hebben was het aantal ongeldige stemmen.

[0:09:56] Wat ik me dan afvraag is, is het een kwestie van gewenning dat het aantal ongeldige stemmen hoger is dan bij het normale stembiljet?

[0:10:04] En ik vind het dan ook geen goed teken dat één van de vijf gemeenten die daar aan meedeed heeft besloten

[0:10:10] uit het experiment te stappen.

[0:10:12] Hoe ziet de minister dit allemaal?

[0:10:15] Want wat mij betreft zijn die voordelen van dat nieuwe stembiljet eigenlijk beter dan de nadelen.

[0:10:22] Dus ik zou graag horen hoe de minister daarnaar kijkt.

[0:10:26] Er is daarnaast op 1 december het eerder beloofde wetsvoorstel over hulp in het stemhoekje naar de Kamer gestuurd.

[0:10:33] Het valt mij nu al op dat er voor mensen met een lichamelijke beperking de mogelijkheid blijft bestaan dat die door iedereen geholpen mogen worden, terwijl dat voor mensen met een verstandelijke beperking alleen stembureau leden mogen zijn.

[0:10:47] En ik heb daar een beetje mijn vraagtekens bij.

[0:10:49] Dus ik kom daar bij de behandeling van de wet ook zeker

[0:10:52] op terug, maar misschien dat de minister alvast iets kan zeggen over waarom hij die keuze gemaakt heeft.

[0:10:59] En als laatste over toegankelijkheid.

[0:11:01] We zien bij elke verkiezing weer dat de stempas voor sommige mensen een struikelblok vormt.

[0:11:05] Mensen die laaggeletterd zijn, mensen die geen vaste woon- of verblijfplaats hebben of gewoon net toevallig verhuisd zijn of mensen die ver van een gemeentehuis wonen, die raken vaak hun stempas kwijt of vinden het moeilijk om een nieuwe aan te vragen.

[0:11:19] Ziet de minister wellicht alternatieven voor de stempas?

[0:11:23] En zo nee, ziet hij dan mogelijkheden om het in ieder geval makkelijker te maken om een nieuwe stempas aan te vragen?

[0:11:31] Voorzitter, ik kijk naar u. Twintig seconden over de tijd, dus als dit... Ik heb nog één laatste minuut.

[0:11:39] Dat is helaas dan voor de tweede termijn.

[0:11:43] Sorry?

[0:11:44] O, dat is inclusief de interruptie.

[0:11:46] U heeft nog een halve minuut.

[0:11:48] Als laatste wil ik een zeer belangrijk punt aankaarten, namelijk het feit dat de meeste partijen hier gelukkig heel normaal vinden dat vrouwen gebruik maken van hun actief en passief kiesrecht, maar er is één partij die dat niet vindt in ons midden, de SGP, en de Hoge Raad heeft daar een uitspraak over gedaan, de minister heeft daar iets over gezegd, maar eigenlijk een beetje doorgeschoven naar volgt het kabinet.

[0:12:11] Ik vind dat toch een beetje jammer.

[0:12:14] Zou de minister een nadere toelichting willen geven over wat hij nou precies vindt en wat hij op korte termijn zou kunnen doen, welke optie hij het meest gepast vindt?

[0:12:24] Daar hou ik het bij, voorzitter.

[0:12:27] Dan gaan we naar de heer Van den Brink namens het CDA.

[0:12:30] Dank u wel, meneer de voorzitter.

[0:12:32] Onze democratie staat of valt bij verkiezingen die betrouwbaar, toegankelijk en uitvoerbaar zijn.

[0:12:38] Daarbij wil het CDA expliciet uitspreken dat wij volledig vertrouwen hebben in de kiesraad en dat wij die steun ook graag breed in deze Kamer zien.

[0:12:45] Onafhankelijke instellingen zoals ook de kiesraad vormen een fundament van onze democratische rechtsstaat en dat betekent dat insinuaties zonder aanleiding die het gezag van deze organisaties kunnen ondermijnen ongepast en gevaarlijk zijn.

[0:12:57] De vele evaluaties die wij vandaag bespreken, laten zien dat veel goed gaat, maar ook dat verbeteringen noodzakelijk blijven.

[0:13:03] Allereerst het verkiezingsproces zelf.

[0:13:06] Gemeenten, stembureauleden en de kiesraad werken hard.

[0:13:09] Het CDA is blij met de inzet van zoveel professionals en betrokken vrijwilligers.

[0:13:13] De rapportages laten zien dat het grote stembiljet leidt tot fouten, lange teltijden en frustratie bij kiezers en tellers.

[0:13:21] Het CDA vindt dat het kleinere stembiljet niet langer een experiment mag zijn.

[0:13:24] Het is uitvoerbaar, overzichtelijk, toegankelijker voor mensen met een beperking en het verlicht de werkdruk, het nieuwe stembiljet.

[0:13:33] Wat ons betreft mag dat zo snel als verantwoord is landelijk worden ingevoerd.

[0:13:37] Kan de minister aangeven wanneer hij een voorgenomen besluit tot landelijke invoering naar de Kamer stuurt?

[0:13:43] Voor wat betreft de toegankelijkheid, jaar na jaar blijkt dat een substantieel deel van de stemlokalen niet rolstoel toegankelijk is en dat kiezers moeite hebben met privacy in het stemhokje.

[0:13:53] Welke concrete maatregelen neemt de minister voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 om dit te verbeteren?

[0:14:00] Voorzitter, ook de betrouwbaarheid vraagt aandacht.

[0:14:02] De nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen is een stap vooruit, maar gemeenten ervaren administratieve complexiteit en grote tijdsdruk.

[0:14:10] Telverschillen blijven voorkomen, zeker bij decentrale telling.

[0:14:13] Wat gaat de minister doen om gemeenten beter te ondersteunen bij de keuze voor centrale stemopneming die aantoonbaar leidt tot minder fouten?

[0:14:20] dan de weerbaarheid tegen buitenlandse beïnvloeding.

[0:14:23] In de beantwoording van onze schriftelijke vragen over de trollenlegers, die onder andere vanuit Nigeria en Ghana hebben geprobeerd de Tweede Kamerverkiezingen te beïnvloeden, erkent de minister dat pogingen tot beïnvloeding via buitenlandse trollenlegers ernstig zijn en raak aan onze democratische veiligheid, maar dat de vastgestelde impact beperkt zou zijn.

[0:14:42] Tegelijkertijd wordt aangegeven dat het zicht op statelijke actoren per definitie onvolledig is en dat beïnvloeding zich met name rondom verkiezingen kan voordoen.

[0:14:51] Dat roept bij het CDA de vraag op hoe het nou zit.

[0:14:54] Als het zicht op die statelijke actoren per definitie onvolledig is, hoe weet u dan dat de impact beperkt is gebleven?

[0:15:01] En kan de minister toelichten hoe hij voor de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar borg dat detectie, platformverantwoordelijkheid en Europese handhaving samenkomen, zodat wordt voorkomen dat die verkiezingen worden beïnvloed?

[0:15:12] Platforms spelen een cruciale rol.

[0:15:15] Het CDA vindt dat herhaald falen van platforms om buitenlandse nepaccounts te verwijderen gevolgen moet hebben.

[0:15:21] Hoe gaat minister Borger dat de handhaving van de DSA, de nieuwe verordening politieke reclame en de nationale regels tijdig en daadwerkelijk kunnen worden toegepast voor de volgende landelijke verkiezingen?

[0:15:33] Tot slot, voorzitter, de vraag of verkiezingen sneller na de val van een kabinet georganiseerd kunnen worden.

[0:15:38] De termijn bij vervoegde verkiezingen zijn nu krap en leggen grote druk op uitvoerders.

[0:15:43] De kiezerraad heeft op 25 november het advies sneller naar de stembus bij tussentijdse verkiezingen uitgebracht.

[0:15:49] Daaruit blijkt dat versnelling alleen mogelijk is met fundamentele keuzes en structurele investeringen in permanente verkiezingsgereedheid, onder meer bij gemeenten, kiezers buiten Nederland en politieke partijen.

[0:16:00] Hoe beoordeelt de minister de aanbeveling dat Nederland moet investeren in een structureel robuuste verkiezingsorganisatie voordat verkorting überhaupt haalbaar is?

[0:16:09] En welke onderdelen van dit advies neemt de minister over?

[0:16:12] Dat willen wij graag weten.

[0:16:13] Het CDA wil verkiezingen die begrijpelijk, toegankelijk en betrouwbaar zijn voor iedereen.

[0:16:17] Wij zien uit naar concrete toezeggingen voor de verkiezingen van 18 maart.

[0:16:21] Dank u wel.

[0:16:23] Uitstekend, dank u wel.

[0:16:24] Als u de microfoon weer uitzet, dan gaan we naar mevrouw Lammers namens de PVV-fractie.

[0:16:29] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:16:31] Bij de afgelopen verkiezingen zijn er opnieuw bijna drie miljoen Nederlanders thuisgebleven.

[0:16:36] Het vertrouwen in Den Haag is op een dieptepunt en dat komt niet uit de lucht vallen.

[0:16:40] Structureel laat de politiek na de echte problemen van Nederlanders serieus te nemen en daadwerkelijk aan te pakken.

[0:16:46] Neem migratie.

[0:16:48] Nederlanders worden jaar in jaar uit voor de gek gehouden met leuzen als grip op migratie.

[0:16:53] Maar die grip komt er nooit.

[0:16:55] Sommige partijen zijn liever het schoothondje van Brussel dan dat ze luisteren naar de mensen thuis en dat is onacceptabel.

[0:17:02] Wij zijn niet gekozen voor Brussel en dit is Nederland en wij zijn gekozen Nederlandse parlementariërs die moeten opkomen voor de belangen van onze mensen.

[0:17:11] Wat er in dit huis wel doorgaat zijn de spelletjes, het uitsluiten van partijen, zoals opnieuw de PVV door bijna de hele Kamer wordt uitgesloten.

[0:17:20] 1,7 miljoen kiezers worden aan de kant gezet.

[0:17:23] Het is ongehoord en onacceptabel.

[0:17:25] Ik ben benieuwd wat deze BBB-minister vindt van deze twee zaken en hoe hij denkt dat het vertrouwen in de politiek

[0:17:31] kan terugkeren.

[0:17:33] Ik ga verder, voorzitter.

[0:17:34] Bij de afgelopen twee verkiezingen heeft in vijf gemeenten een experiment plaatsgevonden met een nieuw stembiljet.

[0:17:40] Dat zou praktischer en overzichtelijker zijn.

[0:17:43] Echter, wat blijkt, dit kleinere biljet leidt tot veel meer ongeldige stemmen.

[0:17:48] Bij de Europese verkiezingen waren 0,74% van de stemmen met dit biljet ongeldig tegenover 0,16% bij de gewone stembiljetten.

[0:17:57] Ook bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 zien we dit verschil.

[0:18:01] 0,48 procent ongeldige stemmen bij het nieuwe biljet tegenover 0,27 bij gewone stembiljetten.

[0:18:10] Dat moeten we niet willen.

[0:18:12] Stel, het experiment was landelijk uitgerold tijdens de Tweede Kamerverkiezingen, dan zou dit zo'n 50.000 ongeldige stemmen hebben opgeleverd.

[0:18:21] Dat zijn tienduizenden ongeldige stemmen meer dan met het ouderwets of huidige stembiljet.

[0:18:29] De minister spreekt van gewenning en leereffect, maar daar kunnen wij niets mee.

[0:18:34] Deze ongeldige stemmen zijn definitief een beïnvloedende uitslag.

[0:18:38] Wij willen daarom dat de ouderwetse grote stembiljetten blijven totdat er een serieus en goed alternatief komt.

[0:18:44] Daarom mag wat ons betreft dit experiment niet landelijk worden uitgerold.

[0:18:48] Dank u wel, voorzitter.

[0:18:50] Er is een interruptie van mevrouw Tsakai.

[0:18:55] Sorry, voorzitter.

[0:18:57] Wat ik me even afvraag is, de leider van de PVV had na de verkiezingen de dagen daarna hele harde woorden over de betrouwbaarheid van de verkiezingen.

[0:19:07] Daar hoor ik mevrouw Lammers nu niet over.

[0:19:10] Neemt u die verdachtmakingen dan terug?

[0:19:13] Stelt u vast dat de verkiezingen eerlijk en transparant zijn verlopen?

[0:19:16] Wat is nu het standpunt van de PVV hierover?

[0:19:19] Nee, dat neem ik zeker niet terug.

[0:19:22] Onze fractievoorzitter heeft vragen gesteld bij berichten die op internet zijn verschenen.

[0:19:34] Daar is onderzoek naar gedaan en door de kiesraad is de uitslag gepubliceerd en die hebben wij overgenomen.

[0:19:41] Dus ik begrijp niet zo goed de vraag.

[0:19:44] Mevrouw Tsekai.

[0:19:46] Dus de PVV neemt dan wel terug dat de verkiezingen niet eerlijk en transparant zijn verlopen of de PVV vindt de verkiezingen niet betrouwbaar.

[0:19:53] Volgens mij onduidelijk.

[0:19:55] Nee, de BVB neemt niks terug.

[0:19:59] Er is bijvoorbeeld in, ik weet even niet meer precies de provincie, maar ik dacht Limburg, is er bijvoorbeeld een voorzitter van een stembureau opgestapt.

[0:20:13] Dus dat was gewoon een legitieme vraag die is gesteld, waaruit dus dat ook is gebleken.

[0:20:20] Uiteindelijk is er door de kiezerraad vastgesteld wat de verkiezingsuitslag is en daar hebben wij ons altijd aan gehouden.

[0:20:33] Dit is niet helemaal in lijn met wat de heer Wilders in de dagen na de verkiezingen heeft getweet.

[0:20:40] En ik heb mevrouw Lammers ook niet gehoord over deze ongeregeldheden tijdens de verkiezingen, terwijl dit dan toch de plek is waar je dat soort dingen aan kunt kaarten.

[0:20:48] Dus ik zou de PVV wel op willen roepen dat als zij de verkiezingen niet goed verlopen vinden, om die punten dan ook hier op tafel te leggen.

[0:20:59] Nee, nou ja, onze fractievoorzitter heeft daar vragen over gesteld en dat is onderzocht en uiteindelijk is door de kiesraad de uitslag vastgesteld en onze fractievoorzitter heeft ook openbaar gezegd wij houden ons aan de uitslag van de kiesraad, dus daarmee is dat volgens mij geen probleem meer.

[0:21:24] Oké, dan komt er een einde aan de inbreng van mevrouw Lammers en gaan we naar de heer Klemink namens JA21.

[0:21:30] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:21:32] Een grote diversiteit van onderwerpen.

[0:21:34] Ik kies er vier uit voor na de toelichting in dit debat.

[0:21:37] Allereerst de gescheelde beslichting in het verkiezingsproces.

[0:21:40] We hebben een voorlichting gehad van de Raad van State en een kabinetsreactie.

[0:21:44] En voorzitter, het moet mij van harte om te beginnen dat wij als jaar 21 wel principe zware hebben tegen de noodzaak voor dit traject.

[0:21:52] Het komt uit een jurisprudentie internationaal vanuit het EVRM.

[0:21:56] En daar worden wij als volksvertegenwoordigers verplicht om een bepaald stramien voor te denken, terwijl wij misschien zelf hier als nationale volksvertegenwoordigers andere keuzemogelijkheden zouden willen hebben gehad.

[0:22:06] En we zien dat mechanismen van Europese verdragen en jurisprudentie van rechts wel vaker terugkomen.

[0:22:13] En dat beperkt uiteindelijk toch wel de keuzemogelijkheid die wij hebben als volksvertegenwoordigers in Nederland, ook in dit geval.

[0:22:18] En tegelijkertijd is dat de politieke realiteit waarin we zitten en hebben te doen met het systeem waarin we zitten.

[0:22:24] Dus met frisse tegenzin voorzichtig in de aanpak zou ik dan zeggen, voorzitter.

[0:22:29] Ik meen tussen de regels door te lezen dat het ook wel een beetje de houding van het kabinet is.

[0:22:33] Ik hoor daar graag toelichting op van de minister.

[0:22:37] Het kabinet wil een procedure voor vaststelling van de verkiezingsuitslag aanvullen met een nieuwe onafhankelijke kiesinstantie, mogelijk de kiesraad lees ik.

[0:22:47] Mijn vraag is, hebben de burgers op dit moment eigenlijk niet al voldoende mogelijkheden om bezwaar te maken tegen het verkiezingsproces?

[0:22:53] En wat voegt deze extra stap nou eigenlijk toe ten opzichte van de bestaande praktijk?

[0:22:58] Dan hebben politieke groeperingen ook de mogelijkheid om bij de afdelingsbestuursrechtspraak van de Raad van State besmaak te maken tegen de uitslag.

[0:23:06] En dit gaat in tegen het principe van de parlementaire privilege, voorzitter.

[0:23:10] Een aantal vragen aan de minister.

[0:23:12] Allereerst, wat bedoelt de minister met politieke groeperingen?

[0:23:15] Zijn dat alleen partijen die ook een zetel hebben gekregen na de verkiezingen, of zijn dat alle partijen die ze hebben geregistreerd voor de verkiezingen?

[0:23:21] Wellicht kan de minister daar een toelichting op geven.

[0:23:24] En ik vraag me ook af of er nog andere mogelijkheden zijn dan het instellen van een rechtelijke uitspraak zonder het parlementaire privilege te niet te doen.

[0:23:34] Bijvoorbeeld door aanpassing van het reglement voor orde van de Tweede Kamer.

[0:23:38] Er staat namelijk best wel een verschil tussen de casus in België, wat de aanleiding was voor de jurisprudentie, en in Nederland.

[0:23:44] Ik begreep

[0:23:45] En ik hoor graag van de minister dat het klopt dat in België de Nieuwe Kamer een beslissing neemt en dat in Nederland de Oude Samenstelling een beslissing neemt over de verkiezingsuitslag.

[0:23:55] En de mogelijkheid zou zijn bijvoorbeeld in het reglement van orde op te nemen dat Kamerleden die opnieuw verkozen zijn geen lid zijn van de Commissie voor de Geloofsbegrieven.

[0:24:04] Ook dat zou de manier kunnen zijn om de onpartijdigheid van het proces te duiden.

[0:24:08] En dan hebben we dus geen rechtelijke toetsing nodig.

[0:24:11] Graag een reactie van de minister.

[0:24:13] Dan, voorzitter, het is al eerder genoemd, termijnen voor vervoegde verkiezingen.

[0:24:16] Nou, volgens mij zijn we toch allemaal voor eens dat we zo snel mogelijk verkiezingen moeten kunnen organiseren in opzichte van en vooral van het kabinet en tegelijkertijd is daar zoektocht in de balans tussen goede organisatie en proces en zeker voor de gemeente betekent dat dat best wat.

[0:24:31] Waar mijn partij geen heel veel enthousiasme voor heeft is de optie die genoemd wordt in het rapport van de kiesraad om de registratie van nieuwe partijen te sluiten en niet meer toe te laten na een val van het kabinet.

[0:24:42] Dit zou bijvoorbeeld in de partij betekend hebben dat NSC bij de vorige kiezen in 2023 niet met een logo in de naam wat mee kunnen doen.

[0:24:49] En het had betekend voor mijn eigen partij dat het ook maar net krap aan is.

[0:24:53] Volgens mij is het voordeel van het huidige systeem, en volgens mij zit er ook een kracht in, dat wij nieuwe politieke partijen veel ruimte en mogelijkheden bieden om mee te doen aan het democratische proces.

[0:25:03] En een beperking daarvan zou niet mijn voorkeur hebben.

[0:25:05] Tegelijkertijd is tijdswinst wel mogelijk wellicht, in ieder geval ook wenselijk.

[0:25:11] Wij zoeken het eerder in bijvoorbeeld het aanpassen van het proces rondom stemmen vanuit het buitenland.

[0:25:16] Waar ligt het daar nog tijdswinst in te behalen?

[0:25:19] En het robuust en permanent optuigen van verkiezingsprojectteams bij gemeenten.

[0:25:25] En als daarvoor investeringen nodig zijn, dan zijn we daar zeker toe bereid.

[0:25:29] Ik hoor graag reactie van de minister.

[0:25:30] Dan, voorzitter,

[0:25:31] Waarborgen van passief kiesrecht.

[0:25:34] Het ging in de stukken vooral over de SGP en het passief kiesrecht voor vrouwen daar.

[0:25:38] Maar we hebben eerder geluiden gehoord uit de politiek om partijen zonder interne democratische proces ook uit te sluiten van verkiezingen.

[0:25:45] Ja, dat heeft echt niet mijn voorkeur voor jaar 21.

[0:25:48] Ik denk dat we op de inhoud partijen in een debat kunnen wijzen op hun organisatie, maar ik vind niet dat wij als wetgever teveel in interne partijorganisaties moeten treden.

[0:26:01] Dat zou zeker niet mijn voorkeur hebben.

[0:26:02] Ik denk dat het juist de kracht is dat partijen mee kunnen doen aan de verkiezingen en laten dan maar aan het debat te komen, de scherpte en aan de kiezer om daar een keuze in te maken.

[0:26:11] Voorzitter, dan de laatste onderwerp, en ik heb volgens mij nog een paar seconden.

[0:26:14] Wat te doen met peilingen?

[0:26:16] Ik kan eigenlijk de kabinetsreactie wel volgen.

[0:26:19] Ik denk dat het belangrijk is dat kiezers en onze burgers informatie kunnen hebben over verkiezingen, dus peilingen horen daar gewoon bij.

[0:26:28] En tegelijkertijd zie ik ook allerlei handhavingsproblemen optreden.

[0:26:32] En we zien dat eigenlijk niet in de praktijk, want in Europa zijn landen die al zo'n verbod op peiling hebben als het gaat om peiling vanuit het buitenland.

[0:26:39] en die dan toch uiteindelijk gewoon in het land waar het verbod geldt van rood kunnen zijn.

[0:26:44] Voorzitter, ik ben over mijn tijd heen, dus ik houd het hier even bij.

[0:26:47] Dank u. U bent heel netjes.

[0:26:49] Dan ga ik naar de heer Erkens voor zijn inbring namens de VVD.

[0:26:54] Dank u, voorzitter.

[0:26:55] En ik wil allereerst ook mijn waardering uitspreken voor alle mensen die weer geholpen hebben met het organiseren van de Tweede Kamerverkiezing, die bestemmbureaus gewerkt hebben en alle andere relevante taken.

[0:27:04] Vaak is het vrijwilliger na zo'n drukke dagtaak die ze al hebben.

[0:27:07] Op deze mensen rust een grote verantwoordelijkheid, dus dank aan hen ook via u, voorzitter.

[0:27:12] En, voorzitter, dan naar de inhoud.

[0:27:15] Onze verkiezingen in Nederland die kennen een relatief hoog vertrouwen, relatief hoge opkomst ook vergeleken met andere landen.

[0:27:21] Dus alle vormen van modernisering moeten we volgens mij gewoon kritisch bekijken.

[0:27:25] Leidt het tot een beter proces?

[0:27:27] Of veranderen we zaken die eigenlijk gewoon al goed werken met elkaar?

[0:27:30] En veel van de initiatieven die tot modernisering moeten leiden, hebben wel tot effect dat we de verkiezingen verder complexer maken, bureaucratiseren of verder juridisch met elkaar kunnen maken.

[0:27:40] En daarom maken we zaken foutgevoeliger ook, voorzitter.

[0:27:42] Dat lijkt ons onverstandig.

[0:27:44] Beginnend met de Europese veroordening omtrent het gebruik van labels bij politieke advertenties.

[0:27:49] Het zorgt voor extra regeldruk bij partijen en adverteerders en het brengt ook een noodzaak tot middelen van handhaving met zich mee voor iets waar vrij weinig meerwaarde aan kan zitten.

[0:27:58] Welke mogelijkheden ziet het kabinet om dit versoepeld in te voeren in Nederland of in ieder geval om de administratieve lasten die daarbij komen kijken te versoepelen?

[0:28:07] Zouden drempelwaardes hierbij kunnen helpen?

[0:28:09] Want zoals het nu bij de landelijke verkiezingen werkt zou het heel moeilijk worden voor gemeentelijke verkiezingen waar toch vaak kleine afdelingen, lokale partijen verantwoordelijk zijn voor zich aan die regels houden die vrij complex zijn om na te leven met elkaar.

[0:28:23] Daarnaast heb ik vragen over de juridificering van de geschilbeslechting bij de vaststelling van de verkiezingsuitslag.

[0:28:29] Op dit moment beslist de Oude Tweede Kamer over een mogelijk geschil en het inbouwen van de procedure zou er bijvoorbeeld voor kunnen zorgen dat ook een demissionaire periode, een periode waarin er wederom misschien weinig nieuw beleid gemaakt kan worden, langer kan gaan duren.

[0:28:43] ziet het kabinet het risico en ziet het kabinet ook het risico dat wanneer er inderdaad zo'n juridisch proces misschien bijna standaard gestart kan worden, vrij makkelijk, het ook het vertrouwen in de verkiezingen verder kan verlagen in Nederland.

[0:28:56] De VVD is dan ook geen groot voorstander hiervan, dus ook onze vraag, gelijk een jaar in de twintig erin, moeten wij vooruitlopen ook op deze uitspraak in België of kunnen we hier als Nederland ook meer de tijd voor nemen om na te denken wat een model is wat bij ons zou kunnen passen.

[0:29:10] Want wij doen het natuurlijk proactief invoeren op basis van de uitspraak die in België heeft plaatsgevonden, maar die nog niet zeg maar in Nederland op dezelfde manier aanhangig is geweest.

[0:29:18] Voorzitter, de VVD is ook geen groot voorstander op dit moment van het uitbreiden van bijstand in het stemhokje.

[0:29:24] Voorgesteld wordt dit te laten doen door leden van het stembureau.

[0:29:28] We gaan de wet binnenkort behandelen, maar we zijn er niet positief hierover, omdat het stemgeheim gewoon cruciaal is.

[0:29:32] En we bouwen steeds meer deurtjes in, goed bedoeld,

[0:29:36] om ondersteuning te bieden aan mensen, maar het maakt het wel een complexer en frauwdigevoeliger proces, waardoor de kans ook groter is dat het vertrouwen in verkiezingen lager wordt mochten er incidenten plaatsvinden, waarbij toch individuen onder druk gezet worden in een stemhokje.

[0:29:50] Voorzitter, dan de voorstellen voor een kleiner stembiljet.

[0:29:52] Wat is nou het voornaamste probleem wat het kabinet hiermee wil oplossen?

[0:29:56] Zit dat inderdaad op de toegankelijkheid voor kiezers?

[0:29:58] Zit dat inderdaad op de simplificatie van het tellen van de stemmen?

[0:30:04] Want de opkomst in Nederland is hoog.

[0:30:06] Het aantal ongeldige stemmen is heel laag.

[0:30:09] En kiezers zijn ook tevreden met het huidige proces.

[0:30:10] Dus gaan we door met inderdaad toch miljoenen uitgeven aan het traject voor een nieuw stembiljet.

[0:30:16] Een andere formulier waarmee kiezers wel minder informatie krijgen, want je ziet niet direct in een oogopslag de naam van de kandidaat, de woonplek van de kandidaat.

[0:30:25] En dan wordt geconcludeerd dat het experiment een succes was, terwijl er wel vier à vijf keer zoveel ongeldige stemmen zijn voldoende.

[0:30:30] Dus graag een reactie daarop van de minister.

[0:30:32] En ook graag een verduidelijking op het interruptiedebatje tussen BBB en GroenLinks-PvdA, of er meer of minder voorkeurstemmen plaatsvonden in het experiment, want daar ben ik nu ook al benieuwd in, voorzitter.

[0:30:43] De heer Vermeer.

[0:30:45] Ja, voorzitter, daar moet ik even melden dat ik abuis was en dat er wel een bijzonder fenomeen aan de hand was en dat is dat mensen die op de plek stonden die gelijk is aan het lijstnummer meer voorkeurstemmen hadden.

[0:31:00] Dus of per soldo er echt meer voorkeurstemmen zijn, dat moet dan nog even goed geanalyseerd worden.

[0:31:05] Maar ik adviseer u als u op lijst 3 staat dat u dan probeert op nummer 3 te komen.

[0:31:11] Gratis tip voor deze tip en ik ben heel benieuwd naar de verduidelijking van de minister ook op dat werkelijk de voorkeur stemmen of inderdaad toch het individueel mandaat van kamerleden net zo sterk kan zijn of juist sterker worden zo'n model of juist verzwakt kan worden ook de regionale binding wat dat betreft met kandidaten.

[0:31:28] Voorzitter, nog twee overige punten ter afronding.

[0:31:31] De periodes tussen het opstappen van het kabinet en wanneer wij verkiezingen hebben zijn inderdaad ontzettend lang in Nederland.

[0:31:37] We zijn voor het verkorten van die termijnen bij tussentijdse verkiezingen.

[0:31:41] Het na drie maanden brengen zou een goede eerste stap zijn, maar het voelt nog steeds best als lang.

[0:31:45] Waarom kan dit in andere landen in een aantal weken en in Nederland niet, vraag ik aan de minister, ook op baat van het onderzoek wat nu uitgezet is.

[0:31:51] Ik zag een aantal termijnen en ik snap hoe dat in de huidige wetgeving en regelgeving staat, maar zijn er nog mogelijkheden om ook daar zaken bij aan te passen mocht je dat sneller willen met elkaar?

[0:32:00] En is de minister bereid om in ieder geval ook uit te werken

[0:32:04] of in die geval in gang te gaan zetten, dat die drie maanden dan mogelijk de standaard kan worden die we ook gaan hanteren in Nederland en de voorbereiding daarvoor in gang te zetten.

[0:32:12] Voor de laatste punt, ook de rol van peilingen vanuit mijn kant.

[0:32:15] Het is vrij bijzonder dat de grootste peilingbureaus in Nederland compleet andere voorspellingen kunnen doen op de uitslag van de verkiezingen die er komen.

[0:32:22] Ze hebben wel degelijk impact op de uitslag, dat zien we ook gewoon in de openbare onderzoeken van EenVandaag, van Maurice de Hond, ga zo maar door allemaal, dat kiezen ze daar op strategische stemkeuze baseren.

[0:32:34] En dat is niet pers erg, maar in verschillende talkshows worden er ook verschillende peilingen neergezet als de waarheid.

[0:32:39] De methodiek die eronder ten grondslag ligt, is wel van belang om openbaar te krijgen.

[0:32:44] Wij zijn zelf geen voorstander van een peilingverbod, ook door alle handhavenscriteria die daarbij kunnen kijken en toch de complexiteit ervan, maar is de minister wel bereid om met de peilers ook af te spreken dat die methodiek verplicht openbaar gemaakt wordt?

[0:32:56] Wil zo'n peiling ook terug kunnen komen in talkshows en dergelijke, zodat we ook extern getoets kunnen krijgen of die peilingen representatief zijn of niet?

[0:33:06] Dank u voorzitter.

[0:33:08] Mevrouw Tsegaye.

[0:33:10] Ik had nog even een vraag aan de VVD over het passieve kiesrecht van vrouwen.

[0:33:18] De minister heeft vlak voor het kerstgezest een brief gestuurd met een aantal opties, omdat de waarborger dus een quotum of het aanpassen van subsidievoorwaarden van politieke partijen.

[0:33:30] Ik ken de VVD als groot voorstander van vrouwenrechten, dus ik was wel benieuwd hoe de VVD hiernaar kijkt.

[0:33:38] Nou ja, voorzitter, wij als partij zouden er heel andere keuzes in maken en dat doen we ook wat dat betreft.

[0:33:43] Ik vind er persoonlijk ook wat van dat vrouwen niet op een lijst kunnen staan en tegelijkertijd is het ingrijpen in de interne aankleding van de andere partij ook een best zwaar middel, vinden wij wat dat betreft.

[0:33:53] Dus ik zou zelf daarbij ook willen zeggen dat wij daar voorzichtig in zijn, want als je hier een aantal stappen met elkaar opzet, wat is dan inderdaad de volgende stap die wij ook gaan vinden van andere partijen in deze kamer waarop we gaan ingrijpen?

[0:34:06] Ik vind dat ook een mooi onderwerp voor een volgend kabinet om zich verder over te buigen.

[0:34:09] En het is een proces wat ons betreft wat we heel zorgvuldig moeten doorlopen met elkaar.

[0:34:13] Dus wij gaan niet die heel snelle, zeg maar, knoop op doorhakken.

[0:34:18] De heer Van Baarle.

[0:34:19] Ja, voorzitter.

[0:34:20] Even hoe de heer Ekkens voorstelt om te gaan naar peilingen.

[0:34:25] Want hij geeft aan op het moment dat bij een peiling door een peilingbureau de methodiek niet is geopenbaard, dat dan gevolgen zou moeten hebben voor of het geopenbaard kan worden of besproken kan worden in talkshows, zoiets zei hij.

[0:34:38] Moet ik dat dan zien dat hij voorstaat dat er een soort wettelijke regeling komt?

[0:34:42] Dat er een bepaalde methodiek moet zijn voordat een peiling gepresenteerd moet worden?

[0:34:47] Of ziet hij liever dat de minister daar gaat proberen het gesprek over te voeren met peilingbureaus?

[0:34:52] Hoe ziet u dat in de praktijk?

[0:34:55] Voorzitter, in de praktijk zou ik het voormogen zien te ministeren met... Eigenlijk zijn er drie grote peilbureaus natuurlijk, een aantal kleinere nog in Nederland, dat het wat betreft de gesprek aangaat om te kijken of op vrijwillige basis gewoon de methodiek kan laten openbaar maken hoe groot is de steekproef, op welke manier wordt die gewogen, op welke manier corrigeer je inderdaad voor groepen waarvan je zelf weet dat die ondervertegenwoordigd zijn erin.

[0:35:13] Ik denk als het al openbaar is, dan zijn er voldoende slimme mensen in Nederland en wetenschappers die ook alle haken en ogen kunnen aangeven die komen kijken bij die methodiek.

[0:35:21] En dan hoop ik ook dat het op die manier meegenomen wordt in de verslaggeving.

[0:35:24] Maar ik denk inderdaad, hij gaat verplichten op wat de methodiek is vanuit de overheid lijkt me onwenselijk.

[0:35:29] Het gaat om transparantie over wat er gebeurt.

[0:35:33] Voor mij helder antwoord.

[0:35:35] Uitstekend.

[0:35:36] Dan geef ik u ook graag het woord aan de heer Van Baarle dus namens de DENK-fractie.

[0:35:40] Dank voorzitter.

[0:35:41] En ook ik begin natuurlijk met een woord van dank aan al die mensen die de verkiezingen hebben mogelijk gemaakt.

[0:35:47] Al die mensen die tot laat in de avond

[0:35:51] bezig waren en in de nacht met het tellen van die stemmen.

[0:35:54] En die vrije verkiezingen, die zijn het fundament van onze prachtige democratie.

[0:35:59] Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen heeft gelukkig 78,3 procent van de Nederlanders gebruik gemaakt van dat stemrecht.

[0:36:07] En dat is iets meer dan de verkiezingen daarvoor.

[0:36:09] Maar als je inzoomt op ons land, dan zie je nog steeds grote verschillen.

[0:36:13] In mijn thuisgemeente Rotterdam lag het opkomstpercentage op 63 procent.

[0:36:19] En ik zal er maar niet van uitgaan dat dat ermee te maken heeft dat ik er woon.

[0:36:23] Maar als je verder inzoomt, dan zie je bijvoorbeeld in wijken in Bloemhof op Rotterdam-Zuid, dat niet eens twee op de vijf stemgerichte een stem heeft uitgebracht.

[0:36:34] En niet alleen geldt dat voor Bloemhof in het transvaalkwartier in Den Haag.

[0:36:39] Opkomst van 52,9 procent.

[0:36:42] En in de wijk Geuzeveld in Amsterdam slechts de helft van de stemgerechtigden dat is komen opdagen.

[0:36:48] En natuurlijk, wij als politici in de Tweede Kamer hebben een grote verantwoordelijkheid om het vertrouwen in de politiek te herstellen.

[0:36:54] Wij moeten het goede voorbeeld geven.

[0:36:56] Kunnen we allemaal zonder uitzondering beter doen.

[0:36:59] Tegelijkertijd, ondanks de publiekscampagnes die de overheid uitvoert, zijn we er dus ook nog niet.

[0:37:04] En met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen in maart vraag ik de minister, hoe gaat de minister de opkomstbevordering verder versterken?

[0:37:12] Dus welke dingen gaat hij slimmer doen?

[0:37:15] Gaat hij extra doen?

[0:37:17] En hoeveel budget is daar bij de aankomende gemeenteraadsverkiezingen voor beschikbaar?

[0:37:22] En is dat ook meer dan bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen?

[0:37:26] Of wordt er minder voor uitgegeven?

[0:37:28] Kan de minister daar iets over zeggen?

[0:37:31] Op dat punt een interruptie van de heer Klemmink.

[0:37:37] De publiekscampagnes van de overheid zijn vrij algemeen.

[0:37:42] Mijn vraag aan de heer Van Balen is of hij van de overheid verwacht dat zij meer specifieke groepen gaan benaderen als het gaat om de opkomst van de campagne vanuit de overheid.

[0:37:54] Ik heb de brief van de minister gelezen over opkomstbevorderingen.

[0:37:58] Daarin zegt de minister eigenlijk vrij algemeen dat ze proberen te leren van eerdere campagnes en het proberen in te zoomen op specifieke groepen, zoals jongeren onder andere.

[0:38:08] Ik denk dat dat goed is en ik denk dat we een weg in moeten slaan.

[0:38:11] Bij alle publiekscampagnes die de overheid voert, denk ik dat het van belang is om goed na te denken wat de belangrijkste groepen zijn die het doel zijn van je campagne.

[0:38:20] En dat zijn de groepen waarbij de opkomst bij de verkiezingen achterblijft.

[0:38:24] Dat zijn verschillende groepen.

[0:38:26] Ik denk dat je dat gewoon op een objectieve wetenschappelijke manier kan vaststellen.

[0:38:30] En dat je dan op grond daarvan als overheid moet kijken hoe je die groep het beste kan benaderen.

[0:38:35] En dat we daar, denk ik, als politiek niet in zouden moeten shoppen.

[0:38:39] Want dan ga je als politiek zeggen, die ene groep gaan we wel de opkomst bevorderen en die andere niet.

[0:38:44] En dat is ook weer niet zuiver.

[0:38:45] Laten we dat aan de wetenschappers overlaten.

[0:38:51] Heel goed.

[0:38:55] Als overheid moeten we het ook het stemproces zelf zo eenvoudig en toegankelijk mogelijk maken.

[0:39:01] In de evaluatie zien we dat er rond de verkiezingen ongeveer 20 miljoen stempassen zijn bezorgd.

[0:39:07] Maar we zien ook dat het mis kan gaan met die bezorging.

[0:39:10] In Amsterdam werden er bijvoorbeeld 1300 stempassen niet bezorgd.

[0:39:14] Ook in andere gemeenten waren er problemen.

[0:39:16] De verkiezingen daarvoor was het in Rotterdam aan de orde.

[0:39:20] Maar welke stappen gaat de minister nou zetten om dit in de toekomst niet meer te laten gebeuren?

[0:39:25] Want naar aanleiding van de verkiezingen in 2023 zijn er afspraken gemaakt, onder andere met PostNL.

[0:39:30] Maar dan zien we weer dat in wijkers Amsterdam zoveel stempassen niet bezorgd zijn.

[0:39:35] Dus wat gaat de minister extra doen?

[0:39:37] En voor ons is het ook niet tijd, is de vraag, om kritische te kijken naar het gebruik van die stempas.

[0:39:44] Ook mevrouw Tseka zei daar wat over.

[0:39:46] Want in andere landen kan je stemmen door het gebruiken van je legitimatiebewijs.

[0:39:52] Is de minister bereid om te verkennen of we in Nederland uiteindelijk ook

[0:39:55] kunnen gaan naar een systeem zonder stempas waarbij je kan stemmen met je legitimatiebewijs.

[0:40:01] En is hij daarin bereid om te kijken naar de ervaringen in die andere landen waar dit nu al gebeurt?

[0:40:06] Volgens mij iets concreets waarmee we een hoop bureaucratie kunnen voorkomen.

[0:40:11] Voorzitter, dan de deelnemende partijen.

[0:40:14] Want zeker nieuwe of kleinere partijen die lopen soms vast in de procedures bij het deelnemen aan verkiezingen.

[0:40:21] Sommige gemeenten beantwoorden vragen niet altijd uniform.

[0:40:25] Controles zijn verschillend of komen pas laat in het proces.

[0:40:29] Welke stappen kan de minister zetten om dit verder te uniformeren?

[0:40:32] Is de minister bereid om te werken aan een landelijk vervroegd voorinleven moment, zodat partijen eerder weten waar ze aan toe zijn en niet tegen verrassingen aanlopen?

[0:40:42] Wanneer maakt de minister digitale ondersteuningsverklaringen mogelijk met een fysieke route als alternatief voor wie dat nodig heeft?

[0:40:48] en deelt de minister dat het onwenselijk is dat partijen werken met kopieën van identiteitsbewijzen en privacygevoelige documenten.

[0:40:57] Kunnen we er eindelijk naartoe gaan dat we die instemming en verificatie van kandidaten mogelijk maken met een centraal digitaal systeem, zodat de administratieve lasten naar beneden gaan en ook de bescherming van persoonsgegevens beter wordt?

[0:41:11] Tot zover het boodschappenlijstje van mijn partijorganisatie.

[0:41:14] Voorzitter, als we de opkomst structureel willen verbeteren, moeten we ook investeren in de volgende generatie kiezers.

[0:41:20] En sinds onze oprichting pleiten we al voor een lagere stemgerechtigde leeftijd, wat ons betreft 16 jaar.

[0:41:28] En dat hoeft niet overal in één keer.

[0:41:30] We kunnen ook beginnen zoals andere landen dat hebben gedaan, België en Duitsland, bij de Europese verkiezingen.

[0:41:35] Maar mijn vraag aan de minister is, is hij bereid te verkennen of we dit in Nederland ook kunnen doen?

[0:41:40] Het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd om ook jongeren bij de politiek te betrekken.

[0:41:44] Dan het experiment met die nieuwe stembiljetten.

[0:41:49] Met het nieuwste experiment daalt het aandeel ongeldige stemmen, maar het ligt nog steeds boven het landelijke niveau.

[0:41:56] Dat kan een leereffect zijn.

[0:41:58] Ik ben benieuwd naar de duiding van de minister.

[0:42:01] Tegelijkertijd, als het percentage onder ongeldige stemmen nog steeds hoger ligt dan landelijk, welk probleem lossen we dan op?

[0:42:07] Dus hoe ziet de minister het vervolg van dit experiment?

[0:42:10] Ik ben benieuwd naar zijn duiding.

[0:42:12] Naast de opkomstbevordering is het voor mijn fractie ook van belang, ook mede hierdoor, om aandacht te geven in de publiekscampagnes hoe men stemt, hoe men correct stemt, om fouten te voorkomen.

[0:42:24] Ik krijg vaak van die stemfoto's van mensen tijdens verkiezingen en soms zit daar een foto tussen dat ik zie dat mensen helaas verkeerd gestemd hebben.

[0:42:34] Volgens mij hebben we dat allemaal wel eens meegemaakt.

[0:42:38] bij het invullen.

[0:42:39] Het gebeurt nog te veel met elkaar en het is een groot percentage.

[0:42:43] Dus moeten we daar in de publiekscampagne niet meer aandacht aan geven.

[0:42:47] Tot slot de brief van de VNG over financiering.

[0:42:50] Ze hebben het erover dat een groot gedeelte van de tegemoetkoming voor de kosten in verkiezingen niet vergoed wordt.

[0:42:57] Wat vindt de minister daarvan?

[0:43:01] Dank u wel.

[0:43:01] Er zijn geen interrupties meer.

[0:43:03] Dan geef ik graag het voorzitterschap over aan de heer Vermeer.

[0:43:07] Dank u wel, ex-voorzitter.

[0:43:09] Ik geef graag het woord aan de heer Sneller van D66.

[0:43:13] Dank u wel, voorzitter.

[0:43:16] In de mediadynamiek gaat het soms zo dat je op de voorpagina heel groot nieuws maakt en dat de correctie dan ergens op pagina 18 blijkt te staan en dat is ook wat de minister eigenlijk is overkomen.

[0:43:26] Hij zei op 7 november niet zo moeite te hebben met de tweets van de heer Wilders en in de brief die wij afgelopen vrijdag twee maanden later mochten ontvangen staat eigenlijk dat hij zijn zorg daarover wil uitspreken.

[0:43:38] En dat is weinig opgepikt in de media, dus ik wil hem graag de gelegenheid geven om daar nog wat meer over te zeggen.

[0:43:43] Zeker gezien de grote woorden, namelijk dat dergelijke uitingen het vertrouwen in onze democratie kunnen ondermijnen en enorme onrecht doen aan de inzet van betrokkenen, waar ik mij van harte bij aansluit.

[0:43:55] Dan het tijdspad over het verkorten van verkiezingen.

[0:43:58] Interessant eerste advies volgens mij van de kiezeraad met ook een hele reeks no-regret-maatregelen waarvan ik graag hoor van de minister hoe hij daarmee nu al aan de slag gaat.

[0:44:08] En eerder heeft het CDA onder andere ook aandacht gevraagd voor de fiscale vrijstelling van de vrijwilligersvergoeding voor stembureauleden.

[0:44:16] Hoe staat het daarmee?

[0:44:17] Ook de meewerkplicht voor gebouwenbeheerders vond ik een interessante, niet per se no regret, want er gaat wel wat achter vandaan komen, maar wel een interessante om verder te verkennen.

[0:44:27] Wat mij betreft zo ook het registreren van meer Nederlanders in het buitenland, waar volgens mij nog een hele grote groep niet geregistreerd is.

[0:44:34] En er staat er in het advies van de kiesraad, hierop moet communicatie worden versterkt.

[0:44:39] Wat mij betreft gaan we dat inderdaad met buitenlandse zaken alvast oppakken, om te zorgen dat onze posten in het buitenland dat ook beter gaan doen.

[0:44:47] Dus ik hoor graag wat de minister daar met zijn collega-minister al over heeft besproken of bereid is in gang te zetten.

[0:44:54] En wat mijn fractie betreft gaan we ook voor Nederlanders in het buitenland een pilot doen met digitaal stemmen voor Nederlanders in het buitenland.

[0:45:00] Dus niet alleen dat briefstembewijs wat digitaal wordt opgestuurd, wat je kan uitprinten, maar gewoon echt

[0:45:06] Digitaal stemmen, zoals dat ook in andere landen wel gebeurt.

[0:45:10] Dan het fameuze nieuwe stembiljet.

[0:45:13] Ook ik ben benieuwd naar de percentage stemmen op lijsttrekkers, want tijdens de behandeling van de experimentenwet was dat ook een van de aandachtspunten, terwijl ik het nu, ook in de korte evaluatie van deze keer, eigenlijk niet teruglees als een relevant gegeven.

[0:45:25] Dus ik hoop dat we dat na de gemeenteraadsverkiezingen wat uitgebreider krijgen.

[0:45:29] En dan heb je aan de ene kant de ongeldige stemmen, die zijn uitgebracht.

[0:45:32] Een relevante factor, volgens mij, om naar te kijken.

[0:45:35] Aan de andere kant heb je ook minder telfouten, als het goed is.

[0:45:38] Dus ik hoop dat dat ook inzichtelijk wordt gemaakt, want dat is ook een van de redenen waarom het enthousiasme groot is onder kiezers, stembureauleden en gemeenten, volgens mij.

[0:45:48] En die uitvoerbaarheid van verkiezingen is wel degelijk een probleem op dit moment.

[0:45:52] Maar het moet er niet toe leiden dat inderdaad de kandidaten verdwijnen en alleen de partijen naar boven komen.

[0:45:57] Terwijl met het toesturen van het hele overzicht van kandidaten kan je juist ook meer informatie geven over de kandidaten die op het stembouillet staan, wat nu nog niet gebeurt, maar bijvoorbeeld de leeftijd of geboortedatum van kandidaten kan voor bepaalde kiezers een heel relevante factor zijn bij het uitbrengen van de stem, terwijl dat niet een gegeven is wat nu wordt gecommuniceerd.

[0:46:21] En ook het belang van goede voorlichting.

[0:46:23] Ik heb zelf bij de Europese parlementsverkiezingen in Alphen aan de Rijn gestemd, omdat dat een van de deelnemende gemeenten was.

[0:46:31] Volgens mij goede voorlichting die je daar krijgt, maar je krijgt een pas vlak voordat je gaat stemmen.

[0:46:36] Dus het is ook misschien wel nuttig om inderdaad daarvan te leren en ik ben benieuwd wat er al geleerd is over hoe je die voorlichting doet.

[0:46:43] Staat er ook iets in de lokale krant voor de gemeenteraadsverkiezingen in deze gemeenten, zodat je ook thuis alvast even op je gemak dat totje kan nemen en zeker afhankelijk van je doenvermogen en hoe spannend je het vindt om te gaan stemmen, volgens mij relevant voor het omlaagbrengen van het foute percentage.

[0:47:00] Dan de beroepsmogelijkheid.

[0:47:01] Ik was er ook al voor voordat het Europees Hof daar een uitspraak over deed, want ook de OVSC als verkiezingswaarnemer heeft ons daar al een aantal keer aan herinnerd dat het belangrijk is om dat te doen.

[0:47:11] Alleen de bezwaren die worden genoemd, met name ook over die termijnen, is natuurlijk wel een hele relevante, want ik ben er eigenlijk voor om het breder toegankelijk te maken, die beroepsmogelijkheid.

[0:47:21] Maar ja, wat betekent dat voor de termijnen die we juist willen verkorten met dat kiesraadadvies?

[0:47:27] Dus ik hoor graag wat er nou ook wat kwantitatiever de verwachtingen zijn, want nu is het een kwalitatieve inschatting, ook in het advies van de Raad van State, maar ik zou daar graag wat meer duidelijkheid over hebben.

[0:47:38] Dan de weerbaarheid ten slotte.

[0:47:41] De minister zegt de impact op de verkiezingsuitslag is beperkt.

[0:47:46] Ik ben benieuwd waar hij dat precies uit afleidt en hoelang hij dat nog droog kan houden, ook als je ziet hoe snel de ontwikkelingen gaan van desinformatie.

[0:47:55] De Russische trollen uit West-Afrika werden al even genoemd, maar er zijn heel veel andere manieren waarop het ook gebeurt.

[0:48:03] En dan zie ik dat de flaggerstatus, zoals het dan heet, dat BZK precies één post onder de aandacht heeft gebracht van X en Meta, waar dan drie dagen later pas, na eerst zeggen, nee hoor, dit is nergens mee in strijd, gaan ze pas drie dagen later gaan ze het uiteindelijk verwijderen, terwijl we juist ook in de rapporten hebben gezien hoe snel het gaat.

[0:48:23] Dus ik hoor graag, wat gaat hij nou hier als vervolg op doen?

[0:48:29] Dank u wel.

[0:48:30] Meneer Sneller, voor uw bijdrage en ik draag graag het voorzitterschap aan u over.

[0:48:38] Hoe lang hij nodig heeft?

[0:48:40] Er zijn wat behoorlijk technische en juridische vragen gesteld.

[0:48:43] Daar zijn we druk mee doende.

[0:48:45] Het gros van de vragen komen we echter wel uit.

[0:48:47] Een half uurtje, dan hoop ik in ieder geval zoveel mogelijk van uw vragen te kunnen beantwoorden.

[0:48:53] Dan gaan we om tien voor half vijf weer verder.

[0:48:58] en schors ik de vergadering.

[1:20:29] Het is tien voor half vijf.

[1:20:31] We hadden afgesproken dat we dan weer zouden beginnen.

[1:20:33] Dus ik heropen de vergadering en geef het woord graag aan de minister van Binnenlandse Zaken.

[1:20:38] Ja, voorzitter, dank u wel.

[1:20:40] Zoals te doen gebruikelijk, maar wellicht voor de nieuwe leden, zal ik beginnen met een korte inleidende spreektekst.

[1:20:47] Daarna per blokje de diverse vragen zo goed mogelijk proberen te beantwoorden.

[1:20:52] Dat zal gaan via de Tweede Kamerverkiezing, de gemeenteraad, het nieuwe stembiljet, een kopje weerbaarheid en een kopje varia.

[1:21:01] En dan kunnen we vanaf daar kijken hoe verder.

[1:21:06] Allereerst dank voor de gelegenheid om te spreken over de verkiezingen en het verkiezingsproces.

[1:21:11] En ook dank voor de vele complimenten die u heeft gegeven aan de vele vrijwilligers.

[1:21:15] Laat ik ook meteen maar even zeggen hoeveel dat er dan zijn.

[1:21:17] Dat zijn er meer dan 100.000.

[1:21:19] En voor de aard en omvang, het is het grootste evenement wat Nederland eigenlijk kent in die orde.

[1:21:26] En dan tel ik natuurlijk iets als een voetbalevenement dan even niet mee.

[1:21:30] Maar dat geeft wel aan hoe groot dit is.

[1:21:32] Vrije en eerlijke verkiezingen zijn de ruggengraat van onze democratie en daarom moeten we dat koesteren.

[1:21:39] En we koesteren dan ook dat verkiezingen in Nederland vrij en eerlijk zijn en het vertrouwen van burgers hierin heel erg groot is.

[1:21:45] Om dat vertrouwen vast te houden en te voorkomen dat de verkiezingen worden ondermijnd of heimelijk worden beïnvloed, werk ik aan het verder beschermen van en het verbeteren van het verkiezingsproces.

[1:21:53] Zo zorgen we ervoor dat onze verkiezingen robuust, toegankelijk, uitvoerbaar en weerbaar blijven en zijn.

[1:22:00] 29 oktober waren de verkiezingen van de leden van de Tweede Kamer.

[1:22:04] We kunnen samen terugkijken op een goed verlopen verkiezingen.

[1:22:07] Een verkorte evaluatie van deze verkiezingen heb ik begin deze week aan uw Kamer gestuurd.

[1:22:11] Hierin ligt de focus op de ervaringen van de verkiezingen die van belang zijn voor de aankomende gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart.

[1:22:18] Ook ga ik in deze brief in op de eerste ervaringen van het experiment met het nieuwe stembiljet die tijdens deze verkiezingen heeft plaatsgevonden.

[1:22:25] Een uitgebreide evaluatie van zowel de Tweede Kamerverkiezingen als de gemeenteraadsverkiezingen, inclusief verslagen van de uitgevoerde onderzoeken en het experiment met het nieuwe stembeleg, volgt na de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.

[1:22:38] Op dat moment zal ik ook een geactualiseerde versie van de verkiezingsagenda in uw Kamer toezien.

[1:22:42] Samen met de Kiesraad, de VNG en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken maak je hierin afspraken over de gewenste verbeteringen in het verkiezingsproces in de komende jaren.

[1:22:51] Om te zorgen dat iedereen kan stemmen, werken gemeente en de kiesraad hard aan de organisatie van robuuste, eerlijke en toegankelijke verkiezingen en daarbij ondersteuning hen waar nodig.

[1:23:01] De beantwoording van de vragen doe ik aan de hand van de volgende onderdelen.

[1:23:04] Tweede Kamerverkiezingen 2025 en de gemeenteraadsverkiezingen 2026, het nieuwe stembiljet, weerbaarheid en Varia.

[1:23:11] En dat brengt mij bij het eerste kopje, de Tweede Kamerverkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen.

[1:23:23] Ook hier per blokje doe ik even een korte inleiding voor de beeldvorming.

[1:23:28] Op 29 oktober waren dus de verkiezingen voor de leden van de Tweede Kamer.

[1:23:32] De opkomst was bij deze verkiezingen met 78,3% hoger dan de Tweede Kamerverkiezingen van 2023, die op 77,7% bleven steken.

[1:23:42] Ik concludeer dat de verkiezingen, mede dankzij de inzet van gemeenten, duizenden vrijwilligers en de kiestraat, goed is verlopen.

[1:23:48] De commissie heeft voor het onderzoek van geloofsbrieven geconcludeerd dat de verkiezingen eerlijk, transparant en controleerbaar zijn geweest.

[1:23:55] Er zijn geen aanwijzingen dat er ongewest een verkiezingsbeïnvloeding heeft plaatsgevonden die effect hebben gehad op het verloop of de uitkomst van de verkiezingen.

[1:24:02] Maar toch is het niet vanzelfsprekend dat onze verkiezingen behoed zijn van heimelijke beïnvloeding of andere vormen van ondermijning.

[1:24:08] Het ministerie van BZK neemt daarom maatregelen om het verkiezingsproces weerbaar te houden, ook richting de gemeenteraadsverkiezingen.

[1:24:15] En daar kom ik zo op terug bij het blok weerbaarheid.

[1:24:20] Dan de vragen.

[1:24:21] De heer Van Balen van DENK, gaat de minister de opkomstbevordering verder versterken?

[1:24:26] Wat gaat hij slimmer doen en hoeveel budget is daarvoor beschikbaar bij de komende gemeenteraadsverkiezingen?

[1:24:31] Is dat ook meer dan bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen?

[1:24:34] In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen gaan we een activerende publiekscampagne starten.

[1:24:39] Daarbij ligt de nadruk op het belang van stemmen, op het gevoel dat stemmen er überhaupt toe doet.

[1:24:45] In de campagne gaat extra aandacht uit naar specifiek twee doelgroepen, de situationele niet-stemmers.

[1:24:51] En de jongeren.

[1:24:52] En dit zijn de groepenkiezers die soms wel en soms niet stemmen.

[1:24:56] Zo is de afgelopen verkiezingen een subsidie toegekend aan de Nationale Jeugdraad en de kiesmannen.

[1:25:01] De NIR ontwikkelde de campagne Alles is Politiek en de kiesmannen verzorgden verkiezingsshows op mbo-scholen.

[1:25:07] Overigens heb ik in de afgelopen maanden regelmatig hier ook aan bijgedragen en ik kan u allen aanraden met de nodige enthousiasme, mocht u gevraagd worden, doe daar vooral aan mee, want het is ontzettend leuk en motiverend om met de jongeren daarover in gesprek te gaan.

[1:25:24] Gemeenten worden ondersteund met een toolkit waarbij ze lokaal gerichte toegankelijke informatie kunnen delen met kiezers.

[1:25:31] En dan over het budget.

[1:25:32] Het budget voor de opkomstbevorderende campagne is 1,2 miljoen voor maatwerkcommunicatie aan specifieke doelgroepen is dit 400.000 euro.

[1:25:42] En het budget voor de campagne en het budget voor de communicatie aan specifieke doelgroepen is voor de komende GR gelijk gebleven aan het budget als bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen.

[1:25:52] De heer Van Baarle stelt ook dat uit onderzoek naar drukkelijk de opkomst samenhangt met het vertrouwen van burgers in de politiek en hierin ligt een belangrijke taak voor volksvertegenwoordigers.

[1:26:03] Ik kan uw oproep eigenlijk alleen maar van harte ondersteunen.

[1:26:06] Wat u zei van we zijn er allemaal bij om het vertrouwen in de politiek te vergroten.

[1:26:12] Dus u vindt mij daarin geheel aan uw zijde.

[1:26:18] De heer Sneller, kan de minister meer zeggen over de uitspraken en over twijfels over het verkiezingsproces?

[1:26:23] Ja, mijn opvatting is en blijft, we hebben goede verkiezingen gehad.

[1:26:26] Het proces is eerlijk verlopen en ik heb grote waardering voor alle vrijwilligers en ambtenaren die zich hiervoor hebben ingezet.

[1:26:32] Ik heb de democratie, net als u allen, hoog zitten.

[1:26:36] We hebben een heel robuust verkiezingsproces dat ook internationaal hoog in aanzien staat.

[1:26:40] Ten eerste is het een papieren proces.

[1:26:42] Dat maakt dat we eigenlijk altijd terug kunnen kijken hoe de uitslag tot stand is gekomen.

[1:26:47] Ten tweede bevat het verkiezingsproces veel controles, zoals de mogelijkheid tot hertellingen, gemeentelijke stembureaus die naar de tellingen kijken, de kiesraad die controle naar controle doet en een commissie van de Tweede Kamer die nogmaals een check uitvoert voordat de uitslag definitief wordt vastgesteld.

[1:27:02] En ten derde wordt het proces uitgevoerd met behulp van tienduizenden burgers en ambtenaren en die werken allemaal samen bij de stemming, het tellen en tot standkomen van de uitslag met elkaar, kijken met elkaar mee en controleren elkaar.

[1:27:14] Ook hier ben ik recent bij een stembureau geweest.

[1:27:17] Mocht u een keer in de gelegenheid zijn om hier in Den Haag op het centrale bureau te kijken, dan ziet u hoe zorgvuldig dat gaat en hoeveel tolpoortjes je door moet voordat uiteindelijk de uitslag wordt ingevoerd.

[1:27:28] Een aanrader.

[1:27:31] Iedereen kan tijdens het verkiezingsproces meekijken en melding maken als men denkt dat er ergens een fout is gemaakt.

[1:27:36] Dit wordt dan onderzocht en indien nodig wordt er herteld.

[1:27:39] Zoals de kiesraad en de Tweede Kamer ook hebben vastgesteld, en zoals ik zelf ook al heb benadrukt, hebben zich geen onregelmatigheden voorgedaan die de betrouwbaarheid van de verkiezingen in twijfel trekken.

[1:27:49] De uitslag is inmiddels officieel vastgesteld en daar heeft iedereen zich aan gecommiteerd.

[1:27:52] Dat is terecht en is een bevestiging van het feit dat we een solide en betrouwbaar proces hebben met elkaar.

[1:27:58] En ik voeg daaraan toe, ik zie graag dat we net zulke goede verkiezingen hebben eigenlijk bij de aankomende gemeenteraadsverkiezingen als bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen.

[1:28:08] Vraag van het lid Sneller, graag inzichtelijk maken in hoeverre er minder telfouten zijn.

[1:28:13] Ik heb van de kiesraad begrepen dat het tellen rustiger verloopt als er minder verschuivingen lijken te zijn.

[1:28:18] Dat gaat voornamelijk dan over het tellen met het nieuwe stembiljet.

[1:28:22] Ik onderschrijf dat ook, het is echt een serene rust in het stembureau.

[1:28:26] Ook geven ambtenaren aan dat het nieuwe stembiljet zorgt voor rust, een snellere telling en het tellen van de stemmen gemakkelijker verloopt dan bij het huidige stembiljet.

[1:28:35] Het is bij dat grote biljet echt een ratelen bij de behangrollen aan stempapier en het doorgeven over hele grote tafels.

[1:28:44] En als je dan het verschil ziet bij dat kleine stembiljet, dan kan ik me indenken dat de tellers daar echt mee geholpen zijn.

[1:28:50] Kan de minister reflecteren op de grote groep niet geregistreerde kiezers in het buitenland?

[1:28:55] In de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen zal ik ook een actualisering van de verkiezingsagenda dan opnemen.

[1:29:00] En hierin zal ik ingaan op de communicatie richting de kiezers in het buitenland en eventuele maatregelen die hierin kunnen worden meegenomen om de registratie van deze kiezers te vereenvoudigen en de opkomst vooral te vergroten.

[1:29:11] En ik verwacht u deze brief voor de zomer dan ook toe te sturen.

[1:29:21] Ik zeg het van tevoren, de heer Vermeer, vier interrupties.

[1:29:24] Ik geef het woord graag aan de heer Vermeer.

[1:29:27] Ja, dank u wel, voorzitter, om op dat laatste puntje terug te komen.

[1:29:31] Bij de laatste verkiezingen, nogal veel mensen uit het buitenland die ons benaderd hebben, dat de afstanden daar vele malen groter zijn dan hier in Nederland.

[1:29:42] of de minister in de brief die die gaat sturen ook naar dat concrete probleem gaat kijken hoe dat in het buitenland gaat om kiesgerechter te worden.

[1:29:57] De heer Vermeer geeft een aandachtspunt mee en ik ben uiteraard bereid om die in die brief dan ook mee te nemen.

[1:30:05] Dan haal ik bij dit blokje nog eentje.

[1:30:09] Ik was eigenlijk verbaasd dat bij de experimenteergemeentes, dat daar waar mensen alleen de partij aangevinkt hebben en niet de kandidaat, dat dat als een geldige stem geïnterpreteerd is.

[1:30:24] Omdat ons hele systeem officieel helemaal geen partijen kent, maar dat het verkiezingen voor volksvertegenwoordigers zijn.

[1:30:32] Dus hoe kan dat dan, en ik wil daar ook graag een

[1:30:36] Later, daar mag schriftelijk op teruggekomen worden, een juridische antwoord op van hoe dat als een geldige stem geïnterpreteerd kan worden die automatisch aan een lijsttrekker toegekend wordt, want wij kennen volgens de wet volgens mij helemaal geen partijen en onzeker geen lijsttrekkers binnen een partij die dan automatisch een stem zouden krijgen.

[1:30:59] Ik heb genoteerd dat het derde blokje is het nieuwe stembiljet.

[1:31:03] Maar ik ga naar... Ja, maar ik ga naar... Heel goed, ik ga naar de minister.

[1:31:07] Ja, we hebben van tevoren toen wij onder de noemen van dit experiment met dat kleine stembiljet aan de gang gingen, hebben wij een uitzonderingsmogelijkheid hiervoor opgenomen.

[1:31:18] En daar zit hem de vraag in, het antwoord in van de vraag van de heer Vermeer, dat dit één van de uitzonderingen is die daarin is gezeten.

[1:31:27] Nu we toch bij het kleine stembeleid zijn.

[1:31:29] Ik moet u onderbreken.

[1:31:30] De heer Klemink en daarna de heer Van Barth.

[1:31:34] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:31:35] De minister zei dat hij de opkomst wil vergroten van de buitenlandse stem.

[1:31:39] En tegelijkertijd zijn we ook aan het zoeken naar mogelijkheden om het proces te versnellen tussen het vak van het kabinet en nieuwe verkiezingen.

[1:31:48] En een van de opties die de kiesraad in het eerste deel van haar advies meegeeft is kijk ook naar het proces van buitenlandse stemmen.

[1:31:54] En dat zou kunnen betekenen om versnelling daar aan te brengen.

[1:31:58] dat er wellicht de opkomst minder groot is dan nu.

[1:32:03] Het betekent dus met opmerking van de minister, voorzitter, dat hij zegt ik wil de opkomst vergroten van het buitenlandse stem, dat hij dus niet kiest voor de opties die de kiesgaard meegeeft om het proces te versnellen als het gaat om het buitenlandse stemproces.

[1:32:17] Nou verkiezers in het buitenland kunnen zichzelf al doorlopend registreren dus we moeten echt gaan zoeken van hoe kunnen we dan heel veel zaken van die u als commissie hier vandaag aan de orde stelt vragen een drukkelijke balans tussen gaan we links af met negatieve gevolgen voor rechts enzovoort en we willen graag allemaal sneller maar dat heeft ook

[1:32:36] gevolgen die negatief uitpakken.

[1:32:38] En daar moeten we het echt later nog een keer over hebben, ook in relatie tot bijvoorbeeld het nieuwe stembiljet en alles wat wij hier aan het doen zijn.

[1:32:47] Ja, in het buitenland is inderdaad dus veel gericht zal worden op communicatie en over hoe we dat dan gaan doen en hoe gaan we die stemmers dan bereiken.

[1:32:54] Of het daar echt 1,2,3 sneller kan, met alle negatieve gevolgen van dien, dat betwijfel ik eerlijk gezegd.

[1:33:03] Uiteraard gaan we daar op een ander moment wat verder op in.

[1:33:05] Maar ik hoor de minister zeggen dat, en ik intedeer het als een doelstelling, om de opkomst van de buitenlandse stemmers te vergroten.

[1:33:13] En als dat een doelstelling is, hoe verhoud je dat dan toch echt met de opties die wij nog moeten discussiëren met elkaar om het proces te versnellen.

[1:33:21] En dat zou kunnen betekenen dat die doelstelling niet te handhaven is.

[1:33:24] Dus ik zit even te zoeken naar betekent deze keuze eigenlijk dus ook iets voor de keuze als het gaat om het proces versnelling mogelijk via proces aanpassing van de buitenlandse stemming.

[1:33:35] Ik denk dat we daar bij de uitwerking van die we later hebben nog dieper op in moeten gaan, maar u heeft wel een terecht punt dat het een lijkt te bijten met het andere.

[1:33:44] Ik denk wel dat we in de communicatie nog wel wat kunnen winnen daarin.

[1:33:50] Voorzitter.

[1:33:50] Dat was de heer Klemming, dan gaan we naar de heer Van Beilen.

[1:33:55] Dank u wel, voorzitter.

[1:33:56] De minister geeft aan dat er een activerende publiekscampagne gevoerd gaat worden, gericht op de situationele niet-stemmer en jongeren.

[1:34:06] En dat het bedrag wat we daarvoor vrijgemaakt hebben, dat dat gelijk is aan het bedrag dat we vrijgemaakt hebben bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022.

[1:34:16] De Tweede Kamerverkiezingen.

[1:34:17] Aha, dan begrijp ik hem goed.

[1:34:21] Nu vraag ik me af,

[1:34:22] Als we het hebben over een bedrag van 1,2 miljoen plus 400.000 euro, we hebben 342 gemeenten, 13,4 miljoen kiesgerechtigden.

[1:34:34] Als we zien dat de opkomst echt al een tijdje aan het dalen is, met name bij die lokale verkiezingen, of we dan wel voldoende inspanningen leveren op het gebied van de opkomstbevordering met dit

[1:34:47] budget en ook de inspanningen die de minister voor ogen heeft.

[1:34:51] Dus ik zou graag iets meer willen horen over hoe hij nou denkt dat hij hiermee echt het verschil kan maken.

[1:34:59] We hebben al enigszins het verschil gemaakt in de afgelopen campagne.

[1:35:02] Het is u mogelijk niet echt opgevallen, maar het verschil met voorgaande campagnes was dat in de voorgaande campagne kondigden we aan de verkiezingen komen eraan, punt.

[1:35:14] Dat werkte maarmatig en deze campagne heeft zich veel meer gericht op de verkiezingen komen eraan en ga stemmen.

[1:35:22] En dan wel met het specifieke doelgroepen de situationele niet stemmers en de jongeren.

[1:35:28] Ja, de proef op de som die zal de komende tijd zich uit moeten gaan wijzen bij de gemeenteraadsverkiezingen of dat een effect ook heeft op de gemeenteraadsverkiezingen.

[1:35:36] Kijk, de fout, de marge aan de bovenzijde voor deze verkiezingen is vrij klein.

[1:35:40] De opkomst bij Tweede Kamerverkiezingen is traditioneel de hoogste.

[1:35:45] Daar hebben we toch een kleine winst weten te boeken.

[1:35:47] Ik moet wel zeggen, ik had

[1:35:48] iets optimistischer zelf, een doelstelling van 80 procent.

[1:35:51] Dat is niet gelukt helaas.

[1:35:54] Maar bij de gemeenteraadsverkiezingen moet zich dat uit gaan wijzen.

[1:35:58] Daarnaast doen gemeentes zelf ontzettend veel.

[1:36:02] Ook bij deze verkiezingen ben ik bij diverse gemeentes geweest die echt juist zich focussen op die wijken waar heel erg lage opkomst was.

[1:36:11] Dat doet men met buurteams.

[1:36:12] Ik heb hele creatieve oplossingen gezien met

[1:36:15] Jongeren inzetten, wijkregisseurs, van alles heb ik wel voorbij zien komen.

[1:36:20] Echt de uiterste best om de mensen te mobiliseren.

[1:36:24] Ik denk echt dat we de evaluatie van deze verkiezingen af moeten wachten om te kijken of die hele campagne en die massale inzet tot resultaat gaat leiden.

[1:36:35] Dat is voldoende van de kant van de Kamer in dit blokje.

[1:36:38] Dan ga ik terug naar de minister.

[1:36:40] Dan begin ik nu toch echt aan het experiment met het nieuwe stembiljet.

[1:36:44] Het huidige stembiljet is groot en lastig te hanteren voor kiezers en stembureauleden.

[1:36:49] Met name bij de verkiezingen van de Tweede Kamer worden alle grenzen van het papier opgezocht om alle partijen, namen en overige gegevens op dat biljet te krijgen.

[1:36:57] Dit was overigens echt, voor uw informatie, meer kan niet.

[1:37:01] Dit was het maximum.

[1:37:03] Het resulteert in een onhandzaam en voor veel kiezers onleesbaar stembiljet.

[1:37:07] In het bijzonder geldt dit voor blinde en slechtziende kiezers.

[1:37:11] Maar ook mensen met een motorische beperking, zoals bijvoorbeeld mensen met Parkinson, hebben met het huidige stembiljet grote moeite om zelfstandig te kunnen stemmen.

[1:37:20] Ook de commissie voor het onderzoek naar de geloofsbrieven benoemt dit en geeft aan dat veel klachten van kiezers gaan over de grote.

[1:37:26] De grootte van het huidige stembiljet is aanleiding voor veel klachten van kiezers en deze gaan vooral over het gebrek aan privacy, de grootte, de leesbaarheid en de begrijpelijkheid van het stembiljet.

[1:37:36] Het nieuwe, kleinere stembiljet waar nu mee geëxperimenteerd wordt, is sinds 2010 in ontwikkeling en uitgebreid getest door diverse doelgroepen.

[1:37:44] Hij is kleiner omdat de namen van de kandidaten niet meer om het stembiljet staan, maar op het overzicht van de kandidaat hangen dat in het stemhokje direct raadpleegbaar is.

[1:37:52] In vijf gemeenten is tijdens de verkiezing geëxperimenteerd met het nieuwe, kleinere stembiljet.

[1:37:57] Uit de eerste resultaten van de evaluatie die is gehouden onder kiezers, stembureauleden en gemeenten blijkt het enthousiasme voor het nieuwe stembiljet groot.

[1:38:05] Ook de commissie voor het onderzoek van geloofsbrieven benoemt in haar verslag de voordelen van het stembiljet en de positieve ervaringen daarmee.

[1:38:11] Zo benoemt de commissie dat kiezers het stembiljet overzichtelijk en handig vinden.

[1:38:15] De commissie adviseert de Kamer en de regering om korte termijn stappen te zetten met het kleinere stembiljet.

[1:38:20] De commissie vindt het daarom noodzakelijk de Kamer en de regering erop te wijzen dat het op deze manier met het grote stembiljet echt niet meer kan.

[1:38:28] En ik ben het hierin eens met de commissie.

[1:38:30] Bij de gemeenteraadsverkiezingen wordt in elf gemeenten, Alphen aan de Rijn, Boekholm, Gouda, Leiden, Meijerijstad, Middeldelfland, Nijmegen, Noordoostpolder, Sertogenbosch, Soest en Tienanlo, opnieuw met het kleinere stembiljet geëxperimenteerd.

[1:38:42] En ik heb daar vorige week, en die documenten zal ik u ook eerder als een toekomen, Gouda aan toegevoegd.

[1:38:49] Het enthousiasme om deel te nemen aan dit experiment is onverminderd groot.

[1:38:54] Dit voorjaar verwacht ik uw Kamer verder te informeren over de uitgebreide evaluatie van het experiment met het nieuwe stembiljet.

[1:39:00] Gelet op de ervaringen van kiezers, stembureau leden en gemeenten bij de eerste experimenten sta ik uitermate positief tegenover dit nieuwe stembiljet.

[1:39:08] Op basis van de evaluatie van het experiment ben ik dan ook voornemens om een raamwerk op te stellen voor de landelijke invoering hiervan.

[1:39:15] Er waren ook diverse vragen over.

[1:39:17] Van de heer Van Baarle, Vermeer ergens, over klopte de lezing dat het ongeldigheidspercentage bij het nieuwe stembiljet, 0,47 procent, hoger is dan het bij het huidige stembiljet, 0,26 procent.

[1:39:34] Kan de minister uitleggen hoe dit zich verhoudt tot de conclusie dat het nieuwe biljet beter werkt en worden deze cijfers straks eerlijk meegenomen bij de evaluatie naar de gemeenteraadsverkiezing?

[1:39:43] Graag een reactie van het kabinet op wat met het nieuwe stembiljet opgelost wordt, terwijl vier tot vijf keer zoveel ongeldige stemmen zijn uitgevoerd.

[1:39:50] De daling die ik in de evaluatiebrief benoem is het aantal ongeldige stemmen dat is uitgebracht bij het tweede experiment met het nieuwe stembiljet ten opzichte van het eerste experiment.

[1:40:00] Dat werd gehouden in 2024 bij de verkiezingen van het Europese parlement.

[1:40:04] Dat percentage was toen 0,74% en dat is dus bij de recente verkiezing gedaald naar 0,47%.

[1:40:18] Dat is weliswaar vier tot vijf keer zoveel ongeldige stemmen bij de verkiezing van het Europees Parlement, maar nog geen twee keer zoveel ongeldige stemmen bij de Tweede Kamerverkiezing.

[1:40:26] Dat is dus een aanmerkelijke verbetering.

[1:40:29] Het klopt dat het percentage ongeldige stemmen bij het nieuwe kleinere stembiljet nog wel hoger is dan bij het huidige stembiljet.

[1:40:35] Dat kiezers moeten wennen aan een nieuw model stembiljet, waardoor in eerste instantie meer ongeldige stemmen worden uitgebracht, ligt ook wel een beetje in de lijn der verwachtingen.

[1:40:42] Maar de twee experimenten laten wel te degen zien

[1:40:45] dat er een lerend vermogen onder de kiezers zit.

[1:40:48] Ook is naar aanleiding van het eerste experiment de voorlichting aan kiezers verbeterd.

[1:40:58] Ja.

[1:40:58] Dan ga ik nog een keer naar de heer Vermeer.

[1:41:02] Ja, voorzitter, maar dat is dus inclusief de uitzondering die er al gemaakt is voor mensen die alleen maar de partij aangevingd hebben, terwijl dat feitelijk een incorrecte manier van stemmen is.

[1:41:15] Dus feitelijk moet dat percentage daar ook nog bij opgeteld worden om het aantal fout stemmers goed te kunnen bepalen.

[1:41:22] Want ik neem aan dat zodra de experimenteerfase voorbij is dat de Kamer niet akkoord kan gaan met het aanvinken van een partij, omdat dat feitelijk gewoon niet klopt.

[1:41:36] ...beginnend met het laatste, tenzij de Kamer inderdaad de regelgeving aanpast.

[1:41:41] En in het huidige experiment is een stem zoals u die schetst op een partij... ...is dus niet als een foutstem aangemerkt... ...omdat we daar een uitzonderingspositie voor hadden gecreëerd... ...in verband met de experimenteerruimte die we hierin zochten.

[1:41:56] Dus dan moet je het ook nog in een groter perspectief zien, het percentage en de opkomst en dergelijke.

[1:42:03] En dan ben ik nog steeds uitermate positief over het huidige experiment.

[1:42:10] GroenLinks, PvdA.

[1:42:14] Alleen het aantal ongeldige stemmen is bij het nieuwe stembiljet hoger dan het nieuwe stembiljet.

[1:42:17] Het is een kwestie van gewenning.

[1:42:20] Het is geen goed teken dat één van de gemeenten uit het experiment is gestapt.

[1:42:23] Hoe ziet u dit?

[1:42:24] Nou ja, de gewenning is er zeker.

[1:42:26] Ik was zelf overigens in Alphen aan de Rijn en er werd ook door de kiezers zelf aangegeven van

[1:42:30] Er staan dan begeleiders om het nog een keer te benadrukken.

[1:42:34] Het is een nieuw stembiljet.

[1:42:35] Nee, ik weet al hoe het gaat, want ik was er de vorige keer ook.

[1:42:37] Dat is wel een opmerking die veelal heb gehoord.

[1:42:39] Dus ja, het is zeker gewenning.

[1:42:42] Ja, Borne heeft besloten om uit het experiment te stappen.

[1:42:44] Dat is zeker jammer, want voor ieder experiment moet de gemeenteraad van de desbetreffende gemeente instemmen om daar aan mee te doen.

[1:42:51] En Borne heeft gezegd van nou, we hebben dit gedaan en we doen dat niet.

[1:42:56] Nog eens, dat was destijds gemotiveerd door het ongeldigheidspercentage.

[1:43:03] Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen bleek dat het ongeldigheidspercentage aanzienlijk is gedaald, maar het College van Born heeft toch besloten om niet voor te gaan en mee te doen met het experiment.

[1:43:13] De ruimte wordt ruimschootsingevuld door andere enthousiaste gemeenten en de uitslagen daarvan zullen zich kort na de gemeenteraadsverkiezingen wel weer presenteren en ik hoop eerlijk gezegd dat de stijgende lijn daar ook wederom inzichtbaar is.

[1:43:26] Kan de minister aangeven wanneer hij een voorgenomen besluit tot landelijke invoering van het nieuwe stembiljard naar de Kamer stuurt?

[1:43:35] Zoals ik al zeg, ik ben op basis van de twee experimenten uiterst positief hierover.

[1:43:41] En na een positieve evaluatie van het experiment tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2026, zal ik het proces tot landelijke invoering dan ook opstarten.

[1:43:49] En dan ga ik het proces ook met uw Kamer delen.

[1:43:54] Dan de laatste vraag van dit blokje.

[1:44:01] Dat ging voornamelijk over voorlichting, gesteld door de heer Sneller.

[1:44:10] Een voorbeeld van de voorlichting die her en der gestuurd wordt.

[1:44:15] Ze vangen een flyer met voorlichting over het nieuwe stembiljet en worden zo verwezen naar de website nieuwstembiljet.nl en waarop ze in de weken voorafgaand aan de verkiezing alle informatie kunnen vinden.

[1:44:26] Daarnaast doen de gemeenten ook aan lokale huis-aan-huisbladen promotie over het nieuwe stembiljet.

[1:44:33] Dan nog social media en ook bij de kandidatenlijst die de kiezers thuis ontvangen zit er informatie over het nieuwe stembiljet en die flyer wordt ook nog verspreid via bibliotheken, buurthuizen enzovoort.

[1:44:44] En uiteindelijk, als je dan in het stemlokaal belandt, dan is er ook nog een extra stembureau lid aanwezig die aan iedere kiezer informatie verstrekt.

[1:44:53] Dan ben je volgens mij van begin tot eind aardig geholpen.

[1:44:59] Dat brengt mij bij het einde van het blokje over het nieuwe stembiljet, voorzitter.

[1:45:02] Een interruptie van de heer Erkens.

[1:45:04] Ja, voorzitter.

[1:45:05] Het is goed om te horen dat die leereffecten ernaast zijn, dat je ziet dat het aantal ongeldige stemmen afneemt.

[1:45:11] Tegelijkertijd, als je hem landelijk uitrolt volgende keer, zul je dus weer met een hoger percentage op het begin eindigen, omdat iedereen door die leerkeur vermoedt, behalve het feit dat je beter leert communiceren erover als overheid.

[1:45:21] 0,47 procent zou nog steeds gaan om circa 50.000 stemmen natuurlijk bij de laatste verkiezingen, heel veel ongeldige stemmen.

[1:45:30] Welke lessen ziet de minister hierin wel die ook breder getrokken kunnen worden als je het landelijk zou uitrollen en zou er verwachtend dan inderdaad zijn dat je wel op een lager percentage kan uitkomen na deze experimenten?

[1:45:44] Nou ja, kijk, als we zover gaan dat we het landelijk uitrollen, dan is ook een landelijke campagne mogelijk en dan kan je dus die communicatie die nu nog heel lokaal plaatsvindt, kan je dan ook daarvoor benutten.

[1:45:56] Het percentage, ja, ook

[1:45:59] afhankelijk van wat er gaat gebeuren bij de komende gemeenteraadsverkiezingen.

[1:46:03] Die wil je natuurlijk zo laag mogelijk hebben.

[1:46:05] En inderdaad, dan zal heel Nederland door een leerkeur vermoeten.

[1:46:08] Anderzijds kun je dus ook massaler inzetten op de communicatie daaromheen.

[1:46:13] Het percentage van 50.000 op een totaal van 3 miljoen heb je dan over.

[1:46:18] Ja, dat moet natuurlijk zo laag mogelijk blijven.

[1:46:20] Dat blijft altijd het streven.

[1:46:22] En daarin is het raadzaam om te kijken wat er dus gaat gebeuren nu we het experiment uit gaan breiden om zo goed mogelijk daarop in te kunnen zetten.

[1:46:33] Ja, dank voorzitter.

[1:46:34] Het gaat namelijk nog steeds over één à twee zetels in een Kamerverkiezing, elkaar ongeldige stemmen, dus die impact is wel degelijk vrij groot dan.

[1:46:42] Waar ik wel benieuwd in ben, het kan ook in de tweede termijn wat uitvoeriger misschien, is de kosten als je het landelijk zou uitrollen, want je krijgt natuurlijk andere processen, je moet het gaan begeleiden, gaan opzetten, gaan communiceren.

[1:46:53] Als er een voornemer naar de Kamer gestuurd wordt, is dit ook iets waar de Kamer zelf mee zal moeten instemmen, dus komt er ook een voorgang van een dergelijk besluit, zodat we als Kamer ook daar de afweging over kunnen maken van de kosten en baten van een dergelijk nieuw stembiljet.

[1:47:08] U schetst de procedure volgens mij inderdaad wel correct.

[1:47:11] Ja, u zegt het inderdaad.

[1:47:12] De impact kan groot zijn.

[1:47:14] Twee zetels in totaal.

[1:47:16] Ik denk dat we allemaal wel ons realiseren dat het zeer, zeer, zeer hooguitzonderlijk zou zijn als die twee zetels allemaal bij één partij zouden landen.

[1:47:24] Maar de aandacht die u erop vestigt, die onderschrijving, daar moeten we ook oog voor blijven houden in het hele proces wat we met elkaar uiteindelijk ingaan.

[1:47:34] Voor de mensen thuis, 50.000 zetels is niet genoeg voor twee zetels.

[1:47:39] Maar wel, dus dat... Misschien even goed om te benadrukken... Bij het eerste experiment was het, volgens mij, het aantal ongeldige zijn we richting de 1 procentpunt bijna.

[1:47:50] En nu is die verbeterd 0,47 procent.

[1:47:52] Dus bij de eerste ronde zouden doorvertalen naar circa bijna twee mogelijke zetels en nu is het naar één gedaald.

[1:47:57] Dus het effect natuurlijk bij een landelijke uitrol zou wel weer aan de hoge kant zitten in het begin, dus daar gaat het om.

[1:48:02] Dan is dat duidelijk voor iedereen thuis.

[1:48:04] De heer Vermeer.

[1:48:06] Ja, voorzitter.

[1:48:07] Wordt er ook een dataset ter beschikking gesteld in welke hoek dan die fouten plaatsvinden?

[1:48:13] Of dat bijvoorbeeld bij specifieke partijen is, omdat ook de verschillende partijen verschillende profielen hebben qua theoretisch of praktisch opgeleide mensen.

[1:48:25] Dus voor de een is een formulier makkelijker te lezen en instructie dan voor een ander.

[1:48:31] Of mensen met

[1:48:34] specifieke kenmerken, wordt daar ook een analyse naar gedaan.

[1:48:39] Want het kan namelijk zijn dat het procentuele verschil in een bepaalde doelgroep vele malen hoger is dan in het gemiddelde.

[1:48:49] Ja, voorzitter, ik snap de wens, maar hier komt toch ook wel een klein moeilijkheidje om de hoek.

[1:48:56] Vanwege het stemgeheim kunnen we niet alles helemaal uit destilleren met statistieken waar hierover gesproken wordt.

[1:49:03] Dus daar waar mogelijk kunnen we een en ander wel analyseren, maar als we echt heel specifiek de kwalificaties van de stemmer in het stemhokje gaan proberen te achterhalen, dan wordt dat wel een beetje een probleem.

[1:49:18] Dat antwoord op de vraag van de heer Vermeer begrijp ik.

[1:49:23] Tegelijkertijd begrijp ik ook de vraag van de heer Vermeer.

[1:49:27] De opzet van dat nieuwe stembiljet, is dat...

[1:49:32] dan wetenschappelijk getoetst in de zin van is dat gesimuleerd en is ook gekeken of bij bepaalde groepen een wetenschappelijk onderzoek blijkt dat je ziet dat er verschillen zijn in uitkomsten.

[1:49:46] Want dat kan je wel doen zonder dat je het stemgeheim hebt.

[1:49:49] En wat blijkt daaruit?

[1:49:52] Het is al getest door diverse groepen stemmers waarbij vooral de mensen met een beperking ook ruim aan bod zijn gekomen en daar zijn wel evaluaties van geweest en die herkennen dat het nieuwe stembiljet voor hen prettiger werkt.

[1:50:08] Daarnaast weten we ook al dat het nieuwe stembiljet uiteindelijk voor bijvoorbeeld een kostenreductie op gemeenteloopniveau gaat zorgen omdat het stembiljet zelf bijvoorbeeld in een nieuwe stemmal automatisch past

[1:50:21] Het grote stembiljet niet, dat zorgt weer voor iedere keer voor een nieuwe stemmal.

[1:50:25] Ik ga er even vanuit dat iedereen weet wat een stemmal is.

[1:50:29] Dat wel, ik zie iedereen knikken.

[1:50:31] Die zou bij elke verkiezing weer opnieuw gemaakt moeten worden, à raison van ongeveer 2000 euro per stuk.

[1:50:38] Dus dat zijn toch vorste kosten, dat ontvang je hier dan ook mee.

[1:50:41] Dus dat zijn de dingen die onder andere in het testen en evalueren naar voren zijn gekomen waarvoor we ook aandacht hebben.

[1:50:49] De minister vervolgt zijn beantwoording.

[1:50:52] Voorzitter, dan kom ik bij blok nummer drie en dat ging over weerbaarheid.

[1:50:58] Ook weer met een korte inleiding.

[1:51:00] De weerbaarheid van onze verkiezingen.

[1:51:03] We zijn ons bewust van de dreigingen en we zijn dus waakzaam.

[1:51:05] We nemen maatregelen om onze verkiezingen hier tegen weerbaar te maken.

[1:51:08] We doen dit met waarborgen, zodat we niet verliezen waar het in essentie om gaat.

[1:51:12] Een vrije en open samenleving.

[1:51:14] We leven in een grimmige tijd met geopolitieke technologische ontwikkeling die grote druk zet op onze democratie.

[1:51:20] De diensten en de NCTV waarschuwen al lang over hoe statelijke actoren onze democratie kunnen en willen ondermijnen.

[1:51:26] Pogingen tot heimelijke beïnvloeding van onze democratie door een statelijke actor is op welke schaal dan ook volstrekt onwenselijk.

[1:51:33] Tegelijkertijd hebben we een robuuste democratische rechtsstaat en verkiezingen die transparant en controleerbaar zijn.

[1:51:39] Ik sta ervoor dat onze verkiezingen vrij en veilig zijn verlopen.

[1:51:42] Er zijn geen aanwijzingen dat het verloop of de uitkomst van de verkiezing is beïnvloed.

[1:51:46] Dat neemt niet weg dat er op het internet ook allerlei campagnes plaatsvinden van nepaccounts die bepaalde profielen pushen.

[1:51:53] Dat is zeer onwenselijk voor het vrije en open publieke debat en raakt de kern van onze democratie.

[1:51:58] Wij blijven waakzaam en dat brengt me dan ook nu bij weerbaar.

[1:52:02] Uw Kamer is door mijn Amtsvoorganger geïnformeerd over hoe risico's op buitenlandse beïnvloeding in het verkiezingsproces worden tegengegaan.

[1:52:09] Voor de verkiezingen heb ik u geïnformeerd over het contact met de social media platformen.

[1:52:14] De AIVD onderzoekt heimelijke beïnvloeding door statelijke actoren en kan waar nodig de samenleving en instanties informeren.

[1:52:21] We zijn alert op signalen van risico's en monitoren deze.

[1:52:24] We nemen ook gerichte aanvullende acties.

[1:52:26] Die zijn daarop gericht dat gericht op 1 het tegengaan van buitenlandse beïnvloeding en 2 dat platformen hun verantwoordelijkheid nemen.

[1:52:34] We werken aan de inrichting van detectiecapaciteit voor buitenlandse beïnvloedingscampagnes die onze democratie en maatschappelijke stabiliteit willen ondermijnen.

[1:52:42] We laten ons daarbij inspireren door voorbeelden uit Zweden en Frankrijk.

[1:52:46] Ook halen we ervaring en kennis op bij de Europese Dienst voor Externe Optreden en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling.

[1:52:54] We moeten onze democratische rechtsstaat niet verliezen terwijl we aan het beschermen zijn met weerbaarheidsmaatregelen.

[1:52:59] Onze inzet doen we daarom met inachtneming van democratische en rechtsstatelijke waarborgen.

[1:53:04] Bevoegdheden van de overheid voor bijvoorbeeld detectie van desinformatie vormen een inmenging op grondrechten waaronder privacy.

[1:53:12] We werken aan een vorm die recht doet aan de noodzaak die we zien met een dragende onderbouwing voor de uitvoering.

[1:53:18] Daarnaast hebben we verschillende onderzoeken lopen waarvan de resultaten in 2026 worden verwacht.

[1:53:24] Onder andere over de impact van desinformatie op onze samenleving en welke rol het maatschappelijke middelveld ziet voor zichzelf over desinformatiedetectie.

[1:53:33] Hoewel verkiezingen een nationale aangelegenheid zijn, zijn de dreigingen internationaal.

[1:53:37] Het is daarom van groot belang dat we de ervaring hiermee op Europees vlak met elkaar delen en een gezamenlijke aanpak voeren.

[1:53:44] We staan dan ook niet alleen.

[1:53:45] Zoals u weet werkt de Europese Commissie aan het Europees Democratie Schild en het Resilience Center om de verkiezingen te beschermen tegen verspreiding van desinformatie door statelijke actoren tegen te gaan.

[1:53:56] Social media platformen moeten hun verantwoordelijkheid nemen en maatregelen treffen tegen illegale content en desinformatie.

[1:54:03] Ik steun de Europese Commissie in het houden van toezicht op de DSA en de lopende onderzoeken naar big tech bedrijven.

[1:54:09] Ook in Europees verband wordt met de platformen gesproken.

[1:54:12] Op 2 december kwamen META langs bij de Horizont Working Party on Enhancing Resilience and Countering Hybrid Threats.

[1:54:20] Tijdens deze bijeenkomst is gesproken over het beleid van META en het licht van de campagnes die worden blootgelegd en ook de berichten dat vanuit hen weinig met de meldingen zou worden gedaan.

[1:54:30] Ik vind het belangrijk om voor de gemeenteraadsverkiezingen de platformen te spreken over hun verantwoordelijkheid voor het beschermen van het publieke debat en het verkiezingsproces.

[1:54:39] Bij deze gesprekken betrek ik de Europese Commissie en waar nodig de nationale toezichthouders.

[1:54:43] Het belang om actief in gesprek te blijven met techbedrijven over de DSA wordt ook onderstreed door de visarestricties die door de VS zijn opgelegd aan enkele personen.

[1:54:51] Ik sta voor onze Europese regelgeving die democratisch tot stand is gekomen en door de parlementen van de 27 EU-lidstaten en het Europees parlement is aangenomen.

[1:55:02] Dat brengt mij bij de vragen, onder andere van de heer Sneller en van den Brink.

[1:55:09] Als het zicht op statelijke actoren per definitie onvolledig is, hoe weet de minister dan dat de impact op de verkiezingen beperkt is gebleven?

[1:55:17] Onder andere doordat wij zo'n robuust en transparant verkiezingsproces hebben en door ons pluralistische stelsel van evenredige vertegenwoordiging zijn we automatisch al minder kwetsbaar dan bijvoorbeeld een winner-takes-all systeem.

[1:55:31] Daarnaast is de impact van een campagne afhankelijk van een aantal factoren, het bereik van de berichten uiteraard, maar ook waar kiezers hun informatie vandaan halen om te stemmen.

[1:55:42] Gelukkig zie ik dat veel misleidende en onjuiste berichtgeving voor afgaande handelverkiezingen al weersproken wordt, bijvoorbeeld door fact-checkers en mediaorganisaties, maar ook veelal door burgers zelf.

[1:55:54] Wat gaat de minister doen als vervolgopdoen ten aanzien van de inzetverkiezingen, flakkerstatus en de opvolging door X en Meta?

[1:56:03] Ja, we hebben twee keer gebruikgemaakt van de zogenaamde flakkerstatus, eenmaal richting Meta en eenmaal richting X. Met de verkiezingflakkerstatus kan BZK platformen erop attenderen dat er berichten circuleren die een risico vormen voor de integriteit van het verkiezingsproces.

[1:56:18] En het is aan de platformen zelf om de berichten te controleren op strijd met de gebruiksvoorwaarden van dat platform.

[1:56:24] We hebben geen behoefte om de platformen te verplichten berichten te verwijderen en dat doen we dan ook niet.

[1:56:32] De voorzitter gunt zichzelf een interruptie.

[1:56:34] De heer Sneller wil zijn eerste interruptie plaatsen.

[1:56:41] Dank je.

[1:56:41] Een aantal vragen op dit punt, want dit is volgens mij ook richting de toekomst wel relevant.

[1:56:46] Het is één post die volgens mij is aangedragen door Justice for Prosperity bij BZK tijdens de hele campagne waarbij BZK voor deze status heeft ingezet.

[1:56:57] Ik zou toch een reflectie willen op één.

[1:56:59] Kan het nou maar zijn dat het één post is die gaat over twee vakjes roodmakersje GroenLinks PvdA?

[1:57:06] duidelijke desinformatie, dat is de enige die is aangemeld bij sociale media platforms.

[1:57:11] Was dat nou het enige bericht tijdens de hele campagne die daarvoor in aanmerking kwam?

[1:57:16] En vervolgens zie je dat X en Meta allebei in eerste instantie zeggen, nee, geen violation of community policy.

[1:57:24] Ook de reactie van de sociale media bedrijven, wat is de reflectie van de minister daarop?

[1:57:30] Ja, zoals ik in de inleiding ook zei, voordat je gaat ingrijpen in een proces als deze, heeft dat ook te maken met diverse rechten die mensen ook hebben.

[1:57:39] Bijvoorbeeld het recht op vrije meningsuiting enzovoort.

[1:57:41] Je wil daar ook niet te snel in gaan zitten.

[1:57:44] Dus de lat om dat te doen ligt wat ons betreft vrij hoog.

[1:57:48] Ook om bijvoorbeeld te voorkomen dat wij door het inzetten van de status beschuldigd van zouden worden, dat wij zelf

[1:57:54] een bepaalde invloed zouden hebben op het sturen van de uitkomst van de verkiezing, omdat we zeggen, nou dit vinden we onwerkelijk, onwenselijk.

[1:58:01] Dus de inzet van die flaggerstatus en het aanmerken daarvan, die lat ligt echt heel hoog, juist om ook te voorkomen dat wij het eigenlijk transparante proces en het eerlijke proces zelf zouden beïnvloeden.

[1:58:17] U had nog een interruptie?

[1:58:20] Ja, daarmee mis ik nog de reflectie op het feit dat zowel ik als Meta vervolgens zeggen, nee hoor, er is helemaal niks aan de hand en pas waarvoor Lof dat het ministerie van Binnenlandse Zaken nog een keer zegt, ja jongens, we willen hier meer uitleg, dan pas gaan ze tot actie over en dat is in beide gevallen meerdere dagen, terwijl we weten uit onderzoek hoe snel dit soort berichten, als het desinformatie is, zich kan verspreiden.

[1:58:42] Dus ik zou daar nog graag een reactie op willen.

[1:58:44] Als de minister weer in gesprek gaat met de platform, ik miste X in het overzicht qua gesprekspartners, dus ik was ook benieuwd, is daar nou wel actief ook mee gesproken of blijven die er buiten?

[1:58:56] De minister.

[1:58:57] Volgens mij is het wel de bedoeling om ook met X in gesprek te gaan, dus ik ga nog even na of dat werkelijk klopt, maar volgens mij gaan we dat dus wel doen.

[1:59:07] En uw eerste vraag, dat ging er eigenlijk meer over, volgens mij, als ik u goed begrijp,

[1:59:14] De snelheid waarmee dat gaat en dat ging toch allemaal vrij traag.

[1:59:17] We hebben als Kamer of als kabinet dus niet de bevoegdheid om te zeggen van we grijpen hem dusdanig in en haal dit bericht weg.

[1:59:25] Dat lukt niet.

[1:59:27] En de snelheid waarmee we dat doen gaat ook een beetje gepaard met de zorgvuldigheid om te kijken hoe gaat dat dan.

[1:59:32] Ik herken dat sommige desinformatie heel snel kan gaan en dat je er het liefst nog dichterbovenop zou willen zitten.

[1:59:41] Ik zie niet echt mogelijkheden om dat nog sneller te doen zonder die zorgvuldigheid uit het oog te verliezen.

[1:59:48] Ik voel wel uw ongemak, maar ik wil u toch wel meegeven dat in dit geval, met de acties die we dan wel gezien hebben, de beïnvloeding dusdanig minimaal is.

[2:00:00] Ik heb wel eens een rekensommetje gedaan.

[2:00:04] Voor de beeldvorming er gaan op x per dag in Nederland 3 miljoen x-berichten de deur uit.

[2:00:10] Dus je moet echt wel een behoorlijke campagne opzetten, wil je daar forse tractie op krijgen.

[2:00:17] Dus dat is voor de beeldvorming ook wel goed.

[2:00:19] Dus ja, we willen er zo dicht mogelijk bovenop zitten, maar ook niet zo dicht dat we te snel instappen en bepaalde vrijheden beperken.

[2:00:27] Heeft nog een interruptie?

[2:00:30] Ja, dat snap ik.

[2:00:31] Het gaat mij ook niet om de voortvarendheid van binnenlandse zaken, maar de voortvarendheid van de platforms om daar vervolgens op te acteren.

[2:00:36] En zeker als het er maar één is geweest voor een Ministry of the Interior, zoals al die brieven worden ondertekend, ja, dan denk ik, ga er dan ook serieus op in als platform, als het zo selectief wordt ingezet.

[2:00:48] En daar zie ik weinig voortvarendheid.

[2:00:50] Dan lees ik in de brief ook dat het ACM heeft gevraagd aan deze Very Large Online Platforms en Search Engines, zoals ze daar dan heten, om een post-elektorale review te doen.

[2:01:01] Is het mogelijk om die ook te krijgen als Kamer op het moment dat die klaar zijn?

[2:01:06] En over hoe snel het kan gaan is het rapport van botnet tot beeldvorming ook onlangs verschenen.

[2:01:13] Volgens mij kan je daar best wel heel snel een grote megafoon op zetten.

[2:01:19] Dus ik zou ook graag horen of dat kan worden meegenomen, dat rapport, en de aanbevelingen in de follow-up.

[2:01:25] U heeft dus twee vragen en één interruptie.

[2:01:29] De rapporten zijn opgevraagd, maar we zijn wel afhankelijk van de platformen of ze die dan ook gaan leveren.

[2:01:36] We blijven wel onverminderd ook vragen aan de Europese Commissie om er ook druk op te zetten op die platformen om actie te ondernemen waar nodig, want zoals u weet loopt toezicht op de DSA via Europa.

[2:01:49] En uw tweede vraag was?

[2:01:52] Ja, die gun ik u dan voorbij aan de verhalen.

[2:01:55] Nou, dit was een verzoek, niet van de Europese Commissie, maar van de Autoriteit Consument en Markt, de Nederlandse toezichthouder op de DSA.

[2:02:02] En de andere ging over het rapport van Justice for Prosperity van Botnet tot beeldvorming met een aantal aanbevelingen aan het ministerie om te zorgen dat het toezicht effectiever wordt.

[2:02:13] Nou, nu ken ik dat rapport niet helemaal uit m'n hoofd, dus dan moet ik echt even later op terugkomen wat er allemaal in staat voordat ik daar een concrete toezegging op kan.

[2:02:21] Prima, dan geef ik het de voorzitter samen weer aan de heer Sneller.

[2:02:26] Dank u wel.

[2:02:27] En dan heeft de heer Van der Brink nog een interruptie.

[2:02:30] U zegt wij kunnen als overheid niet zo snel reageren omdat we dan ook onze onpartijdigheid in het geding kan komen.

[2:02:36] Althans u kunt beschuldigd worden van partijdigheid.

[2:02:38] Zou je dat dan niet bij een externe partij moeten beleggen?

[2:02:40] Toezicht daarop.

[2:02:45] Nou, u doet een suggestie.

[2:02:48] Op dit moment heb ik niet de indruk dat wij daar onze neutraliteit in verliezen, juist omdat we daar echt, zoals ik al net al zei, aandacht voor hebben om dat niet te doen en die land niet te hoog te leggen.

[2:03:01] Dus ja, je kan een afslag nemen van, moet dat dan niet extern?

[2:03:05] Ik weet niet of het proces er overigens sneller van wordt.

[2:03:09] Maar op dit moment heb ik er heel veel vertrouwen in in het ministerie dat wij dat op de juiste en correcte manier doen.

[2:03:19] Ik aantal, want het is dan nu goed gegaan en het is niet heel groot geworden, zegt u. De impact is beperkt gebleven en u treedt zelf terughoudend op.

[2:03:26] U zou kunnen zeggen, het kan dus wel heel snel gaan en als u dan niet snel in kunt grijpen omdat u onpartijdig wilt blijven, wat ik snap en wat ik waardeer, dan is het wel fijn als er een andere veiligheidsklem is.

[2:03:38] Nou ja, dat natuurlijk wel, alleen is het... Snelheid is niet alleen afhankelijk van onze onpartijdigheid.

[2:03:47] Dat gaat ook over hoe snel komt een melding bij ons binnen, welke mate en omvang heeft dat.

[2:03:52] Zoiets moet wel altijd beoordeeld worden.

[2:03:55] Kijk, als je een account hebt met één volgers en daar staat één berichtje op, ga je daar dan het hele departement voor in werking zetten, hè?

[2:04:03] Dat niet.

[2:04:03] Nog wel eventjes over het rapport.

[2:04:07] Die aanbevelingen worden meegenomen.

[2:04:09] Dat kreeg ik net via het separate kanaal binnen.

[2:04:15] Vraag van mevrouw Lammers, niet meer aanwezig.

[2:04:20] Wat vindt de minister van het feit dat de PVV wordt uitgesloten en dat parlementsleden hier alleen voor Brussel zitten en niet voor de Nederlanders?

[2:04:26] Hoe denkt hij het vertrouwen in de politiek hersteld kan worden?

[2:04:29] Nou, hoe het vertrouwen in de politiek hersteld kan worden, daar heb ik net in reactie al op de heer Van Balen.

[2:04:35] Daar zijn we volgens mij met z'n allebei.

[2:04:37] Ik ga niet mee in deze kwalificatie en volgens mij is de opmerking van mevrouw Lammers vooral een discussie onderling in de Kamer waard.

[2:04:49] De heer Van der Brink, hoe gaat de minister borgen de nieuwe verordening politieke reclame en de nationale regels en daadwerkelijk kunnen worden toegepast voor de landelijke verkiezingen?

[2:05:00] De Europese verordening in zaken transparantie en gerichte politieke reclame is per 10 oktober 2025 van toepassing en ik leg de laatste hand momenteel aan de uitvoeringswet en ik verwacht die op korte termijn bij uw kamer in te kunnen dienen.

[2:05:13] En wat is dan korte termijn?

[2:05:15] Ik hoor het u al bijna denken.

[2:05:17] Dat is in ieder geval in Q1.

[2:05:19] Het kabinet heeft daarnaast door de beoogde toezichthouders gevraagde middelen vrijgemaakt om hen in staat te stellen om de taken die volgen uit de verordening goed te kunnen uitvoeren en het kabinet verwacht dan ook dat de toezicht en de handhaving op de regels uit de verordening bij de volgende landelijke verkiezingen goed is geborgd daarmee.

[2:05:38] Een vraag van de VVD.

[2:05:40] Welke mogelijkheid ziet het kabinet om de Europese verordening in Nederland niet in te voeren of de administratieve lasten te versoepelen?

[2:05:48] Zouden de drempelwaardes hierbij kunnen helpen?

[2:05:51] De Europese verordening is per 10 oktober rechtstreeks van toepassing om alle lidstaten van de Europese Unie en er bestaan geen mogelijkheden om hiervan af te wijken.

[2:06:01] Omdat niet alle Nederlanders politieke reclame al zodanig herkennen, onderschrijft het kabinet ook de doelstelling van de verordening.

[2:06:09] Ik vind de uitvoerbaarheid van de regels wel van groot belang.

[2:06:11] De administratieve lasten die volgen uit de verordening zijn voor politieke partijen te overzien.

[2:06:16] Ik ben ook in gesprek met uitgevers van politieke reclame over de uitvoeringslasten.

[2:06:20] Dit is eveneens het onderwerp van gesprek met de Europese Commissie, andere lidstaten en tussentoezichthouders, zoals voor de gemeenteraadsverkiezing waar veel kleine reclamecampagnes voor relatief lage bedragen worden ingekocht.

[2:06:32] Het is uiteindelijk aan de Europese Commissie om te bepalen of er met drempelbedragen gewerkt kan worden.

[2:06:41] Ja, voorzitter, ik vind het nog steeds een vrij vreemde veroordening, want je krijgt allemaal labels, alsof je een pakje sigaret hebt staan, roken is dodelijk, politiek en stemmen heeft zo'n effect, zeg maar.

[2:06:51] Dat vind ik, dat vind ik subjectief vind ik er iets van, maar goed.

[2:06:53] De veroordening is wat die is, maar is de minister dan bereid bij zijn Europese collega's en bij de commissie te bepleiten om die drempel waar is in te voeren?

[2:07:03] Zoals ik al zei, op dit moment lijken de lasten niet heel te zijn.

[2:07:09] We kunnen het gesprek wel voeren en kijken hoe dit verder gaat.

[2:07:12] Op dit moment hoorden ze aan klachten dat het niet uitvoerbaar zou zijn.

[2:07:17] Het is mogelijk dat dat gaandeweg nog komt.

[2:07:19] Mocht dat wel spelen, dan kunnen we opnieuw evalueren en dat onder de aandacht brengen.

[2:07:29] De heer Van den Brink had dan nog een vraag.

[2:07:32] Kan de minister toelichten hoe hij voor de gemeenteraadsverkiezingen 2026 borgen dat detectie, platformverantwoordelijkheid en de Europese handhaving samenkomen zodat het wordt voorkomen dat die verkiezingen worden beïnvloed?

[2:07:43] Hoe gaat de minister borgen dat de handhaving van de DSA wordt toegepast voor de volgende landelijke verkiezingen?

[2:07:49] Platformen zijn onder de DSA bij iedere verkiezing, dus ook bij de gemeenteraadsverkiezingen, verantwoordelijk maatregelen te treffen ter bescherming van het publieke debat en het verkiezingsproces.

[2:07:58] En bij overtredingen kan de Europese Commissie handhavend optreden.

[2:08:03] Zoals ik al zei, ik blijf in gesprek met de platformen over hun verantwoordelijkheden tijdens die verkiezingen en we werken aan ruimere mogelijkheden voor detectie van buitenlandse beïnvloedingscampagnes die onze democratie willen ondermijnen.

[2:08:14] Ondertussen werk ik aan een pilot voor detectie die voor de gemeenteraadsverkiezingen zou moeten starten en hierover ga ik u dan ook op korte termijn nader informeren.

[2:08:25] Voorzitter, tot zover het blokje weerbaarheid.

[2:08:31] Dat brengt mij bij het laatste blok, de diverse, ook wel varia genoemd.

[2:08:38] Diverse fracties hadden een vraag gesteld over het advies van de kiesraad over de mogelijkheden om de termijnen voor de vervroegde verkiezingen in te korten.

[2:08:45] Nou ja, ik heb gemeend het eerste deel van het advies al naar u toe te sturen en ik verwacht dit komende jaar het tweede deel van het advies.

[2:08:54] Ik heb hen gevraagd om

[2:08:55] de kiezenaar dus gevraagd om in dit vervolgadvies aandacht te besteden aan de gevolgen voor de uitvoering van het verkiezingsproces.

[2:09:02] Dat geldt ook voor eventuele gevolgen voor gemeenten.

[2:09:05] Na het ontvangst van het tweede deel zal ik het advies in zijn geheel tot me nemen en dan ook in zijn geheel daarop een reactie aan u doen komen.

[2:09:13] Hierbij zal ik uiteraard stilstaan bij de balans tussen het belang van een zorgvuldige organisatie en het belang van een snelle organisatie van de verkiezingen na de val van een kabinet.

[2:09:24] Wat doet de minister concreet tegen bedreiging en intimidatie van lokale politici ook online?

[2:09:29] En wat doet hij om het wethouderschap in kleine gemeenten werkbaar te houden?

[2:09:33] Eigenlijk een overkoepelende vraag.

[2:09:35] Ja, ik herken die zorgen natuurlijk echt wel.

[2:09:37] Het is veel al in het nieuws geweest de afgelopen tijd.

[2:09:39] Vele mensen hebben zich ook bij mij gemeld.

[2:09:43] En ja, natuurlijk heb je dan zorgen over de aantrekkelijkheid van het politieke ambt en ook in de centrale setting.

[2:09:50] Het mogen duidelijk zijn, bedreiging, intimidatie en elke vorm die daar ook bij komt kijken, volstrekt onwenselijk en keuren wij ook scherp af.

[2:10:03] Onderzoek laat echter gelukkig nog steeds zien dat burgemeesters, wethouders en raadsleden hun werkplezier nog steeds met een hoog cijfer waarderen, maar het staat wel onder indruk of onder druk.

[2:10:15] Een lage werkplezier kan op zijn beurt dus ook invloed hebben op de intentie om door te gaan of zelfs aan het politieke ambt te beginnen.

[2:10:21] Uit onderzoek blijkt dat deze impact hoger is bij vrouwen dan bij mannen.

[2:10:26] Daar hebben we wel op geacteerd.

[2:10:27] Het programma Weerbaar Bestuur werkt aan de weerbaarheid van decentrale politieke ambtsdragers en hun organisatie, zodat zij zonder vormen van oneigenlijke druk hun ambt kunnen vervullen.

[2:10:38] Het programma zet in op preventie, reactie en nazorg bij agressie en intimidatie en een aantal concrete acties hebben we daar ook voor.

[2:10:45] Het ondersteuningsteam weerbaar bestuur is 24-7 bereikbaar bij incidenten en maakt een tour door het land met voorlichting en gesprekken met politieke Amstraders.

[2:10:54] Het CCV voert veiligheidskennis uit voor volksvertegenwoordigers en ook kunnen decentrale bestuurders een beveiligingsadvies op maat krijgen.

[2:11:02] Daarnaast bestaat nog het steunpakket online agressie en intimidatie met een overzicht en praktische tips in de preventie, reactie en nazorgfase na online agressie en intimidatie.

[2:11:12] Recent hebben wij 3 miljoen beschikbaar gesteld voor decentrale overheden voor veilige vergaderingen van gemeenteraden, provinciale staten en algemene besturen.

[2:11:22] In de Kamerbrief Waardevol Amt van vorig jaar heb ik maatregelen aangekondigd ter verlichting van de werkdruk, want dat was ook een vraag van de heer Van den Brink.

[2:11:32] Betere ondersteuning en stimuleren van de instroom en daar zijn ook wat concrete zaken bij.

[2:11:36] Ik bereid een wetsvoorstel voor om de norm van het aantal wethouders te verruimen zodat de werkdruk beter kan worden gespreid.

[2:11:42] Dat was een vraag van de heer Vermeer.

[2:11:44] Ook worden verlof- en vervangingsmogelijkheden verruimd.

[2:11:47] Dat wetsvoorstel is nu een consultatie en ik werk aan een bredere instroom in het ambt door oriëntatieprogramma's structureel te financieren.

[2:11:55] En ook investeer ik in meer opleidings- en ontwikkelmogelijkheden voor decentrale bestuurders en volksvertegenwoordigers.

[2:12:02] Mevrouw Tsekai.

[2:12:03] Ja, voorzitter, dank.

[2:12:05] De minister ziet dat de impact op vrouwelijke politici vaak groter is dan op mannelijke politici en dat hij daar een deel van zijn aanpak op toespit.

[2:12:17] Maar vorige week nog is er een onderzoek van Poynter uitgekomen, dat weten we ook al langer trouwens, dat ook politie met een migratieachtergrond vaker

[2:12:25] te maken hebben met intimidatie en bedreigingen, evenals politici met asiel en LHBTI-plus-rechten in hun portefeuille.

[2:12:35] Doen deze feiten nog iets met de aanpak van de minister?

[2:12:39] Is hij voornemens om deze aanpak misschien iets meer specifiek nog te maken?

[2:12:44] Want een heel algemene aanpak lijkt me toch zonde als we wel vrij precies weten waar de kwetsbaarheden zitten.

[2:12:51] Nou, ik moet het onderzoek van Poynter dan nog even goed bekijken, maar mocht er inderdaad een uitbreiding van de groepen zijn die een verhoogde kwetsbaarheid hebben, om het zo maar eens te zeggen, dan wil ik daar zeker even naar kijken of daar een, nou ja, differentiatieuitbreiding of iets van die aard in moet komen.

[2:13:10] U vraagt... Voor het verslag... Nee, dit doen we niet meer, voorzitter.

[2:13:16] Ik herhaal de vraag even of ik daar op terug kan komen.

[2:13:18] Ja, daar kom ik later dan op terug.

[2:13:22] Even kijken.

[2:13:25] Het actieplan toegankelijk stemmen van mevrouw Tsagai.

[2:13:31] We kennen het actieplan, daar is een nulmeting uitgevoerd.

[2:13:33] Kan de minister al zeggen of dit bij de laatste verkiezingen tot verbetering heeft geleid of horen we dit bij de uitgebreidere evaluatie?

[2:13:38] Nou ja, de toegankelijkheid van stemlokalen is natuurlijk uiterst belangrijk en we hebben in samenspraak met belangenorganisaties het actieplan toegankelijk stemmen opgesteld.

[2:13:46] De toegankelijkheid van stemlokalen maakt deel uit van het totale actieplan.

[2:13:51] De nulmeting die voor dit actieplan is uitgevoerd staat niet op zich, want in 2027 en 2029 doen we nieuwe metingen om de voortgang van de acties te meten en waar nodig aanpassingen in het actieplan door te voeren.

[2:14:04] Natuurlijk evalueren we bij elke verkiezing en de toegankelijkheid is hier een uitgebreid onderdeel van.

[2:14:11] Bij de uitgebreide evaluatie naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 gaan we ook dieper op het onderwerp in omdat er dan ook meer informatie beschikbaar is.

[2:14:21] Waarom een verschil tussen hulp voor mensen met een fysieke beperking en anderen?

[2:14:27] Ook een vraag van mevrouw Tsagai.

[2:14:29] Nou ja, we hebben een wetsvoorstel, bijstand in het stemhokje, die is op 1 december 2025 aan de Tweede Kamer toegestuurd en op 22 januari dan is de inbreng van het verslag van het wetsvoorstel en ik stel voor dat ik in mijn reactie daarop de vragen die nu hierover gaan dan te beantwoorden in plaats van hier nu al op vooruit te lopen.

[2:14:50] Dan gaat het in één.

[2:14:51] proces mee.

[2:14:55] Wil de minister reflecteren op de verkenning omtrent het passief kiesrecht voor vrouwen en welke maatregel zijn voorkeur heeft?

[2:15:01] De vormgeving van de, en het ging dan specifiek over de kandidatenlijst van de SGP, ja dat is een interne aangelegenheid van de partij zelf, maar als minister draag ik wel de verantwoordelijkheid om het actieve en passief kiesrecht in Nederland te waarborgen.

[2:15:15] Dat omvat onder andere de plicht om maatregelen te treffen indien blijkt dat vrouwen niet op gelijke voet worden behandeld bij deelname in een democratisch proces.

[2:15:23] De recente ontwikkelingen bij de SGP riepen bij mijn voorganger vragen op en daarom heeft er in de afgelopen zomer een gesprek met de SGP plaatsgevonden.

[2:15:30] In de verkenning die ik u voor de kerst aan de Kamer heb toegezonden, waarbij ik even benadruk dat die in de volle breedte is gedaan, heb ik een aantal mogelijkheden geschetst om het passief kiesrecht voor vrouwen aanvullend wettelijk te borgen.

[2:15:43] Uit die brief blijkt dat dat eigenlijk geen eenvoudige keuzes zijn en hierover moet dan ook een debat worden gevoerd met de Kamer, maar gezien de demissionaire status van dit kabinet vind ik het echt te passend om dat aan een volgend kabinet te laten.

[2:15:57] Ik snap op zich dat het niet eenvoudig is om in te grijpen bij interne partij-aangelegenheden, maar zoals de minister zegt, het is zijn taak om het passief kiesrecht van vrouwen te waarborgen.

[2:16:15] We kunnen het weer doorschuiven naar een volgend kabinet, maar intussen zijn er alweer gemeenteraadsverkiezingen.

[2:16:20] Ik vind het wel lang duren.

[2:16:22] De Hoge Raad heeft hier al vijftien jaar geleden uitspraak over gedaan en het is toch niet zo heel ingewikkeld om bijvoorbeeld subsidievoorwaarden aan te passen.

[2:16:34] Ja, voorzitter, dat zegt mevrouw Tsagai op zich heel terecht.

[2:16:39] Ja, dit duurt al lang en dit heeft al een tijd.

[2:16:41] Dan zie je dat er in het afgelopen jaar wel een versnelling heeft plaatsgevonden door deze specifieke casus aan te pakken en het gesprek erover aan te gaan, waarna dan ook de partij toegezegd heeft verbeteringen aan door te voeren.

[2:16:54] U heeft het over maatregelen, die komen voort uit de gesprek wat onder andere uw Kamer nog moet hebben.

[2:17:03] En er zijn ook in dit gremium zojuist al bedenkingen gehad van in hoeverre wil je ingrijpen op partij eigen zaken.

[2:17:13] Dus die keuzes, ogenschijnlijk zo eenvoudig even op tafel gelegd, maar die vereisen echt een dieper debat.

[2:17:19] En daarvan heb ik dus gezegd, ja, dat is echt aan een volgende Kamer.

[2:17:22] Dat is in mijn dimensionaire status niet meer van toepassing.

[2:17:25] En dan is dus het gesprek en de verkenning die ik heb gedaan, is even het maximale voor deze periode wat ik eruit kan halen.

[2:17:36] De heer Van Barlem nog op dit punt.

[2:17:39] Voorzitter, ik snap dat.

[2:17:41] Ik snap dat als je komt op het invoeren van wetswijzigingen, doorvoeren daarvan, die ook ingrijpen in het kiesstelsel, dat de minister kan zeggen ja, dat is iets wat iets van langere adem is.

[2:17:58] Tegelijkertijd snap ik, mevrouw Tsegai ook, als deze minister verantwoordelijk is voor het waarborgen van het passief kiesrecht en ook verantwoordelijk is als hoeder van het stelsel voor de parlementaire democratie,

[2:18:10] dat het vanuit zijn verantwoordelijkheid niet kan blijven op het moment dat we een vorm van institutionele discriminatie zien, dat de minister zegt, daar gaat een volgend kabinet over.

[2:18:20] Dus wat kan de minister vanuit zijn rolopvatting nu, op dit moment, wel?

[2:18:27] Nou voorzitter, het is natuurlijk niet zo dat ik hier geconstateerd heb dat er institutionele discriminatie plaatsvindt en dat deze minister zegt nou dat heb ik geconstateerd en daar doe ik niks mee.

[2:18:37] Dus daar hou ik mij dan ook verre van.

[2:18:40] Wel is het zo dat als je inderdaad nu verder dit proces ingaat met elkaar dat het in belangrijke mate dus wel aan ja toch echt mijn opvolger is zeker gezien de recente ontwikkelingen.

[2:18:51] om daar verder vorm aan te geven, wil je een wetswijzigingstraject met dit als onderlegger ingaan.

[2:18:58] En daarvan ben ik nog steeds van mening.

[2:18:59] Dat is echt aan mijn opvolger.

[2:19:03] Mevrouw Tsekai.

[2:19:05] Sorry, ik wil toch nog even proberen.

[2:19:08] Maar ziet de minister dan geen mogelijkheid om dit te regelen door bijvoorbeeld de wetspolitieke partijen aan te pakken?

[2:19:13] Wat is volgens de minister zelf de beste optie om dit goed te regelen?

[2:19:18] Daar kan je toch voorbereidende werkzaamheden opdoen, zou ik dan zelf denken.

[2:19:25] Ja, dat is makkelijk gezegd, maar dan kom ik toch weer terug op het eerdere punt.

[2:19:29] Dat is ook iets waar u als Kamer met elkaar over in debat zal moeten gaan, want anders ga ik een voorzet nemen op wat ik zelf als mogelijkheden zie.

[2:19:38] En daarvan heb ik al gezegd, dat past niet bij mijn demissionaire status.

[2:19:41] Dat laat onverlet dat ik natuurlijk het passief kiesrecht voor vrouwen groot goed vind en dat we dat

[2:19:48] moeten borgen.

[2:19:49] Dat heb ik ook met deze hele exercitie proberen duidelijk te maken.

[2:19:54] Een verder vervolg echter is aan een nieuw kabinet in combinatie met een onderlinge debat van de nieuwe kamer.

[2:20:01] En we zitten nu even in het grijze gebied wat gewoon helaas nu eenmaal zo is ingericht wat mij betreft, dat het niet meer aan mij en mijn demissionaire status is om daar verder op vooruit te lopen.

[2:20:14] Mevrouw Tsekai.

[2:20:14] Ja, zeg maar, de rechtsstaat is niet demissionair.

[2:20:18] Dus ik vind het hoeden van de rechtsstaat, wat de taak is van de minister van Binnenlandse Zaken, tevens coördinerend bewindspersoon discriminatie, zou ik daar nog even bij willen zeggen.

[2:20:28] Ik snap dat het kabinet demissionair is, maar sommige onderwerpen

[2:20:31] kunnen niet wachten.

[2:20:32] Dus als wij met z'n allen vaststellen en deze minister vaststelt hier is sprake van discriminatie van vrouwen, dan kan het kabinet wel demissionair zijn.

[2:20:41] Maar ik vind dat je dan de morele plicht hebt om in te grijpen.

[2:20:45] En ik vind het jammer dat deze minister dat niet doet.

[2:20:49] Nou voorzitter, wat ik al zeg, we hebben dus een aantal zaken hier ingezet en onder andere gesprekken gevoerd met de partij die het betroft.

[2:20:57] Daar hebben we ook nog een verkenning in gedaan.

[2:20:59] Het is dus niet zo dat deze minister uiteindelijk niets heeft gedaan.

[2:21:06] Kijk even ondertussen, dan krijg je ook nog wat info.

[2:21:13] Maar dan nog blijft staan dat als je een invulling ingaat met elkaar over hoe je dit verder wil aan gaan pakken, onder andere door verandering van wetregelgeving, en we hebben ook nog een brief over passief kiesrecht erover gestuurd,

[2:21:29] Dat dat echt aan een volgend kabinet en een volgend kamer is.

[2:21:34] Want die twee grijpen naadloos in elkaar op het moment dat je dat traject daadwerkelijk vorm gaat geven.

[2:21:40] En ook deze commissie heeft al gezegd, ga je echt ingrijpen in partijen en partijstructuren, dan is dat niet meer aan mij.

[2:21:47] Laat onverlet dat discriminatie natuurlijk een

[2:21:49] zeer verwerpelijke zaak is en dat daarop ingegrepen moet worden.

[2:21:54] Die indicatie hebben we hier gegeven en binnen de mogelijkheden die we op dit moment hebben, hebben we daar invulling aan gegeven.

[2:22:03] De minister vervolgt zijn beantwoording.

[2:22:08] terwijl ik ondertussen de vraag of ik koffie wil beantwoord.

[2:22:10] Even kijken.

[2:22:14] De vraag van GroenLinks, PvdA en Denk over alternatieven voor een stempas of anders makkelijker maken of mogelijk eventueel stemmen met een ID-bewijs.

[2:22:26] Iedereen ontvangt de stempas thuis.

[2:22:27] Als iemand geen stempas ontvangt of die kwijtraakt, dan kan je een vervangende stempas aanvragen bij de gemeente.

[2:22:33] Dat kan schriftelijk of op het gemeentehuis zelf.

[2:22:35] Als dat echt niet mogelijk is, zou je dan ook nog het een en ander kunnen doen via een volmacht, dus er zijn best wel wat mogelijkheden.

[2:22:43] Op dit moment zie ik echt geen alternatieven voor de stempas, want de stempas kunnen mensen in elk stemlokaal in hun gemeente stemmen, wat goed is voor de toegankelijkheid van de verkiezingen.

[2:22:52] Zou dat dan zonder stempas gaan, met alleen een ID-bewijs zoals de heer Van Balen suggereerde, dan zouden mensen echt op een vast stembureau moeten stemmen met een lijst van personen waar dan je naam afgevinkt wordt.

[2:23:04] En dit is dan weer niet wenselijk.

[2:23:07] Of zou er bijvoorbeeld als alternatief een centrale digitale database moeten zijn die op elk moment op elk stembureau kan worden geraadplegd.

[2:23:14] En dat zie ik niet als een realistische optie, want we hebben al eerder met elkaar vastgesteld dat, hoewel digitale systemen best mooi zijn in de vergemakkelijking, ze zijn ook kwetsbaar voor het proces waar we met z'n allen voor staan.

[2:23:29] Kan de minister reageren op het voorstel voor een pilot met digitaal stemmen voor kiezers in het buitenland?

[2:23:35] In het Nederlands verkiezingsproces is het papieren proces leidend en voornamelijk met de verkiezingswaarborgen zoals Transparantie en Stemgeheim is dat natuurlijk een groot goed.

[2:23:44] Ik zei dat net al.

[2:23:45] Dit geldt ook voor de stemmingen door kiezers in het buitenland.

[2:23:49] Het Cyber Security Beeld 2025 wijst hier ook nogmaals op.

[2:23:52] Eerdere kabinetten hebben daarom het standpunt ingenomen geen digitale kwetsbaarheden te introduceren in het verkiezingsproces.

[2:23:59] Het is aan het nieuwe kabinet om dit standpunt in aanzien van digitaal stemmen opnieuw te overwegen indien het daarvoor aanleiding geeft.

[2:24:07] Op dit moment is dus het papieren proces het meest veilige proces.

[2:24:12] Welke concrete maatregelen neemt de minister voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 om de toegankelijkheid werkelijk te verbeteren?

[2:24:20] In samenspraak met de belangenorganisaties hebben we het actieplan toegankelijk stemmen opgesteld.

[2:24:25] Die hebben we u in mei van 2025 toegestuurd.

[2:24:29] Voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen stuurt de kiesraad nieuwsbrieven over de verkiezingen aan de gemeente.

[2:24:34] Ook beheert de kiesraad de toolkitverkiezingen en er wordt ook nog informatie over de toegankelijkheidscriteria in meegenomen.

[2:24:41] In de instructies voor stembureauleden wordt dan nog extra aandacht besteed aan de toegankelijkheid van de stemlokalen.

[2:24:47] Daarnaast bedenkt de kiesraad bestaande handreikingen voor het toegankelijk maken van stemlokalen bij gemeenten nog eens onder de aandracht, zoals via de VNG, de Oogvereniging en de Stichting Alzheimer Nederland.

[2:24:59] BZK geeft dan subsidie aan de Open State Foundation voor de website waarismijnstemlokaal.nl en hier kunnen kiezers zien welke voorzieningen er in de stemlokalen zijn zodat zij weten waar ze terecht kunnen om zo zelfstandig mogelijk hun stem uit te brengen.

[2:25:14] Wat gaat de minister doen om gemeenten beter te ondersteunen bij de keuze voor centrale stemopneming die aantoonbaar leidt tot minder fouten?

[2:25:19] Dat was een vraag van de heer Van der Brink.

[2:25:21] De keuze voor centrale of decentrale stemopneming is echt aan de gemeente.

[2:25:26] Het college van burgemeester en wethouders weet namelijk het beste wat en welke variant het beste past bij de gemeentelijke context.

[2:25:33] Gemeenten die sinds jaar en dag overigens succesvol zijn en naar tevredenheid een decentrale stemopneming hebben, die ga ik niet opleggen dat het anders moet.

[2:25:41] Dat zou ook wel weer vreemd zijn.

[2:25:43] Gemeenten zijn en worden door de kiesraad op verschillende manieren nog steeds ondersteund bij het maken van deze keuze, onder andere door informatie in hun toolkit, instructies voor het organiseren van de zitting en een afwegingskade voor de keuze tussen centrale of decentrale stemopneming.

[2:25:59] De VVD in jaar en in 20 hebben vragen gesteld over het voorstel tot wijziging van het stelsel van geschilbeslechting in het verkiezingsproces.

[2:26:09] In 2020 heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens uitspraak gedaan in een Belgische zaak over geschilbeslechting in het verkiezingsproces.

[2:26:16] In de uitspraak stelt het Europees Hof dat het systeem van geschilbeslechting aan de volgende eisen moet voldoenen om verkiezingsgeschillen effectief en in de lijn met het EVRM te beslechten.

[2:26:26] En in lijn hiermee hebben we ook de kiesraad en de OVSC geadviseerd om een beroepsmogelijkheid te overwegen.

[2:26:34] Om het Nederlands systeem te versterken, in lijn met de eisen die volgenden uit het EVRM, heeft de toenmalige minister van BZK in januari 2024 aan uw Kamer gecommuniceerd voornemens te zijn om deze beroepsmogelijkheid te introduceren.

[2:26:47] En in zijn voorlichting heeft de Raad van State dit voornemen ook onderschreven.

[2:26:52] Er zijn goede redenen om de procedure van geschilbeslechting tegen het licht te houden.

[2:26:56] Ik herken echter wel

[2:26:57] Daar ben ik het dan ook wel mee eens door de VVD in een jaar en twintig geschetste risico's en door de fractiesgestelde vragen.

[2:27:04] En daarom kom ik binnenkort ook schriftelijk hierop terug en ik verwacht u deze brief nog dit voorjaar te doen toekomen.

[2:27:12] Wegen de voordelen van het wetsvoorstel bijstand in het stemhokje op tegen de nadelen van mogelijke fraude.

[2:27:19] Een vraag van de heer Erkens.

[2:27:21] Het wetsvoorstel bijstand in het stemhokje is dus al toegestuurd en op 22 januari kom ik daar in zijn totaliteit ook op terug.

[2:27:31] Tenminste, nadat op 22 januari is dan de inbreng van het verslag voor het wetsvoorstel en dan kom ik daarna daarop bij u terug.

[2:27:42] De VVD is voor het verkorten van de termijnen bij tussentijdse verkiezingen.

[2:27:45] Na drie maanden brengen zou een goede stap zijn.

[2:27:47] Waarom kan dit in andere landen wel en bij ons niet?

[2:27:50] Is de minister bereid om in ieder geval de drie maanden termijn nu al standaard te gaan vastleggen en voorbereidingen daarvoor in gang te zetten?

[2:28:01] In 2024 hebben de universiteit van Twente en Amsterdam in opdracht van ons departement een internationaal vergelijkend onderzoek naar de termijnen gedaan en daar blijkt dat er geen eenduidig antwoord valt te geven op de vraag waarom het elders wel sneller kan.

[2:28:14] De belangrijkste observaties zijn onder andere wel grondwettelijke termijnen, termijnen van registratie van politieke partijen en kandidaten, termijnen voor registratie en het benaderen van kiezers en de regels van kiezers in het buitenland.

[2:28:26] Ik ben voornemens om de conclusies van dit onderzoek waar oportuun te betrekken bij mijn reactie op het tweede deel van het advies van de kiezenraad.

[2:28:34] Die volgt later dit jaar, zoals ik u al heb gezegd.

[2:28:39] Deze reactie zal toezien op het gehele proces van de organisatie van vervroegde verkiezingen.

[2:28:43] Ik vind het niet passend om daar nu al op vooruit te lopen en in te gaan op onderdelen van dit proces, zoals onder andere de drie maanden termijn, maar die komt dan in het geheel in de reactie wel terug.

[2:28:54] Is de minister bereid om de methodiek van de grote pijlers verplicht openbaar te maken?

[2:29:01] Om meer inzicht te krijgen op welke wijze grote pijlers omgaan met de openbaarmaking van hun methodiek, ga ik het gesprek met de pijlbureaus aan.

[2:29:09] Dat gesprek wil ik graag nog voor de gemeenteraadsverkiezingen houden.

[2:29:14] Verplicht nu nog niet, maar ik ga wel de aandacht ervoor vragen bij de partijen en de pijlers.

[2:29:23] Er was zorg over... De heer Van den Brink wil graag een vraag stellen op dit punt.

[2:29:28] Ja, u zegt nu nog niet.

[2:29:31] Heeft u wel plannen in die richting?

[2:29:33] Nee, op dit moment heb ik geen plannen tot een verplichting, maar ik ga dus wel hiervoor aandacht vragen bij de partijen, u zei zelf, er zijn drie grote peilbureaus, om te kijken of zij op hun website of iets van die naarte de wijze waarop zij hun peilingen vormgeven, kenbaar kunnen maken.

[2:29:48] U gaat ze vriendelijk verzoeken en daar laat u het verloop bij.

[2:29:52] Inderdaad, om nu al meteen met een soort van dwingende hamer te komen terwijl we elkaar nog moeten spreken is misschien ook wat onsympathiek, toch?

[2:30:00] Hier de voorzitter uiteraard.

[2:30:02] De bezorging van de stempassen, de heer Van Baarle.

[2:30:09] Over het algemeen is de postbezorging eigenlijk goed gelopen.

[2:30:13] Op een verzending van 13 miljoen stempassen gaan er natuurlijk ook wel eens wat dingen fout.

[2:30:18] Gelukkig hebben gemeentes in samenwerking met PostNL deze gevallen actie kunnen ondernemen.

[2:30:22] Daar is ook snel op geacteerd.

[2:30:25] U haalde een voorbeeld aan in Amsterdam van 1300 stempassen.

[2:30:29] Daar is direct op ingegrepen en daar is nog actie op ondernomen door vervangende stempassen te verstrekken.

[2:30:37] Het is wel van belang dat kiezers tijdig hun stembescheiden ontvangen en daarom houd ik ook aandacht voor het waarborgen van de kwaliteit van de bezorging van de stembescheiden samen met PostNL en gemeente.

[2:30:46] Om dit te verbeteren kijk ik of de wettelijke termijnen voor bezorging van die stembescheiden kunnen worden verruimd.

[2:30:51] Dit doe ik bij de uitwerking van het wetsvoorstel voor verstrekking van de kandidaatstellingsprocedure.

[2:30:58] Hoe kijkt de minister naar een verlaging van de stemgerechtigde leeftijd naar 16 jaar?

[2:31:03] Ik begrijp die discussie heel goed, maar achtereenvolgende kabinetten hebben het niet opportun gehad om de kiesgerechtigde leeftijd die in de grondwet is vastgelegd te verlagen naar 16 jaar.

[2:31:13] Dat is dus ook nog wel even een proces.

[2:31:15] Dat doe je niet even zomaar een grondwetswijziging, zoals u allemaal weet.

[2:31:20] In de discussie speelt mee dat jongeren in onderzoek zelf aangeven geen voorstander te zijn van het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd.

[2:31:26] Dat is een onderzoek van INO Research.

[2:31:29] Ik moedig dus wel de betrokkenheid van jongeren bij politiek en bestuur op andere manieren aan.

[2:31:33] Daar heb ik u al een aantal voorbeelden van gegeven.

[2:31:38] En jongeren kunnen bijvoorbeeld al op diverse manieren hun invloed uitoefenen.

[2:31:42] Bijvoorbeeld door lid te worden van een jongerenraad in hun gemeente.

[2:31:45] En in de wet stroomlijnen in het verkiezingsproces wordt bovendien geregeld dat stembureaus ondersteuners in kunnen zetten vanaf 16 jaar.

[2:31:51] En door dit mogelijk te maken kunnen jongeren ook al snel in aanraking komen met de verkiezingen.

[2:31:58] Wanneer maakt de minister digitale ondersteuningsverklaringen mogelijk?

[2:32:01] Deelt de minister dat het onwenselijk is dat partijen werken met kopieën van ID-kaarten en privacygevoelige informatie?

[2:32:07] En kan hier een systeem voorkomen, ook van de heer Van Balen?

[2:32:10] Er wordt momenteel gewerkt aan een wetsvoorstel voor versterking van de kandidaatstellingsprocedure.

[2:32:15] En uw Kamer is hier in april 2024 over geïnformeerd, middels een Kamersbrief.

[2:32:23] En met dit wetsvoorstel wordt de kandidaatstellingsprocedure gedigitaliseerd, middels een digitaal centraal systeem.

[2:32:28] Met dit wetsvoorstel moet het in de toekomst ook mogelijk worden om ondersteuningsverklaringen digitaal in te dienen met een terugvaloptie voor mensen die minder digitaal vaardig zijn.

[2:32:37] De kiesraad gaat dit systeem voor de digitale kandidaatstelling ontwikkelen en ik verwacht dat het wetsvoorstel in Q4 van dit jaar bij uw Kamer ingediend gaat worden.

[2:32:46] Ik deel niet de mening dat het onmenselijk is dat er wordt gewerkt met kopieën van bijvoorbeeld ID-bewijzen.

[2:32:51] Deze worden bij de centrale stembureaus ingediend en die gaan hier zorgvuldig mee om.

[2:32:58] Graag ook een verduidelijking op het debatje tussen BBB, GroenLinks, PvdA over de voorkeurstemmen.

[2:33:03] Volgens mij had u een onderling debat en was er al een antwoord... Had de heer Vermeer het antwoord gegeven wat ik eigenlijk moest geven aan mevrouw Tsakai, maar dat was dus geregeld.

[2:33:16] Oh, de voorzitter grijpt in.

[2:33:18] Dat ging volgens mij over de EP-verkiezingen, de Europese parlementsverkiezingen.

[2:33:22] En de vraag was ook over de gemeenteraadsverkiezingen of er meer indicatie was over stemmen op de lijsttrekker versus stemmen op andere kandidaten.

[2:33:31] Even kijken.

[2:33:34] Richting de gemeenteraadsverkiezingen doen we verder onderzoek naar het kiesgedrag en dat wordt gedaan door een gespecialiseerd onderzoeksbureau.

[2:33:39] Dus als dat bekend is, dan zullen we dat uiteraard ook delen.

[2:33:44] De heer Vermeer.

[2:33:46] Voor zijn vijfde interruptie en daarmee echt zijn allerlaatste.

[2:33:51] Ik denk ik probeer het.

[2:33:52] Dank u wel, voorzitter.

[2:33:54] Ja, als daar een gespecialiseerd onderzoeksbureau naar gaat kijken, dan kunnen wij ook wel om dat hele AVG-probleem heen.

[2:34:01] En dan kunnen we ook meteen kijken of er meegenomen kan worden wat het profiel is van de mensen die fouten gemaakt hebben.

[2:34:10] Dan wil ik de minister verzoeken dat dan in de onderzoeksopdracht mee te nemen.

[2:34:16] Nou, zelfs in de uitvoering heb je dan nog wel wat problemen, maar het heeft er voornamelijk mee te maken dat we in het stemhokje niet mee mogen kijken wie daar achter het gordijntje, dat had je vroeger volgens mij, staat.

[2:34:26] En dat moeilijkt de detaillering.

[2:34:31] Voorzitter, vraag van de heer Van Balen.

[2:34:33] Nieuwe kleine partijen lopen vast bij procedures aan deelname bij de verkiezingen.

[2:34:36] Welke stappen kan de minister zetten om dit verder te uniformeren?

[2:34:39] Is de minister bereid om te werken aan een landelijk voorinlevermoment?

[2:34:44] Er is inderdaad wat organisatiecapaciteit benodig om mee te doen aan een verkiezing.

[2:34:47] Dat herken ik wel.

[2:34:49] We mogen ook verwachten van partijen en personen die volksvertegenwoordiger worden, mogen we ook wel enige inzet verwachten.

[2:34:55] Tegelijkertijd is het natuurlijk niet de bedoeling dat nieuwe of kleine partijen vastlopen in een systeem van kandidaatstelling.

[2:35:00] Alle stappen van de kandidaatstelling zijn vastgelegd in de kieswet en ook wordt alle informatie over deelname aan de verkiezing duidelijk en helder uitgelegd op de website van de kiesraad.

[2:35:10] Voor inlevermoment waar de heer Van Baarle op doel bestaat, al de partijen kunnen hun kandidatenlijst en de bijbehorende stukken vaak al voor de dag van de kandidaatstelling laten controleren.

[2:35:19] Bij de gemeenteraadsverkiezingen is niet de kiesraad maar de gemeentecentrale zijn bureau waar de stukken moeten worden ingeleverd en gemeenten worden in deze rol actief begeleid door de kiesraad middels onder andere nieuwsbrieven en digitale inloopspreekuren.

[2:35:31] Partijen kunnen daarnaast ook altijd terecht bij het informatiepunt van de kiesraad.

[2:35:38] Ja voorzitter, dat klopt dat de gemeenten verantwoordelijk zijn en ik denk dat het daarom en daar was mijn vraag ook voor bedoeld van belang is dat deze minister ook kijkt of hij vanuit zijn rol kan kijken hoe hij voor die 342 gemeenten die we hebben deze processen kan

[2:35:56] uniformeren verder.

[2:35:58] Dus daar was bijvoorbeeld ook die vraag over het centraliseren van dat voorinleven moment.

[2:36:04] Als je dat op één moment doet voor al die gemeenten, maakt dat dat voor partijen overzichtelijker.

[2:36:09] Ik zit niet helemaal in die procedure hoe dat in de backoffers werkt, maar de vraag is, kan de minister een inspanning leveren om het voor al die gemeenten verder te uniformeren door het maken van afspraken bijvoorbeeld?

[2:36:22] Allereerst in het wetsvoorstel van het najaar wordt ook naar deze procedure gekeken.

[2:36:26] Ik heb overigens tweemaal het genoegen mogen hebben om deze procedure te doorlopen.

[2:36:32] De procedure zelf is al uniform, die is voor iedereen gelijk.

[2:36:37] Alleen het enige nadeel is wel een beetje, ga je dat centraal doen voor alle gemeenten?

[2:36:41] Ja, dan kan je dus vanuit, noem maar ergens bij Maastricht of Friesland, gevraagd worden om naar Den Haag te komen.

[2:36:48] Nou, dat willen we misschien ook niet.

[2:36:50] Dus dat heeft dan weer zo zijn nadelen.

[2:36:54] Landelijk heb ik goede ervaringen er wel mee, met een voorinlevermoment.

[2:36:58] Die bestaat inderdaad.

[2:36:59] En dan wordt er gecheckt van, klopt het allemaal of heeft het een en ander nog aanpassingen nodig voor de definitieve datum.

[2:37:05] Want die datum is wel vrij definitief, kan ik u vertellen uit ervaring.

[2:37:13] Ja, wat we aan de heer Vermeer toestaan, staan we ook aan de heer Van Waarden toe.

[2:37:16] Ja, dat vind ik feit.

[2:37:18] Zoals u weet ben ik tegen het maken van onrechtmatig onderscheid.

[2:37:23] Ja, inderdaad.

[2:37:26] Wie niet, dat is echt een rechte vraag.

[2:37:28] Maar dat zullen we het in een ander debat over hebben.

[2:37:30] Niet in dit debat.

[2:37:31] Maar het was geen suggestie voor de heer Vermeer.

[2:37:36] Kijk, de minister geeft aan dat er landelijk zo'n centraal voorwerpenheven moment is en dat we niet alles centraal moeten regelen, want dat zijn lokale verkiezen.

[2:37:42] Allemaal mee eens.

[2:37:44] Tegelijkertijd is het ook zo dat je nu in de procedures afhankelijk bent van een aantal zaken waar hoe individuele gemeenten dat geregeld hebben in relatie tot de politieke partijen.

[2:37:54] Ik denk dat er best wel een slag gemaakt kan worden.

[2:37:57] Zijn er een aantal elementen in dat proces waar je afspraken kan maken, bijvoorbeeld in het VNG-verband, om die gelijk te stellen aan elkaar, zodat het voor politieke partijen iets overzichtelijker is?

[2:38:09] Mijn vraag is, kan de minister die slag maken?

[2:38:14] Ja, wat u schetst herken ik dan niet helemaal, want dat zou betekenen dat er een differentiatie is binnen gemeente hoe zij in deze procedure mee omgaan.

[2:38:24] Kijk, in digitale systemen waar wij dus aan werken, dan is dat in één klap ondervangen, want dan is dat voor iedereen gelijk.

[2:38:30] Dus ik zou daar toch ten volle op in willen zetten.

[2:38:35] Nou, uw suggestie nemen we daarin natuurlijk mee.

[2:38:40] Voorzitter, dan heb ik hier nog één vraag liggen van de heer Van Baren.

[2:38:44] Aandacht in de publiekscampagne is hoe mensen correct stemmen om te voorkomen dat mensen incorrect stemmen.

[2:38:48] We krijgen vaak foto's van ongeldige stemmen.

[2:38:50] Het gebeurt teveel.

[2:38:52] Moeten we daar in de publiekscampagne niet meer aandacht aan geven?

[2:38:55] Op verschillende manieren worden kiezers al geïnformeerd over het correct uitbrengen van hun stem.

[2:39:00] In de bijsluiter van de stempas in het stemlokaal wordt ook nog uitgelegd hoe je correct kan stemmen.

[2:39:09] We hebben dan nog een toolkit met communicatiemiddelen en informatie beschikbaar voor gemeenten en belangenorganisaties.

[2:39:16] De huis-aan-huis middelen die ik al even zei.

[2:39:18] We hebben nog infographics, video's en social media content.

[2:39:21] En in samenwerking met belangrijke organisaties en bijvoorbeeld ProDemo zet het ministerie ook nog extra communicatie in richting van specifieke groepen met kiezers.

[2:39:31] En na elke verkiezing evalueren we hoe de informatievoorziening nog verbeterd kan worden.

[2:39:37] Dat zal ook nu gebeuren.

[2:39:39] Er wordt dus al heel veel gedaan.

[2:39:42] Of er echt op een specifiek onderdeel nog extra inzet nodig is, die indruk heb ik op dit moment niet.

[2:39:48] Maar zoals ik zeg, na elke verkiezing evalueren we en mocht er toch aanleiding toe zijn, dan zullen we daar ook op acteren.

[2:39:55] Voorzitter, dan ben ik er doorheen.

[2:39:58] Uitstekend, dank u wel.

[2:39:59] Dan stel ik voor dat we direct doorgaan met de tweede termijn.

[2:40:02] En u heeft daarin een derde van de eerste termijn aan spreektijd en dat is 1 minuut en 40 seconden.

[2:40:07] En dan geef ik het woord aan de heer Vermeer.

[2:40:10] Dank u wel, voorzitter.

[2:40:11] Ik wil slechts de minister en zijn team bedanken voor de antwoorden die we gekregen hebben.

[2:40:16] En hopelijk zien we hele succesvolle verkiezingen tegemoet met een hoge opkomst.

[2:40:24] Dank aan de minister voor de antwoorden.

[2:40:30] Het enige antwoord wat ik nogal onverenigend vond gaat dus over dat passieve kiesrecht van vrouwen.

[2:40:36] Mijn fractie zal kijken hoe we dat per amendement op de wet een politieke partij toch zouden kunnen regelen, want ik wil er graag wat vaart achterzetten vijftien jaar na de uitspraak van de Hoge Raad.

[2:40:47] Dank u wel.

[2:40:50] Ik dank de minister voor zijn beantwoording en ik heb geen verdere vragen.

[2:40:54] Nee, geen verder opmerking.

[2:40:56] Dank voor de beantwoordende vragen.

[2:41:01] Ja, de heer Erkens.

[2:41:03] Ja, dank voor de beantwoording.

[2:41:04] Nog twee vragen van mijn kant over die Europese verordening omtrent het gebruik van labels.

[2:41:10] Ik snap een deel van de beantwoording van de minister en tegelijkertijd de gemeenteraadsverkiezingen komen eraan en er is gewoon veel onduidelijkheid bij ons, maar ook bij veel lokale partijen, bij afdelingen.

[2:41:18] Misschien toch het verzoek of de minister nog in kan gaan op hoe we kunnen voorkomen dat inderdaad die regeldruk die toch ervaren wordt en de onduidelijkheid ook van de verordening, überhaupt de bekendheid bij heel veel lokale fracties, hoe we er wel wat aan kunnen doen aan de voorkant om te voorkomen dat er inderdaad ongeluk ontstaat met fracties die we het niet hebben, die dan een flinke boete krijgen, ga zo door.

[2:41:38] En mijn verzoek was inderdaad als volgt, volgens mij moeten we nadenken, Europees gezien, over hoe we de administratieve lasten kunnen

[2:41:45] minimaliseren en tegelijkertijd gaat de minister uiteraard wel over de handhaving over de gemeenteraadsverkiezingen vrij snel komt.

[2:41:52] Misschien kan hij daar wat over zeggen.

[2:41:54] En voorzitter, één vraag over de peilingen nog.

[2:41:56] Ik ben blij dat de minister in gesprek wil gaan met de peilbureaus over dit voorstel.

[2:42:01] Op wat voor termijn wil hij de Kamer daarover verwachten te kunnen informeren?

[2:42:06] Uitstekend, de heer Van Baarle.

[2:42:08] Dank, voorzitter.

[2:42:12] Ik blijf mijn vraagtekens erbij houden dat als je echt substantieel iets wilt doen voor het verhogen van de opkomst bij de lokale verkiezingen of het bedrag dat op dit moment beschikbaar is gesteld, ook als je het internationaal vergelijkt met wat voor publiekscampagnes wordt uitgegeven, of dat voldoende is.

[2:42:29] Maar dat gaan we dan bij de evaluatie met elkaar bekijken.

[2:42:32] Het is nu natuurlijk

[2:42:36] in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen moeilijk om daar een gezaghebbende uitspraak over te doen.

[2:42:40] Als het gaat om dat nieuwe stembiljet, vraag ik me echt af op het moment dat we zien dat het percentage foutstemmen hoger is, of we daar een probleem mee oplossen.

[2:42:51] Ik snap dat dat een budgettaire afweging is, ook.

[2:42:54] Maar wat mij betreft, onze parlementaire democratie mag best wat kosten.

[2:42:59] En als de minister aangeeft, naar aanleiding van de evaluatie, kom ik met een raamwerk hoe het in te voeren.

[2:43:04] Zou ik toch de vraag stellen of we niet dan op een iets te snel en onzorgvuldige manier een fuik in aan het gaan zijn.

[2:43:11] En alle evaluaties waarvan de minister zegt en onderzoeken die er aan ter grondslag liggen.

[2:43:16] Ik zou ze graag willen krijgen voordat we het daarover hebben.

[2:43:20] Dus dat is dan ook een vraag.

[2:43:22] Dank u voorzitter.

[2:43:23] Dank u wel.

[2:43:24] Voor mij was in eerste termijn nog de vraag blijven liggen over de fiscale vrijstelling van de vrijwilligers voor de stembureaus.

[2:43:30] En verder zie ik af van een tweede termijn.

[2:43:33] Dan geef ik graag het woord aan de minister voor zijn beantwoording.

[2:43:37] Ja, ten aanzien van de heer Erkens, die zegt van ja, meer info en duidelijkheid naar gemeenten Hoe en verder en de Waarborger, nou ja, lijkt me prima om daar in de brief die ik eind februari 26 verwacht te sturen aan de gemeenten het een en ander mee te nemen.

[2:43:53] Dan doe ik ook overigens over de, ik verwacht zo eind februari ook dat gesprek over met die pijlbureaus en dan

[2:44:00] dan lever ik ook die terugkoppeling daarvan aan.

[2:44:03] De heer Van Baarle vroeg of hij een aantal onderzoeken toegestuurd kon krijgen, maar volgens mij hebben we die al gedeeld met de Kamer.

[2:44:10] Ja, er is natuurlijk afgelopen, zeg ik even, tussendoor als voorzitter, er is de afgelopen veertien jaar veel over gediscussieerd met de Kamer, maar de Kamer is sindsdien ook weer ongeveer honderd procent vernieuwd.

[2:44:19] Het verzoek van de heer Van Baarle was, niet helemaal honderd procent trouwens, neem ik terug, het verzoek van de heer Van Baarle was op het moment dat er weer

[2:44:27] een wetsvoorstel of een vervolgstap wordt voorgesteld of er dan ook de rapporten kunnen worden meegestuurd, volgens mij.

[2:44:40] Wij denken dat alle rapporten er inmiddels al zijn, maar we kunnen wel even een overzicht doen van die rapporten.

[2:44:47] En u vroeg ook nog even, ik heb toch echt mijn bedenkingen bij de foutmarge van het nieuwe stempel.

[2:44:54] En de kosten vooral daarvan, staan die dan nog in verhouding tot hetgeen wat we proberen op te lossen.

[2:44:59] Het is meer dan alleen de kosten, het is ook de werkdruk, de wijze waarop mensen met elkaar omgaan.

[2:45:04] Enorme druk op het stembureau die daar plaatsvindt.

[2:45:08] Tellingen daarbij.

[2:45:09] Dus het is wel meer.

[2:45:10] Ja, mag dat dan ook wat kosten?

[2:45:12] Ja, soms mag dat ook wat kosten, maar primair heeft de Kamer natuurlijk het budgetrecht.

[2:45:17] Dus als we zeggen met z'n allen het mag meer kosten om iets te doen en we accepteren de nadelen, dan horen we dat graag.

[2:45:25] Dat is voor later.

[2:45:26] Nogmaals, ik ben nadruk.

[2:45:29] Mijn indrukken zeggen dat het nieuwe stembiljet echt een aanmerkelijke verbetering en verlichting op gaat leveren op heel veel vlakken en fronten.

[2:45:35] Dat heb ik al uitgebreid uitgelegd en dat benadruk ik nogmaals bij deze.

[2:45:42] Voorzitter, dan is het woord de fiscale vrijstelling.

[2:45:47] Momentje.

[2:45:56] Ja, die fiscale vrijstellingen... Er gaat ineens wel een belletje rinkelen bij deze minister, inderdaad, van hoe zat dat ook alweer.

[2:46:03] Maar dat moet ik echt even uitzoeken.

[2:46:04] Misschien is het goed om de fiscale vrijstelling ook in de brief van februari even mee te nemen en daarop terug te komen.

[2:46:11] Uitstekend, veel dank.

[2:46:12] Dan kijk ik naar de kant van de Kamer.

[2:46:14] Daar zijn geen nadere vragen.

[2:46:16] Dan rest mij als voorzitter nog even de toezeggingen voor te lezen en door te nemen.

[2:46:21] Dat zijn een zevental.

[2:46:22] De Kamer ontvangt voor de zomer van 2026 de uitgebreide evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing 2025, inclusief de actualisering van de verkiezingsagenda en het plan voor de opkomstbevordering van Nederlandse kiezers in het buitenland.

[2:46:34] Ja, dat wordt herkend.

[2:46:36] Ten tweede, de Kamer ontvangt dit voorjaar een uitgebreide evaluatie van het experiment met het kleinere stembiljet.

[2:46:43] Drie, de Kamer ontvangt in het eerste kwartaal van 2026 de uitvoeringswet van de Europese verordening in zaken transparantie en gerichte politieke reclame.

[2:46:52] Dan nummer vier aan mevrouw Tsegay.

[2:46:54] De Kamer ontvangt een brief met een reactie op het onderzoek van Poynter naar bedreiging van lokale politici en wat dat eventueel verandert aan de aanpak en de differentiatie daarin.

[2:47:05] Ik weet niet of daar een termijn aan is gesteld, wanneer dat kan komen.

[2:47:21] Oké, ik ben het helemaal eens met de toezegging, maar die brief hoeft voor mij niet alleen maar toegespitst te zijn op het onderzoek van Poynter.

[2:47:28] Er zijn meerdere onderzoeken die dit al eerder ook hebben.

[2:47:33] Dus dat mag van mij best ruimer opgevat worden.

[2:47:38] En wanneer zullen we daarvoor noteren?

[2:47:51] Het voorjaar.

[2:47:53] Ik prik hem op het voorjaar.

[2:47:56] Heel goed.

[2:47:58] Uitstekend.

[2:48:04] Dan de beantwoording van de tijdens dit commissiedebat gestelde vragen over bijstand in het stemhokje worden meegenomen in het verslag van het wetsvoorstel of in de noten aan een van het verslag van het wetsvoorstel wijziging van de kieswet in verband met het stellen van nadere regels voor bijstand in het stemhokje.

[2:48:19] Ten zesde de Kamer ontvangt dit voorjaar een brief met de beantwoording van de gestelde vragen over geschilbeslechting in het verkiezingsproces.

[2:48:26] Ten zevende en dat is aan de heer Erkens de Kamer ontvangt eind februari een terugkoppeling op het gesprek met pijlbureaus.

[2:48:34] geen toezeggingen gemist, dan wil ik de minister en zijn ondersteuning hartelijk danken voor de beantwoording, de Kamerleden voor hun aanwezigheid, de ondersteuning hier in de Kamer en dan wens ik u allen een fijne avond.