Zoönosen en dierziekten

[0:00:00] Goedemiddag allemaal en welkom bij een commissiedebat van de Vaste Commissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.

[0:00:10] En wij zitten hier vandaag met twee bewindspersonen.

[0:00:14] Welkom aan de minister van VWS.

[0:00:17] Heel fijn dat hij er ook bij kan zijn vandaag.

[0:00:19] En natuurlijk de minister van Landbouw en hun medewerkers.

[0:00:22] Heel fijn dat jullie er zijn.

[0:00:24] En wij spreken vandaag met elkaar over zoonozen en dierziekten.

[0:00:28] Goed om even aan de voorkant mee te geven.

[0:00:32] Er staat een spreektermijn van vijf minuten en zoals u dat in deze commissie gewend bent gaan wij uit voor deze commissie van vier interrupties, maar iedere interruptie van korter dan 30 seconden.

[0:00:46] Die is gratis, die telt niet mee.

[0:00:49] Interrupties van langer dan 30 seconden, daarom tegen, die tellen dubbel mee.

[0:00:53] En dat betekent dus dat u dan gelijk binnen twee keer door uw interrupties heen bent.

[0:00:58] Ik zie sommige mensen heel moeilijk kijken, maar we hebben het vaker gedaan.

[0:01:03] Verder is het goed om even te zeggen dat wij gisteravond nog een brief hebben gekregen.

[0:01:09] Ontwikkelingen vogelgriep en dierziekten.

[0:01:11] Ik vind het belangrijk om daar even bij op te merken.

[0:01:13] Dan kijk ik ook even die kant op.

[0:01:14] Die was te laat.

[0:01:15] Wij verwachten brieven aan de commissie.

[0:01:18] Drie werkdagen voor deze commissie.

[0:01:21] Ik kan zelf zeggen ik heb hem niet gelezen.

[0:01:25] Oh, ik hoor ik ook niet.

[0:01:26] Dus nou, kijk eens aan.

[0:01:27] Dus dan gaan we er in principe van uit dat de meeste mensen dat de volgende keer bij het debat zullen betrekken.

[0:01:33] Het zou zomaar kunnen dat er dan wat vragen komen waarvan u zegt, ja, die staan al op papier, maar ja, daar heeft u het dan maar mee te doen.

[0:01:41] Dat betekent ook dat wij kunnen gaan beginnen.

[0:01:43] Ik ga zometeen hier het rijtje af en dan kom ik als allerlaatste bij mijzelf.

[0:01:48] En dan heeft lid Kostić zich bereid verklaard om even het voorzitterschap van mij over te nemen.

[0:01:53] Dan gaan we het zo doen.

[0:01:55] Dan gaan wij beginnen met de eerste mei van de Kamer, lid Kostić aan u.

[0:02:02] Ja, voorzitter, de kernvraag van vandaag is hoe lang staan we nog toe dat de gezondheid van Nederlanders in gevaar wordt gebracht door de veeindustrie?

[0:02:10] Al 15 jaar blijkt uit onderzoek dat omwonenden van geitenbedrijven vaker longontsteking krijgen.

[0:02:16] Al die tijd is verspeeld en mensen zijn onnodig ziek gemaakt.

[0:02:20] Het onderzoek van de Gezondheidsraad is het zoveelste onderzoek dat aantoont dat de geitenhouderij mensen ziek maakt.

[0:02:27] Als je binnen 500 meter van de geithouderij woont, heb je 73 procent meer kans op longontsteking.

[0:02:33] 73 procent, voorzitter.

[0:02:36] Tientallen mensen overlijden, honderden worden ziek.

[0:02:40] De Gezondheidsraad bevestigt dat het onverantwoord is om geithouderijen binnen één kilometer van woningen, scholen en andere gevoelige locaties te hebben.

[0:02:49] Maar ondertussen is het aantal geiten binnen twintig jaar na Q-korts

[0:02:54] vervijfvoudigd, terwijl we toen al wisten dat het aantal geiten niet omhoog, maar omlaag moest.

[0:02:59] Het kabinet kiest nu opnieuw voor meer onderstoek en uitstel.

[0:03:03] Mensen die nu in de buurt van geitenhouderijen wonen worden compleet in de steek gelaten.

[0:03:07] Het kabinet kiest voor technische labmiddelen waar de gezondheidsraad van zegt dat de effectiviteit onzeker en onduidelijk is.

[0:03:14] Het kabinet gaat verder een afstandsnorm tussen geithouderijen en woningen onderzoeken.

[0:03:20] De geithouderijen hoeven niet te verdwijnen natuurlijk, want dat is tegen de agrobelangen van minister Weersma.

[0:03:26] Nee joh, we schapen gewoon woningbouwprojecten, nieuwe scholen en verzorgingstehuizen in de buurt van geithouderijen.

[0:03:32] Logisch.

[0:03:33] Nee, de omgekeerde wereld, voorzitter.

[0:03:35] Het minimale wat je kan doen is het invoeren van een afstandsnorm van minstens één kilometer om te voorkomen dat meer mensen ziek worden.

[0:03:42] Maar in tijden van enorme wooncrisis is het totaal onverantwoord om te kiezen voor geithouderijen boven woningen, te kiezen voor geithouderijen boven scholen en verzorgingshuizen.

[0:03:53] Maar VVD en BBB doen het gewoon.

[0:03:56] De gezondheidsstatus bescheert per direct een afstandsnorm van minstens één kilometer.

[0:03:59] Gezien mensen binnen die één kilometer

[0:04:02] 20 procent meer risico lopen.

[0:04:04] Is het ook logisch om die afstandsnorm wat hoger te zetten?

[0:04:09] De minister van Volksgezondheid blijft zeggen dat gezondheid opeen staat in het beleid, maar we zien het nog niet.

[0:04:14] Vandaag is zijn kans om daden te laten zien die inderdaad gezondheid opeenzetten.

[0:04:19] Kan hij toezeggen dat hij op korte termijn afstandsnormen gaat instellen van minstens één kilometer en het liefst nog hoger geziende risico's?

[0:04:27] Kan hij toezeggen met een afbouwpad voor het aantal geiten en het aantal geithouderijen in Nederland te komen om mensen te beschermen?

[0:04:33] Want als de afstandsnorm niet gepaard gaat met een afbouwpad van de intensieve geithouderij, dan komt woningbouw op het spel te staan.

[0:04:40] Kan de minister van Volksgezondheid een oproep doen aan de provincies en gemeenten die nog geen moratorium hebben

[0:04:45] om dit zo snel mogelijk in te voeren.

[0:04:47] De Kamer wilde immers een moratorium die overal geldt.

[0:04:50] De minister van Volksgezondheid moet zich gesteund voelen om zelf de knoop door te hakken.

[0:04:55] Nu de Kamer al twee keer heeft gezegd dat ze graag van de minister van Volksgezondheid willen dat hij beslist en niet de minister van Landbouw.

[0:05:04] Voorzitter, voor de Partij voor de Dieren is het duidelijk, kom met een afbouwpad voor de geitenindustrie.

[0:05:08] Zorg dat elke provincie en gemeente een moratorium heeft en kom met een afstandsnorm van meer dan één kilometer.

[0:05:13] Technische staalmaatregelen geven niet alleen geen enkele zekerheid over de bescherming van gezondheid, maar scharen ook welzijn van dieren en perken de ruimte van dieren om hun natuurlijke gedrag te kunnen vertonen in.

[0:05:26] Voorzitter, dan over die vogelgriep.

[0:05:28] Ik doe vandaag een concreet voorstel waarmee we de gezondheidsrisico's op korte termijn

[0:05:32] kunnen inperken.

[0:05:34] Deze werk werd een vergunning van het laatste eendenslachthuis van Nederland ingetrokken omdat zij continu de wet overtreden.

[0:05:39] Het is ontzettend goed nieuws voor de dieren, want hoe kun je in vele namen industrie optijgen waarin eenden niet eens kunnen zwemmen?

[0:05:46] Weer zinkwekkend.

[0:06:00] weerzinkwekkend, wat ik zei.

[0:06:02] Ze liggen alleen maar opgepropt in veel te kleine stallen zonder hun natuurlijke gedrag te kunnen vertonen.

[0:06:07] Het slachthuis moet over elf weken dicht, maar het slachthuis heeft de hele keten in handen, van fok tot slacht.

[0:06:14] De gemeente kan wel dit slachthuis sluiten, maar niet voorkomen dat ze gewoon nieuwe eenden blijven uitbroeden.

[0:06:20] Dan hebben we dus over elf weken propvolle stallen met nieuwe eenden decreperen of moeten worden afgemaakt of op lang transport moeten naar een slachthuis in het buitenland.

[0:06:30] Voorzitter, eenden zijn extra vatbaar voor vogelgriep en de eendenhouderijen dragen hiermee bij aan grote gezondheidsgevaren voor de mens.

[0:06:38] In december zijn er ook nog eens meer dan 10.000 eenden vergast vanwege vogelgriep.

[0:06:43] Ik vraag de minister van Volkgezondheid om nu deze sector toch op zijn einde loopt, snel met een uitbroedverbod voor eenden te komen.

[0:06:50] Is hij daartoe bereid?

[0:06:55] Dank u wel.

[0:06:59] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:07:00] Een prima verhaal van de Partij voor de Dieren, wat ik ook volledig kan steunen namens GroenLinks BvdA.

[0:07:06] Maar ik mis eigenlijk één aspect als het gaat over die geitenhouderijen en dat is dierrechten.

[0:07:12] Je hebt, als je koeien wil houden in Nederland, dan moet je dierrechten aankopen of in ieder geval verwerven op een of andere manier.

[0:07:19] En bij geiten hoeft dat niet, waardoor inderdaad die geitenstapel vervijfvoudigd is.

[0:07:24] Als GroenLinks PvdA met een voorstel komt om dierrechten in te voeren voor de geithouderij, kunnen we dan op de steun van de Partij voor de Dieren rekenen.

[0:07:33] Kijk, waar het ons om gaat, en wij hebben dat voorstel dus ook net gedaan, er moet een afbouwpad komen voor die intensieve geithouderij.

[0:07:40] Dat is eigenlijk, de Kamer het mee eens, want er is in 2024 een motie van D66 aangenomen om een einde te maken aan de bio-industrie.

[0:07:47] En dat geldt, die bio-industrie is eigenlijk bijna al die geithouderijen.

[0:07:51] Dus het is in lijn met wat de Kamer wil om dat af te bouwen.

[0:07:55] Als die rechten daarbij kunnen helpen, is het natuurlijk een goed verhaal, maar er moet echt een plan komen voor afbouw om mensen te kunnen beschermen.

[0:08:03] Ja, ik ging een klein beetje aandringen op afronden, ja.

[0:08:08] Nou ja, ik heb mijn punt gemaakt, denk ik.

[0:08:10] Heel goed.

[0:08:10] Mevrouw Bromet, goed om even te zeggen, uw eerste interruptie was langer dan dertig seconden.

[0:08:16] Kijk, dat is ter lering en ter vermaak van ons allen.

[0:08:19] Mevrouw Van der Plas.

[0:08:22] Dank u wel.

[0:08:22] Mevrouw Kostiets, of lid Kostiets, excuses had in haar inbreng over dat komt niet ten goede aan de aangroepbelangen van de minister van Landbouw en ik wil graag weten wat zij bedoelt met de aangroepbelangen.

[0:08:34] Dit kost iets.

[0:08:38] We weten al 15 jaar lang dat mensen die in de buurt van geithouderijen wonen een verhoogd risico lopen op...

[0:08:44] Longontstekingen.

[0:08:45] Dus we hadden eigenlijk uit voorzorg veel eerder kunnen handelen.

[0:08:49] En dat is niet gebeurd.

[0:08:50] Dat heeft te maken met de economische belangen van de agro-industrie.

[0:08:54] En mevrouw Wiersma heeft het gewoon open en bloot hier gezegd.

[0:08:57] Ik sta voor die belangen.

[0:08:59] Ik ben er voor die belangen.

[0:09:00] We hebben het hier over minister Wiersma.

[0:09:02] Excuses, minister Wiersma, dubbeldimensioneel minister Wiersma.

[0:09:07] heeft heel duidelijk aangegeven dat ze vooral voor die belangen staat en niet voor het algemeen belang.

[0:09:13] Daarom vestig ik mijn hoop bij de minister van Volksgezondheid om eindelijk na al die jaren mensen te beschermen.

[0:09:22] Vrouw van der Plas.

[0:09:24] Ja, aangoobelangen, dat impliceert dat minister, ja,

[0:09:28] gevoelig is voor corruptie ofzo.

[0:09:31] Ik vind dat altijd heel ernstig als zoiets wordt gezegd.

[0:09:35] De agobelangen, dat komt de minister niet ten goede.

[0:09:39] Kan lid Kostić bevestigen dat die implicatie niet is bedoeld, maar dat deze minister gewoon voor een sector staat?

[0:09:50] We hebben hier een minister, de minister die inderdaad open en bloot zegt dat ze er alleen maar voor die agrobelangen is.

[0:09:58] En het is dus een specifieke deel van de boerensector.

[0:10:01] Het gaat vooral om de grote jongens.

[0:10:04] De kleinere boeren lijden ook onder dit systeem en lijden ook onder het beleid van de minister Weersma.

[0:10:09] Maar het is dus open en bloot.

[0:10:10] Ik impliceert geen enkele sprake van corruptie.

[0:10:14] Het wanbeleid is heel transparant.

[0:10:20] Tot zover.

[0:10:21] Ik ga naar Uvla.

[0:10:23] Ga je gang.

[0:10:26] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:10:28] Dieren houden en volksgezondheid, een spannend onderwerp.

[0:10:31] Het kan verkeerd gaan, zoals de Q-koorts uitspraak heeft.

[0:10:35] ...heeft laten zien.

[0:10:36] Ook het houden van huisdieren is niet zonder risico's.

[0:10:39] Risico's uitsluiten gaat niet, dan krijgen we een onleefbare samenleving.

[0:10:43] Bedrijfstakken wegzetten als goed of fout werkt ook niet.

[0:10:47] Ik kan me zo voorstellen dat maatschappelijk gewenste... ...veehouderijsystemen met veel strooien en uitloop van dieren... ...meer zoonozenrisico's met zich meebrengen dan gesloten systemen.

[0:10:56] Maar er ligt wel een opdracht om risico's onder ogen te zien... ...en te werken aan het inperken ervan.

[0:11:02] Goed dat uitgebreid onderzoek is gedaan naar het eerder geconstateerde verband tussen geitenhouderijen en longontstekingen.

[0:11:08] De onderzoekers zien nog steeds een verband, al is de rijkwijte gelukkig minder groot dan eerder gedacht.

[0:11:15] Een aanwijsbare oorzaak is niet aangetoond, al kan niet worden uitgesloten dat die er wel is.

[0:11:21] Desalniettemin verbindt de Gezondheidsraad stevige conclusies aan het geconstateerde verband.

[0:11:26] Dit kan behoorlijke impact hebben op bijvoorbeeld de woningbouw.

[0:11:30] Daarom toch een paar vragen over het onderzoeksrapport.

[0:11:33] De gevonden correlatie wat betreft door de huisarts geconstateerde longontstekeningen is redelijk stevig over meerdere jaren.

[0:11:40] Al past de kanttekening dat het verschil in de provincies Gelderland en Overijssel niet significant is, terwijl hier meer mensen in de buurt van geitenbedrijven wonen dan in Brabant.

[0:11:50] Tegelijkertijd is het opvallend dat wat betreft ziekenhuisopnames en antibiotica gebruik geen sprake is van een verband met de afstand tot een geitenhouderij.

[0:11:59] Ook heeft uitgebreid onderzoek naar allerlei mogelijke oorzaken geen aanwijsbare oorzaak opgeleverd.

[0:12:04] Dan blijft de vraag openstaan, is het een ongedachte combinatie van factoren of is toch sprake van een vals-positieve correlatie?

[0:12:13] Een reviewer van het VGO-onderzoek wijst op de mogelijkheid van een bias in de onderzoeksopzet, waardoor sprake kan zijn van een vals-positieve correlatie.

[0:12:22] In onderzoeken hierna waarbij de controlepopulatie vreemd genoeg buiten beeld bleef, wordt de mogelijkheid van een bewustzijnsbias opengehouden.

[0:12:29] Mensen met een negatief beeld van de veeouderij denken eerder dat ze een longontsteking hebben en zullen zich mogelijk sneller melden bij de huisarts.

[0:12:37] Dat geldt er meer voor Brabant en Limburg waar de Q-coords uitbraak het meest gevoeld is en waar de verschillen ook het grootst zijn.

[0:12:44] De vraag is, wordt dit verder bekeken?

[0:12:47] De verhoogde incidentie van longontstekingen wordt het hele jaar door geconstateerd.

[0:12:51] Is ook bekeken of de emissie van ziektekiemen op geitenbedrijven het hele jaar door op hetzelfde niveau zit.

[0:12:56] Ik zou me kunnen voorstellen dat dit in de winter weer anders is dan in de zomer.

[0:13:01] Zo niet, wordt dit in een vervolgstap meegenomen.

[0:13:05] Wat nu?

[0:13:06] Ik snap dat het kabinet vervolgstappen wil zetten.

[0:13:09] Sowieso is verder onderzoek nodig.

[0:13:11] Wat de SGP betreft is in de praktijk de meeste winsten boeken door het zoeken en uitvoeren van maatregelen die de emissies van bacteriën en fijnstof flink omlaagbrengen.

[0:13:21] Volgens mij kunnen dergelijke maatregelen ook bijdragen aan minder ammoniakuitstoot.

[0:13:25] Heeft Wageningen inmiddels een eerste advies gegeven over het verlagen van bacteriële emissies uit geitenstallen?

[0:13:32] Goed dat de sector een actieplan heeft opgesteld en bereid is om hiermee aan de slag te gaan.

[0:13:38] Mijn vraag is hoe pakken deze bewindslieden, hoe pakken de bewindslieden deze handschoenen op?

[0:13:43] Deze inzet heeft wat mij betreft meer zin dan generieke beperkingen voor woningbouw, zeker op honderden meters afstand van geitenbedrijven.

[0:13:51] Een bijzonderheid van geitenbedrijven is de opslag van de potstalmest buiten de stal, inclusief de voerresten die daar nog in zitten.

[0:13:58] Er zou onderzoek gedaan worden naar de mogelijke risico's van het composteren van potstalmest.

[0:14:03] Is dat gebeurd?

[0:14:05] Een onderzoeker wees erop dat de schimmel asperges fumigatus zich in het algemeen snel kan vermeerderen in composthopen en voor problemen kan zorgen.

[0:14:14] Zou hier ook sprake kunnen zijn van de erg snelle vermeerdering van deze schimmel?

[0:14:19] Wordt dit in het vervolgonderzoek meegenomen?

[0:14:23] Voorzitter, afrondend.

[0:14:24] Als ik eerlijk ben, vind ik het een heel lastig onderwerp.

[0:14:26] Je wilt het beste voor de volksgezondheid.

[0:14:29] Tegelijkertijd kan ik me voorstellen dat geitenhouders een machteloos gevoel hebben.

[0:14:33] Je krijgt verwijten, maar ondertussen is geen directe oorzaak aan te wijzen.

[0:14:38] Blijf je vraagtekens houden en weet je niet wat je kunt doen.

[0:14:42] Mijn oproep aan de beide ministers is daarom om te investeren in emissiebeperkende maatregelen, weg te blijven bij eendimensionale en wetenschappelijk onverantwoorde extrapolatie van getallen en steeds in de spiegel te blijven kijken.

[0:14:56] Dank u wel.

[0:14:58] Hartelijk dank, meneer Vlag.

[0:15:00] Dan gaan we naar de inbreng van mevrouw Bromet.

[0:15:02] GroenLinks BVNA.

[0:15:03] Dank u wel, voorzitter.

[0:15:05] Allereerst hoop ik dat iedereen heeft genoten van het kerstreces en wens ik voor iedereen een goed en gezond 2026.

[0:15:12] Dat is niet alleen een wens, maar ook een oproep.

[0:15:15] Een oproep aan de formerende partijen om, in tegenstelling tot dit kabinet, de broodnodige en voorgeschreven stappen te maken om de volksgezondheid te waarborgen.

[0:15:25] Binnen 1 km van geitenhouderijen bevinden zich ruim 600 kinderdagopvangcentra, verzorgingstehuizen en andere kwetsbare groepen.

[0:15:35] Onderzoek na onderzoek laat zien dat er overtuigende aanwijzingen zijn dat er nabij gelegen kinderen en kwetsbare groepen een verhoogd risico op longziekte lopen door nabij gelegen geitenhouderijen.

[0:15:48] Dit kabinet kiest ervoor om advies na advies naast zich neer te leggen als het aankomt om de gezondheid van omwonenden van geitenhouderijen.

[0:15:57] En waarom?

[0:15:59] Zodat we bijna 400 miljoen kilogram geitenmelk naar het buitenland kunnen exporteren en 1 miljoen kilogram geitenvlees, terwijl de adviezen glashelder zijn.

[0:16:11] De emissies moeten sterk worden teruggedrongen en er moet een afstandscriterium worden ingevoerd.

[0:16:17] Dat daadkracht vanuit de kabinetten ontbrak om hierop te handelen, werd sterk duidelijk toen negen provincies weer het heft in eigen hand namen en zelfstandig een moratorium instelden.

[0:16:28] Het kabinet legt de verantwoordelijkheid weer bij de provincies, net als bij veel andere landbouwdossiers.

[0:16:34] Maar het stijgende aantal geiten, ondanks de provinciale moratoria, toont aan dat de regie van het Rijk nodig is.

[0:16:41] Ik vraag aan de minister van VWS om te reflecteren op het voorzorgsbeginsel.

[0:16:46] Vindt hij dat het uitvoeren van nieuw onderzoek als duidelijke en herhadelijke adviezen onwelgevallig zijn zich verhoudt tot dit voorzorgsbeginsel?

[0:16:57] Het beschermen van economische belangen van enkele bedrijven ten koste van de gezondheid van grote aantallen omwonenden, voor wie is deze minister er?

[0:17:06] Het is duidelijk wat er moet gebeuren.

[0:17:08] De introductie van dierrechten, een nationaal moratorium op de bouw, verplaatsing en uitbreiding van geitenstallen, voorrang aan woningbouw en omwonenden boven geitenstallen en een afstandscriterium.

[0:17:21] En meer in algemene zin, laten we weer starten met het opvolgen van deskundige adviezen.

[0:17:27] De Gezondheidsraad adviseert om een afstandscriterium van 1000 meter in te voeren.

[0:17:32] Het is het zoveelste voorbeeld van een expertadvies dat door dit kabinet naar zich neer wordt gelegd.

[0:17:38] Ten koste van grote economische, maatschappelijke en gezondheidsschade.

[0:17:42] Nog een vraag aan de minister van VWS.

[0:17:45] Waarom wordt er nu gesproken over 500 meter als de Gezondheidsraad 1000 meter zegt?

[0:17:50] Is dat een handjeklap met de BBW in het kabinet?

[0:17:53] Ik begrijp het gewoon niet.

[0:17:55] Het recht van alle Nederlanders op een woning en gezonde leefomgeving moet wat GroenLinks PvdA zwaarder wegen dan het belang van die gouden geitenhouderijen die de omwonenden een verhoogd risico op ziekte geven.

[0:18:08] Daarom wil ik hierop alvast een motie aandienen om het advies van het afstandscriterium van 1000 meter over te nemen.

[0:18:15] en niet weer de banden voren te schoppen met de truc die hier altijd wordt toegepast om weer nieuw onderzoek te vragen.

[0:18:23] Ik kijk de VVD en de minister van VWS aan of zij, nu hun extreemrechtsexperiment is mislukt, zich eindelijk durven te ontworstelen aan hun vrijwillige geiseling door de BBW op dit dossier.

[0:18:34] En zo niet, dan kijk ik naar D66 en het CDA of zij hun aanstaande coalitiegenoten tot beziening kunnen brengen.

[0:18:41] Voorzitter, volksgezondheid is belangrijker dan het belang van één specifieke sector.

[0:18:47] Dat geldt ook voor woningbouw.

[0:18:49] Politiek is keuzes maken.

[0:18:51] GroenLinks PvdA kiest voor volksgezondheid in plaats van de export van geitenproducten.

[0:18:56] GroenLinks PvdA kiest voor woningbouw in plaats van enkele ondernemers met een boerderij.

[0:19:02] Het wordt tijd dat dat ook door het kabinet wordt gezien.

[0:19:06] Dank u wel.

[0:19:07] Dank u wel mevrouw Bromet.

[0:19:08] Ik heb eerst de heer Vlag en dan mevrouw Den Hollander.

[0:19:10] Meneer Vlag.

[0:19:12] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:19:14] Ik denk dat we niet moeten doen dat de ene partij meer om volksgezondheid geeft dan de andere.

[0:19:19] Dat is volgens mij duidelijk.

[0:19:20] Voor iedereen staat volksgezondheid bovenaan en mag dat nooit wijken.

[0:19:25] Ook niet voor belangen van welk bedrijf dan ook.

[0:19:28] Tegelijkertijd zijn er best wel wat kritische kanttekeningen te maken bij de onderzoeken die zijn gedaan.

[0:19:33] Ik heb er een heel aantal opgezond.

[0:19:35] En het is ook nogal ingrijpend, zowel voor de bedrijven, als je allerlei afstandsnormen doet of wat dan ook, als ook voor geplande woningbouwprojecten enzovoorts.

[0:19:44] Met andere woorden, is mevrouw Bromet met de SGP eens dat je zorgvuldig verder onderzoek moet doen voordat je zeker weet dat er maatregelen moeten komen?

[0:19:53] Of is haar conclusie überhaupt van wat er ook gebeurt, er moeten sowieso minder geitenbedrijven komen?

[0:19:59] Dan is dat ook maar helder.

[0:20:00] Dit is dermate ingrijpend dat dit... Je moet niet overhaast te werk gaan in dit soort zaken.

[0:20:08] Meneer Vlag, u heeft helaas ook twee interrupties gemaakt.

[0:20:13] Vrouw Bromet.

[0:20:15] Ja, voorzitter, alle partijen hier zeggen dat volksgezondheid bovenaan staat en dat zal de minister zometeen ook gaan zeggen.

[0:20:21] Dus dat is iets wat we al jaren horen.

[0:20:24] Maar tegelijkertijd worden er ook een heleboel onderzoeken steeds weer opnieuw gedaan om maar 100 procent bevestigd te krijgen dat het inderdaad de geitenhouderijen zijn die zorgen voor een verhoogd risico op longontsteking.

[0:20:35] GroenLinks PvdA, die had al genoeg aan het eerste onderzoek.

[0:20:38] Alleen onderzoek wordt in deze Kamer gebruikt om steeds besluiten uit te stellen.

[0:20:43] En politiek is keuzes maken.

[0:20:45] En als je dan moet kiezen, dan moet je soms ook de pijn willen nemen.

[0:20:48] En dan moet je dus ook willen kiezen voor de volksgezondheid in plaats van de export van geitenproducten.

[0:20:53] En dat is wat GroenLinks PvdA doet.

[0:20:55] En ik zie in het betoog van de heer Vlag van de SGP helemaal geen keuzes.

[0:21:00] Die is inderdaad helemaal opgevoed in het idee van als een onderzoek me niet uitkomt, dan vraag ik verder onderzoek en dan hoop ik.

[0:21:08] dat we door kunnen gaan op dezelfde voet.

[0:21:13] Ja, voorzitter.

[0:21:14] Jammer dat er op deze cynische manier wordt omgegaan met mijn volgens mij zorgvuldig opgebouwde betoog, waarin ik heb gezegd van ja, het onderzoek toont een verhoogde correlatie aan, maar er is ook voldoende tegenin te brengen.

[0:21:24] Waarom je bijvoorbeeld in Gelderland en Overijssel niet die significante verschillen ziet

[0:21:29] terwijl dat in Brabant wel zo is.

[0:21:31] Met andere woorden, je kunt niet op basis van een veronderstelde correlatie, ook al is die stevig, zomaar dwars door de belangen van mensen heen gaan en zomaar door de belangen van woningzoekenden heen gaan.

[0:21:42] We hebben in Nederland ook gewoon een rechtsstaat waarin mensen mogen rekenen op bescherming van de overheid en niet op doldrieste ideologiepolitiek, die ik toch bespeur in het antwoord van mevrouw Bromet.

[0:21:52] Die zegt ja, ik had aan het eerste onderzoek al genoeg.

[0:21:54] Ik vind als je ingaat grijpen in de

[0:21:56] In de eigendomsrechten van mensen moet je zeker weten wat je doet.

[0:22:00] Dat kan goed bestaan overigens naast een volstrekte prioriteit op volksgezondheid.

[0:22:05] Alleen zorgvuldigheid is daarin denk ik het verschil.

[0:22:08] Ik vind het helemaal niet zorgvuldig als je weet dat mensen in de buurt van geitenhouderijen een groter risico lopen op longziektes.

[0:22:18] Ik heb zelf als medewerker van de Kamer meegemaakt hoe het ging in de tijden van de Q-koorts.

[0:22:23] Er zijn nog steeds mensen die dagelijks lijden onder deze verschrikkelijke ziekte.

[0:22:27] Dan vind ik het helemaal niet verantwoord om weer nieuw onderzoek te doen, terwijl ondertussen die mensen in de omgeving van die geitenhouderijen, kinderen, kwetsbare groepen mensen met met longaandoeningen, last hebben van die geitenhouderijen.

[0:22:39] Dan vind ik het juist zorgvuldig om een politieke keuze te maken en dat durf ik en dat doe ik en dat is alles.

[0:22:47] Dus ja, wij kiezen voor volksgezondheid en wij kiezen voor het voorzorgsbeginsel.

[0:22:52] Niet alles hoeft duidelijk te zijn om toch te kunnen kiezen

[0:22:55] voor gezondheid in plaats van exportproducten van geitenproducten.

[0:23:01] Ik ga eerst naar mevrouw Den Hollander.

[0:23:02] Ik zie ook nog andere vingers, maar we beginnen met mevrouw Den Hollander.

[0:23:06] Voorzitter, mevrouw Bromet vindt dat wij besluiten moeten nemen op basis van wetenschappelijke onderzoeken.

[0:23:11] Dat deed ik ook volledig.

[0:23:13] Maar stelt nu dat uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat tussen de 500 en de 1000 meter geen significant verschil is.

[0:23:21] Zou het dan voor mevrouw Bromet wel acceptabel zijn om dat te bekorten naar die 500 meter?

[0:23:29] Voorzitter, ik ben bereid om elk onderzoek als bevestiging te nemen voor welk belang dan ook.

[0:23:35] Want ik vind het helemaal niet, misschien zoals sommige mensen denken van GroenLinks PvdA, dat wij vinden dat er een einde moet komen aan de geitenhouderij aan zich.

[0:23:44] Wij vinden het belangrijk dat de volksgezondheid gediend wordt.

[0:23:48] En wij lezen het advies van de gezondheidsraad en wij achten die instantie hoog.

[0:23:53] En in dat advies staat neem een afstand criterium op van duizend meter en dat nemen wij dan graag over.

[0:23:58] Dat is eigenlijk alles.

[0:24:00] Dat is een helder antwoord.

[0:24:03] En die zorg die delen wij ook.

[0:24:04] En tegelijkertijd zien we ook dat niet is gekeken in hoeverre de impact van die eerste 500 meter nog meeweegt in die tweede 500 meter.

[0:24:11] En wij vinden het dus wel waardevol om daar verder omzoek naar te doen.

[0:24:14] Maar ik ben blij om te horen dat mevrouw Bromet ook bereid is om dan daar eventueel weer aanpassingen in te doen.

[0:24:20] Ja, voorzitter, ik nou ja, als ik de VVD zou horen, dan is die 500 meter dan in ieder geval al geregeld.

[0:24:28] Dus dat is een beginnetje.

[0:24:30] En als er geen geen bewijzen komen dat die 500 meter daar bovenop risico vormen, ja, dan ben ik altijd bereid om daar opnieuw naar te kijken.

[0:24:41] Maar ik zoals net gezegd, de gezondheidsraad is niet zomaar een instantie.

[0:24:45] Die komt niet zomaar met een advies.

[0:24:47] Dus ik vraag me eerder af waarom er nu over die 500 meter gesproken wordt en niet over die duizend, zoals ik net in mijn betoog al aangaf.

[0:24:57] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:24:58] Ik kan het betoog van collega Bromet natuurlijk goed volgen.

[0:25:01] Het is een helder uitgangspunt en ze neemt gewoon de baas in het advies van de Gezondheidsraad.

[0:25:07] Wel een vraag, want als het gaat over nieuwigheidshouderijen is het vrij eenvoudig, maar als het gaat over bestaanden en wanneer je overgaat tot het sluiten of het verplaatsen van zo'n bedrijf, dat is een ingrijpende beslissing.

[0:25:21] Zeker als je kijkt hoe sommige bedrijven maatschappelijk zijn ingebed.

[0:25:26] Moet je dan ook nog onderzoek doen of daadwerkelijk daar in de omgeving meer longontsteking bijvoorbeeld voorkomt?

[0:25:33] Of is alleen het voorzorgprincipe en de algemene uitspraak van 73% binnen 500 meter en 19% meer risico binnen 1000 meter voldoende?

[0:25:42] Neerim Wiss, dat waren er twee.

[0:25:43] Mevrouw Bromet.

[0:25:45] Soms verandert de werkelijkheid.

[0:25:52] Ik ben blij om te horen dat de ChristenUnie zegt als het gaat over nieuwvestigingen moet je inderdaad rekening houden met die afstandszones.

[0:25:58] Daar ben ik het ook helemaal mee eens.

[0:25:59] Daar begin je ook mee.

[0:26:01] bestaande situaties, dan moet je altijd denken aan overgangsrecht, want je kunt niet van de een op de andere dag zeggen er is nu een onderzoek gekomen en daaruit blijkt dat de risico's te groot zijn, dus we gaan maar die hele sector opdoeken.

[0:26:11] Dus ja, daar moeten plannen voor komen, afbouwpaden, grondig bewijs, maar allereerst nieuwvestigingen.

[0:26:22] Niet doen in de buurt van kwetsbare bestemmingen.

[0:26:25] En ik hoop dat daar ook een meerderheid voor is.

[0:26:28] Hartelijk dank.

[0:26:29] Volgens mij zag ik ook mevrouw Van der Plas nog.

[0:26:37] Voorzitter, er zijn heel grote zorgen ook over PFAS'en in coatings van windturbines.

[0:26:43] Mensen hebben hinder, stress, slaapproblemen met effect op het hart- en vaatstelsel.

[0:26:49] Gaat GroenLinks nu ook de klimaatindustrie opdoeken met windturbines als de lijn wordt doorgetrokken met geitenbedrijven?

[0:27:01] Voorzitter, PFAS is een groot probleem en wij pleiten ook in alle andere debatten over water, over industrie, over een verbod voor PFAS.

[0:27:10] Daar hebben we nog geen meerderheid voor gekregen.

[0:27:12] Dus dat moet zeker gebeuren.

[0:27:15] Ja, en de windmolens erbij halen.

[0:27:17] We hebben een klimaatprobleem en wij denken dat windmolens schone energie kunnen opwekken.

[0:27:23] Volgens mij kan dat ook zonder PFAS.

[0:27:27] Van der Plas.

[0:27:29] Ja, ik snap dat dat onwilgevallig is, maar van windturbines is toch wel echt bekend.

[0:27:33] En als mevrouw Bromet in GroenLinks-Pevenaard heeft over voorzorgsbegrinsel, dan vraag ik me af welke voorzorgsbegrinsel hier wordt toegepast bij de plaats van windmolens in Nederland, als we het ook over de geitenbedrijven hebben.

[0:27:45] Bromet?

[0:27:46] Het mooie is dat er voor windmolens ook vaak afstandscriteria gelden en dat wij helemaal nooit nergens hebben gezegd er moet op elke plek overal altijd een windmolen komen.

[0:27:57] Er zijn ook hele grote gebieden waar boeren prima extra inkomens hebben uit windenergie en wij zijn daar groot voorstander van.

[0:28:09] Volgens mij kunnen we dan naar de inbreng van mevrouw van der Plas, BBB.

[0:28:21] Voorzitter, wat er gebeurt met de onderzoeken rondom geitenhouderijen, dat voelt steeds ongemakkelijker.

[0:28:26] De cijfers veranderen keer op keer.

[0:28:28] Eerst leer ik het effect door geitenhouderijen tot 2 kilometer te bestaan.

[0:28:32] Nu blijkt het vooral binnen de 500 meter te zitten.

[0:28:34] Eerst ging het over duizenden extra longontstekingen per jaar.

[0:28:37] Nu zijn dat er ineens 841 in heel Nederland.

[0:28:40] En ook de aantal ziekenhuisopnames en sterfgevallen zijn fors naar beneden bijgesteld.

[0:28:45] Met precies dezelfde uitgangswaarde.

[0:28:47] En dan is de vraag heel simpel, waar kunnen we nog op vertrouwen?

[0:28:50] Ik wil de minister vragen om inzicht te geven in hoe de Gezondheidsraad tot deze forse bijstellingen is gekomen en graag een feitenrelatie.

[0:28:58] Kan de minister ook aangeven of binnen de Gezondheidsraad op enig moment serieus overwogen is dat er mogelijk geen effect is?

[0:29:06] En nog steeds is er geen echte oorzaak gevonden, geen specifieke ziekteverwekker, geen duidelijk mechanisme, alleen statistische verbanden.

[0:29:15] Een statistiek kan een waarschuwing zijn, maar het mag geen schuldverklaring worden en zeker niet voor de hele sector.

[0:29:20] Wat wel heel duidelijk is, is dat het VGO-onderzoek alleen ging over wonen in de buurt van geithouderijen, niet over werken, niet over recreëren, niet over scholen, kinderopvang of zorginstellingen.

[0:29:33] En hoeveel geitenhouders hebben te maken met longontstekingen?

[0:29:37] Hoeveel van hun medewerkers?

[0:29:38] Hoeveel van hun bezoekers?

[0:29:40] Veel geitenhouders hebben ook een zorgtak, bijvoorbeeld de Mekkerstee in Oudorp.

[0:29:44] Er werken daar dagelijks 35 verstandelijke beperkte mensen, elke dag op de geitenboerderij.

[0:29:50] Jaarlijks komen daar honderden bezoekers om te recreëren.

[0:29:53] En dit bedrijf zit dicht op een woonwijk, omdat die woonwijk naar het bedrijf toe is gebouwd.

[0:29:57] En waarom is niet gericht onderzocht

[0:30:00] En hoe kunnen we de cijfers en statistieken nu juist beoordelen als al deze informatie ontbreekt?

[0:30:05] Voorzitter, de volgende sector is aan de beurt om kapot gemaakt te worden.

[0:30:09] En het is niet zorgvuldig.

[0:30:10] Wij maken beleid op aannames en laten we heel helder zijn.

[0:30:14] Laten we precies bijhouden wat er wel en niet is onderzocht.

[0:30:19] In het VGO-onderzoek zijn twee groepen vergeleken.

[0:30:22] Mensen die vlakbij een geitenouderij wonen en mensen die niet vlakbij een geitenouderij wonen.

[0:30:27] En alleen voor die eerste groep is een verhoogd risico gevonden.

[0:30:30] Kinder-op-dagverblijven, kinderdagverblijven, ouder-op-dagbesteding wonen daar niet.

[0:30:35] Zij vallen dus volgens dit onderzoek juist in de groep die niet in de nabijheid van een geitenhouderij woont en daarmee in de groep met een lager risico op longontsteking.

[0:30:45] En dat deze locaties dan nu toch als gevoelig worden aangewezen is dus niet gebaseerd op onderzoek, maar op aannames.

[0:30:51] En kan de minister laten onderzoeken of het in de VGO-studies gevonden statistische verband ook geldt voor andere vormen van verblijf, zoals werken, onderwijs of zorg?

[0:31:00] Of dat deze verbanden daar ontbreken omdat deze situaties tot nu toe niet zijn onderzocht.

[0:31:05] En daar komt nog iets bij.

[0:31:07] Er is geen enkel verschil gevonden tussen grote en kleine geitenbedrijven.

[0:31:11] Dus ook het tegenhouden van uitbreiding of het beperken van de omvang van bedrijven slaat nergens op.

[0:31:16] dan pak je boeren aan zonder dat je ook maar weet of dat iets oplost.

[0:31:20] En is de minister bereid te laten onderzoeken of het beperken van de omvang van geitenbedrijven of het tegenhouden van uitbreiding überhaupt effect heeft op het in de VGO-studies gevonden verband nu het onderzoek geen verschil laat zien tussen grote en kleine bedrijven?

[0:31:36] Voorzitter, het is de VGO-onderzoekers niet gelukt om een bewezen werkingsmechanisme te vinden voor de extra longontsteking.

[0:31:43] Slechts een mogelijke verklaring werd gegeven in de vorm van bacteriën in de bedding, in de stallucht en in de omgeving van geitenbedrijven.

[0:31:51] die van nature overal in de omgeving voorkomen, ook zonder aanwezigheid van een geitenbedrijf.

[0:31:57] En het VGO-consortium zegt dan ook zelf, de bewijslast toont in geen enkel geval een oorzakelijk verband aan, ook niet voor de hoogst geprioriteerde micro-organismen.

[0:32:08] Voorzitter, het leven is niet risicovrij.

[0:32:10] We weten dat wonen langs een drukke weg aantoonbaar ongezond is.

[0:32:14] Die verbanden zijn causaal.

[0:32:16] En toch halen we geen snelwegen weg bij de steden.

[0:32:19] Omdat we altijd een afweging maken tussen risico, proportionaliteit en maatschappelijke gevolgen.

[0:32:27] Kan de minister duidelijk maken hoe groot het zogenaamde risico van wonen in de buurt van een geitenhouderij is als je het vergelijkt met wonen in de buurt van een drukke weg?

[0:32:36] Voorzitter, BBB wil duidelijkheid en geen paniekbeleid, geen steeds wisselende cijfers, niet schieten met een kanon op een mug, eerst weten waar het probleem precies zit en dan pas eventuele maatregelen nemen in overleg met de sector.

[0:32:49] De geitenhouders verdienen het niet om zo in de hoek gezet te worden en te worden neergezet als ziekmakers.

[0:32:56] Voorzitter.

[0:32:57] Mevrouw van der Plas, u heeft een interruptie.

[0:32:59] Dit kost iets.

[0:33:03] Ja, mevrouw van der Plas heeft het over andere milieueffecten, maar de gezondheidsraad heeft daar iets over gezegd, namelijk dat vergeleken bij de blootstelling van andere bronnen van luchtverontraging, et cetera, de risico's aanzienlijk zijn als het gaat om goudhouderij.

[0:33:16] Begrijpt mevrouw van der Plas dat?

[0:33:18] Mevrouw van der Plas.

[0:33:21] Volgens mij is dat niet wat de gezondheidsraad zegt.

[0:33:25] Bovendien, in het VGO-onderzoek hebben we het er ook al eerder over gehad.

[0:33:28] Er zouden eigenlijk 800 mensen worden onderzocht, die zijn niet eens gevonden.

[0:33:31] Er zijn 108 mensen onderzocht, die zijn niet eens gevonden.

[0:33:34] Het onderzoek heeft plaatsgevonden in een Covid-periode, dus het is ook maar de vraag...

[0:33:38] in hoeverre je dat goed kan vergelijken met periodes zonder de COVID.

[0:33:44] Dus dit onderzoek... Kijk, de Gezondheidsraad geeft een advies en dit is een onderzoek en het blijft gewoon een feit dat in al die jaren, zelfs in het eerste VGO-onderzoek, werd helemaal geen verband gevonden tussen longontstekingen en aanwezigheid van geitenbedrijven.

[0:34:03] Dus nee, ik ben het er niet mee eens, kort gezegd.

[0:34:07] Voorzitter, mevrouw Van der Plas laat hier zien dat ze eigenlijk het rapport niet goed heeft gelezen.

[0:34:13] Ik kan het haar even appen.

[0:34:15] Letterlijke citaat heb ik net voorgelezen.

[0:34:18] Jammer, want dat maakt de rest van haar betoog ongelofwaardig.

[0:34:27] Uw inbreng ging nog door.

[0:34:28] Er is niet heel veel tijd meer.

[0:34:30] U staat op 4 minuut 37.

[0:34:40] Ik had nog een paar andere vragen, ga ik even snel doen.

[0:34:42] Zoals bij mensen de ene ziekte ernstiger is dan de andere, geldt het ook voor dierziekten.

[0:34:46] Voor bestrijdingsplichtige dierziekten werkt Nederland met beleidsdraaiboeken, maar een deel daarvan is verouderd.

[0:34:51] Sommigen zijn meer dan 10 jaar oud, terwijl ziekteoprukken door klimaat en insecten en de wereld inmiddels sterk is veranderd.

[0:34:58] BBB vindt dat beleid moet meebewegen met stand van de wetenschap, inclusief het serieus benutten van vaccinatie om onnodige ruime te voorkomen.

[0:35:04] Wanneer worden de beleidsrijboeken voor bestrijdingsplichtige dierziekten geactualiseerd op basis van de laatste wetenschappelijke inzichten?

[0:35:11] Kan de minister toezeggen dat zij maximaal inzet op maatregelen die onnodig ruimen van dieren voorkomen, met name door het inzetten van vaccinatie waar het mogelijk is?

[0:35:18] En kan de minister voor alle bestrijdingsplichtige dierziekten de grootst mogelijke inzet plegen

[0:35:23] om vaccinatie toe te staan door handelsbelemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen en hoe gaat zij dit goed gaan aanpakken?

[0:35:29] Echt drastisch door de tijd heen.

[0:35:31] Oké, één laatste vraag.

[0:35:32] Ik wil graag weten wat de stand van zaken is van het Fonds van Blauwtong net over de grens en wat dat voor eventuele gevolgen heeft voor de sector.

[0:35:40] Helder.

[0:35:41] U krijgt een interruptie van mevrouw Den Hollander.

[0:35:44] Voorzitter, ik hoor mevrouw van der Plas zeggen dat zij grootvoorstander is van vaccinatie bij uitbraak van dierziekte en dat dat deel ik met haar.

[0:35:51] Maar bij het voorgripdebat heb ik ook een motie horen indienen door het BBB waarbij de vaccinatie pas tot uitwerking kon komen nadat alle handelsbelemmeringen voldoende waren opgelost.

[0:36:01] Is dit een koerswijziging die ik nu hoor of blijft zij daarbij?

[0:36:05] Ik heb ook de vraag hier ingezet en net gesteld.

[0:36:09] Kan de minister voor alle bestrijdingsplichtige dierziekte

[0:36:12] de grootst mogelijke inzet plegen om vaccinatie toe te staan door handelsbelemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen en hoe gaat zij dat concreet aanpakken?

[0:36:19] Dus ja, de handelsbelemmeringen zijn nu wel een probleem.

[0:36:24] Oké, ik kijk naar mevrouw Den Hollander voor haar inbreng.

[0:36:28] VVD.

[0:36:29] Dank u, voorzitter.

[0:36:31] Voorzitter, meer dan 60 procent van de bekende infectieziekten en 75 procent van de nieuwe of opkomende infecties zijn afkomstig van dieren.

[0:36:38] Een aantal bekende ziekten zijn Q-koorts, hondsdolheid, lijm, vogelgriep, Zika, Ebola en Covid-19.

[0:36:44] Alle overgedragen via direct contact, via insecten of via besmet voedsel of drinkwater.

[0:36:48] Doordat mensen steeds meer reizen, door transport van dieren, door intensiever contact tussen mens en dier en door de dichtheid van populaties komen de zoonozen steeds meer voor.

[0:36:57] De impact die een infectieziekte kan hebben op de samenleving is enorm.

[0:37:00] Iedereen heeft de COVID-pandemie nog helder voor de geest, maar laten we ook de Q-koorts-uitbraak tussen 2007 en 2011 niet vergeten.

[0:37:08] Tot op de dag van vandaag kent dit nog zijn naastleef voor veel patiënten die een chronische vorm van Q-koorts of long-COVID hebben ontwikkeld.

[0:37:14] De vraag die ik hierbij zou willen stellen aan de minister van VWS is of de erkenning van deze patiënten er is en op welke wijze er aandoe is voor de post-infectieuze aandoeningen.

[0:37:24] Voorzitter, een aantal weken geleden is er een plenaire debat geweest over vogelgriep.

[0:37:28] Het is zorgwekkend om te lezen dat het virus in de afgelopen weken naast een aantal nieuwe bedrijfsbesmettingen ook bij meerdere zorgdisorders aangetroffen is, zoals te lezen is in een brief die we deze week hebben ontvangen van de minister.

[0:37:38] In dezelfde brief lezen we dat er een uitstekend werkende monitoring voor diverse dierziekten actief is sinds 2002.

[0:37:44] Een permanente systeem om de gezondheid van landbouwhuizen hier in Nederland te volgen en vroegtijdige afwijkingen te signaleren.

[0:37:51] Ik ben ervan overtuigd dat een goede monitoring van groot belang is voor het signaleren en zeer snel acteren bij een uitbraak van ziekte.

[0:37:58] Monitoring van ziektegevallen zou ook in de gezondheidszorg voor mensen een veel grotere rol moeten krijgen, is mijn overtuiging.

[0:38:04] En dat brengt me ook op het hoofdonderwerp van vandaag.

[0:38:06] In de afgelopen jaren is er veel monitoring geweest en onderzoek gedaan naar longontstekingen bij omwonenden van de geitenhouderijen.

[0:38:12] De longontstekingen worden waarschijnlijk veroorzaakt door een samenspel van verschillende factoren, multicausaliteit.

[0:38:18] De emissies zijn in beeld, maar er is nog wel onduidelijkheid over de precieze blootstellingsroutes.

[0:38:23] Er is nog geen kauzaal verband aangetoond.

[0:38:25] Dat neemt niet weg dat er wel door de Gezondheidsraad duidelijk advies zijn opgesteld over afstandsnormen en emissieverlagende maatregelen.

[0:38:33] Voorzitter, de VVD vindt dat we de zorgen over volksgezondheid zeer serieus moeten nemen.

[0:38:38] Wij steunen daarom de koers die de minister van VWS en de minister van LVVN hebben ingezet voor het nemen van afstandsnormen bij nieuwvestigingen en emissiebeperkende maatregelen in bestaande situaties.

[0:38:48] Mevrouw de Hollander, u heeft een interruptie van mevrouw Bromet.

[0:38:53] Ik had net aan het kabinet gevraagd waarom kiest het kabinet voor 500 meter in plaats van de 1000 meter van de gezondheidsraad en die vraag zou ik eigenlijk ook aan de VVD willen stellen.

[0:39:02] De reden dat wij daar op dit moment voor kiezen is omdat wij vinden dat het kabinet sowieso eerst aan zet is voordat wij als Kamer daar nog een schepje bovenop gaan doen.

[0:39:11] En wat ik net eigenlijk ook al zei in de interruptie die Kamervrouw Bromet had, is dat ik verwacht dat er een grote correlatie is tussen die eerste 500 meter en die 19 procent die we zien in die tweede 500 meter.

[0:39:24] En dat ik niet vooruit wil lopen op maatregelen als blijkt dat er zometeen geen significant effect meer is in die tweede schil.

[0:39:30] Dus ik vind het toch wel dermate belangrijk om in de proportionale tijd van maatregelen daar rekening mee te houden.

[0:39:35] Rommet.

[0:39:36] Voorzitter, wat is dan het oordeel over het functioneren van de Gezondheidsraad en de adviezen die zij geven?

[0:39:42] Ten Hollander.

[0:39:43] Voorzitter, wij vinden het advies van de Gezondheidsraad zeer belangrijk.

[0:39:46] En nogmaals, wij vinden ook dat het kabinet nu al laat zien dat zij een aantal stappen al zet.

[0:39:50] Maar we zijn bereid om wel heel kort nog te wachten wat er uit aanvullend onderzoek komt.

[0:39:57] Ga je door met uw inbreng?

[0:39:59] Voorzitter, eerder heeft de VVD al aandacht gevraagd voor het instellen van een landelijk moratorium.

[0:40:04] Nu zien we dat negen van de twaalf provincies een moratorium hebben ingesteld die op onderdelen van elkaar verschillen.

[0:40:09] Wij vinden dit een onwenselijke situatie en zien graag dat de minister één lijn trekt voor alle regio's en daarmee duidelijkheid schept voor alle geithouderijen van Nederland en voor alle inwoners van Nederland.

[0:40:19] Kan de minister aangeven of er wordt gewerkt aan het instellen van een landelijk moratorium?

[0:40:23] En als hier in stappen worden gezet, wordt dan gedacht aan een verbod op nieuwvestiging, of een verbod op uitbreiding, of wellicht allebei?

[0:40:29] En wat voor termijn wordt dan aangedacht voor een nieuw moratorium?

[0:40:33] In het kader van beperken van uitbreiding van de sector, hoe kijkt de minister aan tegen een systeem van dierrechten voor de geithouderijen en andere veehouderijsystemen die nu nog geen sturingsmiddelen voor omvang kennen?

[0:40:43] U krijgt een interruptie van lid Kostic.

[0:40:47] Goed om te horen van de VVD over het moratorium.

[0:40:50] Ze hebben eerder onze motie daarover gesteund.

[0:40:53] Dit kabinet blijft gewoon provincies oproepen, de bestaande provincies om het moratorium te handhaven.

[0:40:58] Is de VVD bereid om ze te steunen in de oproep of een eventuele nieuwe motie om dat door te trekken ook naar andere provincies?

[0:41:06] Voorzitter, wij zullen iedere motie die over dit onderwerp wordt ingediend met interesse lezen en bekijken of we die wel of niet kunnen steunen.

[0:41:13] Wat voor ons heel belangrijk is, is dat wij voor iedereen, voor inwoners rondom bedrijven, maar ook voor ondernemers duidelijkheid scheppen en dat we daar één lijn in trekken.

[0:41:20] Want het is niet uit te leggen dat in de ene provincie of de ene plaats andere regels zijn in een andere plaats.

[0:41:25] Daarom zijn wij zeker voor een landelijke regelgeving.

[0:41:28] Kostic.

[0:41:30] Nou, dat klinkt goed.

[0:41:31] Dan zijn we het met elkaar eens en dat is fijn.

[0:41:32] Dus dat gaan we hopelijk gewoon doorzetten.

[0:41:34] Nou, Kumbaya, mevrouw Den Hollander.

[0:41:37] Voorzitter, we zien dat de geitensector zelf een sectorplan heeft gemaakt voor het verlagen van bacteriële concentraties en emissies uit de geitenstal.

[0:41:44] Een ambitieus plan van een sector die inziet dat afwachten geen optie is.

[0:41:48] Een sector die de afgelopen jaren fors is gegroeid door toenemende vragen aan producten van geitenmelk, zoals geitenkaas en babyvoeding voor baby's die allergisch zijn voor koemelk.

[0:41:56] De lastige afweging die hier gemaakt moet worden is het economisch belang van de sector, inclusief de handelsbelangen, het belang van de ondernemers en de bedrijven en het belang van de gezondheid voor omwonenden.

[0:42:07] Dat vraagt om een zorgvuldige en proportionele besluitvorming.

[0:42:10] Om zelf een goed beeld te krijgen van de diverse belangen die spelen, heb ik afgelopen vrijdag een werkbezoek afgelegd naar de gemeente Bernhees in Noord-Brabant.

[0:42:18] Hier heb ik gesproken met gedeputeerden van de provincie, met de wethouder van Bernhezen, met een lokale huisarts, infectieziekteonderzoekers, de GGD, gezondedienst voor dieren en een afvaarder van LTO en NGZO en met de ondernemers van het geitenbedrijf waar we te gast waren.

[0:42:31] Partijen met uiteenlopende belangen die zeer bereid waren om naar elkaar te luisteren, zorgen te delen en hoop uit te spreken op een duidelijk toekomstscenario voor alle partijen.

[0:42:40] Voorzitter, we zijn benieuwd naar de stappen die het kabinet de komende tijd gaat zetten en volgen dit op de voet.

[0:42:44] Dank u wel.

[0:42:45] Hartelijk dank.

[0:42:46] Ik zie nog een interruptie van mevrouw... Sorry, van lid Kostic.

[0:42:51] Ja, voorzitter.

[0:42:52] Is VVD het met ons eens dat de afstandsnormen moeten leiden tot minder stallen in plaats van minder woningen?

[0:43:01] Den Hollander.

[0:43:04] Voorzitter, die twee zaken die hebben een relatie met elkaar, want op het moment dat we een afstandsnorm instellen gaat die beide kanten op.

[0:43:09] En we betreuren het enorm dat daarmee de woningbouwambities die dit kabinet ook heeft ook onder druk komen te staan, maar veiligheid voorop.

[0:43:17] Dus het gaat twee kanten op.

[0:43:21] Nee, voorzitter.

[0:43:23] Als je naast afstandsnormen niet kiest voor een afbouw van het aantal geiten, dan gaat dat direct ten koste van woningbouw en in het voordeel van de geitenindustrie.

[0:43:32] Dus mijn vraag is, als de VVD moet kiezen tussen de geitenhouderij of woningen, waar kiezen ze dan voor?

[0:43:38] Den Hollander.

[0:43:41] Voorzitter, dat is niet de vraag.

[0:43:42] Op het moment dat je kiest voor het saneren van geitenbedrijven waar u op doelt, dan gaat dat ter koste van de geitenbedrijven.

[0:43:48] Het is een afweging en balans en ik vond eigenlijk wat de heer Vlag in zijn inbreng bracht, het is gewoon een super ingewikkelde keuze die we moeten maken en dat moeten we gefundeerd en proportioneel doen en daarom wachten we af wat voor strap het kabinet gaat nemen.

[0:44:01] Laatste keer.

[0:44:02] Ja, voorzitter.

[0:44:02] Mijn vraag was als de VVD moet kiezen tussen de geitenindustrie en wonen woningen, waar kiezen ze dan voor?

[0:44:09] Dat hoor ik nog steeds niet.

[0:44:11] Kiezen ze inderdaad voor sanering van de geithouderij en afbouwpad in het voordeel van de wonen?

[0:44:17] Den Hollander.

[0:44:20] Voorzitter, volgens mij is dit een keuze die vandaag voor ligt.

[0:44:23] Het belang van beide partijen moet afgewogen worden en er moeten proportioneel maatregelen genomen worden.

[0:44:30] Armet.

[0:44:31] Stel dat er een gemeente is die graag een woningbouwproject wil doen, maar daar zit een geithouderij in die zone.

[0:44:38] Wat is de VVD dan bereid ook om dwang toe te passen om die woningbouw voorrang te geven?

[0:44:45] Voorzitter, als wethouder woningbouw heb ik daadwerkelijk hiermee te maken gehad en op dat moment was de conclusie dat daar geen woningen gebouwd konden worden.

[0:44:53] Is daarmee uw vraag beantwoord?

[0:44:55] Het is altijd een belangenafweging, dus je kan als wethouder ook kiezen om die woningbouw wel te laten plaatsvinden en die boerderij te sluiten.

[0:45:05] Voorzitter, volgens mij moeten wij proportioneel maatregelen nemen.

[0:45:08] We hebben diverse uitdagingen die we in dit land moeten aanpakken.

[0:45:12] Ik denk dat het ook heel belangrijk is dat als wij een discussie gaan voeren over de nood naar ruimte, dat we ook dit soort afwegingen meenemen.

[0:45:18] Waar in Nederland is ruimte voor welke ontwikkeling?

[0:45:20] Nederland is een overvol land.

[0:45:22] We willen heel veel.

[0:45:22] We hebben veel ambities.

[0:45:23] We hebben grote ruimtevragers.

[0:45:25] En ik denk dat de nood naar ruimte het instrument is om straks keuzes te gaan maken en ook een uitvoeringsprogramma aan te koppelen.

[0:45:31] En dat we die niet zek moeten splitsen op woningbouw versus geitenhouderij, want daarmee versmal je de discussie veel te veel.

[0:45:38] Laatste keer.

[0:45:39] Ja, voorzitter.

[0:45:40] Het gaat mij erom dat je in ruimtelijke ordening keuzes maakt waar je soms ook dwang nodig hebt om de keuze te maken ten koste van iets anders.

[0:45:46] En is de VVD daartoe bereid?

[0:45:49] Den Hollander.

[0:45:51] Voorzitter, de VVD loopt niet weg voor het nemen van beslissingen, ook niet als dat moeilijke beslissingen zijn.

[0:45:58] En dat moet proportioneel zijn en dat moet in verhouding zijn.

[0:46:02] Dank u wel.

[0:46:03] We gaan naar de inbreng van... Oh, nog een laatste...

[0:46:08] Ik wou zeggen oprisping, maar dat is wel heel erg onaardig.

[0:46:12] Ik kom uit de oostelijke mijnstreek.

[0:46:17] Ik wil mijn collega van de VVD aanspreken.

[0:46:20] Ze is ook dierarts.

[0:46:22] Dat vind ik altijd heel fijn als we een dierarts aan ons midden hebben.

[0:46:25] Het gaat even over het blauwtongvirus.

[0:46:26] Daar heb ik mijn collega niet over gehoord.

[0:46:28] Dat is ook een zeer ernstige ziekte waar heel veel diertjes door geleden hebben.

[0:46:35] En ik ga er twee interrupties aan weiden.

[0:46:39] Aangaande vernatting in Nederland, waardoor knutten goed gedijen, de afvaltreinen die vanuit Italië naar Amsterdam zijn gegaan, waar allemaal knutten zijn gesignaleerd bij open afvalbalen, maar ook verwarring.

[0:46:52] Er is een hele bekende onderzoeker die heeft dat aangetoond, dat virussen vele tot mogelijk tientallen kilometers, een dierenarts helaas, mogelijk meer dan honderd kilometer kan verwaaien.

[0:47:03] Hoe staat zij hierin?

[0:47:04] Want dat wil ik gewoon als ter zaken deskundige weten, ook ten behoeve van mijn inbreng.

[0:47:07] Dank u wel.

[0:47:08] Kijk eens aan.

[0:47:08] Ik twijfel of we nu een technische briefing hebben of een debat.

[0:47:11] Maar mevrouw Den Hollande, ga u gang.

[0:47:14] Ik wil niet hier het idee neerleggen dat ik als dierarts overal verstand van heb.

[0:47:18] Laat ik daarmee beginnen.

[0:47:20] Ik wil met alle liefde af en toe een collage geven in deze zaal of in een planerenzaal.

[0:47:25] Ik had vijf minuten spreektijd en ik heb gekozen waar ik mijn inbreng graag had wilde focussen.

[0:47:29] En u vraagt nu over de Blauwtong situatie.

[0:47:31] Ja, dat vind ik zorgwekkend.

[0:47:32] Blauwtong heeft de afgelopen jaren heel veel dieren heel veel ellende bezorgd en ook heel veel schapenhouders en andere dierhouders heel veel ellende bezorgd.

[0:47:41] We moeten zorgen dat er goed gevaccineerd wordt voor blauwtong, om zoveel mogelijk ziekteuitbraak te voorkomen.

[0:47:48] En ja, virussen kunnen zich over grote afstanden verspreiden.

[0:47:50] Ik heb niet voor niks ook gezegd, dat komt voor een deel ook door reisbewegingen die mensen zelf maken.

[0:47:54] Dat komt door handel, dat komt ook door intensief.

[0:47:57] En daarmee spelen natuurlijk ook andere fracties in de kaart.

[0:48:00] Want ja, we leven met z'n allen op een heel klein oppervlakte.

[0:48:03] En daardoor krijg je inderdaad ziektes die overgaan van dier naar mens en ziektes die overgaan van dier naar dier.

[0:48:08] En daar moeten we met elkaar een balans in zien te vinden.

[0:48:11] Dank u wel.

[0:48:13] Ja?

[0:48:14] Nog een twee vragen?

[0:48:15] Dank u wel daarvoor, want ik ga er dadelijk in mijn inbreng nog op terugkomen, maar dan kan ik u niet meer bevragen, vanaf dat ik het nu even doe.

[0:48:23] En dank daarvoor.

[0:48:25] Dank u wel.

[0:48:26] Dan gaan we nu wel naar de inbreng van de heer Koorvaart, CDA.

[0:48:30] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:48:31] Bij dierziekten gaat het om vooruitzien, voorbereiden en verantwoordelijkheid nemen.

[0:48:35] Daarbij moeten we de uitdagingen van vandaag serieus nemen, juist omdat die snel kunnen veranderen.

[0:48:40] Zagen we in 2024 nog veel blauwton, in 2025 gelukkig niet.

[0:48:44] Wat een opluchting was voor dieren en hun ouders.

[0:48:48] Ik wil het hebben over lumpy skin disease, LSD, over vaccinatie in handeling gevaccineerde producten, over IBR en over de geithouderij.

[0:48:55] Het klimaat verandert.

[0:48:56] Waar lumpy skin disease ooit een tropische veeziekte was, komt deze nu akelig dichtbij door uitbraken in Frankrijk.

[0:49:03] Daarom moeten we goed voorbereid zijn en daarom de volgende vragen.

[0:49:07] Hoe staat het ervoor met de Nederlandse voorraad LSD vaccins?

[0:49:11] Is het voor dierhouders bekend wat de lumpisch kinderziekssymptomen zijn?

[0:49:16] En is de minister bereid extra inzet te plegen op beurstwording?

[0:49:21] Zijn we überhaupt voldoende voorbereid, is de derde vraag, op andere dierziekten die we kunnen verwachten als gevolg van klimaatverandering?

[0:49:28] En waar blijkt dat concreet uit?

[0:49:30] Voorzitter, tijdens het vogelgriepdebat van 18 december 2025 is een motie aangenomen met de gezant of door extra inspanning van de CVO, de handel van gevaccineerde dieren en producten, dat dat geen belemmering moet zijn om een noodvaccinatie toe te passen.

[0:49:47] Bent u bereid, vraag ik de minister, naast vogelgriep ook te richten op MKZ en LSD?

[0:49:53] We zagen pas ook een uitbraak van MKZ nog op Cyprus, dus het is zeker ook wel van belang dat we daar werk van maken.

[0:50:00] Het derde onderwerp, wat mij echt heeft verbaasd bij het terugkijken van het commissiedebat van 6 februari, is dat er nog steeds geen ANVB ligt voor IBR, terwijl de minister toen aangaf vaart te willen maken met de EU-vrijstatus.

[0:50:13] Vanochtend konden we lezen dat in de laatste twee maanden van 2025 er 15 gevallen van IBR bijkwamen.

[0:50:19] Dus er is urgentie in vraag.

[0:50:21] Klopt het dat de IBR-ANVB niet per 1 januari van dit jaar, maar per 1 juli 2026 wordt ingevoerd?

[0:50:28] Wat is hiervan de reden?

[0:50:30] En dan de geitenhouderij en longontstekingen bij omwonenden.

[0:50:33] Afgelopen vrijdag was ik met collega Den Hollander bij een bedrijfsbezoek, en u weet wie we daar allemaal gezien hebben, en wat mij daar opviel was het ongemak.

[0:50:43] Bij de provincie over wat wijs beleid is, bij de geitenhouder die goed wil zijn voor zijn omgeving, en bij iedereen het besef dat afstandsmaatregelen de oorzaak niet wegnemen.

[0:50:54] Tegelijkertijd moeten we nu wel iets doen.

[0:50:57] Prudentie boven perfectie.

[0:51:00] Er is een consistent aantoonbaar verband tussen de afstand van geitenhouderijen en omwonenden.

[0:51:05] De, tussen haakjes vermoedelijke oorzaak, is fijnstof uit geitenstallen.

[0:51:10] In één onderzoeksgebied werd er een associatie gevonden tussen meer geiten en meer longontstekingen, in een ander gebied niet.

[0:51:18] We nemen het risico op longontsteking serieus.

[0:51:22] Ik ervaar ongemak dat ondanks ingestelde moratoria het aantal geiten is toegenomen.

[0:51:30] Nu we weten dat er een verband bestaat, moeten we op zoek naar de onderliggende oorzaak en zal de geitensector niet verder groeien.

[0:51:37] De minister stelt een aantal dingen voor, blijvende monitoring.

[0:51:41] Wij zeggen doen.

[0:51:42] Een afstandscriterium uitwerken ten opzichte van nieuwbouw.

[0:51:46] Ook dat lijkt ons verstandig.

[0:51:48] Wat ons betreft is er ook structuurbeleid nodig en kijk dan ook integraal.

[0:51:53] De oorzaak moet boven water komen en daarom heb ik nog enkele vragen, niet daarom, maar ik heb nog wel enkele vragen op dit onderwerp.

[0:52:01] Wat wil de minister concreet doen bij bestaande situaties?

[0:52:05] En twee, hoe kijkt de minister naar structuurbeleid, waarin ze ook de geitensector meeneemt?

[0:52:12] De derde vraag, als de oorzaak wordt gevonden, kan dan het afstandscriterium vervallen?

[0:52:19] De vierde vraag, wordt er in het afstandscriterium rekening gehouden met de meest voorkomende windrichting?

[0:52:25] Want ik begrijp echt wel dat het via de lucht komt als ik naar de stukken kijk.

[0:52:30] En de laatste vraag is, kan de minister toezeggen dat het moratorium geen belemmering vormt voor stalaanpassingen die fijnstoffenemissie verminderen?

[0:52:39] Zo niet.

[0:52:40] Welke stap zet de minister om dit alsnog mogelijk te maken en op welke termijn?

[0:52:45] Tot zover.

[0:52:46] Voordat we naar de interrupties gaan, misschien wilt u zelf nog even toelichten wat IBR is?

[0:52:52] Infectueuze bovine diarree.

[0:52:55] Kijk eens aan.

[0:52:56] Nou, daar zullen de mensen die zitten te kijken enorm mee geholpen zijn.

[0:53:00] Ja, een hele vervelende dierziekte ook voor runderen.

[0:53:04] Fijn dat u dat even wil toelichten.

[0:53:06] Ik heb een eerste interruptie van mevrouw Bromet.

[0:53:08] Pardon, ik heb het verkeerd gezegd hoor ik, maar misschien dat mijn collega dat nog kan... Ja, daar gaan we nu.

[0:53:15] Ja, daar ga ik.

[0:53:15] Ik heb ook... Ja, goed.

[0:53:17] Heel goed.

[0:53:18] En we gaan naar de interruptie van mevrouw Bromet.

[0:53:20] Ja, vervelende dierziekte lijkt mij genoeg voor deze Kamerleden.

[0:53:24] Voorzitter, ik hoor de CDA-woordvoerder zeggen dat de geitensector niet verder zal groeien, maar daar zijn wel maatregelen voor nodig.

[0:53:30] Bijvoorbeeld het invoeren van dierrechten.

[0:53:32] Is het CDA daar voorstander van?

[0:53:34] Nou kijk, ik denk dat we integraal moeten kijken en we hebben denk ik ook, dat heeft u kunnen lezen denk ik, ook in een eerder document, het basisdocument wat tussen D66 en CDA naar buiten is gekomen, dat we, als we het hebben over milieugebruiksruimte, dat dat een leidend principe is, ook in Nederland, en het kan niet zo zijn

[0:53:58] Dat je wel dierrechten hebt voor de varkens en voor de kippenhouderij en fosfaatrechten voor de melkveehouderij en dat je geen beperking van de omvang hebt in de geitensector.

[0:54:08] Ik vind dat ook gewoon fair tussen de verschillende sectoren.

[0:54:12] En ik denk dat het ook gewoon heel netjes is op het moment dat je zegt van, hé jongens, we hebben met z'n allen een emissie-issue en daar moeten we wel met z'n allen dan ook aan werken.

[0:54:23] En daar hoort dan ook begrenzing bij.

[0:54:26] En daarbij zeg ik ook, daarbij is voor mij een integrale afweging leidend.

[0:54:32] Goed om te horen.

[0:54:34] Ik hoop dat daar ook actie op gezet wordt.

[0:54:38] Het vervelende is dat dat nooit in het openbaar besproken moet worden.

[0:54:41] Het heeft allemaal zo lang geduurd dat dat nu wel gebeurt.

[0:54:44] Er werkt ook speculatie in de hand.

[0:54:46] Is het CDA daarmee eens?

[0:54:49] Ja, dat snap ik eigenlijk wel.

[0:54:52] Ik snap dat dat speculatie in de hand wijkt, maar er zijn ook moratoria en ik begrijp ook, ook als ik in Brabant ben geweest, dat ondanks de moratoria er toch een groei van de veestapel is geweest, ook al is dat beperkt.

[0:55:09] Dus ik denk niet dat er nu op dit moment zoveel ruimte ook is meer, maar dat is een inschatting.

[0:55:15] Ik weet al helemaal niet wat IBI precies is, dus laat staan dat ik dit al helemaal weet, maar dat zou mijn inschatting zijn.

[0:55:23] We gaan naar een interruptie van mevrouw Beckerman eerst.

[0:55:26] Ja, voorzitter.

[0:55:28] Dank.

[0:55:30] En ik denk dat gezien de onderhandelingen natuurlijk interessant is om het CDA verder te bevragen.

[0:55:36] Ik hoorde een uitspraak over de afstandscriteria.

[0:55:41] Wil het CDA de gezondheidsraad en de adviezen opvolgen?

[0:55:47] En zo ja, op welke termijn?

[0:55:52] Pardon, ik had mijn microfoon niet uitgezet, maar ik zet hem nu weer aan.

[0:55:55] We zijn samen in beeld.

[0:55:56] Nou ja, helemaal prima.

[0:56:00] Kijk, toen ik de brief van de minister las, zag ik dat de minister dit serieus neemt.

[0:56:07] Dus dat ze het VGO-onderzoek serieus neemt en dat ze ook, en dat hij ook, de epidemiologische studie serieus neemt.

[0:56:16] Dat is een zorgvuldig traject geweest en ik ben begonnen met mijn geitenhouderij deel waarbij ik aangaf, ik ervaar gewoon heel veel ongemak.

[0:56:26] Ook als ik op dat erf rondloop en ik praat met de wethouder, met de gedeputeerde, met de geithouder zelf, die notabene zelf zegt van, maar ik wil ook niet een gevaar zijn voor mijn omgeving, dus ik wil ook gewoon graag het goede doen.

[0:56:41] dan denk ik dat het heel goed is om ook in de afweging het goede doen voor de volksgezondheid en ook geen rigoureuze maatregelen nemen, terwijl je ook selectiebias graag wil uitsluiten, terwijl je ook wil uitsluiten dat er geen groot significant verschil is tussen de eerste 500 en de tweede 500 meter, dan volg ik de redeneerlijn van de ministers en ik zou wel hen ook willen vragen om daar heel veel

[0:57:10] of heel veel, om daar wel vaart achter te zetten.

[0:57:15] Beckerman.

[0:57:17] Voorzitter, dat is een heel lang antwoord waarbij eigenlijk gezegd wordt ja, nee.

[0:57:22] Want het CDA wil nog niet het advies van de Gezondheidsraad uitvoeren.

[0:57:27] Die wil nader onderzoek en geeft geen termijn.

[0:57:31] Voorzitter, ik snap de opmerking van het CDA over ongemak.

[0:57:34] Heel goed.

[0:57:35] Maar komt dat ongemak, vraag ik daarbij ook niet voort, uit juist een rijksoverheid die heel erg lang afwacht en niet zelf maatregelen neemt.

[0:57:45] Een voorbeeld daarvan is dat er wel een lokaal moratorium is of provinciaal, maar geen landelijk moratorium.

[0:57:52] Waardoor, zoals het CDA zelf heeft geconstateerd, ook nog steeds groei kan plaatsvinden en allerlei andere gevolgen zijn.

[0:57:58] Herkent het CDA dat beeld?

[0:58:02] Ja, na een lange antwoord komt ook een lange vraag.

[0:58:04] En het antwoord was inderdaad, als u hem kort wil hebben, nee.

[0:58:08] En dan volgen we inderdaad het advies van de minister om te komen met een afstandscriterium.

[0:58:14] En ik ben het met de ministers eens dat er een afstandscriterium moet komen, want prudentie gaat boven perfectie.

[0:58:20] Ook dan zullen we het nog niet precies weten, maar we moeten daar wel een besluit in nemen.

[0:58:24] Dus daar roep ik ook de ministers toe op.

[0:58:27] Want nogmaals, in die belangenafweging is dat nu de richting die het kabinet ook kiest.

[0:58:43] Nou, dat vind ik een valse tegenstelling, alsof het CDA dat zou doen.

[0:58:47] Volksgezondheid staat wat ons betreft ook voorop.

[0:58:53] En we hebben ook gezien in die VGO-onderzoeken dat de oorzaak er niet is.

[0:58:58] Dus we kunnen niet, zoals bij Q-coords, precies aanwijzen.

[0:59:01] Het is deze bacterie, daar kun je tegen vaccineren.

[0:59:04] Het is eerder waarschijnlijk dat het een van de 23 bacteriën zijn die gevonden zijn.

[0:59:13] Dat staat ook in het Gezondheidsraad advies.

[0:59:17] Het kunnen endotoxines zijn, het kunnen bacteriën zijn, het kunnen fijnstof zijn, het kan aan het stalsysteem liggen.

[0:59:23] En daar zit wat mij betreft ook het ongemak.

[0:59:25] Op het moment dat je maatregelen neemt, dan wil je ook maatregelen nemen waarmee je de oorzaak wegneemt.

[0:59:30] En op het moment dat je dat niet precies weet, dan ga je werken met een afstandscriterium.

[0:59:34] U heeft mij horen zeggen dat ik daar ook voor ben, maar dat ik wel ook de verdere uitwijking van het kabinet afwacht.

[0:59:44] En ik heb daar ook bij gezegd, maak haast.

[0:59:46] Het is ook wederom een lange antwoord, voorzitter, maar gewoon wel een afgewogen antwoord en geen simpel antwoord.

[0:59:52] kost iets?

[0:59:54] Ja, ik heb ook geen simpele antwoorden, maar de gezondheidsraad heeft heel duidelijk geadviseerd om binnen één kilometer in ieder geval geen geitenhouderij te plaatsen naast scholen, kinderen, opvangcentra, etc.

[1:00:09] Dus ik snap gewoon niet dat het CDA dat niet

[1:00:11] overneemt.

[1:00:13] Mijn laatste vraag is dan, voelt het CDA dan niet het ongemak van al die mensen die al longproblemen hebben, van al die mensen die zich zorgen maken over hun kinderen, van al die mensen die nog steeds niet zien dat het kabinet hun gezondheid beschermt?

[1:00:30] Ja, ik voelde het ongemak wel.

[1:00:32] Daar ben ik ook mee begonnen.

[1:00:33] Maar daarin, daarbinnen maak ik een afweging.

[1:00:37] En dan zal ik u ook nog meenemen naar een gesprek aan de keukentafel waar ik was, om ook met de mensen te spreken die het betreft.

[1:00:46] En op de vraag of het voorkomen van longontstekingen soms ook wordt verwart met Q-coords, was het antwoord breed bevestigend.

[1:00:56] Dus dat is niet iets wat uit dit onderzoek blijkt.

[1:00:58] Dat is iets wat daar in de streek erg leefde.

[1:01:01] En dat maakt ook dat dit onder een vergrootgras ligt.

[1:01:04] En daarom vind ik ook dat we hier heel prudent mee om moeten gaan.

[1:01:08] Dus het klinkt misschien raar voor u, maar u moet het er toch maar mee doen.

[1:01:13] Nou, kijk eens aan.

[1:01:14] Richting lid Kostic.

[1:01:15] Uw laatste interruptie was helaas meer dan 30 seconden.

[1:01:18] Ik zie nog meer interrupties.

[1:01:20] Mevrouw den Hollander.

[1:01:23] Voorzitter, ik hoor de heer Korenvaar spreken over de 23 kiemen die zijn gevonden, over fijnstof en over endotoxine.

[1:01:31] Als dit het allemaal niet is en we vinden het nooit, wat vindt het CDA dan van het voorzorgsbeginsel toepassen in de afstandsnorm?

[1:01:41] En nu dicht hij mij wel heel veel wijsheid toe.

[1:01:48] Wat ik heb gezien toen ik de stukken las, is dat er rond 2016, 2017 ook al vrij veel onderzoek is gedaan naar fijnstof en ook naar fijnstof in de veehouderij.

[1:01:56] Dat het daarna een poos heeft stilgelegen en dat het nu super urgent is geworden.

[1:02:01] En ik zie dat de sector is gekomen met een sectorplan waarbij ze proberen die oorzaak ook boven water te halen.

[1:02:06] Wat mij dan ook opvalt is dat de routes daarin ook bekend zijn.

[1:02:11] Dus het zal waarschijnlijk iets met het instrooien van de stal zijn.

[1:02:13] Het zal te maken hebben met het uitmesten van de stal of het zal te maken hebben met het verspreiden van de mesten over het land waarbij de emissie door de lucht het meest waarschijnlijk is.

[1:02:26] Dus dat is wat we nu weten.

[1:02:27] En wat mij opviel is dat we eigenlijk nog vrij weinig weten over wat exact de ziekteverwekker is.

[1:02:33] Dus ik heb er nog hoop op dat die oorzaak wel wordt gevonden.

[1:02:36] En er is volgens mij ook een onderzoek vanuit Wageningen in het eerste kwartaal nog onderweg om de meest waarschijnlijke veroorzaker aan te kunnen tonen of de meest waarschijnlijke route.

[1:02:50] En ik ga niet vooruit lopen op een als dan als die nooit wordt gevonden.

[1:02:53] Daar gaan we in dit dierziekte en zoonloze debat denk ik dan vaker over praten.

[1:02:57] Heel goed.

[1:02:59] Ik kijk ondertussen ook een klein beetje naar de klok.

[1:03:01] We hebben zometeen nog vijf sprekers hierna.

[1:03:04] Dus ik wil u alle vragen om in de beantwoording iets korter te zijn.

[1:03:07] Dat is geen kritiek op u, meneer Korenvaar.

[1:03:09] Ik heb dit geconstateerd bij vele van uw voorgangers.

[1:03:12] Dus ik ga daar wat strenger op zijn.

[1:03:14] Mevrouw Den Hollander, was dit voldoende voor u?

[1:03:16] Dan ga ik naar mevrouw Van der Plas.

[1:03:20] Ik wil er toch even iets over zeggen, over wat u nu voorstelt, want wat ik altijd raar vind, is dat degene die zich stilhoudt en die weinig vraagt, wordt dan gestraft voor degene die de boel overtreden.

[1:03:33] Dus ik vind dat niet goed.

[1:03:35] Er zijn heel veel mensen voor ons die hebben een lange luiddoem en dan zouden wij die dadelijk vragen willen stellen, zouden daarin gekort worden.

[1:03:42] Dat vind ik gewoon niet eerlijk.

[1:03:43] Nee, voorzitter, voor alle duidelijkheid.

[1:03:45] Mijn opmerking ging over de beantwoording, niet over het stellen van de vragen.

[1:03:48] En volgens mij mag u mij erop vertrouwen dat ik daar heel ver mee omga.

[1:03:57] Mevrouw van der Plas.

[1:03:59] Ja, dank u wel.

[1:04:00] Ik vind het maar een vaag verhaal van de heer Korenvaar, want ik weet eigenlijk helemaal niet wat hij nou wil met de geitensector en de geithouderij.

[1:04:08] Dus als het moratorium ook geldt voor stalaanpassingen waarmee fijnstof verminderd kan worden, is het CDA dan tegen het moratorium of gaat het CDA dan voor een moratorium stemmen?

[1:04:19] De minister heeft opgeroepen om de moratoria in stand te houden, dat snap ik.

[1:04:24] Maar als ze dat dan doet en het blijkt dat je met een stalaanpassing toch die emissie weg kan nemen, dan vraag ik eigenlijk de minister, hoe kunnen we ervoor zorgen dat die moratoria dan niet in de weg zitten?

[1:04:37] De geitensector heeft niks aan het CDA, want het CDA is gewoon heel vaag in wat ze nou met geitenhouderijen willen.

[1:04:44] Eigenlijk mag het ook niet groeien, het mag niet uitbreiden of mag het wel uitbreiden.

[1:04:49] Wat is nou het standpunt ten aanzien van de geitenhouders in Nederland van het CDA?

[1:04:55] We nemen een afgewogen beslissing als het gaat over een afstandscriterium.

[1:04:59] Het zou logisch zijn in de integrale afweging rond emissies om ook de geitensector te begrenzen.

[1:05:06] En dat is wat ik ervan vind.

[1:05:08] Laatste keer.

[1:05:10] Dan concludeer ik dat ook het CDA deze sector eigenlijk kapot wil maken.

[1:05:15] Dank u wel.

[1:05:17] Voorzitter, hier heb ik echt wel bezwaren tegen.

[1:05:19] Ik ga toch heel egenopmerkend zeggen, ik vind dat wel een klein beetje uit de bocht, mevrouw Van der Plas.

[1:05:23] Misschien kan dat iets milder de volgende keer.

[1:05:25] Ja, daar wilde ik een punt van orde van maken, want ik vind dit niet terecht.

[1:05:29] Ik heb een heel afgewogen verhaal en als mevrouw Van der Plas dat niet bevalt, dan is dat gewoon jammer.

[1:05:35] Dat is dan helder.

[1:05:37] Nog een interruptie van de heer Goudsmaart.

[1:05:40] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:05:41] Ja, ik hoor de heer Korenvaart, denk ik, met een beetje frisse tegenzin zeggen van wij zijn eigenlijk tegen die afstandsnorm van nieuwvestiging.

[1:05:50] Maar vooruit, we snappen het.

[1:05:52] Het is prudent.

[1:05:52] We doen het.

[1:05:53] Maar mochten er nu wel bijvoorbeeld middels emissiereductie beperkende mogelijkheden significante stappen worden gemaakt richting die omwonenden, dan lijkt mij CDA ook zo'n nuchtere agrarische partij dat u zegt van nou, dan kunnen we het opnieuw hebben over deze afstandsnormen.

[1:06:08] Klopt dat?

[1:06:10] Het antwoord is ja.

[1:06:11] Dat was ook mijn derde vraag.

[1:06:12] Als blijkt uit onderzoek dat bijvoorbeeld emissies kunnen worden afgevangen en daarmee het risico wordt ondervangen, dan kun je ook dat afstandscriterium loslaten.

[1:06:21] En mijn vragende minister was, kan zij dat dan ook?

[1:06:25] Nou, kijk eens aan.

[1:06:28] Dan zie ik geen interrupties meer.

[1:06:29] Dan gaan we naar mevrouw Beckerman voor haar inbreng.

[1:06:32] O jee, ik overwiel u een beetje.

[1:06:34] Ja, voorzitter.

[1:06:35] Ik dacht we gaan allemaal nog interrumperen, maar dat valt reuze mee.

[1:06:39] Voorzitter.

[1:06:40] Ik ben geschrokken van de verhalen.

[1:06:42] Dramatisch.

[1:06:43] Gezinnen die ontworteld raken door de langdurige invaliditeit van mensen.

[1:06:47] Ze voelen zich in de steek gelaten en helaas hebben ze gelijk.

[1:06:50] Meer dan 2000 besmettingen, een tiental mensen met hartklepontsteking en zes doden.

[1:06:55] De geitensector blijft groeien.

[1:06:56] Er staan ook nog uitbreidingen op stapel.

[1:06:59] Veel bedrijven bevinden zich in de nabijheid van of zelfs in de bebouwde kom en vormen daarmee een groot risico voor de volksgezondheid.

[1:07:06] In Duitsland werd na een grote Q-koorts

[1:07:09] epidemie geadviseerd geen schapen te houden of geen geiten te houden binnen de afstand van 500 meter van een woongebied.

[1:07:16] In Nederland blijft het angstvallig stil.

[1:07:18] Ik moet helaas constateren dat het kabinet achter de feiten aanloopt, zodat de besmetting zich steeds verder heeft kunnen uitbreiden.

[1:07:25] En het leidt geen twijfel dat economische belangen een doortastend beleid in het belang van de volksgezondheid hebben gefrustreerd.

[1:07:32] Voorzitter, dat is niet mijn woordvoering, maar de woordvoering van een voorganger, Henk van Gerven, op 11.11.2009, voormalig huisarts in Os, die eindeloos veel aandacht heeft gevraagd voor Q-korts.

[1:07:45] Maar hoe pijnlijk is het dat deze woorden uit 2009, inmiddels 17 jaar geleden, nog zo actueel zijn?

[1:07:52] We hebben onvoldoende geleerd van fouten uit het verleden en onvoldoende geleerd van die Q-korts uitbraak.

[1:07:58] Een Q-kort laat zien wat er gebeurt als signalen te laat worden opgepakt, bedrijfsbelangen belangrijker worden gevonden dan het grote belang van volksgezondheid en de menselijke gevolgen te lang buiten beeld blijven.

[1:08:09] En we vragen daarom opnieuw aandacht voor al die mensen die nog te maken hebben met de gevolgen van Q-koorts.

[1:08:15] En het is een compliment waard, zeg ik in de richting van minister Bruin, dat hij met hen in gesprek is gegaan.

[1:08:22] En zij zeggen dit is een begin van erkenning.

[1:08:24] En ik denk dat dat heel waardevol is als negende bewindspersoon op dit dossier.

[1:08:31] Maar de pijn blijft, want de geitenhoudens worden gecompenseerd, maar de patiënten, nou de patiënten is natuurlijk jarenlang niet omgekeken.

[1:08:37] Daarom stellen we opnieuw de vraag, hoe wil deze minister verder gaan met die erkenning?

[1:08:42] Komen er excuses waar ook de ombudsman al jaren voor pleit?

[1:08:46] En welke blijvende oplossingen voor mensen met Q-koorts komen er?

[1:08:51] En hoe ziet het kabinet de structurele financiering van het Pais Behandelscentrum in Noord-Brabant voor zich?

[1:08:59] Wanneer wordt hierover een besluit genomen?

[1:09:03] Maar voorzitter, de woorden van Van Gerven klinken ook zo actueel, omdat ook al in 2009 werd gedebatteerd over zo'n afstandsnorm, over het centraal stellen van de gezondheid in verhouderijbeleid.

[1:09:18] En 17 jaar later blijven structurele keuzes ook nog steeds uit.

[1:09:23] Voorzitter, de getallen zijn door alle sprekers voor mij natuurlijk al vele malen genoemd, dus ik ga ze niet allemaal herhalen, maar jaarlijks naar schatting 841 extra gevallen van longontsteking, nabij geitenhouderijen.

[1:09:36] En het individuele risico om longontsteking te krijgen binnen 500 meter van een geitenhouderij is inmiddels 73% hoger.

[1:09:44] Maar ondertussen is het aantal geiten in Nederland tussen 2000 en nu ruim 4,5 keer zo hoog.

[1:09:51] Maar opnieuw, net als bij de Q-court, wacht het kabinet lang met een echte aanpak.

[1:09:56] Het besluit welke afstandsnorm er moet komen voor nieuwbouw wordt uitgesteld.

[1:10:01] Wanneer komt dat wel?

[1:10:03] Welke planning hanteert het kabinet?

[1:10:06] En wat is dan de ondergrens?

[1:10:08] Volgt het kabinet nu de 1000 meter van de gezondheidsraad of heeft zij een andere ondergrens in gedachten?

[1:10:16] En voor bewoners die nu, want dit gaat over nieuwvestigingen die nu binnen die afstand van 500 meter of 1 kilometer wonen, gebeurt er voorlopig nog niks.

[1:10:27] En het kabinet zegt geitenhouderijen moeten schoner werken, maar concrete maatregelen worden nu niet genomen.

[1:10:32] Ook dat besluit wordt uitgesteld.

[1:10:34] En bovendien zegt de gezondheidsraad ook, is hij zelf wel kritisch

[1:10:40] Hoewel zit ook adviseerd over dat emissiereductie niet gegarandeerd effectief hoeft te zijn.

[1:10:46] Waarom kiezen we niet echt voor het belang van die volksgezondheid voorop en ook voor het voorzorgsprincipe?

[1:10:55] Een SP-pleit, nou ja, als ik die woorden van Van Gerven kan ik verschillende woordvoeringen aanhalen, eigenlijk al heel lang consequent, voorkom nou dat je steeds van crisisaanpak naar crisisaanpak moet.

[1:11:07] Ook omdat dat tot veel, en dan kijk ik heel erg indringend naar het CDA, maar dat was niet per se de bedoeling, maar...

[1:11:14] Wij herkennen wel die onzekerheid die ook leeft op het platteland.

[1:11:19] En juist omdat je niet met een structurele aanpak komt en van crisis naar crisis gaat, blijft dat ook voortduren.

[1:11:25] Voorzitter, daar wilde ik het bij laten.

[1:11:27] Dank u wel, mevrouw Beckerman.

[1:11:28] Ik zie geen... Misschien nog een laatste opmerking.

[1:11:32] Die brief over vogelgriep, waar we natuurlijk ook net voor het reces over debatteerd hebben, komt echt te laat voor kleine fracties.

[1:11:38] We hebben gisteravond een begrotingsdebat vrol gehad en ik wil daar wel over opmaken dat ik dat vervelend vind.

[1:11:44] Ik heb daar aan het begin van het debat al een punt over gemaakt.

[1:11:46] Dat heb ik gehoord, maar ik wil daar ook als fractie wel echt een punt van maken, want dat maakt het ingewikkeld en ik vind bij vogelgriep... We zien dat die ontwikkelingen snel gaan, dus we verwachten echt niet dat dat...

[1:11:58] altijd op tijd komt, maar dit is wel heel erg kort en daarmee is het erg lastig voor Kamerleden om daar tijdig op te kunnen reageren.

[1:12:05] Daar hebt u helemaal gelijk in.

[1:12:09] Ja, dank u voorzitter.

[1:12:11] Ons land kent een sterke agrarische sector die bijzonder efficiënt presteert op relatief kleine oppervlakten en dat is iets waar velen van ons terecht trots op zijn.

[1:12:21] Maar zoals meerdere dossiers in ons land gaat de teruglopende en spaarzame ruimte hier en daar knijpen.

[1:12:26] En iedereen is zich natuurlijk bewust dat wij gezien de vele belangen op een verantwoorde manier die ruimte met elkaar moeten delen.

[1:12:33] En het tweede advies van de Gezondheidsraad geeft aan dat het wonen dicht bij geitenbedrijven een verhoogd risico meebrengt op volksgezondheid.

[1:12:43] Er wordt door de Gezondheidsraad de conclusie getrokken dat het risico van ontsteking binnen een woonafstand tot duizend meter van een geitenhouderij aanzienlijk is verhoogd.

[1:12:53] En laten we eerlijk zijn, als burger wil je niet te horen krijgen dat je woonachtig bent in een omgeving met gezondheidsrisico's.

[1:13:00] JA21 vindt dat dergelijke zorgen serieus genomen moeten worden.

[1:13:05] Er liggen immers verschillende rapporten, waaronder de VGO-onderzoeken, RIVM-studies en deelrapporten van de Gezondheidsraad.

[1:13:13] Toch heeft dit verhaal ook een andere kant, voorzitter.

[1:13:17] De Gezondheidsraad concludeert en let wel, ik citeer nu even uit de brief van 9 januari.

[1:13:23] In het eerste deeladvies over de gezondheidsrisico's rondom geitenhouderijen, daar wordt gezegd dat het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het risico op longontsteking waarschijnlijk oorzakelijk is.

[1:13:38] En de daarop volgende zin, die wellicht het scharnierpunt vormt tussen wetenschappelijke analyse en politieke besluitvorming, is dat geeft volgens de Gezondheidsraad voldoende aanleiding voor overheden om op basis van het voorzorgsbeginsel maatregelen te nemen om de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen te beperken.

[1:13:59] De gezondheidsraad spreekt van een waarschijnlijk oorzakelijke verband.

[1:14:04] En in haar brief van 9 januari schrijft de minister dat het kabinet op basis hiervan een afstandsnorm voor nieuwvestigingen gaat uitwerken.

[1:14:13] Kan die minister ook toelichten welke juridische?

[1:14:16] en wetenschappelijke drempel zij hanteert om op basis van een waarschijnlijk verband al te starten met de voorbereiding van landelijke en generieke normen.

[1:14:25] En hoe voorkomt het kabinet dat hiermee de bestuurlijke standaard ontstaat waarbij waarschijnlijk verband in andere dossiers eveneens voldoende wordt geacht voor verregaande beperkingen op eigendom, bedrijfsvoering en ruimtelijke ordening?

[1:14:41] Voorzitter, volksgezondheid staat voorop, maar het voorzorgbeginsel mag geen carte blanche zijn voor stilstand.

[1:14:50] Want ik herinner mij de jaren 2019, 2020.

[1:14:53] Ik was toen statenlid en het staat me nog heel helder voor de geest dat het toenmalige PFAS-beleid leidde tot een bouwstop op basis van extreem lage normen.

[1:15:05] Elk hoopje aarde dat toen de tijd werd gecreëerd, zoals het aanleggen van zoiets basaals als een zandbakje voor je kinderen, werd behandeld als een dampende hoop chemisch afval.

[1:15:15] En enkele maanden later bleek dat de normstelling disproportioneel streng was en fors moest worden bijgesteld.

[1:15:22] Ik heb het dan echt over een factor 20 tot factor 40.

[1:15:25] Dus JA in de Twintig vindt dat maatregelen gebaseerd moeten zijn op een toonbaar risico, proportioneel moeten zijn en bovendien bijgesteld moeten kunnen worden op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten.

[1:15:39] En mede daarom heeft mijn partij samen met nog zes medestanders in mei 2025 tegen de motie op een nationaal uniform moratorium met een verbod op uitbreiding, verplaatsing en nieuwbouw van geitenstallen gestemd.

[1:15:52] Want het is ondanks alles ook een feit dat het laatste rapport geen keiharde oorzaak aanwijst voor longontsteking.

[1:16:01] Natuurlijk moet een vermoeden van een verband de ruimte geven om risico's te verkleinen.

[1:16:06] Dat staat echt voorop.

[1:16:07] En daarom zijn we ook blij met een sector die haar verantwoordelijkheid wil nemen om gezondheidsrisico's terug te dringen.

[1:16:13] Want sinds september ligt er een sectorplan met maatregelen zoals strengere bioveiligheid, scholing, pilotmetingen, innovatie, allemaal gericht op het terugdringen van bacteriële emissies uit stallen.

[1:16:26] En deze maatregelen richten zich op de verontstelde bron

[1:16:31] en maken het mogelijk om de effecten in praktijk te volgen.

[1:16:36] En juist omdat de oorzaak van longontsteking nog niet eenduidig is vastgesteld en de effectiviteit van de maatregelen nog moet blijken, past op dit moment ook wat ons betreft enige terughoudendheid.

[1:16:49] En het ligt daarom voor de hand eerst ervaring om te doen met generieke aanpak voordat wordt overwogen om over te gaan tot generieke ruimtelijke beperkingen.

[1:16:59] En wij blijven natuurlijk deze laatste ontwikkelingen nauwgezet volgen.

[1:17:03] Dank u, voorzitter.

[1:17:05] Hartelijk dank.

[1:17:07] Wij gaan even naar de volgende inbreng.

[1:17:10] En dat is de heer Grimwis, ChristenUnie.

[1:17:13] Ja, voorzitter.

[1:17:14] Dank.

[1:17:14] Dank u wel.

[1:17:16] De Q-koorts ligt voor veel mensen nog vers in het geheugen.

[1:17:20] Sterker voor zo'n 2000 mensen is Q-korts geen gesloten boek, maar nog altijd de harde dagelijkse realiteit.

[1:17:25] Hoe de overheid met deze mensen is omgegaan en met de Q-korts epidemie, dat verdiende op geen enkele wijze de schoonheidsprijs in tegendeel.

[1:17:33] En welke taak en verantwoordelijkheid ziet de minister van VWS voor mensen die langdurig door Q-korts of de gevolgen daarvan zijn getroffen?

[1:17:41] Collega Den Hollander vroeg daar ook al naar.

[1:17:44] Je mag niet alles overheen kamp scheren, maar vandaag zien we opnieuw dat er waarschuwingen op tafel liggen, terwijl structurele keuzes uitblijven.

[1:17:51] De aloude spanning tussen de ministeries van VWS en LVVN is bij de Gezondheidsraad neergelegd.

[1:17:59] De Gezondheidsraad is vervolgens duidelijk geweest, maar is tegelijk terecht niet op de stoel van de bewindspersonen gaan zitten.

[1:18:07] Zij zullen moeten kiezen.

[1:18:09] Tot nu toe vinden ze dat lastig.

[1:18:10] Hoe collegiaal ze misschien nu ook achter de tafel mogen zitten.

[1:18:14] En mijn vraag is dan, hoe gaan beide ministeries zich tot elkaar verhouden?

[1:18:18] In wezen is het nu nog steeds agree to disagree.

[1:18:21] Een bewuste keuze om geen keuze te maken.

[1:18:23] En vervolgens is dan een beproefmiddel vervolgonderzoek.

[1:18:27] Altijd maar dat mantra meer onderzoek.

[1:18:29] Maar de vraag is, hoeveel meer kennis heb je nodig als beslisser om tot plannen te komen?

[1:18:34] En ja, die plannen, die maatregelen, die moeten tegelijk proportioneel zijn.

[1:18:38] Meneer Grimwis, ik zie een interruptie van mevrouw Bromet.

[1:18:41] Ga in gang.

[1:18:42] Ja, voorzitter, tot nu toe goed verhaal van meneer Grimwis, maar hij doet net in de vraag of het ministerie van LVVN en dat van Volksgezondheid gelijkwaardige partners zijn als het gaat over zoonozen, terwijl volgens mij allang duidelijk is en besloten is dat Volksgezondheid de leiding heeft bij zoonozen.

[1:19:02] Is hij het daarmee eens?

[1:19:04] Meneer Grimwis.

[1:19:06] Ja, voorzitter, daar ben ik het mee eens, maar tegelijkertijd zegt dat nog niks over welke keuzes er worden gemaakt, welke maatregelen worden getroffen, zegt dat nog niks over de aard van de maatregelen en welke eisen je daaraan stelt.

[1:19:18] Hoe dominant maak je, zoals mevrouw Bromet deed in haar bijdrage, het voorzorgsbeginsel?

[1:19:25] Of leg je meer nadruk op de proportionaliteit van maatregelen?

[1:19:28] Dat zijn nog allemaal smaken die er dan nog steeds zijn, ook al is misschien de ene bewinspersoon of het ene ministerie

[1:19:35] ...prioritair of dominant boven het andere.

[1:19:39] Tegelijkertijd, hier zitten twee bewindspersonen... ...die zijn volgens mij elkaars gelijken en ik vraag ze in die zin... ...elkaars gelijken een vraag en ook om een antwoord.

[1:19:50] En ik zie nog steeds dat er, hoe dat dan die rank en orde op papier mag zijn... ...nog steeds dat er spanning is tussen beide perspectieven... ...en die spanning wordt maar niet opgelost, behalve dan... ...maar weer meer onderzoek uit te zetten.

[1:20:01] Oké, helder.

[1:20:02] Hij mag de volgende keer iets korter.

[1:20:05] Heel goed.

[1:20:07] Ga je door met de indring?

[1:20:08] Dank u wel.

[1:20:12] Voorzitter, ik voer ze niet allemaal, de zoon-nozen-debatten.

[1:20:14] Je moet als kleine fractie zo je keuzes maken.

[1:20:17] Maar wat me wel steeds opvalt, als ik er weer eens ben, het beleid is zo ad hoc.

[1:20:22] Dan de kippen, dan de geiten.

[1:20:24] Waar is de fundamentele standpuntbepaling over veehouderij in relatie tot volksgezondheid?

[1:20:29] Hoe kijken de aanwezige kabinetsleden daarnaar?

[1:20:31] Is er nou een lacune?

[1:20:33] Of zit het allemaal wel snor?

[1:20:34] Graag reactie.

[1:20:35] We weten het inmiddels allemaal, zeker na corona.

[1:20:38] Zo'n ozen kunnen zich snel vertalen naar een pandemie met vergaande impact.

[1:20:42] Het voorkomen van dergelijke uitbraken vraagt om een integrale aanpak waarin gezondheid structureel wordt meegenomen in ruimtelijke ordening, vergunningverlening en beleidsvorming.

[1:20:50] En ik ben dus benieuwd hoe wij de minister dat zien.

[1:20:54] Met de nadruk op de minister van VWS.

[1:20:56] Terug naar de geiten.

[1:20:57] Het mag nog heel even stoppen, want ik zie een interruptie van mevrouw Denk Hollander.

[1:21:03] Voorzitter, in mijn betogen heb ik het uitgelegd gehad over de monitoring die in de landbouwhuisdiersector enorm goed ingeregeld is.

[1:21:09] Deelt de heer Grinwis het in het kader van zo'n noodbelang dat het ook goed is om de monitoring in de humane gezondheidszorg veel verder invulling te geven?

[1:21:17] Ja, daar ben ik het eigenlijk best wel mee eens.

[1:21:19] Wat ik begreep in de voorbereiding van die debat, en dat was ook een uitdaging voor de Gezondheidsraad, er is sprake van heel veel onderrapportage.

[1:21:26] En daardoor bijvoorbeeld de woonlocatie in relatie tot een geithouderij, in het actuele voorbeeld van de geiten, waardoor het heel moeilijk is om causale relaties te kunnen leggen.

[1:21:37] Dat is opgelost met hele langjarige reeksen.

[1:21:40] En op een gegeven moment heb je dan statistisch significante verschillen en kun je dus iets zeggen over waarschijnlijke causaliteit,

[1:21:47] Maar dan is nog steeds het probleem, eigenlijk zou veel beter kunnen worden, beter gepakt als je die rapportage en relaties tussen ze beter op orde hebt.

[1:21:54] Dus ik ben het heel erg eens met mevrouw Den Hollander en ben ook wel benieuwd naar de reactie van minister van VWS hierop, omdat dat zou helpen.

[1:22:01] Oké, meneer Koorvaart.

[1:22:03] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:22:05] Dank u wel voor uw betoog.

[1:22:06] U zei, oké, we moeten dat beter afwegen en ook de gezondheid meer meenemen, meer data verzamelen.

[1:22:13] Bent u het ook met mij eens dat we dan ons meer moeten voorbereiden op welke dierziekten er eventueel nog zouden kunnen gaan komen?

[1:22:20] Moeten we dat daar dan ook in meenemen?

[1:22:22] Geen mis.

[1:22:24] Ja, maar ik ben hier duidelijk niet de expert op dus hoe je dat zou moeten doen, daar moet ik het antwoord op schuldig blijven.

[1:22:30] In algemene zinnen is dat wel verstandig.

[1:22:32] Tegelijkertijd ben ik ook wel, dat hebben we in het Stix dossier veelvuldig hebben daarmee te maken en ook bij waterkwaliteit, het voorzorgsprincipe.

[1:22:41] Hoe ga je daarmee om?

[1:22:42] Dat kun je namelijk een soort oneindig toepassen.

[1:22:45] En dan kun je vanwege het lijden dat je vreest... meer gaan doen dan het lijden dat ooit op kon dragen.

[1:22:51] En zo leidt de mens meer dan God dragen geeft.

[1:22:56] U kunt door met uw inbreng.

[1:22:58] Niet geen mis?

[1:23:01] U had nog meer inbreng voor mij?

[1:23:03] Ja, zeker.

[1:23:03] Ga u gang.

[1:23:04] Voorzitter, dank u wel.

[1:23:05] Ja, terug naar de geiten.

[1:23:06] Het makkelijkste is natuurlijk als je kunt wijzen naar één schuldige geitenbacterie.

[1:23:10] Maar zo simpel is het dus niet.

[1:23:11] Het is een cocktail.

[1:23:12] Er is sprake van multicausaliteit, waar de één heel ziek van wordt en de ander niet of nauwelijks.

[1:23:16] Hoogstwaarschijnlijk wel op het vierde mest van de geiten.

[1:23:18] En daar zouden allerlei stoffen in zitten die bijdragen aan een verhoogd risico op een longontsteking.

[1:23:22] Waar je vervolgens bij dit soort onderzoeken dus tegenaan loopt, is de onderrapportage bij klachten.

[1:23:26] Daar hebben we het net over gehad.

[1:23:27] Maar uiteindelijk zegt dus de gezondheidsraad, het is toch wel duidelijk uit de langdurig beschikbare data dat de uitkomsten statistisch significant zijn en waarschijnlijk kausaal.

[1:23:39] En dat leidt tot de conclusie geithouderijen veroorzaken waarschijnlijk longaandoeningen en binnen een straal van 500 meter is het risico dus 73% hoog en binnen een straal van 1000 meter 19%.

[1:23:49] Met als advies houden mensen de afstand van 1 kilometer aan.

[1:23:52] En het kabinet kondigt maatregelen aan, maar gooit ook best wel veel over de schutting naar anderen of naar de toekomst.

[1:23:57] Meer onderzoek naar die 500 tot 1000 meter.

[1:24:00] ...waar om zich best wel weer wat voor te zeggen valt, dat snap ik ook.

[1:24:03] En ze zeggen tegen provincies... ...jullie hebben dat moratorium al, houdt dat dan maar aan.

[1:24:07] Maar wat betekent dat dan voor de drie provincies, Friesland, Groningen en Zeeland... ...die dat moratorium niet hebben?

[1:24:11] Moeten die dat dan ook invoeren?

[1:24:13] Of, nou ja, hoe gaan we dat doen?

[1:24:15] Ondertussen blijft er wel onzekerheid voor geitenhouders.

[1:24:18] Waarom nu niet in ieder geval al een besluit om de afstand 500 meter te maken?

[1:24:22] Ik begrijp overigens goed de moeite met generieke afstandsnormen.

[1:24:25] Ik verwees net al naar de discussie over stikstof.

[1:24:28] De bufferstroken hebben we daar ook rond Natura 2000 gebieden vanwege de stikstofbelasting.

[1:24:32] Die ligt nog heel vers in het geheugen.

[1:24:34] Bovendien gaat het om ondernemers, families, medewerkers, om mensen.

[1:24:37] En voor nieuwe gevallen is het niet zo ingewikkeld, maar voor bestaande bedrijven ligt het toch echt wel anders.

[1:24:42] Collega Van der Plas noemde al het prachtige bedrijf De Mekkerste in mijn geboortedorp.

[1:24:46] 300 meter richting Nieuwbouw, die is ontstaan nadat die gouden geithouderij daar al lang aanwezig was.

[1:24:54] 500 meter naar een woonzorgcentrum.

[1:24:58] Maar bij mijn weten is er geen indicatie voor meer longaandoeningen in dat prachtige dorp.

[1:25:02] Hoe zit dat nou?

[1:25:03] Hoe kan dat?

[1:25:04] Heeft dat te maken met de overheersende windrichting vanuit het zuidwesten de polder in?

[1:25:07] weg van de huizen.

[1:25:09] Specifieker kijken naar de gezondheidssituatie in een gebied is dus nodig.

[1:25:13] Ga om te beginnen dus daar onderzoeken, te beginnen bij minder dan 500 meter, of er daadwerkelijk meer longaandoeningen voorkomen.

[1:25:19] Structureel met expliciete aandacht voor kwetsbare groepen.

[1:25:22] en vervolgens dan tot op grotere afstanden.

[1:25:25] Ik lijkt me dat daar de prioriteit moet liggen, want ja, je kunt niet een bestaand bedrijf zomaar weghalen, alleen op basis van de risico, terwijl er in die omgeving niet echt een aanleiding voor is.

[1:25:35] Of ziet het kabinet het anders en moet je het voorzorgsprincipe ook in dat geval zwaarder wegen?

[1:25:40] Ik ben wel daar zelf mee aan het worstelen.

[1:25:42] En volgens mij zijn meer collega's dat.

[1:25:45] In de tussentijd moet je natuurlijk nog regretmaatregelen nemen.

[1:25:47] Zoals vaker uitmesten van de stal.

[1:25:50] Daar hebben we het allemaal over gehad.

[1:25:51] Daar hebben we ook een aantal collega's over gehad.

[1:25:53] Ook collega Vlag.

[1:25:55] Maar hier moet echt wel een keuze in gemaakt worden.

[1:25:59] En volgens mij hoef je dat niet allemaal over de schutting te werpen naar anderen.

[1:26:02] Kun je zelf daar wel een aantal principes op z'n minst in formuleren.

[1:26:06] Alvorens je... Zodat we keuzes kunnen gaan maken.

[1:26:10] Meneer Gimmes, u bent dus heel erg toeristisch.

[1:26:12] Oh, kijk eens aan.

[1:26:13] Nou, dan waren wij het heel erg met elkaar eens.

[1:26:14] Dat is mooi.

[1:26:15] Kijk eens aan.

[1:26:16] Wij gaan naar de volgende inbreng en die is van de heer Graus van de BVV.

[1:26:21] Dank u wel, mevrouw de voorzitter.

[1:26:23] Mevrouw de voorzitter, ik wil aansluiten, omdat ik toch laatst gespreken ben met eerdere betogen over de volksgezondheid, om die te laten prevaleren, ook de diergezondheid, dierenwelzijn, leidend te laten zijn en niet met korte ei en niet leidend met lange ei.

[1:26:35] Ook sluiting me aan bij betogen voor de eendenhouderij in de brug, de eendenslachthuis, ik heb er zelfs nog een televisieuitzending over gemaakt samen met een professor.

[1:26:42] Een ter zake deskundige die ook aan het woord kwam en die ook zei dat er extreem veel dierenleed plaatsvindt.

[1:26:47] Dat zijn toch mensen die meer weten dan wij allemaal bij elkaar.

[1:26:51] Dus dat wil ik even genoemd hebben.

[1:26:54] Ik wil weten welke adviezen en bevindingen beide ministers gaan overnemen van de GGD, de Gezondheidsraad en het Longfonds.

[1:27:02] Daar hebben we allemaal post van gehad, belangrijke post.

[1:27:05] Ik had daar graag een reactie op gehad wat er allemaal van toegepast gaat worden.

[1:27:09] Dat mag ook schriftelijk, dat hoeft niet nu per se vandaag.

[1:27:12] Blijf ook de negatieve gevolgen door overmatige of verkeerde vaccinatie monitoren, alsjeblieft.

[1:27:20] We hebben het daar in een ander debat over gehad, daar ga ik niet te diep op in.

[1:27:24] Laat de belangen van de omwonenden en dieren prevaleren boven de economische belangen.

[1:27:28] Dat is ook al aangehaald, daar sluit ik me ook helemaal op aan.

[1:27:32] Mede in verband met al deze zaken steunde ik al met voormalig minister

[1:27:41] Mevrouw Agema en ook een fractiegenoot van mij hebben al een eerder moratorium gesteund om die reden.

[1:27:47] Later werd zij minister van Volksgezondheid.

[1:27:50] Dan wil ik graag overgaan tot de aanbieding van een rapport.

[1:27:53] Dat is een onafhankelijk onderzoek naar de uitbraak van het blauwtongvirus in 2023 in Nederland.

[1:28:00] Een kritische zoektocht naar de oorsprong aan omstandigheden.

[1:28:02] De minister heeft al bij een eerder debat, mevrouw de voorzitter, al aangekondigd om dat in ontvangst te willen nemen.

[1:28:07] Vandaar dat ik het ook doe.

[1:28:08] Ik ga dat via de bodem doen.

[1:28:10] En dat gaat richting welke minister?

[1:28:12] Nou, het gaat in dit geval naar mevrouw de minister.

[1:28:16] Want die heeft het ook toegezegd.

[1:28:17] En het gaat ook naar de grevier.

[1:28:19] Maar waarom?

[1:28:20] Er zit namelijk een copyright op, dus het komt ook bij de grevier te liggen.

[1:28:23] Maar dan moeten we het even bilateralen vragen.

[1:28:25] Dat wordt allemaal te technisch.

[1:28:26] Daar kunnen de Kamerleden het allemaal inzien.

[1:28:29] Het is een onderzoeksrapport aan de auteurs.

[1:28:31] De onderzoekers zijn dokter-ingenieur Marcia Oomskerk en ingenieur Ton Kuik.

[1:28:39] Ze zijn beide hier aanwezig op de tribune.

[1:28:41] Wat ik ook heel mooi vind, er zijn ook plusminus tien gedupeerden.

[1:28:45] uit de sector.

[1:28:49] Ik hoop dat u ze dadelijk even van achter welkom heeft.

[1:28:51] Ik mag dat niet namens u, maar die zijn ook hier aanwezig.

[1:28:53] Dan zou ik u dus graag één exemplaar aan mevrouw de minister

[1:28:58] willen aanbieden.

[1:28:59] En dit exemplaar is voor de gevier van onze commissie, ten behoeve van alle Kamerleden, in verband met het copyright.

[1:29:05] Kijk eens aan.

[1:29:06] Nou, inderdaad, een goede opmerking, want dat had ik zelfs aan het begin van de opening van de vergadering natuurlijk nog niet gedaan.

[1:29:12] Een hartelijk welkom aan iedereen op deze tribune.

[1:29:14] Ja, en ook inderdaad de getupeerder, want dat het al erg genoeg is wat die beste mens allemaal overkomen is.

[1:29:19] Heel goed.

[1:29:19] Ik ga heel even, want u heeft een interruptie van... Maar ben ik al door mijn tijd heen?

[1:29:23] Nee hoor, maar u heeft een interruptie van... O zo, oké, prima.

[1:29:26] Dank u wel.

[1:29:27] Ja, voorzitter, waar gaat het over, dat rapport wat we nu aangeboden krijgen?

[1:29:30] Want daar ben ik wel nieuwsgierig naar.

[1:29:31] En ook wie gedupeerde zijn en van wat.

[1:29:35] Nou, dat heb ik net opgelezen.

[1:29:37] Ik heb het rapport in mijn hand gepakt, want dan was u waarschijnlijk met iets anders bezig.

[1:29:42] Misschien een Pokémon z'n vang of zo, vind ik het niet.

[1:29:45] Maar het is duidelijk, ik heb het helemaal opgelezen.

[1:29:48] Het onderzoeksrapport... Onderzoek naar de uitbraak van het blauwtongvirus in 2023 in Nederland en een kritische zoektocht naar de oorsprong en omstandigheden.

[1:29:56] En ik heb mijn collega er ook... Ik zit in tijdnoten, dus vandaar dat ik het allemaal kort moet doen.

[1:30:01] Ik heb mijn collega de dierarts van de VVD er ook al over bevraagd.

[1:30:05] En dat is namelijk, omdat het ook te maken heeft met de vernatting in Nederland, waar u bijvoorbeeld een grote voorstander van bent, maar dat draagt allemaal mogelijk bij, want knutten gedijen er beter.

[1:30:16] Verwaaiing van het virus.

[1:30:17] Er zijn afvaltreinen uit Italië gekomen.

[1:30:20] En met open balen, waar ook die knutten uit zijn gekomen.

[1:30:23] Maar het virus kan verwaaien over tientallen tot mogelijk meer dan honderd kilometer.

[1:30:27] Sommigen zeggen zelfs honderden kilometers dat het kan.

[1:30:30] Maar laat ik er even van wegblijven, dat zijn details.

[1:30:33] En daar gaat het om.

[1:30:35] Dat heb ik nou aangeboden aan de minister en ook aan u via de voorzitter.

[1:30:39] Dus wij kunnen dat allemaal gaan inzien.

[1:30:40] En de kundie voor mannen kop eruit, mag u dat gaan inkijken.

[1:30:43] Heel goed, hartstikke dank.

[1:30:44] Want u heeft dat mooi toegelicht eerder al en ik heb ook de indruk dat mevrouw Bromet nu de context begrijpt.

[1:30:50] Heel goed.

[1:30:52] Ik zie een hand van mevrouw de Noordlander.

[1:30:56] Voorzitter, ik zou toch een hele kleine handrekening willen doen naar de heer Graus, want het voordeel van zijn van dieraars is dat je ook een dieraarsnetwerk achter je hebt zitten en die treinen hoeven zich geen zorgen over te maken, want in Italië is een andere stam van serotype 3 actief.

[1:31:11] Dus ik weet niet of het helpt voor uw geruststelling.

[1:31:15] Als ik dat even mag antwoorden, dat klopt.

[1:31:20] En daar zijn de onderzoekers ook allemaal mee bezig geweest.

[1:31:23] Het zijn niet de eerste, de beste, de twee mensen die hier op de tribune zitten.

[1:31:26] Maar alleen dan nog kan er de een en ander vanuit Nederland, vanuit het transport, toch zijn overgebracht.

[1:31:33] Want kijk, u weet hoe vlug zich alles muteert.

[1:31:38] Onze wetenschappers kunnen er geen vaccins snel genoeg voor ontwikkelen.

[1:31:42] Het virus is al wel gemuteerd.

[1:31:43] Daarom zeg ik ook, pas op met dat overmatig vaccineren, want je krijgt veel snellere virusmutaties.

[1:31:49] Het zijn superintelligente virussen, zou ik bijna zeggen.

[1:31:51] Dus vandaar dat ik het toch even wil aanhalen.

[1:31:53] Maar u hebt daar zeker een bepaald punt.

[1:31:55] Dat wil ik niet ontkennen.

[1:31:56] dan ga ik u uitnodigen om verder te gaan met uw inbreng.

[1:31:59] Hoe lang heb ik nog, mevrouw de voorzitter?

[1:32:02] U staat nu op 2 minuut 47.

[1:32:04] Is goed, prima.

[1:32:04] Dank u wel.

[1:32:06] Want ik wil... Ze hebben bijvoorbeeld... Ik ben met beide onderzoekers ook naar de inspecteur-generaal van de NVBA geweest, persoonlijk.

[1:32:14] Op een vrijdagmiddag.

[1:32:15] Die beste man is er nog zelf terug van vakantie gekomen.

[1:32:17] Het is mijn waardering daarvoor.

[1:32:19] Maar ze hebben nooit toestemming van ProRail gekregen voor het bekijken en gebruiken van de spoorwegkaart ten behoeve van aanvullend onderzoek, een zaak in de verspreiding.

[1:32:29] En ja, beide ministers kunnen er wel voor zorgen dat dat wordt vrijgegeven aan de onderzoekers.

[1:32:35] Dat hoeft ook niet publiekelijk allemaal, maar de onderzoekers moeten er wel gebruik van kunnen maken.

[1:32:39] Dus ik doe een beroep op beide ministers, op de regering, dat dat alsnog boven tafel komt als dat kan.

[1:32:45] Want dat moet via een formeel verzoek.

[1:32:49] Kijk, de onderzoekers hebben namelijk zelf al de afgelegde weg van de afvaltrein naar Italië onderzocht en de route die liep en loopt door het blauwtoonvirusgebied.

[1:32:57] En daar is ook een filografische analyse nodig.

[1:33:01] En de minister van Volksgezondheid weet wel wat ik daarmee bedoel.

[1:33:06] Daar wil ik het dan bij laten, maar ik had graag een reactie gehad.

[1:33:11] Dat mag ook teruggekoppeld worden aan de onderzoekers.

[1:33:14] Dat komt vanzelf voor ons terecht, maar het moet serieus worden genomen.

[1:33:17] Er kan op dit moment nog helemaal niets worden uitgesloten.

[1:33:20] Dat is het probleem op dit moment.

[1:33:22] Dank u wel.

[1:33:23] Hartelijk dank, meneer Graus.

[1:33:25] Eén ding was u niet correct.

[1:33:28] U was niet de laatste te spreken, want dat ben ik namelijk.

[1:33:30] Excuses, excuses.

[1:33:32] U dacht, wat komt er nu?

[1:33:33] Dus ik ga mijn voorzitterschap even overdragen aan mevrouw Bromet.

[1:33:36] Dank u wel daarvoor.

[1:33:38] En dan ga ik mijn eigen indringing doen.

[1:33:39] Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Pot van D66.

[1:33:43] Dank u wel.

[1:33:44] En voorzitter, kort voor het kerstreces, ja, we hebben het er reeds uitgebreid over gehad, heeft de Gezondheidsraad het tweede deel van hun advies uitgebracht over de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen en welke stappen er gezet kunnen worden om die risico's te verkleinen.

[1:33:58] Uit het eerste deel van het advies bleek al een oorzakelijk verband tussen longontstekingen en de afstand tot geitenboerderijen.

[1:34:03] En inmiddels zijn de risico's ook bekend.

[1:34:06] Binnen een straal van 1 kilometer is de kans op longontsteking 19 procent hoger.

[1:34:10] Binnen 500 meter zelfs 73 procent.

[1:34:12] En dat zijn heftige cijfers.

[1:34:14] Deze uitkomsten zijn, kan ik me voorstellen, in de eerste plaats enorm schrikken voor de geitenboeren en hun gezinnen.

[1:34:20] Zij wonen en werken ten slotte het allerdichtst bij de stallen.

[1:34:24] Ook voor een wonende is dit een schokkende bevinding, zeker voor kwetsbare groepen als kinderen, ouderen of mensen die al slechte longen hebben.

[1:34:31] Tegenover al deze mensen moet de overheid duidelijkheid bieden en voortvarende stappen zetten om ernstige longklachten te voorkomen.

[1:34:39] De Gezondheidsraad is glashelder.

[1:34:42] Om de gezondheid van omwonenden te beschermen is een afstandsnorm van minimaal 1 kilometer nodig tussen nieuwigheidse houderijen en woningen of gevoelige locaties.

[1:34:51] De ministers wachten met een afstandsnorm omdat zij eerst een impactanalyse willen maken.

[1:34:56] De wend voor een impactanalyse is op zich begrijpelijk, maar het RIVM-rapport en het advies van de Gezondheidsraad gaven vorig jaar al aan dat maatregelen nodig zijn op basis van het voorzorgsbeginsel.

[1:35:07] En bovendien hanteren provincies zelf al langer moratoria vanwege zorgen en onderzoeken die ruim tien jaar teruggaan.

[1:35:14] Het is simpel.

[1:35:15] Door eerder door te pakken hadden we duizenden longontstekingen kunnen voorkomen.

[1:35:20] Dus mijn vraag aan de minister van Volksgezondheid is dan ook, is er een scenario denkbaar waarbij we de volksgezondheid niet voor laten gaan?

[1:35:27] En zo nee, waarom is het wachten dan eerst op die impactanalyse en nemen we dan een besluit?

[1:35:31] Moeten we niet, om in ieder geval duidelijkheid te bieden, nu al zeggen dat we in ieder geval het advies van de gezondheidsraad volgen om een afstandsnorm van één kilometer te hanteren bij nieuwe situaties?

[1:35:41] In hun brief schrijven de bewindspersonen ook het dilemma tussen een afstandsnorm en de mogelijke belemmeringen die dat legt op de nieuwbouw van bijvoorbeeld woningen of zorginstellingen.

[1:35:50] Het zou zeer onwenselijk zijn als dit soort projecten vertraging oplopen, maar de oplossing is niet om het advies dan maar niet helemaal over te nemen.

[1:35:57] De Kamer heeft in mei al een motie van de Partij voor de Dieren aangenomen over een landelijk moratorium op de geithouderij.

[1:36:03] Deze is niet uitgevoerd, maar het lijkt me gezien deze adviezen en de zorgen die de bewindspersonen zelf schetsen, zaak dat alsnog te doen.

[1:36:10] Dus kan de minister van LVVN toezeggen alsnog dit landelijke moratorium in te stellen?

[1:36:16] Voorzitter, dan de bestaande situaties.

[1:36:18] Van alle geitenhouderijen zit meer dan de helft al te dicht op kwetsbare locaties.

[1:36:22] Een van de redenen is omdat de geitenhouderijen niet onder dezelfde regels vallen als bijvoorbeeld de melkveehouderij.

[1:36:28] Er is voor geiten geen melkquotum en zij vallen niet onder het fosfaatrechtenstelsel.

[1:36:32] Daarom is het aantal geiten tot 2023 gegroeid tot 600.000.

[1:36:37] Is de minister van LVVN het met me eens dat het nuttig zou zijn om alle landbouwdieren onder eenzelfde fosfaat- en dierrechtenstelsel te in te brengen?

[1:36:47] Ik zie in de brief geen duidelijk en concreet spoor om te sturen op een kleinere geitenhouderij bij wijziging van bestaande situaties, zoals de Gezondheidsraad adviseert.

[1:36:58] Kunnen de ministers toezeggen om in hun verkenning expliciet te kijken welke mogelijkheden er zijn om de omvang van de geitenhouderij te verkleinen?

[1:37:06] En voorzitter, de risico's zijn al bijna 20 jaar bekend en het is eigenlijk raar dat in die tijd de hoeveelheid geiten juist is toegenomen.

[1:37:15] Laten we dus niet weer jaren gaan wachten met onderzoeken, maar voortvarend aan de slag gaan om geitenhouders en omwonenden zekerheid en veiligheid te bieden.

[1:37:23] En tenslotte, voorzitter.

[1:37:24] In de beantwoording van de vragen over dit thema aan de Eerste Kamer benadrukken beide bewindspersonen het belang van communicatie aan omwonenden.

[1:37:32] Maar als ik zelf ga zoeken naar antwoorden, dan kom ik bijvoorbeeld op de site van het RIVM.

[1:37:35] En daar staat op het kopje, wat betekenen de resultaten van het onderzoek voor mij?

[1:37:40] Nou, ik kan me voorstellen dat omwonenden dat graag willen weten.

[1:37:44] En onder deze vraag legt het RIVM dan uit dat omwonenden een verhoogd risico hebben, vooral als u meer kwetsbaar bent.

[1:37:50] Punt.

[1:37:52] Dat is heel eerlijk, maar het is niet heel erg behulpzaam.

[1:37:54] Wat moeten die mensen daarmee?

[1:37:55] Wat kunnen ze doen en waar kunnen ze terecht?

[1:37:57] Ik zei het al eerder bij debatten over het gebrek van pesticiden en bezorgde omwonenden.

[1:38:01] Je kunt mensen niet zo laten bungelen en al helemaal niet, voorzitter, als dit gaat om mensen die soms eerder al geraakt werden door Q-korts.

[1:38:09] Dus wat gaan de ministers doen concreet om deze communicatie te verbeteren?

[1:38:13] Dank u wel.

[1:38:16] Dank u wel.

[1:38:16] Er is een interruptie van de VVD.

[1:38:20] Voorzitter, ik ben nieuwsgierig of mevrouw Pot ook erkent dat de geithouderij als sector ook een heleboel goede aspecten kent, waaronder de geitenmelk die voor babyvoeding van kinderen die allergisch zijn, voor koemelk bijvoorbeeld, brood nodig zijn.

[1:38:34] Bij het verdwijnen van veel geitenbedrijven wordt daar ook een beperking opgelegd, wat ook wel een probleem kan veroorzaken.

[1:38:40] Deelt mevrouw Pot dat met mij?

[1:38:41] Ja hoor voorzitter, dat deel ik ook.

[1:38:43] Dus ik denk ook dat je dat zorgvuldig moet afwegen.

[1:38:45] En volgens mij heb ik ook nergens gezegd dat ik vind dat er veel geithouderijen moeten verdwijnen.

[1:38:49] Maar ik denk wel dat we de afgelopen tijd een enorme toename hebben gezien die letterlijk en figuurlijk misschien niet zo gezond is.

[1:38:57] Dank u wel.

[1:38:59] In de onderzoeken lees ik dat de geithouders zelf eigenlijk gezonder zijn dan de mensen in hun omgeving.

[1:39:07] Hoe kijkt mevrouw Pot daar tegenaan?

[1:39:09] Nou, voorzitter, wat de gezondheidsraad volgens mij ook vrij duidelijk heeft opgeschreven, is dat dat natuurlijk ook lastig te duiden is, maar dat zij natuurlijk ook vermoeden dat dat soms te maken heeft, bijvoorbeeld met de leeftijdscategorie, dat het natuurlijk vaak gaat.

[1:39:22] De mensen die natuurlijk op zo'n boerderij wonen met al die geiten zijn gemiddeld natuurlijk geen tachtigplussers met zware longklachten, want anders doe je dat werk niet.

[1:39:31] Dus ja, ik kan me voorstellen dat zo'n bias dan daar ergens zit.

[1:39:37] Tegelijkertijd, ik laat dat voornamelijk natuurlijk bij de gezondheidsraad liggen, die daar veel meer verstand van hebben dan wie dan ook aan deze tafel.

[1:39:46] Ja, dank u wel, voorzitter, want ik denk dat die selectie bij is een beetje twee kanten opwerkt.

[1:39:51] Wellicht.

[1:39:52] Dat zou ik ook wel willen meegenomen hebben in vervolgonderzoeken, ook op de lange termijn.

[1:39:57] Dus aan de ene kant melden verhouden zich dan niet.

[1:40:02] En of zijn er mensen in de buurt van geithouderijen die zich juist eerder melden?

[1:40:07] Bent u dat met mij eens?

[1:40:09] Ja, voorzitter, weet je wat ik een beetje lastig vind?

[1:40:11] Ik zat ook... Het lastige is, ik zat dat als voorzitter te doen natuurlijk, maar ik heb ook nog een ander petje.

[1:40:16] Ik luister daar natuurlijk ook als woordvoerder naar.

[1:40:18] En dat doe ik niet specifiek op uw commentaar nu, maar ik zie in dit debat gewoon toch wel veel...

[1:40:25] Ja, vraagtekens die dan gesteld worden bij zo'n advies van de gezondheidsraad.

[1:40:29] En ik vind dat best ingewikkeld, moet ik heel eerlijk zeggen.

[1:40:31] Ik vond ook echt dat er een aantal best wel aanmatigende commentaren kwamen, waarvan ik dacht, ja, ik begrijp dat gewoon niet zo goed.

[1:40:40] Wij zitten hier met z'n allen als een, zeg ik, met alle eerbiediging voor het ambt, maar als een lekenbestuur.

[1:40:47] En wij hebben gelukkig allerlei hele belangrijke instanties, zoals de Gezondheidsraad, die hier heel erg veel van weten.

[1:40:53] En de Gezondheidsraad zegt op dit moment, doe nou die duizend meter.

[1:40:58] En natuurlijk is het misschien in een technische briefing een uitstekende vraag om eens een keer aan de Gezondheidsraad te vragen.

[1:41:04] Zit daar dan zo'n dubbele bias in?

[1:41:06] Dat lijkt me een prima vraag voor een technische briefing, maar het is niet iets waar ik een antwoord op moet gaan geven.

[1:41:13] Eigenlijk ben ik dat wel met u eens, dat het geen vraag is die ik aan u moet stellen, maar het is ook wel een vraag die bij mij opkwam toen ik de stukken las.

[1:41:20] Dus het is wel iets wat bij mij opkwam en u ging daar niet van uit.

[1:41:24] Tenminste, u zei van nou ja, ik kijk daarnaar en ik heb daar niet die vraagtekens bij.

[1:41:31] Nou, ik ben dan wel benieuwd naar hoe u daarna kijkt, hoe u zoiets dan weegt.

[1:41:34] Maar dat ter afsluiting.

[1:41:37] Nogmaals, ik denk dat het een hele goede vraag is voor een technische briefing met de Gezondheidsraad.

[1:41:43] Dank u wel.

[1:41:43] En dan is er nog een vraag van de Partij voor de Dieren.

[1:41:46] Dit kost iets.

[1:41:47] Ja, compliment voor het betoog.

[1:41:48] Even een check.

[1:41:49] Klopt het dat de T60 nu kiest qua maatregelen, in ieder geval voor die afstandsnorm van één kilometer, een moratorium dat overal geldt in Nederland en een afbouw van de geitenindustrie?

[1:42:00] Heb ik het een beetje goed samengevat?

[1:42:02] Ik moet heel eerlijk zeggen, op het moment dat ik dat zo doe, vind ik geitenindustrie al een beetje een ingewikkeld woord, want ik denk dat we te maken hebben met heel veel... Pardon?

[1:42:15] dat we te maken hebben met heel erg veel verschillende bedrijven en dat er echt bedrijven zijn in de dierensector die ik zou kwalificeren als vrij industrieel.

[1:42:27] Maar ik weet niet of dat altijd aan de hand is, dus daar ben ik dan een beetje voorzichtig mee.

[1:42:33] Wij hebben natuurlijk al eerder voor het moratorium gestemd en ik denk dat dat gewoon heel belangrijk is om te doen.

[1:42:38] De andere vraag was de vermindering van het aantal geithouderijen.

[1:42:43] Volgens mij heb ik dat in een ander interruptiedebatje ook al gezegd.

[1:42:46] En qua die afstandsnorm, kijk, volgens mij is de Gezondheidsraad glashelder.

[1:42:52] Dus ik eigenlijk, mijn vraag die ik bij de ministers heb neergelegd, was vooral eigenlijk uit een soort verbazing.

[1:42:57] Ik begrijp gewoon niet zo goed wat de gedachte daarachter is.

[1:43:01] Dus ja, dat is eigenlijk mijn antwoord.

[1:43:06] Tot slot.

[1:43:08] Inderdaad, een korte vraag.

[1:43:10] Omdat het kabinet schrijft dat ze nog gaan bezien of een afstandsnorm ook gaat gelden voor uitbreiding van geitenstallen.

[1:43:18] Dat verbaast mij dan ook weer, want het lijkt mij heel logisch dat het ook daarvoor gaat gelden.

[1:43:21] Is D66 daar met ons eens?

[1:43:23] Nou ja, weet je, volgens mij stond in de eerdere motie van het lid Kostic ook heel duidelijk dat het ging over uitbreiding.

[1:43:31] Dus ja, daar ben ik niet over van mening veranderd.

[1:43:35] Er is ook een interruptie van mevrouw Van der Plas.

[1:43:38] Ja, dank u wel.

[1:43:41] Oud-dierenarts Piet Vellinga, die ook gewerkt heeft bij het Gezondheidsdienst voor Dieren, die heeft het zelf ook opgemerkt.

[1:43:49] Er wordt gesproken in het VGO-rapport, er wordt dan gesproken over opnieuw een verhoofd risico op longontsteking bij omwonenden binnen een straal van twee kilometer van geitenhouderijden gevonden.

[1:44:02] En daarmee zou dan aan toonbaar verband zijn gevonden in 11 op 1 volgende jaren tussen het wonen in de nabijheid van de geitenouderij en het verhoogd risico op het oploop van de longontsteking.

[1:44:13] De heer Vellinga, nogmaals dierenarts en gewerkt 38 jaar bij de Gezondheidsdienst voor Dieren, die geeft ook aan dat dat bewering van een consistent verband niet klopt.

[1:44:23] Want er wordt namelijk geen relatie gevonden in het rapport VGO 1 dat in 2016 verscheen.

[1:44:28] Het VGO-3-rapport bleek uit een heranalyse toonde aan dat er geen sprake was van een significante associatie in Noord-Brabant en Noord-Limburg.

[1:44:41] En tot slot, hetzelfde geldt voor het VGO-3-rapport 2014-2017 Utrecht-Gelderland-Overijssel, dat de bewering dat dit effect het hele jaar door aanwezig is, dat wordt in andere publicaties van een van de VGO-onderzoekers wordt dat weer ontkracht.

[1:44:56] En hoe kijkt mevrouw Pot daar tegenaan?

[1:45:00] Ja, voorzitter, ik heb natuurlijk net al een wat langer interruptiedebatje met de heer Korenvaar gehad.

[1:45:08] Kijk, het lastige van dit soort discussies hebben in de Tweede Kamer

[1:45:13] is natuurlijk dat wij altijd allemaal op allerlei thema's die wetenschappelijk onderzocht zijn, mensen kunnen vinden die wetenschappelijke uitspraken, die wetenschappelijke adviezen aanvechten.

[1:45:31] Op dit moment hebben wij natuurlijk hier een vrij zwaarwegend advies liggen van een zeer gezaghebbend orgaan, namelijk de Gezondheidsraad.

[1:45:39] Deze mensen zijn uitgenodigd, benoemd op basis van hun expertise en zijn met verschillende wetenschappers eruit gekomen om ons dit advies te geven.

[1:45:49] Dus ik ga dit niet doen.

[1:45:52] Ik ga niet hier zitten in de Tweede Kamer.

[1:45:55] als niet-wetenschappers en met elkaar een debatje hebben over dit.

[1:46:01] Ik vind het prima om nog een keer de Gezondheidsraad uit te nodigen en hier nog een gesprek over te hebben.

[1:46:07] Ik vond trouwens overigens de vorige keer dat we hier over het vorige rapport een technische briefing gehad hebben,

[1:46:13] vond ik de uitkomsten niet mis te herverstaan.

[1:46:17] Die deden mij in ieder geval niet minder geloven in de uitkomsten van het rapport.

[1:46:22] Dus ik vind het prima om die mensen hier nog een keertje uit te nodigen, maar ik vind het niet kies om hier als Tweede Kamer de adviezen van de Gezondheidsraad te gaan recenseren.

[1:46:32] Ik ga dat gewoon niet doen.

[1:46:35] Tot slot, mevrouw Van der Plas.

[1:46:38] Nee, maar ik heb het over de inconsistenties die zijn ontdekt in de VGO-rapporten.

[1:46:47] Dus ik heb het niet over de Gezondheidsraad, maar ik heb het over VGO 1, VGO 2, VGO 3, 4 onderzoeken geweest.

[1:46:55] En daarin worden ook weer een aantal dingen ontkracht, wat dan eerder hier wel wordt gezet.

[1:46:59] En ik wil wel dat de geithouderij goed wordt neergezet.

[1:47:03] En dat was dus ook mijn vraag, over die VGO.

[1:47:07] Volgens mij is er helemaal geen sprake van dat een geithouderij er niet goed zou worden neergezet.

[1:47:14] Ik heb hier niemand vandaag in de zaal gehoord die geithouders ergens de schuld van heeft gegeven.

[1:47:19] Sterker nog, we hebben het er net nog over gehad, over hoe logisch waardig het is dat verschillende geithouders nu met elkaar zijn opgetrokken om allerlei maatregelen te gaan nemen.

[1:47:27] Dat is hartstikke goed, dat is hartstikke prima.

[1:47:29] Niemand zegt iets over de geitenhouders.

[1:47:32] Waar we wat over zeggen, is het feit dat de Gezondheidsraad op basis van de VGO-rapporten heeft geconstateerd dat er een risico is, een groot risico is, dat mensen eerder ziek worden, dat ze longontsteking krijgen.

[1:47:44] En ik wil dat graag voorkomen.

[1:47:48] Ja, voorzitter.

[1:47:51] Ik heb een beetje moeite met het woord aanmatigend vanuit D66, want nergens niet om.

[1:47:57] Er zijn verschillende manieren om deze rapporten te lezen.

[1:48:00] We hebben het gehad over... We hebben gelezen dat mensen in de omgeving soms minder snel astma krijgen, minder gevoelig te zijn.

[1:48:08] We hebben net gehoord vanuit het CDA van nou, geiten houden z'n gezondheid, ziet er eigenlijk best goed uit.

[1:48:13] We hebben het gehad over onderzoeksbiasen.

[1:48:16] Eerst was er een afstandsnorm van 2 kilometer, toen 1 kilometer.

[1:48:20] Nu hebben we het over 500 meter.

[1:48:21] Versus behoorlijke gevolgen als het gaat over bedrijfsvoering, ruimtelijke ordening en eigendom.

[1:48:29] Dan lijkt het mij vrij normaal dat wij hier als commissie elkaar gaan bevragen van, goh, hoe interpreteer jij dergelijke rapporten?

[1:48:40] Graag zou ik even een reflectie daarover willen hebben van mevrouw Pot, van waar gaat deze commissie dan opeens zo over de schreef?

[1:48:50] Ik heb helemaal niet gezegd dat de hele commissie over de scheef gaat.

[1:48:54] Ik heb gezien dat er een aantal debatjes ontstonden waar ik een zeker ongemak bij had en volgens mij lijkt me dat heel erg prima.

[1:49:01] Ik heb een rapport gezien wat heel gebalanceerd is, waarvan ik mij ook meegenomen voel als leek in dat rapport.

[1:49:10] waarbij ik zie dat de Gezondheidsplaats heel zorgvuldig uitlegt hoe zij deze risico's wegen, bijvoorbeeld ten opzichte van andere risico's in het milieu en de leefomgeving.

[1:49:19] Kijk, natuurlijk zou het heel prettig zijn als we naar één ding kunnen wijzen en kunnen zeggen, ja, maar dat is het.

[1:49:24] Maar helaas werkt het vaak niet zo.

[1:49:26] En ik denk dat dit een hele mooi rapport is met een hele goede uitleg over waar dit zit, dat vond ik.

[1:49:35] En ik denk niet dat het onze rol is om dan hier te gaan zeggen, ja, de Gezondheidsraad heeft haar werk niet goed gedaan, want dat hoor ik een beetje tussen de regels door.

[1:49:47] Misschien nog even ten slotte, want het gaat een beetje over die grote gevolgen en die zie ik natuurlijk ook.

[1:49:51] Er zijn grote gevolgen voor de ondernemers, er zijn grote gevolgen voor, ja, weet je wel, de besluiten die we hierover moeten gaan nemen, over woningbouw.

[1:50:01] Het zijn allemaal grote besluiten.

[1:50:04] Ik heb, toen ik hier net in de Kamer begon, twee jaar lang de commissie goed en veilig werk gedaan.

[1:50:11] En daar kwam eigenlijk aan de lopende band, kwamen daar allerlei zaken voorbij waarvan wij tegen elkaar zeiden, hadden we maar.

[1:50:19] Of het nou ging over chrome 6, of dat het nou ging over asbest.

[1:50:22] Dat het nou ging over nog heel veel andere dingen die mensen in hun woon- of leefomgeving hebben waar ze heel erg ziek van worden.

[1:50:30] En waarvan we achteraf zeggen, jeetje mina, hadden we nou maar.

[1:50:34] En dat is ook een van die dingen die wij moeten wegen.

[1:50:36] Soms weten we het nog niet 100% zeker wat de aanleiding is.

[1:50:40] Maar als een gezondheidsraad zegt, je hebt bijna 80% meer kans om hiervan ziek te worden.

[1:50:46] En dat is iets waar mensen niet voor kunnen kiezen.

[1:50:49] Want het is iets waar zij wonen.

[1:50:51] dan denk ik dat we daar heel zorgvuldig mee om moeten gaan.

[1:50:53] Dat is mijn afweging.

[1:50:59] Ja, ik dank mevrouw Pott voor haar reactie.

[1:51:04] Er bekroopt mij enige vorm van ongemak dat wanneer wij straks een nieuw kabinet krijgen met D66 en deze Kamer, die wordt natuurlijk aan een lopende band gevoed met rapporten door gezaghebbende organisaties, dat dan dat iedere discussie of zo monddood moet worden gemaakt.

[1:51:22] Dat is een beetje het gevoel wat mij bekroopt.

[1:51:24] En ik ben bang en ik ben blij dat D66

[1:51:29] niet zo in de wedstrijd zit en dat is heel erg fijn om te horen.

[1:51:34] Dus dank u. Nou, kijk eens aan.

[1:51:35] Wat een fijn besluit van deze eerste termijn.

[1:51:38] En daarom geef ik het voorzitterschap graag weer terug aan mevrouw Pot.

[1:51:41] Heel goed.

[1:51:42] Wij leven inmiddels bijna tien voor vier en wij gaan even schorsen.

[1:51:48] En eerder is mij een verzoek ter oren gekomen om dat 25 minuten te doen.

[1:51:53] Zouden wij kunnen afspreken dat we kwart over weer doorgaan?

[1:51:58] Laten we het proberen.

[1:52:00] Dan schors ik de vergadering.

[2:17:41] Dames en heren, wij gaan verder met het debat.

[2:17:50] En wij gaan door naar de eerste termijn van het kabinet.

[2:17:55] En dan kijk ik heel even naar de bewindspersonen in welke volgorde we dat gaan doen.

[2:17:58] Ik zie dat de minister van Volksgezondheid gaat beginnen.

[2:18:02] En misschien, wat mij vaak wel helpt, is dat wel beide bewindspersonen alvast even hun blokjes aangeven, zodat wij kunnen anticiperen wie wat gaat beantwoorden.

[2:18:13] Dus misschien kunnen we daar even mee beginnen.

[2:18:17] Dank u wel, voorzitter.

[2:18:19] Ik zal eerst een algemene inleiding houden, dan iets zeggen over nieuwvestigingen en afstandsnormen.

[2:18:26] Dan iets over uitbreiding, waar een aantal vragen over geweest zijn.

[2:18:29] Dan onderzoek.

[2:18:31] Dan het thema voorzorg, dan de Q-kort en dan een aantal overige vragen.

[2:18:36] En dan de minister van Landbouw.

[2:18:39] Ja, voorzitter.

[2:18:40] Ik vrees dat daar niet helemaal uit te herleiden valt waar welke vraag beantwoord wordt, omdat we net een andere wijze hanteren van het indelen, denk ik.

[2:18:48] Maar ik begin uiteraard ook met een inleiding.

[2:18:50] Dan heb ik een blokje VGO en daarna dierziektevaccinatie algemeen.

[2:18:55] Ik denk dat de vragen met name vanuit LVVN, vanuit het dierenperspectief, agrarisch perspectief beantwoord worden, onder andere ook de moratoria.

[2:19:06] En dat van de minister VVS dat met name vanuit het gezondheidsperspectief is.

[2:19:11] Dus als de vraag vanuit die lijn gesteld is, dan ook vindt hij daar plaats.

[2:19:16] Dan kijk ik nog heel even richting de Kamerleden.

[2:19:19] Ik wilde weer inzetten op vier interrupties per persoon.

[2:19:22] De korte interrupties zijn ook weer gratis, maar daarbij ga ik wel een klein beetje rekening houden met hoe er in de eerste termijn ook is geïnterrumpeerd, want er zijn een aantal mensen die daar zeer erg los zijn gegaan en ook een aantal mensen die zich wat meer bescheiden hebben opgesteld, dus daar ga ik misschien wat tegen.

[2:19:40] Die eerste categorie ben ik misschien wat strenger, laat ik het zo zeggen.

[2:19:43] Ik ga naar de minister van Volksgezondheid.

[2:19:45] Dank u wel, voorzitter.

[2:19:46] Graagte, voorzitter.

[2:19:47] Als minister van VWS sta ik vanzelfsprekend voor de volksgezondheid en voer ik samen met mijn collega van LVVN actief beleid om het risico en de impact van zoonozen te verkleinen.

[2:20:01] Ik begin met het dossier dat nu om maatregelen vraagt, namelijk de geitenhouderijen en de gezondheid van omwonenden.

[2:20:08] Ik begin met een korte inleiding, zoals ik zei, op dit onderwerp en ik heb de blokjes die ik daarna zal behandelen al bij u aangegeven.

[2:20:15] Voorzitter, in december, om precies te zijn op 9 december, is het tweede deel van het Gezondheidsraadadvies gepubliceerd waarin de Raad duidelijk aangeeft dat mensen die in de buurt van een geitenhouderij wonen een significant verhoogd risico op longontsteking hebben, zelfs van 73 procent binnen een afstand van 500 meter van een geitenhouderij.

[2:20:37] Ook geeft de Raad aan wat voor maatregelen hier tegen genomen kunnen worden.

[2:20:42] De afgelopen weken, sinds 9 december dus, ben ik hierover met mijn collega's in beraad geweest, niet alleen de minister van LVVN, die hier nu ook aanwezig is, maar ook de minister van VRO en de staatssecretaris van INW zijn betrokken, omdat het ook hun terreinen natuurlijk raakt.

[2:20:56] Wij hadden daar tussen het verschijnen van het advies en vandaag, of liever gezegd het verschijnen van onze beleidsreactie, eigenlijk één werkweek voor als je het

[2:21:06] Het receste aftrekt, dus dat was vrij kort, maar het is toch gelukt.

[2:21:10] En vorige week is dit ook besproken in de ministerraad en daar gesteund.

[2:21:13] En het is ook heel fijn dat ook uw Kamer nu snel de tijd heeft genomen om hier met ons over door te praten, want dit is natuurlijk een belangrijk onderwerp wat ook daadkracht en snelle maatregelen vraagt.

[2:21:28] Laat ik ten eerste vooropstellen dat het kabinet het advies van de Gezondheidsraad zeer serieus neemt.

[2:21:33] En u heeft er ook een debat over gehad.

[2:21:35] Dat er maatregelen moeten komen is wat mij betreft heel duidelijk.

[2:21:39] Daarom heeft de Kamer ook al zo snel een inhoudelijke reactie gekregen op het Gezondheidsraad advies van ons gezamenlijk.

[2:21:45] Maar er zijn geen gemakkelijke oplossingen.

[2:21:49] Maatregelen hebben effecten bijvoorbeeld op geitenhouders, op de bedrijven en op hun gezinnen en ook op de woningbouwopgave, niet geringe opgaves.

[2:21:57] Ik sluit op voorhand geen enkele maatregel uit, maar zorgvuldigheid en professionaliteit zijn hierbij, zoals bij alles wat we hier in dit huis doen en wij ook als regering, van belang.

[2:22:07] Het zal ook neerkomen op maatwerk.

[2:22:11] Ten tweede hecht ik eraan mijn uitgangspunt voor maatregelen heel helder te benoemen.

[2:22:16] Bij de bestrijding van infectieziekten heeft het altijd de voorkeur om zo gericht mogelijke maatregelen te nemen met zo min mogelijk maatschappelijke neveneffecten.

[2:22:26] Gerichte maatregelen dus.

[2:22:29] In deze situatie gaat het dan om technische maatregelen die de uitstoot van emissies uit de stal tegengaan.

[2:22:37] Op dit moment zijn er echter nog geen bewezen effectieve technische maatregelen in de bedrijfsvoering voorhanden.

[2:22:44] Was het maar zo, dan konden we daarmee volstaan.

[2:22:47] De sector werkt er zelf heel hard aan.

[2:22:49] Maar er is meer inzicht voor nodig in wat dus effectieve stalmaatregelen zijn, bronmaatregelen.

[2:22:55] En dat kost tijd.

[2:22:57] Maar in de tussentijd is niets doen geen optie.

[2:23:01] Wat gaan we doen?

[2:23:02] We gaan ten eerste voorkomen dat het risico verder toeneemt.

[2:23:06] Daarvoor gaan we een afstandsnorm uitwerken voor nieuwvestiging van geitenhouderijen en nieuwbouw van woonkernen of andere gevoelige bestemmingen, zoals de Gezondheidsraad ook adviseert.

[2:23:18] Dat heeft impact niet alleen voor geitenhouderijen, maar ook voor woningbouw en voor andere functies van de leefomgeving.

[2:23:25] En daarom gaan we goed in beeld brengen wat de gevolgen zijn.

[2:23:29] Ik zal straks nader ingaan op die afstanden.

[2:23:33] Ten tweede zetten we voor bestaande situaties waar mensen nu risico lopen in op twee sporen.

[2:23:39] Ten eerste gaan we de mogelijkheden voor technische of bedrijfsmatige maatregelen die de emissie vanuit de stal tegengaan verder onderzoeken.

[2:23:48] Daar verwachten we ook zeer binnenkort resultaten van onderzoek van de WEUR.

[2:23:52] U heeft het ook al genoemd vanuit de Kamer over mijn minister, mijn collega minister van LVVN kan hier straks meer over zeggen.

[2:24:00] Dat advies komt zeer spoedig.

[2:24:03] Voor prioritaire locaties waar veel woningen of andere gevoelige bestemmingen zoals scholen en zorginstellingen dicht bij een geitenhouderij staan, gaan we in beeld brengen welke aanpak in de lokale context mogelijk is.

[2:24:15] Daar is dus maatwerk en professionaliteit nodig.

[2:24:18] En daarbij sluiten we ook daar op voorhand geen enkele maatregel uit, maar de kern van de aanpak, ook daar is maatwerk en professionaliteit.

[2:24:28] Daarnaast, en dat is uit onze derde lijn, blijven we, en dat is ook conform het advies van de Gezondheidsraad, de situatie monitoren.

[2:24:35] We willen natuurlijk blijven weten of de maatregelen ook leiden tot een daling van de gezondheidsrisico's.

[2:24:42] En dat gaat niet alleen op de gezondheidseffecten die we dan monitoren, maar ook de emissies kunnen we en gaan we monitoren.

[2:24:49] Bij dit traject betrekken we natuurlijk de mede-overheden, de onderzoeksinstellingen en de sector.

[2:24:56] Zoals ik al aangeef, er zijn geen makkelijke en helaas ook geen snelle oplossingen.

[2:25:01] Het uitwerken van de genoemde maatregelen moet zorgvuldig gebeuren.

[2:25:05] Een maatregel moet ook direct duidelijk en permanent zijn en dat kost tijd.

[2:25:11] Ik ben dan ook blij te zien dat de provincies in reactie op onze brief

[2:25:16] de brief van het kabinet nu al hebben aangegeven dat zij de huidige moratoria handhaven totdat we met andere maatregelen komen.

[2:25:23] Zo voorkomen we dat het probleem lopende uitwerking verder zou kunnen toenemen.

[2:25:32] Ja, voorzitter, realiserende dat dit slechts de inleiding is, maar ik hoorde minister twee keer zeggen we sluiten geen enkele maatregel uit en ik wil hier niet onheilsprofeet zijn, maar kan het ook betekenen dat in voorkomende situaties boerderijen gedwongen worden om te stoppen?

[2:25:50] Minister.

[2:25:51] Voorzitter, we sluiten geen maatregelen uit, maar we gaan er op dit moment ook niet op in.

[2:25:55] Wij zetten nu een aantal forse stappen.

[2:25:59] Die heb ik benoemd.

[2:26:00] Afstandsnormen, stalmaatregelen, maatwerk heb ik ook genoemd.

[2:26:04] Dat gaat om gewoon prioritaire locaties, komen we op terug.

[2:26:07] Het monitoren en het moratorium handhaven, dat zijn dus vijf maatregelen.

[2:26:12] We hebben nog een paar weken nodig, met name voor die eerste twee, om uit te zoeken hoe dat precies zit.

[2:26:16] Daar kom ik straks op terug, die fine-tuning.

[2:26:19] En we gaan kijken hoever we hiermee komen.

[2:26:22] En andere maatregelen sluiten we niet uit, maar liggen op dit moment ook niet op tafel.

[2:26:27] Ja, voorzitter, maar die maatregelen die de minister noemt, dat zijn geen maatregelen die de situatie gaan verbeteren, die voorkomen hoogstens dat de situatie verslechtert.

[2:26:36] Afstandsnormen, ja, die kun je hebben, maar als ze geen consequenties hebben, in de realiteit doet het niks.

[2:26:41] Een moratorium, ja, het zorgt voor het zielstand van de bestaande situatie.

[2:26:45] En technische maatregelen bestaan nog niet, dus waar hebben we het dan over?

[2:26:49] Minister.

[2:26:50] Nou, voorzitter, het moratorium is bedoeld om de situatie niet te laten verergen.

[2:26:53] Dat klopt, wat mevrouw Bommet zegt.

[2:26:55] Maar de afstandsnormen en de stalmaatregelen, die zijn wel degelijk bedoeld natuurlijk om de risico's terug te brengen, om de zaken te verbeteren.

[2:27:02] Dus ik ben het niet met u eens dat dat deel van het pakket erop gericht zou zijn om de situatie te bevriezen.

[2:27:10] U kunt door, minister.

[2:27:11] Dank u wel.

[2:27:13] Dan kom ik bij de vervolgstappen.

[2:27:16] Zoals gezegd, voorzitter, verwachten we binnenkort het onderzoeksrapport van de WEUR, Wageningen Universiteit & Research, over technische maatregelen in de bedrijfsvoering van geitenhouderijen te ontvangen.

[2:27:28] Ook hebben we nog vervolgvragen aan de VGO-onderzoekers gesteld die belangrijk zijn voor de uitwerking van de afstandsnorm.

[2:27:35] De onderzoekers hebben aangegeven... Ik ga daar straks in detail op in.

[2:27:38] De onderzoekers hebben aangegeven de antwoorden op die vragen in de maand februari te kunnen geven en zo mogelijk eerder.

[2:27:44] Dus we hebben daar haast mee en de onderzoekers zijn ook heel hard bezig.

[2:27:48] En wij zullen uw Kamer, zeg ik nu al toe, in februari informeren over het WEUR-onderzoek en over de antwoorden van de VGO-onderzoekers.

[2:27:57] Desalniettemin zijn we blij dat we hier al met u in gesprek kunnen vandaag.

[2:28:00] Vanzelfsprekend gaan wij voortvarend aan de slag met de uitwerking van die genoemde maatregelen.

[2:28:07] En wij verwachten uw Kamer in het eerste of tweede...

[2:28:12] ...kwart van, in ieder geval voor de zomer, nadat te informeren over de uitwerking... ...inclusief een planning voor implementatie.

[2:28:19] Maar over het WEUR-advies en de VGO-gevraagde data... ...kunnen we u dus al eerder, als het kan, eind volgende maand naar verwachting informeren.

[2:28:29] Dan, voorzitter, wilde ik dieper ingaan op de afstandsnormen bij nieuwvestigingen.

[2:28:37] En dan begin ik met een vraag van de Partij voor de Dieren, het lid Kostis.

[2:28:41] Die vraag is min of meer ook gesteld door GroenLinks, PvdA en de SP, mevrouw Bromet en mevrouw Beckerman.

[2:28:47] En de vraag is of ik kan toezeggen dat ik op korte termijn een afstandstermijn van ten minste één kilometer ga instellen.

[2:28:54] Waarom kijken we naar 500 meter in plaats van 1.000 meter?

[2:28:57] En die vraag is natuurlijk heel begrijpelijk als je naar het rapport kijkt.

[2:29:01] De Gezondheidsraad heeft in zijn advies wat vandaag voorligt, deel 2 is dat eigenlijk van het advies van de Gezondheidsraad, inderdaad laten zien dat het risico op longontsteking tot 1.000 meter, dus tussen nul en 1.000 meter, met 19% verhoogd is ten gevolge van wonen in de buurt van een geitenhouderij.

[2:29:18] Omwonenden tot 500 meter hebben een 73% verhoogd risico.

[2:29:22] Dus we hebben het risico tussen 0 en 1.000 en 0 tussen 500.

[2:29:26] Over het risico tussen 500 en 1.000 heeft de Gezondheidsraad nog niks gezegd.

[2:29:32] En daarom hebben wij voor een besluit van de invulling van de norm, of die nou 500 of 1.000 meter wordt,

[2:29:38] Aanvullende gegevens zijn nodig over het risico tussen de 500 en de 1.000 meter.

[2:29:43] Dat hebben we gevraagd en we hebben daar spoed achter gezet en verwachten binnen enkele weken het antwoord.

[2:29:47] Want het maakt natuurlijk ongelooflijk veel uit voor alle betrokkenen of je een afstandsnorm van 500 meter of 1.000 meter instelt.

[2:29:56] En als u ook dieper ingaat op het rapport, dat heeft u ook gedaan,

[2:29:59] Dan ziet u ook dat het risico zelfs tussen die 0 en die 1.000, dat is wat ze noemen borderline significant.

[2:30:07] Wij willen precies weten hoe het zit tussen die 500 en die 1.000 en die vraag is dus nu uitgezet.

[2:30:14] Ik ga beginnen aan die kant.

[2:30:19] Mag ik uit dit antwoord ook concluderen dat het kabinet voornemens is om ten minste een afstandsnorm van 500 meter te gaan hanteren?

[2:30:32] Is dat dan de conclusie?

[2:30:34] Want zo helder stond dat niet in de brief.

[2:30:36] En daaruit volgt, gaat het dan in die instantie alleen om nieuwbouw of gaat het ook om bestaandigheidhouderijen en hoe gaat het dan in z'n werk en vanaf wanneer gaat het dan gelden?

[2:30:50] Ja, voorzitter.

[2:30:51] Zoals we in het brief hebben gezegd, ik ben nu bij het onderwerp nieuwbouw bezig, om meteen maar met het tweede deel van uw vraag te beginnen.

[2:30:56] Ik kom straks bij de bestaande situaties.

[2:30:58] En de eerste stap die wij nu zetten, is goed kijken hoe het zit tussen die 500 en die 1.000 meter.

[2:31:04] De besluitvorming over een afstandsnorm komt daarna.

[2:31:08] Daar ga ik dus ook niet op vooruitlopen.

[2:31:09] Dus ik ga nu ook niet zeggen, het zal wel in ieder geval dit of dat zijn.

[2:31:13] Dat gaan we integraal op dat moment doen.

[2:31:16] Ik begrijp wel uw vraag en wellicht is dat ook niet een hele onaannemelijke aanname, maar om duidelijk te zijn naar alle betrokkenen, de mensen die daar wonen, de mensen die een geithouderij hebben en ook de mensen die nieuwe woningen nodig hebben, zullen wij ervoor kiezen om op één moment meteen een hele duidelijke afstandsnorm te hanteren.

[2:31:39] Dat betekent dat het nu in ieder geval nog niet duidelijk is voor de geithouders.

[2:31:44] Is het niet gewoon een dispuut wat plaatsgevonden heeft tussen LVVN en Vox Gezondheid, zoals we vaker zien in dit soort kwesties?

[2:31:52] Het belang aan de ene kant van de geithouders ten opzichte van het belang van de Vox Gezondheid.

[2:31:58] Nee, voorzitter, ik heb dat helemaal niet ervaren als botsende belangen.

[2:32:02] Dit zijn complementaire belangen.

[2:32:04] Wij staan daar samen in, met elkaar en met het hele kabinet.

[2:32:07] En we hebben deze discussie ook in goed overleg ook met de minister van Vrouw en de staatssecretaris van INW gevoerd.

[2:32:14] Daar zijn verder geen woorden gevallen of zo.

[2:32:15] Dit is een zakelijke discussie.

[2:32:17] Het gaat om het belang van de mensen die in de buurt van een geitenhouderij wonen.

[2:32:21] Dat kunnen we niet laten bestaan, een zo grote kans op een longontsteking die ook heel slecht kan aflopen.

[2:32:27] Maar we moeten ook daarbij rekening houden met het belang van de geitenhouders zelf en natuurlijk met de woningbouwopgave.

[2:32:33] Daar zitten we als kabinet integraal in en daar hebben we ook een integrale discussie over.

[2:32:39] De minister heeft mij beloofd dat gezondheid op één staat.

[2:32:42] En als gezondheid op één staat en hij duidelijkheid wil, dan hoeft hij alleen maar het duidelijke advies van de gezondheidsraad op te volgen, namelijk een afstandslang van minimaal één kilometer.

[2:32:50] Dus ik begrijp nog steeds niet waarom de minister niet daarvoor kiest.

[2:32:54] Waarom dat uitstelgedrag?

[2:32:56] Nou, voorzitter, dat is juist omdat de gezondheid op één staat.

[2:32:59] Wij willen dus precies weten hoe het zit met die gezondheid tussen 500 en 1000 meter, omdat de gezondheid op één staat.

[2:33:05] En als u het gezondheidsrapport goed leest, u heeft helemaal gelijk dat de gezondheidsraad 1000 meter noemt.

[2:33:11] Maar verderop, met name ook in tabel 1 op pagina 17, daar ziet u dat uitgesplitst.

[2:33:16] En dan ziet u dat tussen 0 en 500 meter het risico met 75% verhoogd is, tussen 0 en 1.000 met 19% verhoogd.

[2:33:24] Maar hoe het zit tussen 500 en 1.000, met die gezondheid die voorop staat,

[2:33:27] Dat zegt de Gezondheidsraad niet.

[2:33:29] En dat willen wij weten, de minister van LVV en ik, voordat wij vergaande maatregelen treffen en ook omdat die maatregelen meteen duidelijk moeten zijn.

[2:33:36] Dus we gaan nu geen halfzachte maatregelen nemen.

[2:33:39] De snelheid zit er wel in.

[2:33:40] We hebben er één werkweek over gedaan om u een beleidsreactie te doen toekomen.

[2:33:43] Dat is, denk ik, een record.

[2:33:46] En we hebben er, dankzij u, ook kort over gedaan om hier gelukkig al met u dit debat te kunnen voeren.

[2:33:52] Heel goed.

[2:33:52] Laatste keer.

[2:33:54] Ja, voorzitter, maar het is nog steeds niet duidelijk waarom de minister niet gewoon kiest voor het advies, duidelijk advies, van die één kilometer van de Gezondheidsraad en waarom hij dan opeens moet kijken naar die 500.000 meter.

[2:34:04] Dat heeft echt geen enkele relevantie met gezondheid op dit moment.

[2:34:07] De gezondheidsraad is duidelijk.

[2:34:09] Minister.

[2:34:10] Ja, voorzitter.

[2:34:11] Het antwoord is, omdat ik doorgelezen heb, ook naar pagina 1 van het Gezondheidsraadadvies, waar de gezondheid voorop staat, daarmee ik op de Gezondheidsraad.

[2:34:18] De Gezondheidsraad splitst in het advies de afstand op tussen 500 en 1000, of liever gezegd,

[2:34:24] tussen 0 en 500 en 0 tot 1.000.

[2:34:26] Wij willen weten hoe het zit met die gezondheid tussen 500 en 1.000 voordat wij een besluit nemen.

[2:34:32] Dat is het antwoord.

[2:34:32] En in de allerlaatste paragraaf van de gezondheidsraad zegt de gezondheidsraad ook zelf dat het een afweging is, dat het om proportionaliteit gaat, dat het uiteindelijk een politiek besluit is dat we met z'n allen nemen.

[2:34:43] Dat zal ook uw steun vergen, wat wij besluiten, om te zorgen dat de risico's voor de mensen die in de buurt van geitenhouderijen wonen

[2:34:51] zodanig omlaag gaan dat ze dalen tot de risico's die we uiteindelijk allemaal lopen, want de risicoloze samenleving bestaat niet.

[2:34:57] U en ik hebben ook een kans van 2% op een longontsteking, dus lager dan dat zullen we niet komen.

[2:35:01] Dan loop ik meteen al even vooruit op de risicoloze samenleving, die ook in een aantal vragen terecht is gesteld.

[2:35:08] Van u ook de laatste, mevrouw Komint, op dit punt.

[2:35:12] Ik ben het er niet mee eens, maar ik begrijp het verhaal over die afstand tussen 500 en 1000, maar ik begrijp niet waarom het kabinet dan nu niet op de vraag van de heer Grimwis wil antwoorden op die eerste 500 meter, waar dus 73% verhoogde kans is, daar niet ingrijpt.

[2:35:27] Waarom moeten we dan wachten op dat onderzoek naar die andere 500 meter?

[2:35:30] Ja, voorzitter, als wij nu zouden besluiten tot een afstandsnorm van 500 meter en over drie weken of over twee weken tot een afstandsnorm van duizend meter, dan zijn we bezig met zwalkbeleid.

[2:35:40] Daarvoor zijn de belangen veel te groot.

[2:35:42] De belangen van de mensen die daar wonen, wiens gezondheid op het spel staat, de mensen van...

[2:35:47] die zelf een geitenhouderij hebben, die daar met hun gezin ook van leven.

[2:35:50] Dat zijn ook grote belangen.

[2:35:51] Ze zitten hier ook.

[2:35:52] En ook de woningbouwopgave is heel belangrijk.

[2:35:55] Dus dit vergt een zorgvuldige stappenzetterij van onze kant.

[2:35:59] Dat doen we snel.

[2:36:00] Dat kunt u denk ik niet ontkennen, want we zijn heel snel hiermee bezig.

[2:36:03] Maar dat gaan we niet overhaast doen.

[2:36:04] We doen eerst stap 1, dan stap 2.

[2:36:08] Ja, mevrouw Boumet, u hebt al twee vragen ook in dit blokje gesteld.

[2:36:11] Voorzitter, maar dit is mijn onderwerp.

[2:36:12] Ik heb nog één vraag.

[2:36:14] En die is... Klopt het dat wij dus over drie weken horen of die afstand 0, 500 of 1.000 meter wordt?

[2:36:20] Minister.

[2:36:21] Binnen enkele weken verwachten wij het advies van de vgl-onderzoekers over de risico's tussen 500 en 1.000 meter.

[2:36:27] Die gaan we dan bestuderen.

[2:36:28] Daar gaan we dan zo snel mogelijk uw Kamer natuurlijk bij betrekken.

[2:36:32] En daar gaan we ook een besluit op nemen.

[2:36:35] Dank u wel.

[2:36:36] U kunt door.

[2:36:37] Dank u wel.

[2:36:40] Dan, voorzitter, ga ik naar de vraag van het list kost iets.

[2:36:43] Kan de minister van VWS een oproep doen aan gemeenten die nog geen moratorium hebben om dat wel te doen?

[2:36:49] Voorzitter, ja, dat hebben we inderdaad inmiddels gedaan.

[2:36:52] Dus als een terechte vraag en ik kan hem beantwoorden met ja.

[2:36:55] In de brief naar de Kamer van afgelopen vrijdag hebben we opnieuw het beroep gedaan aan provincies en gemeenten en vooral de gemeenten en provincies die nog geen moratorium hebben, want daar gaat ook uw vraag natuurlijk over.

[2:37:05] om de komende tijd nog vast te houden aan de bestaande tijdelijke beperkingen op de groei van de geitensector tot het moment dat wij met definitieve duidelijke maatregelen komen.

[2:37:15] Oké, een verduidelijkende vraag, want in de brief stond niet dat ook de provincies die nog geen moratorium hebben, zouden worden opgeroepen om dat in te stellen.

[2:37:22] En de minister zegt dat dat wel gaat gebeuren.

[2:37:24] Klopt dat?

[2:37:25] Ja, voor de verdere details over het moratorium verwijs ik graag naar de minister van LVVN, haar terrein.

[2:37:30] Maar we hebben dus die oproep gedaan.

[2:37:32] En het tijdelijke moratorium, dat wordt dus, als de aantal oproepen ook wordt voldaan, en daar lijkt het op, wordt in ieder geval gehandhaafd tot het moment dat we definitieve maatregelen nemen.

[2:37:44] Ja, laatste keer.

[2:37:45] Ja, dat moet wel gewoon duidelijk zijn, want geldt de oproep ook voor provincies en gemeenten die nog geen moratorium hebben?

[2:37:53] Dat wil ik duidelijk weten.

[2:37:54] Minister.

[2:37:55] Ja, wij hebben ook in de brief naar de Kamer van afgelopen vrijdag een beroep gedaan aan provincies en gemeenten in provincies die geen moratorium hebben, om de komende tijd vast te houden aan de bestaande tijdelijke beperkingen op de groei van de geitensector.

[2:38:09] Oké, dank u wel.

[2:38:12] U kunt door.

[2:38:13] Voorzitter, dan ga ik naar een vraag van de heer Korenvaar van het CDA over of ook wordt er rekening gehouden met de meest voorkomende windrichting bij het bepalen van het afstandscriterium?

[2:38:23] Hele interessante vraag natuurlijk.

[2:38:26] Het antwoord is nee.

[2:38:28] Uit de vgo-onderzoeken is eerder gebleven dat risico niet maand, laten we meteen de maanden ook maar bijnemen, of seizoens gebonden is of windrichting gebonden en het hele jaar door aanwetend.

[2:38:39] Nog los van de vraag of je ook afstandsnormen of stalmaatregelen zou kunnen nemen die seizoens of

[2:38:46] ...windrichting gebonden neemt.

[2:38:48] Dat lijkt mij lastig, maar daar zouden we dan nog over kunnen praten.

[2:38:51] Maar de antwoord is dus nee.

[2:38:52] De Gezondheidsraad adviseert om een afstandsnorm van een kilometer maximaal... ...en zij maken daarbij ook geen onderscheid tussen factoren zoals windrichting.

[2:39:04] GOREVAAR.

[2:39:04] Dank u wel, voorzitter.

[2:39:05] Ja, dat is toch best wel een beetje bijzonder, want er blijkt ook wel dat...

[2:39:11] de meest waarschijnlijke route waarin de veroorzaker wordt getransporteerd, de lucht is.

[2:39:17] Dus de lucht gaat met de wind.

[2:39:19] Dus dan zou het toch wel heel bijzonder zijn om dan de windrichting niet mee te nemen.

[2:39:23] Als 80 procent uit zuidwestelijke richting is, dan lijkt me dat echt van een factor die meegenomen zou worden.

[2:39:28] Zou u kunnen toezeggen dat u daar toch nog eens naar gaat kijken?

[2:39:32] Minister.

[2:39:33] Ik kan het wel meenemen bij de uitwerking van de technische maatregelen, dus dat zeg ik toe.

[2:39:37] Ik verwacht er eerlijk gezegd niet veel van, want de wind waait nooit altijd uit dezelfde hoek, zoals u in de politiek ook heel goed weet.

[2:39:44] Dus ik denk dat dat toch niks gaat opleveren, maar ik ben zeer bereid om er naar te kijken en dat zeg ik ook toe.

[2:39:49] Dank u wel.

[2:39:51] Een korte vervolgvraag, want ook als het onderzoek van de WUR komt en het blijkt lucht te zijn en je zou dat dan bijvoorbeeld met uitmesten bij een bepaalde windrichting kunnen doen, misschien dat u daar nog wat mee kan doen?

[2:40:02] Dan heeft u het weer over de stammaatregelen en daar weet ik nog minder van dan de dingen waar ik het tot nu toe over gehad heb, dus dat laat ik graag over aan de minister van LVV en die daar expert op is.

[2:40:12] Voorzitter, dan een vraag van de heer Korenvaart van het CDA.

[2:40:15] Als de oorzaak wordt gevonden, kan dan het afstandscriterium vervallen?

[2:40:20] Scherpe vraag.

[2:40:21] En de afstandsnorm is voor nu de meest gerichte maatregel om te voorkomen dat de gezondheidsrisico's door geitenhouderijen toenemen.

[2:40:28] Maar dat is inderdaad een tijdelijke maatregel, totdat er een specifieke maatregel gevonden is, welke dan ook, zoals

[2:40:35] die stalmaatregelen, die de schadelijke uitstoot uit de geiten en stallen zodanig kan verminderen dat wij het met z'n allen ook acceptabel vinden en dat de samenleving het ook acceptabel vindt.

[2:40:45] Dus een brongerichte aanpak blijft uiteraard de voorkeur houden, omdat het ook de meest gerichte aanpak is met de minste bijwerkingen.

[2:40:51] En de sector zelf staat ook aan onze kant, is daar ook druk mee bezig.

[2:40:54] De WEUR kijkt er nu naar.

[2:40:56] En om het effect vast te zetten van emissiegerichte maatregelen, moeten we de gezondheidseffecten en de emissies blijven monitoren en evalueren.

[2:41:02] Korte antwoord is eigenlijk ja.

[2:41:06] Dan een vraag van mevrouw Beckerman van de SP.

[2:41:08] Wanneer komt het kabinet met een afstandsnorm en wat is de planning in de tijd?

[2:41:13] Een afstandsnorm, voorzitter, is een complexe maatregel met veel betrokkenen, waaronder provincies en gemeenten.

[2:41:20] Daarvoor is eerst een brede impactanalyse en zorgvuldige weging nodig.

[2:41:26] om een afstandsnorm te kunnen invoeren, nadat je dus besloten hebt tot een afstandsnorm, en ik hoop dat we dat snel kunnen doen, maar daarna komt natuurlijk de invoeringsfase.

[2:41:36] En dat is een wetgevingswijziging die naar verwachting minimaal anderhalf jaar doorlooptijd heeft door de inhoudelijke uitwerking en de verplichte stappen in consultatie en toetsing.

[2:41:45] Al zullen natuurlijk zowel de regering als ongetwijfeld ook de Kamer hier spoed van maken.

[2:41:50] Maar het zal toch echt wel tijd duren, die invoeringstijd.

[2:41:53] Een voorbereidingsbesluit zou daar wellicht aan vooraf gaan, waardoor het sneller zou kunnen.

[2:41:56] Dus dat kunnen we natuurlijk gezamenlijk overwegen, een voorbereidingsbesluit.

[2:42:00] Ik zal u naar aanleiding van de vraag in het uitgewerkte voorstel nader informeren over het tijdpad.

[2:42:04] Dat komt voor de zomer.

[2:42:06] De provincies hebben aangegeven, daar hadden we het over, dat ze in de tussentijd de bestaande moratorium in stand houden.

[2:42:11] Dat is natuurlijk wel belangrijk.

[2:42:15] Dan ga ik naar het volgende blokje, dat is uitbreiding.

[2:42:19] De heer Den Hollander en mevrouw Den Hollander, excuse van de VVD, heeft daar een vraag over gesteld.

[2:42:27] Excuus minister, u krijgt nog een interruptie van mevrouw Beckerman.

[2:42:29] Ja, mevrouw Beckerman.

[2:42:30] Dank u wel, minister.

[2:42:32] Voorzitter, gewoon heel even precies.

[2:42:35] De minister zegt, over enkele weken hebben we dat advies over 500 tot 1.000.

[2:42:41] Dan kunnen we een besluit nemen over wat we zouden willen.

[2:42:44] Ik hoop dat ik het dus goed zeg.

[2:42:46] Impactanalyse en de voorbereidingsfase.

[2:42:48] De minister gaf aan, als we een voorbereidingsbesluit nemen, kan het allemaal sneller.

[2:42:53] Hoeveel sneller moeten we dan aan denken?

[2:42:57] Minister.

[2:42:57] Ja, dan wordt het natuurlijk wetstechnisch heel complex, want dat hangt natuurlijk van heel veel dingen af, bijvoorbeeld van de agenda van de Tweede Kamer.

[2:43:04] Het hangt ook van de inzetbaarheid binnen de ministeries.

[2:43:07] Nou ligt het daar bijna nooit aan, want daar is men dag en nacht inzetbaar.

[2:43:10] Maar uw agenda is ook druk.

[2:43:11] Het wordt een wetstraject, dus we weten... Ook nog door de Eerste Kamer.

[2:43:14] Dus ik durf daar niet iets over te zeggen, anders dan dat we daar natuurlijk wel met z'n allen spoed achter kunnen zetten.

[2:43:21] GESPREKSLEIDER.

[2:43:22] Laatste keer.

[2:43:23] Oké.

[2:43:24] Voorzitter, kan de minister ons daar ook schriftelijk over informeren, zodat de Kamer ook op tijd daar rekening mee kan houden?

[2:43:32] Want de minister zegt nu, nou ja, voor de zomer krijgt u zo'n tijdspad.

[2:43:36] Maar dat kan natuurlijk ook al sneller, zodat de Kamer ook rekening kan houden met de agenda.

[2:43:42] Dat is ook natuurlijk vrij gebruikelijk met planningsbrieven, die we soms voor een jaar voor uitkrijgen.

[2:43:47] Voorzitter, ik bedoel met voor de zomer ook niet kort voor de zomer, ik bedoel ergens in het traject tussen vandaag en de zomer.

[2:43:58] Dan, voorzitter, een vraag van mevrouw Den Hollander van de VVD.

[2:44:02] Wordt er gewerkt aan een verbod op uitbreiding, nieuwbouw of allebei?

[2:44:06] Op dit moment, voorzitter, is het kabinet een afstandsnorm voor nieuwvestigingen aan het uitwerken.

[2:44:11] Dat hebben we besproken.

[2:44:12] Bij de uitwerking van die afstandsnorm gaan we tevens bezien of die ook moet gelden voor uitbreidingslocaties.

[2:44:19] Daartoe hebben we de onderzoekers gevraagd, want daar was ook nog niet voldoende helderheid over, dat heeft ook zijn redenen, maar we hebben toch gevraagd aan de onderzoekers of zij de relatie tussen de omvang van de geithouderij, dus het aantal geiten, en de risico's, of ze die op longontstekingen, of ze die toch

[2:44:35] beter in beeld kunnen brengen in relatie tot emissioreducerende maatregelen in de bedrijfsvoering.

[2:44:40] Dus dit is ook een vraag die nog ligt bij de vgo-onderzoekers, maar waar we ook van verwachten dat die samen met die andere vraag over die 500 tot 1.000 meter binnen enkele weken beantwoord wordt.

[2:44:53] En in de tussentijd geldt natuurlijk het moratorium, dus is uitbreiding, nieuwbouw en verplaatsing niet aan de orde.

[2:45:01] Dan een vraag van mevrouw Korevaar van het CDA.

[2:45:04] Wat wil de minister concreet doen bij... Het gaat om meneer Korevaar.

[2:45:08] Ik ben nieuw hier.

[2:45:10] De dingen veranderen snel, maar dat is toch echt niet aan de orde.

[2:45:13] Nee, het spijt me.

[2:45:14] Mijn excuus is nogmaals, zowel aan mevrouw Den Hollander als de heer Korgelaar.

[2:45:17] Ik zal proberen mijn leven te beteren, voorzitter.

[2:45:20] Wat wil de minister concreet doen bij bestaande situaties?

[2:45:24] In bestaande situaties gaan we het risico voor omwonenden verminderen.

[2:45:28] Dat is de hoofdlijn.

[2:45:29] En daar staat dus het gezondheidsrisico voorop, maar wel met rekening houdend met andere belangen.

[2:45:36] En dat doen we door het effect van emissiereductie door technische maatregelen op bedrijfsniveau zo snel mogelijk ten eerste beter in beeld te brengen voordat we het ook kunnen uitrollen.

[2:45:45] Voor zover de sector er niet al heel, ik zou bijna zeggen enthousiast, maar dat doet te weinig eer aan de ernst van de situatie.

[2:45:51] De sector zelf is daar volop mee bezig.

[2:45:54] Om te beginnen krijgen we deze maand nog het rapport van de WEUR, waar mogelijk al no-regret-maatregelen, om die termen over te nemen, benoemd worden die niet ingrijpend of kostbaar zijn en snel zouden kunnen worden toegepast.

[2:46:04] Andere maatregelen kunnen mogelijk in pilots, en de minister van LVVN kan meer zeggen over de stalmaatregelen, maar andere maatregelen kunnen mogelijk in pilots worden uitgezet waarbij de effectiviteit kan worden gemeten of vragen nog nader onderzoek.

[2:46:18] Bij wijziging van de bestaande situaties kan conform het Gezondheidsraad adviesbeperking van de omvang van geithouderijen het gezondheidsrisico verkleinen.

[2:46:27] Dat hebben we ook net besproken.

[2:46:28] Daarnaast willen we kijken naar een maatwerk aanpak voor situaties waar het risico het hoogst is.

[2:46:34] Dat wordt door de Gezondheidsraad prioritaire situaties genoemd met relatief veel gevoelige bestemmingen.

[2:46:39] Dan kun je denken, mevrouw Van der Plas is daar ook al op ingegaan, woningen, maar ook instellingen waar kwetsbare groepen verblijven, zoals ouderhuisvesting, zorginstellingen,

[2:46:47] en andere die mevrouw Van der Plas heel terecht ook aan de orde heeft gesteld.

[2:46:52] Als die dicht bij een geitenhouderij zijn, wat doe je dan?

[2:46:54] Hierbij sluiten we ook weer op voorhand geen maatregel uit, maar we zijn natuurlijk professioneel aan de slag.

[2:47:01] Dus ook naar aanleiding van de eerdere vraag van mevrouw Boumet, dit is wat we nu doen, stap één, en downstream kijken we verder.

[2:47:09] Dan ga ik, voorzitter, naar het onderzoek.

[2:47:14] Eén interruptie van de heer Jimmers.

[2:47:15] Voorzitter, daar heb ik een vraag over gesteld.

[2:47:17] Wat betekent dat dan precies?

[2:47:19] Die laatste zin van de minister.

[2:47:21] Downstream, et cetera.

[2:47:23] Want gaat dan op een locatie die binnen die 500 meter bijvoorbeeld ligt en een woonzorgcentrum ook binnen die afstand wordt dan onderzocht.

[2:47:32] Nou oké, we weten iets van dat risico, maar dat is een schatting op basis van een model.

[2:47:37] Gaan we dan kijken naar de feitelijke situatie

[2:47:40] of daar ook meer longontstekingen zijn.

[2:47:42] En als dat niet het geval is, mag dan de geithouder er aan blijven zitten.

[2:47:45] Ik probeer meer duidelijkheid te krijgen over wat het nou precies betekent.

[2:47:49] Want die duidelijkheid hebben we niet.

[2:47:51] Of moeten we drie weken geduld hebben en is die duidelijkheid er dan wel?

[2:47:53] Nee, voorzitter, want we hebben dat benoemd in de brief op pagina vier.

[2:47:57] Bij die prioritaire locaties, waar het risico verhoogd is, gaan we natuurlijk kijken naar maatwerk.

[2:48:02] Want zoals u zelf, zoals de heer Ginweers al aangeeft in de vraag, praat je dan over hele verschillende soorten situaties.

[2:48:09] Vergelijk bijvoorbeeld een situatie waar heel veel woningen zijn met een hele kleine geithouderij die misschien toch al van plan was om te stoppen.

[2:48:15] met een situatie waar een enorme geithouderij staat met een enorm belang en er staan een paar huizen of er staat één school die misschien al van plan was om te verhuizen.

[2:48:23] Ik noem maar twee extreme situaties.

[2:48:25] Daar zit natuurlijk een heel spectrum tussen, dus dat vraagt om maatwerk.

[2:48:29] En dat is ook wat we in de brief hebben genoemd, letterlijk maatwerk en proportionaliteit, zeker in relatie tot die prioritaire locaties.

[2:48:36] Dus om daar nu algemene uitspraken over te doen, zou geen recht doen aan die belangen die daar allemaal spelen, die complementaire belangen.

[2:48:46] van de plas.

[2:48:49] Ja, wat ik aan de minister eigenlijk ook heb gevraagd is, er zitten scholen om geitenhouderijen heen, woningen, maar ook bedrijven, zorginstellingen.

[2:48:58] En in hoeverre is onderzocht, en ook de bezoekers van geitenbedrijven, in hoeverre is daar ook dan onderzocht of wordt onderzocht, het gaat nog onderzocht worden, in hoeverre daar mensen een longontsteking op lopen.

[2:49:10] Want er komen honderden mensen op geitenbedrijven jaarlijks en zitten daar ook omheen.

[2:49:15] Dus ik vraag daar ook nog een antwoord op.

[2:49:17] Dat is ook de reden dat we het monitoren als een van de belangrijke vijf stappen in ons pakket hebben opgenomen.

[2:49:24] We gaan onder andere dat dus monitoren.

[2:49:32] Ja, voorzitter, hierop aanhakend.

[2:49:34] In de volksgezondheid wordt vaak gewerkt met dallies en dallies zijn verloren jaren in goede gezondheid, waarbij zowel vroegtijdig gesterfte als jaren

[2:49:48] met ziekte worden meegeteld en DALIS maakt het mogelijk om gezondheidsrisico's met elkaar te vergelijken en om te beoordelen hoe groot een effect in de praktijk echt is.

[2:49:59] En juist bij het wonen in de buurt van een geitenhouderij is zo'n vergelijking essentieel om te kunnen

[2:50:04] beoordelen of de risico's ook daadwerkelijk zwaar genoeg zijn om ingrijpend beleid te rechtvaardigen?

[2:50:10] En kan de minister uitleggen waarom in deze onderzoeken geen dalies zijn bepaald, terwijl er wel vergaande conclusies en maatregelen aan worden verbonden?

[2:50:19] Zeker, voorzitter.

[2:50:20] Het antwoord is, omdat hier in dit onderzoek is gewerkt, onderzoek van de Gezondheidsraad,

[2:50:24] ...met alteratio's, met 95 procent betrouwbaarheidsintervallen... ...met prevalentie-evaluaties, met populatie-attributieve fracties... ...met logistieke regressiemethodes en met Cornell-analyses.

[2:50:37] En daar heb je dan dus de DALYs, evenmin als de QALYs, nog bij nodig.

[2:50:41] Nou, ik hoop dat de mensen thuis dit nog kunnen volgen.

[2:50:46] Ik ga naar de heer Korver.

[2:50:48] Ja, dat klinkt bijna als een technisch iets, maar verblijfstijd vind ik eigenlijk ook wel een hele belangrijke.

[2:50:54] Dus woon je in de omgeving van een geitenhouderij?

[2:50:56] Daar hebben we het dan over.

[2:50:58] Maar mensen die een geitenhouderij bezoeken, kunt u de angst wegnemen dat je dan niet een heel groot risico loopt?

[2:51:04] Nee, voorzitter, want die differentiatie is niet gemaakt.

[2:51:07] Dat is ook eigenlijk onmogelijk.

[2:51:09] Natuurlijk ligt het in de reden om te denken dat de kans op een infectie een

[2:51:14] een vermenigvuldigingsfactor is van de verblijfstijd en bijvoorbeeld je eigen gevoeligheid, want hele jonge mensen of kwetsbare ouderen zijn ook verhoofd gevoelig, zijn allerlei factoren die daarop van invloed zijn.

[2:51:25] Dat kunnen we in de uitwerking zeker ook meenemen bij dat monitoren, bij dat maatwerk, maar daar is tot nu toe in dat onderzoek nog geen rekening mee gehouden, omdat de populatie groot genoeg moest zijn om deze statistische power, die we in tabel 1 op pagina 17 zien, te bereiken.

[2:51:43] Dank u wel.

[2:51:44] Laatste keer.

[2:51:45] Mag ik dat zien als een toezegging?

[2:51:48] Dat kunt u zo zien.

[2:51:50] Dus het antwoord is ja?

[2:51:52] Ja, we zullen dat zeker meenemen.

[2:51:54] Minister.

[2:51:55] Dan een vraag van de heer Korevaar van het CDA.

[2:52:01] Wat wil de minister doen bij bestaande situaties?

[2:52:03] Nou, ik was daar eigenlijk al een beetje mee bezig.

[2:52:06] We gaan dus eerst op het rapport van De Weur, wat deze maand nog komt.

[2:52:11] En dan kijken we naar andere maatregelen die in pilots worden uitgezet waarbij de activiteit kan worden gemeten.

[2:52:16] Enfin, we zijn er in de brief heel diep op ingegaan.

[2:52:19] Bij wijziging van bestaande situaties kan de omvang van geithouderij het gezondheidsrisico verkleinen.

[2:52:24] En daarnaast willen we kijken naar maatwerkaanpak voor die prioritaire situaties die ik noemde.

[2:52:29] En daar gingen ook die laatste aanvullende vragen over van uw kant.

[2:52:32] Dan een vraag van het lid Vlag van de SGP, de heer Vlag.

[2:52:37] Is het mogelijk dat er een ongedachte combinatie van factoren in het onderzoek tot deze uitkomsten leidt?

[2:52:45] Voorzitter, bij elk onderzoek is er kans op toevalsbevindingen.

[2:52:49] Daarom doe je ook statistiek.

[2:52:51] Als die kans er niet was, hoefde je geen statistiek te doen, in ieder geval niet bepaalde vormen van statistiek.

[2:52:55] Maar daar hebben we dus die statistiek voor om de betrouwbaarheid van de resultaten te toetsen, zoals in VGO 3 ook uitgebreid is gebeurd.

[2:53:02] Het vgo-onderzoek is uitgevoerd door gerenommeerde onderzoeksinstituten.

[2:53:06] U heeft er zelf, voorzitter, ook al het een en ander over gezegd.

[2:53:09] Er is ook over gepubliceerd in vaktijdschriften, waarbij de kwaliteit door andere wetenschappers is beoordeeld.

[2:53:14] De Gezondheidsraad heeft voor het eerste deeladvies de beschikbare wetenschappelijke publicaties, waaronder vgo3, beoordeeld op hoe sterk de bewijskracht is, want dat is natuurlijk de hamvraag.

[2:53:24] Je wil alleen maatregelen nemen als het ook nodig is, want een maatregel heeft altijd zijn prijs.

[2:53:29] En zij komen tot de conclusie

[2:53:30] dat op basis van wetenschappelijk onderzoek het verband tussen wonen in de nabijheid van geithouderijen en longontstekingen waarschijnlijk oorzakelijk is.

[2:53:38] Dat is de een-na-hoogste categorie van causaliteit die je kunt bereiken.

[2:53:43] De Gezondheidsraad, de commissie van relevante multidisciplinaire experts, concludeert op basis daarvan dat er voldoende bewijs is voor een verhoogd risico op longontsteking onder direct omwonenden van geithouderijen.

[2:53:55] En dat is ook de basis voor, ik zou bijna zeggen, dit debat, in ieder geval voor onze beleidsreactie.

[2:54:02] Dan is er een vraag van de heer Vlag van de SGP of er verder wordt gekeken naar de bewustzijnsbias.

[2:54:08] Voorzitter, daar kijken we natuurlijk altijd naar.

[2:54:10] De resultaten van de VGO-onderzoeken zijn robuust en consistent over de jaren heen.

[2:54:14] Een bias doordat mensen in de omgeving een negatief beeld zouden hebben van de veehouderijen.

[2:54:19] wat natuurlijk een vraag is, kan hier naar mijn mening geen verandering in brengen, wetenschappelijk gezien, want dat zal niet hun kans op een longontsteking vergroten of verkleinen.

[2:54:30] Dan zei je dat via het immuunsysteem... Ik kijk even naar mevrouw Den Hollander, dat je daar nog een geitenpaadje vindt, maar dat geitenpaadje is denk ik te klein om dan statistische power te bereiken.

[2:54:39] Maar er zijn mensen die dat zeggen.

[2:54:41] Dus het gaat hier gewoon om harde diagnose van de ontstekingen.

[2:54:44] Dat zijn dus mensen met abscessen in de longen, door de huisarts.

[2:54:48] En die kun je niet diagnostiseren als ze er niet zijn.

[2:54:54] Voorzitter.

[2:54:55] Dan, voorzitter, een vraag van de SGP.

[2:54:57] Is bekeken of de emissie van ziektekiemen op geitenbedrijven het hele jaar door op hetzelfde niveau zit?

[2:55:03] Minister, mag ik u heel even onderbreken?

[2:55:05] Ik ga heel even het voorzitterschap overlaten aan lid Kostic, want ik krijg een dringend telefoontje.

[2:55:12] Voorzitter, dat respecteer ik.

[2:55:15] Dank.

[2:55:15] De minister heeft nu het woord.

[2:55:17] Dank u wel, voorzitter.

[2:55:19] Zit de emissie het hele jaar door op hetzelfde niveau?

[2:55:22] Zo niet wordt het dan in de vervolgstap meegenomen.

[2:55:24] Is het anders met winters dan in de zomer?

[2:55:27] Eigenlijk hebben we de vraag al een beetje besproken toen we het over windrichtingen hadden en seizoenen.

[2:55:31] Daar zit het natuurlijk wel in.

[2:55:33] In de VGO-studies is het verband tussen het risico op longontsteking en het wonen in de buurt van geitenbedrijven over het hele jaar gevonden.

[2:55:39] Daar was dus geen seizoensinvloed te zien en die is ook niet gevonden.

[2:55:44] Onderzoek naar eventuele verschillen in emissies over het jaar heen is niet gedaan, heel gericht.

[2:55:49] De onderzoekers hebben op 19 maart 2025 een briefing gegeven in de Tweede Kamer, waarin de bevindingen van het VGO-3-onderzoek heel duidelijk werden uitgelegd.

[2:56:00] De heer Vlag zat toen nog niet in deze commissie.

[2:56:02] Ik zat er overigens zelf ook nog niet in het kabinet.

[2:56:04] Dus voor ons allebei is het nieuw, maar we kunnen de briefing samen gaan terugkijken op tweedekamer.nl.

[2:56:09] En als dat natuurlijk vervolgvragen opbrengt, dan kunt u altijd nog een nieuwe briefing vragen bij de Gezondheidsraad.

[2:56:17] Voorzitter.

[2:56:21] Dat was een vraag van de heer Vlag.

[2:56:23] Nou, de heer Vlag zat wel al in de commissie, denk ik.

[2:56:27] Oh, de heer Korenvaart niet.

[2:56:28] Nee, dan heb ik hem alweer vergist.

[2:56:31] Nou, we staan bij 3-0, voorzitter.

[2:56:34] Voorzitter, ik blijf mijn best doen.

[2:56:36] Ik ga naar een vraag van mevrouw Van der Plas van de BBB.

[2:56:41] En dat gaat over het effect wat eerst twee kilometer leek te zijn en nu is het 500 meter.

[2:56:46] Eerst ging het over duizenden longontsteking, nu zijn het er 841.

[2:56:50] En ook de aantallen ziekenhuisopnames zijn voorzienaar beneden bijgesteld met precies dezelfde uitgangswaarden.

[2:56:55] Kan de minister inzicht geven hoe de gezondheidsraad tot deze bijstelling is gekomen?

[2:56:58] Graag een feit, helaas.

[2:56:59] Voorzitter, dat geef ik graag.

[2:57:01] De resultaten van het VGO-onderzoek zijn betrouwbaar.

[2:57:05] Het is uitgevoerd door gerenommeerde onderzoeksinstituten en het is gepubliceerd in vaktijdschriften, waarbij de kwaliteit door andere wetenschappers nog eens opnieuw is beoordeeld per review.

[2:57:13] We kennen allemaal dat systeem.

[2:57:15] De Gezondheidsraad heeft vervolgens zorgvuldig gekeken naar alle beschikbare wetenschappelijke literatuur, een soort meta-analyse, waaronder de VGO-onderzoeken, over gezondheidsrisico's rondom geitenhouderijen.

[2:57:27] Die informatie is door een commissie van experts van diverse disciplines goed bestudeerd en gewogen, want het is natuurlijk ontzettend belangrijk dat dat allemaal klopt.

[2:57:35] Wat betreft de afstand dan, waar mevrouw Van der Plas naar vraagt, de VGO-onderzoeken hebben laten zien dat het gezondheidsrisico voor omwonenden van geithouderijen in de opeenvolgende studies in vijf provincies over de jaren heen en op basis van diverse analyse tot een afstand van twee kilometer aantoonbaar was.

[2:57:52] Even los van hoe groot is het, het was aantoonbaar, het was er.

[2:57:56] De Gezondheidsraad heeft die meta-analyse van de meest recente onderzoeken in de vijf regio's gezamenlijk beschouwd.

[2:58:03] en concludeert dat tot een woonafstand van 1.000 meter het risico met 19 procent verhoogd is.

[2:58:08] Dat is dus nieuwe informatie door meer nauwkeurig onderzoek te doen en bij 500 meter zelfs met 73 procent verhoogd.

[2:58:16] Boven de 1.000 meter was het effect, hoewel het er was, maar het was niet significant.

[2:58:21] Dat is het antwoord.

[2:58:22] Dus het vervolgonderzoek was een nadere specificatie van het oorspronkelijke onderzoek

[2:58:28] Dat kan dus inderdaad nieuwe getallen opleveren, anders hoef je het ook niet te doen.

[2:58:31] En dat is zoals wetenschappelijk onderzoek werkt.

[2:58:34] Dat geldt eigenlijk ook voor de aantallen.

[2:58:36] Binnen het VGO-onderzoek is gekeken naar de risico's in vijf provincies waar naar verhouding relatief veel mensen dicht bij een geitenhouderij wonen.

[2:58:43] Dat is dus niet maatgevend voor het hele land.

[2:58:46] Dat is dus risicogericht onderzoek geweest, het eerste onderzoek.

[2:58:50] Die cijfers zijn toen geëxtrapoleerd naar heel Nederland.

[2:58:53] Dat is natuurlijk iets wat je in het begin wel kan doen, maar daar kan je niet op blijven varen, omdat je weet dat die woondichtheid niet hetzelfde is voor alle provincies.

[2:59:02] Dus dat was een soort worst-case-extrapolatie.

[2:59:05] En dan klopt het dat de Gezondheidsraad op lagere schattingen van het aantal extra longontstekingen, ziekenhuisopnames en sterfvervallen komt dan eerder gecommuniceerd.

[2:59:13] Ik zou bijna zeggen, gelukkig maar.

[2:59:15] En dat komt omdat de Gezondheidsraad de omvang van de groep omwonenden van geithouderijen op landelijke cijfers heeft gebaseerd.

[2:59:22] Daar komt ook bij dat eerder gecommuniceerde aantallen ziekenhuisopnames en sterfgevallen werden geschat op basis van cijfers van het CBS, de trouw waarover de statistiek.

[2:59:31] Die zijn hoger dan de aantallen ziekenhuisopnames en overlijdens gerelateerd aan longontstekingen die door de huisarts worden vastgesteld.

[2:59:38] De Gezondheidsraad gebruikt dan die cijfers uit het VGU-onderzoek die door de huisarts vastgesteld zijn en daaruit kan je dus verklaren dat er een verschil tussen die twee populaties lijkt, maar dat ligt dus aan de manier van meten.

[2:59:52] De Gezondheidsraad heeft in een meetanalyse dus alle getallen meegenomen en dat leidt gelukkig tot lagere uitkomsten, maar nog wel tot verhoogde risico's binnen die straal die we besproken hebben, die we dus onacceptabel vinden, om te beginnen die 0 tot 500 meter.

[3:00:07] En ik heb er natuurlijk alle vertrouwen in dat deze onderzoekers, die durf ik als wetenschapper wel te zeggen, tot de beste ter wereld behoren, dat met de grootste mogelijke zorgvuldigheid hebben gedaan.

[3:00:17] Mocht u daar toch nog vervolgvragen over hebben, wetenschappelijk inhoudelijk, dan is een technische briefing, zoals u zelf al heeft gesuggereerd als Kamer, natuurlijk de aangewezen weg.

[3:00:28] Mevrouw Van der Plas.

[3:00:31] Ja, voorzitter.

[3:00:34] Een cirkel met een straal van duizend meter, ik ga hem nu even baseren op wat een expert mij vertelt.

[3:00:42] Een cirkel met een straal van duizend meter heeft een vier keer groter oppervlak dan een cirkel met een straal van vijfhonderd meter.

[3:00:48] Dus 73% extra gevallen binnen vijfhonderd meter betekent 18% extra gevallen binnen duizend meter.

[3:00:55] En door de Gezondheidsraad genoemde 19 procent tot duizend meter zou dus moeten betekenen dat er dus nagenoeg geen extra gevallen zijn binnen de 500 tot duizend meter.

[3:01:08] Dus kan de minister daar antwoord op geven?

[3:01:11] Want er wordt gezegd van dat moeten we nog bekijken.

[3:01:14] Maar dit lijkt mij een vrij simpele rekensom waarop het antwoord dan eigenlijk al gegeven is dat tussen die 500 meter en duizend meter geen extra gevallen zijn.

[3:01:23] Kan de minister daar iets over zeggen?

[3:01:25] Nou, voorzitter, ik hoop... Excuus, voorzitter.

[3:01:30] Ik ben een nieuwe voorzitter, maar ik probeer te leren.

[3:01:33] Wat ik wilde zeggen richting mevrouw Van der Plas is dat ze door haar interruptiescene is, want deze delde al dubbel.

[3:01:39] En dan geef ik het woord aan de minister en misschien ook alvast terug het woord aan de enige echte voorzitter, mevrouw Pot.

[3:01:46] Dank u wel, voorzitter.

[3:01:47] Het ambt van de voorzitter wordt door mij zeer gerespecteerd.

[3:01:50] Voorzitter, als we kijken naar tabel 1 op pagina 17, dan zien we dat het aantal... Ik moet dan toch even de diepte in, want daar vraagt mevrouw Van der Plas om.

[3:02:00] Dan zien we dat er 628 extra longontstekingen zijn bij aanwezigheid van een geitharderij tussen 0 en 500.

[3:02:06] Dat zijn er 841 tussen 0 en 1.000.

[3:02:09] Dat verschil is dus 213 en dat zit dus tussen die 500 en die 1.000.

[3:02:14] Maar laat ik er meteen bij zeggen, mevrouw Van der Plas heeft een andere berekening, die respecteer ik.

[3:02:19] We hebben de vraag neergelegd bij de VGO-onderzoekers, precies deze vraag.

[3:02:24] Dus ik zou voorstellen dat we het antwoord afwachten waar de VGO-onderzoekers mee komen.

[3:02:30] En dan gaan we zien wie er gelijk heeft.

[3:02:35] Kijk eens aan.

[3:02:36] Minister.

[3:02:37] Dan was er een vraag van mevrouw Van der Plas.

[3:02:39] Hoeveel geitenhouderijen hebben te maken met longontstekingen en hoeveel van hun medewerkers en bezoekers waarom ze niet gericht onderzoek onderzocht als al deze informatie ontbreekt?

[3:02:48] Voorzitter, als geitenhouders longontstekingen krijgen, zijn ze opgenomen in de patiëntengroep.

[3:02:53] Dus een geithouder is in dit onderzoek een bewoner van die 0 tot 500 meter.

[3:02:58] Het begint ook bij 0, dus die geithouderij wordt meegeteld.

[3:03:02] En daarin is niet naar het beroep gevraagd.

[3:03:04] Er zijn natuurlijk allerlei mensen die daar verhoogde of verlaagde risico's hebben.

[3:03:08] Dat kun je gaan specificeren, maar we hebben eerder al gezegd, als je dat zou doen, krijg je die power nooit met voldoende aantallen.

[3:03:14] Dus dat is daar niet mogelijk geweest.

[3:03:16] Uit het onderzoek kwam niet naar voren, overigens, dat geitenhouders en medewerkers een significant verhoogd risico hebben op een longontsteking.

[3:03:25] Maar er moet wel rekening gehouden worden met het feit dat geitenhouders vaak relatief gezond en jong zijn.

[3:03:30] Ze werken ook heel hard, dus ze zijn gezond.

[3:03:33] En daarnaast zijn er te weinig geitenhouders om goed en uitgebreid onderzoek te doen naar het voorkomen van longontstekingen bij deze mensen.

[3:03:38] relatief kleine populatie.

[3:03:41] In het VGO-onderzoek is wel specifiek gekeken naar welke bacteriën voorkomen, maar er is dus niet gekeken, en dit is eigenlijk ook niet goed mogelijk, naar alleen de geithouders.

[3:03:53] Ja, mevrouw Van der Plas mag niet meer reageren.

[3:03:54] Dat is wel jammer.

[3:03:56] Dan, voorzitter, heb ik nog een vraag van mevrouw Van der Plas.

[3:04:00] Kan ik laten onderzoeken of het in de VGO-studies gevonden statistische verband

[3:04:06] Ook geldt voor andere vormen van verblijf, zoals werken, onderwijs, zorg, of dat deze verbanden daar ontbreken, omdat die situaties nu niet zijn onderzocht.

[3:04:14] Vgo-studies hebben alleen gekeken naar het gezondheidseffect van omwonenden.

[3:04:17] En dat klopt, daar heeft mevrouw Van der Plas gewoon een punt.

[3:04:20] We hebben het eigenlijk ook al even aangestipt.

[3:04:22] Die andere situaties zijn niet onderzocht, dus we weten niet of daar ook een verband bestaat.

[3:04:27] En we weten ook niet hoe groot dat is.

[3:04:29] Maar het ligt wel voor de hand dat dit geldt in alle situaties waar mensen langdurig verblijven in de buurt van een geithouderij.

[3:04:36] of jij langdurig verblijft in een woning of in een ruimte die dienst doet als school of als ouderenverblijf, dat kan natuurlijk eigenlijk het effect op je risico niet veranderen, zou ik denken.

[3:04:54] De gezondheidsraad vraagt daarom aandacht voor situaties waarbij meerdere geithouderijen aanwezig zijn bij gevoelige functies, dat zijn die prioritaire locaties waar we het over hadden, en voor situaties waar relatief veel gevoelige bestemmingen, dan komen dus bij die woningen en de scholen, kinderdagverblijven, ouderhuisvesting en zorginstellingen,

[3:05:11] waar mevrouw Van der Plas naar refereert, waar die dichtbij een geithouderij staan of gepland zijn.

[3:05:16] Op pagina 4 van ons brief hebben we daar dus een uitgegaande linie aan gewijd.

[3:05:20] Meer onderzoek is niet aangewezen, want die prioritaire locaties, daar is sowieso maatwerk nodig.

[3:05:25] Dat hebben we, denk ik, ook besproken.

[3:05:26] Daar zullen we dus echt moeten kijken, wat is daar professioneel?

[3:05:29] Om hoeveel scholen gaat het daar?

[3:05:31] Hoe groot is die geithouderij?

[3:05:32] Wat zijn de plannen?

[3:05:33] Dat verdient natuurlijk specifieke aandacht in de uitwerking en daarom benoemt de Gezondheidsraad dat ook en hebben we dat ook in ons

[3:05:41] in onze reactie overgenomen bij prioritaire locaties, maatwerk en professionaliteit binnen de lokale context.

[3:05:49] De rekening houden met alle belangen.

[3:05:51] Minister, ik ga u even vragen, kunt u een inschatting maken hoeveel tijd u nog nodig heeft?

[3:05:56] Want ik zit een beetje naar de klok te kijken.

[3:05:58] Ik zie de tweede termijn eigenlijk al een klein beetje in het water vallen als ik zo kijk.

[3:06:04] Dan krijg ik vast nog een twee minuten de wat, voorzitter.

[3:06:06] Dat zou vast kunnen.

[3:06:07] Dat schat ik zo mee.

[3:06:07] Maar ik zit heel even te kijken naar hoeveel u nog moet.

[3:06:11] Nou, ik heb hier nog drie blokjes, maar laat ik in ieder geval u beloven dat ik gas geef.

[3:06:15] Kijk eens aan, heel goed.

[3:06:16] Dus ik zal niet de vragen beantwoorden, niet de vragen herhalen.

[3:06:20] De vraag van mevrouw van der Plas.

[3:06:25] Of ik bereid ben te laten onderzoeken of het beperken van de omvang überhaupt effect heeft op het verband.

[3:06:32] Dat gaat dus om de omvang, dus het aantal geiten versus het risico.

[3:06:36] Nou, de Gezondheidsraad geeft aan dat uit hun onderzoek geen conclusies te trekken zijn in hoeverre uitbreiding van een stal of inkrimping.

[3:06:44] ...een effect heeft op het gezondheidsrisico.

[3:06:46] En dat komt omdat in de geithouderijen die we hebben in Nederland... ...het verschil, de variatie in aantal geiten te gering is... ...om zo'n onderzoek te kunnen doen.

[3:06:56] Je hebt dus geen uitleesprogramma.

[3:06:59] Dus de gezondheidsraad verwacht dat het aantal... Ze verwachten natuurlijk dat het aantal geithouderijen... ...binnen bepaalde woonafstand van invloed kan zijn... ...op het risico belongenspreking.

[3:07:07] En natuurlijk ook dat het aantal geiten van invloed is op de emissie.

[3:07:11] Maar dat kunnen we niet aantonen.

[3:07:14] Dan zou je bijna prospectief gerandomiseerd onderzoek moeten gaan doen met een controlegroep, maar er is natuurlijk ook geen geithouder die dat ziet zitten.

[3:07:23] Dus die vraag kunnen we eenvoudig niet beantwoorden, hoe graag we dat zouden willen.

[3:07:27] En die onzekerheid kan veroorzaakt worden dat er weinig variatie is in de omvang van die geithouderijen.

[3:07:31] Bij de uitwerking gaan we kijken of die ook moet gelden voor uitbreidingslocaties, dus dat doen we wel.

[3:07:37] En hiervoor vragen we de onderzoekers of ze de relatie tussen omvang en risico nader in beeld kunnen brengen.

[3:07:44] Dus die vraag is wel gesteld.

[3:07:46] Dan de vraag van de heer Grinwis, CU, de ChristenUnie.

[3:07:49] Hoeveel meer kennis hebben wij nog nodig om tot plannen te komen?

[3:07:53] Nou, voorzitter, ik heb hier een uitgebreid antwoord liggen, maar ik zou misschien kortweg willen verwijzen naar het eerder besprokene, namelijk de kennis waarnaar we gevraagd hebben.

[3:08:03] Bij de VGO en de WEUR.

[3:08:06] Dan, voorzitter, een vraag van de Grinwis, een reactie op de specifieke situatie in Mekkerstee.

[3:08:13] 500 meter naar een woonzorgcentrum, geen indicatie voor longaandoeningen.

[3:08:16] Hoe kan dat?

[3:08:16] Hoe kan dat door de overheersende windrichting de polder in?

[3:08:20] Hoe kan het dat er geen longaandoeningen zijn?

[3:08:22] Voorzitter, ik ben niet bekend met de specifieke situatie in Mekkerstee, maar we hebben wel natuurlijk al uitgebreid besproken dat

[3:08:27] Lokaal kan de situatie heel erg verschillen tussen locaties.

[3:08:31] Het is een landelijk onderzoek.

[3:08:33] Daarom zullen we in de uitwerking en de implementatie ook gaan kijken naar dat lokale maatwerk en de professionaliteit tussen de verschillende belangen van de mensen die er wonen, de woningbouwopgave, de bedrijven en natuurlijk de volksgezondheid.

[3:08:45] En die laatst staat altijd voorop, zoals u weet.

[3:08:48] Dus als dat voor de heer Gimmes voor nu voldoende antwoord is, voorzitter, dan kan ik door naar de volgende.

[3:08:54] ...die er ging knikken, dan ga ik naar het...

[3:08:58] Het blokje voorzorg, vraag van mevrouw Bromet en ook van mevrouw Beckerman, kan ik reflecteren op het voorzorgsbeginsel.

[3:09:04] Is het uitvoeren van nieuw onderzoek wanneer herhaaldelijke adviezen onwelgevallig zijn de manier om invulling te geven aan dat beginsel?

[3:09:12] Voorzitter, laat ik ten eerste vooropstellen dat het kabinet het advies van de Gezondheidsraad zeer serieus neemt, zoals u dat zelf ook deed, voorzitter.

[3:09:18] Dat er maatregelen moeten komen, is duidelijk, want wij moeten de gezondheid van de mensen die bij een geitenhouderij wonen beschermen.

[3:09:26] Maar er zijn geen gemakkelijke oplossingen.

[3:09:28] Een afstandsnorm is een maatregel met veel impact, niet alleen op de sector, maar ook op de planning van nieuw te bouwen woonkernen en andere functies in de fysieke omleefomgeving.

[3:09:36] Conform de Omgevingswet moet daarom gezocht worden naar een balans, en dan kom je dus bij dat voorzorgsbeginsel, tussen het beschermen, dus de veiligheid, de gezondheid en het milieu, en het benutten, als het gaat om wonen, werken en recreatie, van de fysieke leefomgeving.

[3:09:50] En dat is altijd een evenwicht, altijd een keuze en uiteindelijk ook een politieke afweging.

[3:09:56] En juist daarom behoeft de uitwerking van die maatregel gedegen onder bouwing, dat gaat dus om die 500 en die duizend, en daarna ook afstemming en implementatie.

[3:10:04] Dat kost helaas tijd, maar ook degelijkheid en zorgvuldigheid is een belang in dit hele spel.

[3:10:12] Het voorzorgsbeginsel wordt nu al toegepast, onder andere door de provinciale moratoria.

[3:10:16] Dat is dus een uitwerking van het voorzorgsbeginsel.

[3:10:18] En we hebben opnieuw gevraagd om die ook aan te houden.

[3:10:21] En uiteindelijk zou ik willen echoen wat een aantal van u ook gezegd hebben.

[3:10:26] Een risicoloze samenleving bestaat ook niet.

[3:10:29] We hebben allemaal een kans op een longontsteking.

[3:10:31] Die ligt gemiddeld ongeveer op 2%, zeker niet op 19 of 75.

[3:10:35] Dus daaronder zal nooit het doel zijn om daar te komen, want dan houdt het leven op.

[3:10:42] Dan een vraag van de heer Goudswaard van JA21.

[3:10:47] Hoe voorkomen we dat de bestuurlijke standaard ontstaat dat waarschijnlijk oorzaken en verbanden grond bieden voor zware maatregelen?

[3:10:52] Voorzitter, alle maatregelen, ook vanuit voorzorg ingezet, worden altijd zorgvuldig getoetst op professionaliteit en uitgewerkt in nauwe afstemming met de betrokken stakeholders in de samenleving.

[3:11:03] Dat is ons werk.

[3:11:04] En in dit traject betrekken wij dus ook de geitensector en kijken naar de impact van de woningbouw.

[3:11:09] En het precedent waar de heer Goudswaard naar verwijst, zie ik dus eigenlijk niet, tenzij hij bedoelt dat dit een goede manier van werken is, want dan is het natuurlijk een wenselijk precedent.

[3:11:19] Voorzitter, dan een vraag van de heer Goudswaard over de wetenschappelijke drempel en de juridische drempel.

[3:11:26] Het voorzorgsbeginsel, daar gaan we dus dan nog wat dieper op in, betekent dat het ontbreken van sluitend wetenschappelijk bewijs niet een reden mag zijn voor de overheid om niets te doen.

[3:11:37] Dat is natuurlijk de andere kant.

[3:11:38] Soms neem je ook maatregelen als er geen bewijs is.

[3:11:41] En bovendien een honderd procent bewijs heb je ook bijna nooit.

[3:11:43] Dat moet je aan de kortste post laten gaan voldoen in de geneeskunde en dat is bijna onmogelijk, en zeker in deze context.

[3:11:50] Dus zonder sluitend bewijs mag de overheid ook maatregelen treffen.

[3:11:54] Ook dat is professionaliteit en dat is ook het voorzorgsbeginsel.

[3:11:57] En dat is ook juridisch houdbaar.

[3:12:00] De bewijslast voor het gezondheidsrisico rondom geitharderij is door de gezondheidsraad beoordeeld en geconcludeerd.

[3:12:05] dat het verband waarschijnlijk oorzakelijk is, namelijk heel sterk niveau vier van vijf.

[3:12:09] Wat voor maatregelen uitgewerkt worden, is een beleidsvraag.

[3:12:12] Dat vereist inzicht in risico's, mogelijke maatregelen en de gevolgen van die maatregelen.

[3:12:16] Dan komt die professionaliteit, welke prijs betaal je?

[3:12:20] En zo wegen we dus alles af, gecontroleerd door uw Kamer.

[3:12:23] Wat is nodig, wat is professioneel, wat is geschikt en wat is een zorgvuldige onderbouwing?

[3:12:28] En bij maatregelen uit voorzorg moet de overheid steeds een vinger aan de pols houden via monitoring en evaluatie.

[3:12:34] Wat juridisch houdbaar is, is natuurlijk uiteindelijk aan de rechter, maar daar denken we natuurlijk met snalle wel over na voordat we een maatregel nemen.

[3:12:42] Dan een vraag van mevrouw Bromet of wij vooral voor de economische belangen of voor de volksgezondheid staan.

[3:12:49] Voorzitter, wij staan als kabinet voor alle uitdagingen die ons worden toegeworpen.

[3:12:54] Wij besturen met en al het land, gecontroleerd door uw Kamer.

[3:12:58] En als het specifiek gaat om zoonozen, hebben we een zoonozenstructuur.

[3:13:02] In die zoonozenstructuur werken we goed samen als kabinetsleden.

[3:13:06] En in die zoonozenstructuur staat ook uitgeschreven en is dus ook afgesproken en vastgelegd

[3:13:10] dat uiteindelijk het humane gezondheidsrisico of belang altijd voorop staat.

[3:13:15] En dat wordt door alle leden van het kabinet natuurlijk onderschreven in gevolgen artikel 45 van de Grondwet, zoals mevrouw Boumet natuurlijk weet.

[3:13:23] Dan vraag ik van mevrouw Van der Plas of ik kan duidelijk maken hoe groot het risico voor wonen in de buurt van een geithouderij is in vergelijking met wonen in de buurt van een drukke weg.

[3:13:32] Ja, voorzitter, dat kan ik, want de Gezondheidsraad heeft daar iets over laten zien.

[3:13:36] Het risico op een longontsteking tot 1000 meter van een geithouderij is 19% en tot 500 meter 73% verhoogd.

[3:13:45] Als we kijken naar de wegen, de snelwegen, de provinciale wegen en de kleinere wegen, waar ook met een afstandsnorm en ook met bronmaatregelen, dat zijn snelheidsbeperkende maatregelen, wordt gewerkt, analoog aan wat we hier doen, dan is daar bij wegen... Het staat ook in het rapport, in paragraaf 3.4 om precies te zijn, van het Gezondheidsraadadvies, ongeveer tien procent hoger op het ontstaan van astma door langdurige blootstelling aan stikstofdioxideafkomsten van verkeer.

[3:14:12] Dat is het antwoord op deze vraag van mevrouw Van der Plas.

[3:14:15] Dan ga ik naar de Q-courts.

[3:14:22] Daar was een vraag van de Kamerleden Hollander, Beckerman en Grinwis.

[3:14:26] Op welke wijze wij aandacht en herkenning hebben voor de Q-coords-patiënten?

[3:14:29] Nou, voorzitter, ik vind dat alle PICE-patiënten, de post-acute infectieuze syndromen, dus mensen met Lyme, mensen met Q-coords, mensen met COVID, long-COVID, dat die allemaal onze aandacht verdienen en moeten kunnen rekenen op inreguliere structuren van zorg en welzijn en daar ook worden erkend en herkend.

[3:14:50] En omdat ik het ook belangrijk vind dat onder andere Q-koorts patiënten zich door mij als minister van Volksgezondheid gezien en gehoord voelen, heb ik, zoals mevrouw Beckerman heeft aangegeven, iemand heeft mij wel eens verteld dat ik wel moet uitkijken als ik tegen de tijd dat ik complimenten krijg van andere partijen.

[3:15:09] Maar ik heb dat zeer gewaardeerd van mevrouw Beckerman.

[3:15:12] En ik heb inderdaad een bezoek gebracht aan patiënten in Brabant, want ik vind dat wij ook moeten luisteren naar de Cukors patiënten.

[3:15:19] Dat zijn mensen die zeer veel verdriet hebben, die een vaak

[3:15:23] zeer moeilijk leven hebben en waar wij natuurlijk moeten kunnen doen, doen wat we kunnen doen.

[3:15:29] Dat is soms heel moeilijk om de mensen te helpen, maar aandacht en luisteren en ernaartoe gaan is het eerste.

[3:15:34] En ik ben daarom ook naar het Malieveld gegaan, een aantal weken geleden, met de heer Bushof van de GroenLinks Partij van de Arbeid, om daar ook te spreken met pijspatiënten.

[3:15:42] En dat zijn zeer verdrietige verhalen die er soms zelfs toe leiden dat mensen het leven niet langer aankunnen.

[3:15:49] Ik heb uw Kamer eind november een PAIS-brede brief gestuurd, waarin ik toelicht waar we vanuit het VWS allemaal inzetten.

[3:15:55] De QCORTS ambassadeur, terugkomen tot QCORTS, de stichting QNC Support, kennis over post-COVID en andere PAIS bij eerste lijn zorgverleners, gemeenten en verzekeringsartsen.

[3:16:05] Ik denk ook even aan de post-COVID-polis, waar de BUSof ook zich heel hard voor maakt, de post-COVID-expertisecentra en het Zon- en We-onderzoeksprogramma naar post-COVID.

[3:16:17] Dit is eigenlijk een begin van een antwoord op deze belangrijke vraag over QCORS-patiënten.

[3:16:22] We kunnen ze niet voldoende aandacht geven, dus laten we dat allemaal ook blijven doen.

[3:16:28] Komen er excuses voor de QCORS-patiënten, is de vraag van mevrouw Beckerman.

[3:16:31] Ik heb begrip voor de oproep van de nationale ombudsman en waardering voor hoe de ombudsman ook opkomt voor deze groep mensen en überhaupt natuurlijk voor het belangrijke werk van de ombudsman.

[3:16:40] Ook vind ik het zeer vervelend dat mensen na zoveel jaren nog steeds kampen met de gevolgen van hun ziekte.

[3:16:47] Mijn voorgangers en ook ik blijven toegewijd aan het verbeteren van de levenskwaliteit van alle betrokkenen en de erkenning en herkenning van hun situatie.

[3:16:55] De overheid heeft ten tijde van de uitbraak gehandeld op basis van de toen beschikbare kennis en adviezen van experts.

[3:17:00] Daar kunnen we dus nu niks meer aan veranderen.

[3:17:04] Dan een vraag van mevrouw Beckerman.

[3:17:05] Hoe ziet het kabinet structurele financiering van het behandelscentrum in Noord-Brabant?

[3:17:09] Ik heb er kennis van genomen dat er een initiatief is.

[3:17:12] Mevrouw Beckerman vanuit de provincie om het behandelscentrum voor Q-cards en post-COVID te openen.

[3:17:16] Ik heb daar ook contacten met de commissaris van de Koning in Brabant die zich hier ook zeer hard voor maken.

[3:17:20] Mevrouw Adema, het initiatief is begrijpelijk omdat er in Brabant veel mensen met langdurige klachten zijn.

[3:17:26] En ik zal het initiatief zeker met belangstelling volgen.

[3:17:29] En ik ben er dus ook al geweest, zoals ik u zei.

[3:17:31] Het is begrijpelijk dat hiervoor naar VWS wordt gekeken.

[3:17:35] Maar het organiseren van zorg voor pijspatiënten is, net als bij andere aandoeningen, aan het zorgveld zelf.

[3:17:40] Wij leveren geen zorg.

[3:17:42] Wij kunnen wel de omstandigheden natuurlijk beïnvloeden, te zorgen dat dat zo goed mogelijk gaat.

[3:17:47] Wij kunnen bijdragen aan onderzoek.

[3:17:48] Dat doen we ook via die lopende onderzoeksprogramma's van ZON en WE.

[3:17:51] We proberen patiënten op andere manieren te ondersteunen.

[3:17:54] En zo heb ik recent ook een QCORS-ambassadeur.

[3:17:56] Voorzitter, ik zie uw hand alsmaar op dat knopje.

[3:18:00] Ik zag in ieder geval mevrouw Beckerman.

[3:18:02] Ik ben nu wel bij mijn laatste blokje.

[3:18:04] Ah, kijk eens aan.

[3:18:04] Heel mooi.

[3:18:05] Maar ik ga eerst naar mevrouw Beckerman.

[3:18:08] Ja, voorzitter.

[3:18:09] En dan toch nog, want ik heb de minister complimenten gegeven, omdat ik ook zag dat het die mensen die al langdurig Q-coords hebben, gewoon goed doet dat dit als eerste stap wordt gezet.

[3:18:22] En toch is het, vind ik het te makkelijk dat de minister zegt

[3:18:25] De overheid heeft toen gehandeld op basis van toen bekende adviezen en excuses zijn daarom niet nodig.

[3:18:32] Daar zijn natuurlijk ook onderzoeken naar gedaan.

[3:18:34] Die hebben hele andere conclusies getrokken.

[3:18:37] Mijn vraag gaat nu toch over die structurele financiering van dat behandelscentrum.

[3:18:44] Ziet de overheid daar ook gelet op haar eigen rol in die uitbraak?

[3:18:48] Niet toch ook een rol?

[3:18:50] En als de minister dat antwoord nu niet direct kan geven, zouden we dat in ieder geval schriftelijk willen krijgen voor een eventueel twee-minuten-debat.

[3:18:58] Minister.

[3:18:59] Voorzitter, ik begrijp de vraag.

[3:19:01] We doen dus ook veel voor deze patiënten, maar het financieren van zorg is niet een taak van het ministerie van VWS.

[3:19:07] Dat zou zelfs onrechtmatig zijn.

[3:19:09] En dan krijgen we straks van de president van de...

[3:19:11] van de Algemene Rekenkamer op de Verantwoordingsdag krijgen we hier een probleem met elkaar.

[3:19:16] Dus dat gaan we niet doen.

[3:19:19] Oké, laatste keer.

[3:19:20] Ja, voorzitter, maar dat is ook niet per definitie natuurlijk de oplossing.

[3:19:26] Ik denk dat een van de belangrijke functies die dat centrum kan hebben, is naast het leveren van zorg ook voor heel veel kennis en expertise zorgen die weer ingezet kan worden voor anderen, maar ook op het voorkomen van nieuwe problemen.

[3:19:42] Zoals de minister zelf natuurlijk ook benoemde,

[3:19:44] hoeveel zoonotische ziektes er zijn en hoeveel verschillen daarvan ook weer zorgen voor pijsachtige gevolgen.

[3:19:53] U bent ook door uw interrupties heen, mevrouw Beckerman.

[3:19:56] Minister.

[3:19:57] Ja, voorzitter, we doen dus heel veel voor de Q-kortspatiënten, ook in financiële zin.

[3:20:01] Maar als het gaat om zorgverlening zou ik bijna willen zeggen, ik kan wel aan uw kant komen staan, maar daar hebben we allebei ongelijk.

[3:20:06] Wij financieren geen zorg, ook niet zorg rondom

[3:20:11] Dat doen we niet.

[3:20:12] Dat zou onrechtmatig zijn en dan krijg ik met mijn goede vriend Pieter Duizenberg een probleem.

[3:20:17] Dat is het laatste wat ik wil, voorzitter.

[3:20:22] Dank u wel, voorzitter.

[3:20:23] Dan ga ik naar het laatste blokje.

[3:20:25] Dat heet heel toepasselijk overig, maar ik zou het liever willen noemen andere belangrijke onderwerpen.

[3:20:31] Een vraag van het lid Kostic of ik snel met een uitbroedverbod voor eenden kan komen.

[3:20:36] Nou, voorzitter, dat kan ik als minister van Volksgezondheid niet.

[3:20:39] Ik ga namelijk niet over veterinaire maatregelen.

[3:20:42] Ik kan het hooguit in mijn eigen tuin proberen na te streven, maar daar houdt het echt op.

[3:20:46] Dus ik laat het antwoord op die vraag graag over aan mijn collega van Landbouw LVVN, die hier veel meer vanaf weet dan ik en die op dit moment ook doorzettingswacht heeft op dit punt.

[3:20:56] Tenminste, dat denk ik.

[3:20:59] Kostic.

[3:20:59] Ik heb een technische vraag.

[3:21:00] Doorzettingsmacht is ons verteld kan helemaal niet, ongrondwettelijk.

[3:21:04] Hoe zit dat dan?

[3:21:06] Nou, daar wil ik best op ingaan, maar dat hebben we gedaan in de brief die we u gestuurd hebben op 13 januari 2026 op pagina 2.

[3:21:16] Dus doorzettingsmacht van de ene minister over de andere niet aan de orde.

[3:21:19] Dat geldt dus ook voor het uitbroedverbod van eenden.

[3:21:21] Maar ik had het nu niet over de doorzettingsmacht van mij op de minister van LVVN, maar de doorzettingsmacht van de minister van EVN op de eenden.

[3:21:29] Ik stelde de vraag aan de minister van VWS, juist omdat het hier knelt.

[3:21:36] Het is heel belangrijk dat we hier maatregelen lopen treffen, juist vanuit de volksgezondheid.

[3:21:40] En de minister schuift het naar LVVN, die heel andere belangen heeft.

[3:21:44] Hoe ruimt de minister dat met de volksgezondheid?

[3:21:46] De minister gaat wel over zijn eigen beantwoording naar de minister.

[3:21:49] Voorzitter, de minister van LVVN heeft geen andere belangen dan die ik heb.

[3:21:52] Wij staan allemaal voor de belangen van de inwoners van Nederland en ook voor de dieren in Nederland.

[3:21:57] We hebben natuurlijk wel andere beleidsterreinen en we zijn ook allemaal uiteindelijk zodanig gepositioneerd dat we het menselijke gezondheid bovenaan zetten.

[3:22:07] Dus we hebben andere verantwoordelijkheden en samen vormen die een geheel en dat is complementair en niet botsend.

[3:22:13] Ik vind het eigenlijk erg mooi wat ik zeg.

[3:22:15] We kunnen dit gaan doen, maar ik ga echt een beetje strenger zijn nu.

[3:22:20] Zes uur.

[3:22:21] Ja, zes uur.

[3:22:22] Maar we hebben hierna nog een hele minister die nog antwoord gaat geven.

[3:22:28] Dus ik ga gewoon nu even de minister vragen om even door te gaan.

[3:22:32] En als er dan verder nog vragen zijn, dan kan dat heel even op het eind.

[3:22:36] Dan mag ik heel even aan de mensen op links vragen om... Het wordt een beetje storend.

[3:22:42] Minister.

[3:22:43] Ik kom eigenlijk vanzelf bij de heer Grinwis, die ook nog vroeg hoe de ministeren zich tot elkaar verhouden.

[3:22:49] In de keuze.on.v.go, ja, wij werken daar samen.

[3:22:51] Dat is onze verhouding.

[3:22:52] Dat doen we in goede harmonie.

[3:22:54] En wij besluiten in goed onderling overleg over eventuele acties en behouden daarbij onze eigen beleidsverantwoordelijkheid, waarbij voor ons allebei, in alle gevallen, de volksgezondheid voorop staat.

[3:23:06] Dan de vraag van de heer Ginwis of wij beide zien dat een integrale aanpak nodig is, waarbij volksgezondheid een integraal onderdeel.

[3:23:12] Dat zien we, daarom doen we dat ook.

[3:23:14] En in verschillende beleidsrechten en GMR wordt het volksgezondheidsbelang meegenomen.

[3:23:17] Daarom bijvoorbeeld ook health in all policies en de nationale adaptatiestrategie klimaatverandering.

[3:23:23] Hierbij vraag ik aandacht voor de volksgezondheidsaspecten van klimaatverandering en klimaatadaptatiemaatregelen.

[3:23:30] Op het gevaar dat ik nu in strijd ben met artikel 8 van uw reglement van orde, voorzitter, maar dat even terzijde.

[3:23:35] Dan de reactie van de ChristenUnie over de reactie op de uitbreiding dierziektenmonitoring naar de humane gezondheidszorg.

[3:23:42] Helaas is de vraag mij niet helemaal duidelijk van de heer Ginuwis, maar we hebben juist na aanleiding van de pandemie de humane surveillance, als het gaat om zoonosis, versterkt.

[3:23:52] Dus dat is, denk ik, kom denk tegemoet aan wat de urginowis beoogt.

[3:23:55] Bijvoorbeeld de uitbreiding van de Nivel-peilstations, maar ook versterking van de respiratoire infecties en de monitoring daarvan.

[3:24:03] Dus ook infecties op zoon-notische oorsprong worden daarin meegenomen.

[3:24:08] Dan de vraag van de heer Graus, welke adviezen en bevindingen gaan wij bij de overnemer uit de GGD, Gezondheidsraad en het Longfonds?

[3:24:14] Voorzitter, die brief ken ik niet, maar we gaan hem bestuderen en we zullen hier schriftelijk op reageren.

[3:24:19] Dan de vraag van de heer Grinwis over eerst de kippen, nu de geiten.

[3:24:22] Wat is de fundamentele standbundbepaling?

[3:24:24] Mag ik volstaan, voorzitter, met verwijzing naar het voorgaande?

[3:24:28] Dank u wel.

[3:24:29] En dan doe ik dat, denk ik, ook bij de vraag van u zelf, voorzitter, als het gaat om het laten bungelen van mensen.

[3:24:36] Mag ik daar ook verwijzen naar het voorgaande, voorzitter?

[3:24:40] Sorry, maar die begrijp ik heel eventjes niet, want mijn vraag ging over de communicatie

[3:24:44] Ja, klopt.

[3:24:45] Maar uit het voorgaande mag wel blijken dat de communicatie natuurlijk onze aandacht heeft en dat we die waar nodig ook zullen verbeteren.

[3:24:51] En dat ik zeker nog eens even zal kijken naar die website waar u naar refereert.

[3:24:55] of dat wel voldoende is of het meer kan.

[3:24:57] Kijk eens aan.

[3:24:58] Heel mooi.

[3:24:59] Dank u wel.

[3:24:59] Dan ten slotte de vraag van de heer Graus, die vroeg of ik weet wat filografisch onderzoek is.

[3:25:05] Nou, voorzitter, dat weet ik niet en ik heb het ook niet kunnen vinden, maar ik vermoed dat hij het doet over filogenetisch onderzoek.

[3:25:10] Daarbij wordt bedoeld dat aan de hand van vergelijking van genetische eigenschappen van een ziekteverwerker gezocht kan worden naar de bron van een infectie.

[3:25:17] Het antwoord op de vraag van de heer Graus is dus nee, maar als hij bedoelde filogenetisch onderzoek, dan is het ja.

[3:25:21] Dank u wel, voorzitter.

[3:25:23] Dank u wel, minister.

[3:25:25] Dan kunnen wij door met de minister van LVWN.

[3:25:29] Ik heb inmiddels, via de zeer ouderwetse manier van een brief, heb ik inmiddels van de commissie begrepen dat er niet per se wordt gehecht aan een tweede termijn.

[3:25:38] Dus dat betekent dat we... Jammer, ja.

[3:25:42] Maar goed, we gaan dan vast nog een twee-minuten-debat krijgen.

[3:25:45] Ik zie Litkos iets knikken.

[3:25:48] Dus dan kunt u gewoon nog met ons verder, minister.

[3:25:51] Ik ga naar de andere minister.

[3:25:53] Ga in gang.

[3:25:54] Ja, dank voorzitter.

[3:25:55] En gelukkig sta ik bekend om mijn kort en bondige antwoorden.

[3:25:58] Dus we zijn hier vast zo doorheen.

[3:26:00] Ik heb wel een hele stapel, moet ik zeggen.

[3:26:03] Maar na de zorgvuldige beantwoording van mijn collega van VWS kunnen we er ongetwijfeld wat sneller doorheen.

[3:26:11] Vooropgesteld, het is goed dat we hierover spreken.

[3:26:14] We hebben natuurlijk voor het reces, en dat is denk ik direct ook even niet een excuus, maar voor de verlaten brief.

[3:26:21] We hebben voor het reces natuurlijk nog een pleinair debat gehad over vogelgriep, want hoewel dit debat bijna doet voorkomen dat het alleen over het VGO en de geithouderij gaat, is het natuurlijk een breder debat.

[3:26:33] Ik zal straks ook op een aantal andere zaken ingaan.

[3:26:36] Nog, maar juist voor het reces hebben we ook een uitgebreid debat gehad en die brief gisteravond is na het reces om toch de laatste stand van zaken daarop nog wel mee te geven aan de Kamer.

[3:26:47] Natuurlijk hebben we er aandacht voor en begrijp ik het ongemak daaromtrend.

[3:26:52] Minister, mag ik u vragen om waar dat mogelijk is, in ieder geval de inleiding te schrappen of zeer te verkorten, want dat zou ons denk ik allemaal helpen.

[3:27:00] Ik ga mijn best doen.

[3:27:03] Ik denk dat de minister van VWS al uitgebreid is ingegaan op onze kabinetsreactie ten aanzien van het gezondheidsraadadvies.

[3:27:13] Het behoeft geen verdere uitleg dat we dat zeer serieus nemen, ook in het licht van de opmerking van de heer Grimwis is volksgezondheid zeker integraal onderdeel van beleid.

[3:27:25] Ik zal even kijken waar ik kan verkorten.

[3:27:32] Dat zal straks ook denk ik in de beantwoording, er zijn een aantal vragen over gesteld, want in de brede zin heeft zoonhoosendierziekte natuurlijk ook mijn expliciete aandacht.

[3:27:42] Er is een aantal malen ook iets gezegd over vaccinatie, maar ook over het internationale, de belemmeringen daaromtrend.

[3:27:51] En volgens mij heb ik in het plenaire debat voor het reces ook aangegeven dat wij deze maand nog een fysieke bijeenkomst hebben.

[3:28:00] Dat vindt plaats in Nederland, waar de Verenigde Staten, Canada, het

[3:28:04] Verenigd Koninkrijk Frankrijk, de Europese Commissie en de Wereldorganisatie voor Diergezondheid bij aanwezig zal zijn, als het gaat juist ook over het vaccineren tegen een hele hoop dierziektes.

[3:28:17] Dus het heeft onze hoogste prioriteiten om tot brede acceptatie daarvan te komen.

[3:28:24] Ik ga dit ook overslaan, zodat we in het kader van de tijd

[3:28:29] Ik ga door naar het eerste blokje waarin ik ook op het VGO wat al uitvoerig besproken is in zal gaan.

[3:28:40] In grote lijnen is de lijn die we als kabinet hebben ingezet inmiddels uitvoerig besproken hier in de Kamer.

[3:28:47] De minister van VVS heeft dat helder uiteengezet en ik denk dat ook

[3:28:51] echt belangrijk is dat we de gezondheidseffecten, die nemen we dus ook serieus en dat is ook de reden dat we nu maatregelen uitwerken en dat binnen een tijdsbestek, nou ja, wat zeer kort te noemen is.

[3:29:05] Er is heel veel gevraagd over welke maatregelen gaat dat dan over en hoe snel kan dat en dat snap ik.

[3:29:13] De minister van VWS heeft ook aangegeven dat de WUR

[3:29:16] deze maand het rapport op zal leveren die we hebben gevraagd over de potentiële maatregelen die genomen kan worden.

[3:29:23] Ik weet informeel dat daar een heel breed palet aan maatregelen in komt.

[3:29:28] Ik heb het nog niet gezien, dus ik kan daar inhoudelijk nog niet, maar ik denk dat, ja, we zitten hier in een commissie die wel enig gevoel kan hebben bij wat voor maatregelen of het gebied van strooisel, het beperken van emissies

[3:29:40] je dan aan kunt denken, maar dat verwachten we op korte termijn.

[3:29:44] Als het rapport voldoende aanknopingspunten geeft, wat ik verwacht, gaan we daarna ook direct een vervolgonderzoek uitzetten om te kijken wat de effectiviteit daarvan kan zijn.

[3:29:55] Want wat de minister van VWS ook heel terecht, er zijn ook nog echt wel een aantal onduidelijkheden en die moeten we wel scherp hebben, maar daar zitten alle urgenties op om dat in beeld te brengen.

[3:30:07] Over WUR heb ik al iets gezegd.

[3:30:11] En over de sector, dit laat ik dan nu even.

[3:30:17] Dit heb ik ook al gezegd.

[3:30:20] Voor wat betreft de mede-overheden, die zijn natuurlijk nauw betrokken bij de uitwerking hiervan.

[3:30:26] Omdat daar nog meer tijd nodig is juist om die maatregelen uit te werken, hebben we de oproep

[3:30:32] aan die provincies gedaan om het moratoria in stand te houden.

[3:30:37] En ik wil daarbij ook benadrukken, er werd ook iets gezegd over de provincies, dat gaat dan om Groningen, Friesland en Zeeland waar geen moratoria geldt.

[3:30:45] Op dit moment is dat dus ook niet het beeld dat dit daar een punt van zorg is, maar tegelijkertijd zien we ook dat vanwege andere

[3:30:56] het stikstofbeleid bijvoorbeeld, dat op dit moment de vergunningverlening daar op dit moment ook nagenoeg stil ligt.

[3:31:02] Dus de verwachting is niet dat dat voordat wij met de concretisering van wat we juist besproken hebben komen dat het nodig is om daar een moratoria nu in te zetten, omdat de ontwikkelmogelijkheden gewoon zeer beperkt zijn.

[3:31:22] Lid Kostic.

[3:31:25] Heeft het kabinet een oproep gedaan met provincies en gebieden die nog geen moratorium hebben om die alsnog in te stellen?

[3:31:38] Wij hebben wel de oproep gedaan om dus niet te ontwikkelen, maar daar geldt op dit moment geen moratorium.

[3:31:46] En wat we zien is dat de ontwikkelruimte daar op dit moment vanwege een ander beleidssysteem, dat hebben we hier eerder ook uitvoerig besproken, dat er eigenlijk meerdere sloten op zitten.

[3:31:58] Ik wil gewoon een heel duidelijk antwoord, omdat ik bij meneer Bruin hoorde.

[3:32:03] Hij zegt het letterlijk.

[3:32:05] Wij hebben afgelopen vrijdag een beroep gedaan aan provincies en gemeenten die nog geen moratorium hebben om die alsnog komende tijd in te stellen.

[3:32:12] Dus klopt dat met wat de minister van LVVN zegt?

[3:32:17] Dat hebben we in het verleden gedaan.

[3:32:20] Ja, dat hebben we eerder al gedaan, eerder in dit proces.

[3:32:23] Ik ga nu naar de heer Gimmis.

[3:32:26] Ja, maar er zijn heel veel dingen heel fundamenteel en we gaan nu echt door.

[3:32:30] Ja, die Gimmis.

[3:32:31] Ja, voorzitter.

[3:32:34] Op het gevaar af dat het een kip-ei kwestie wordt en dat de kool en de geit worden gespaard, toch even een heldere vraag over dat moratorium.

[3:32:42] Want ik krijg uit de Staten een beetje het beeld van, daar is een motie op ingediend, bijvoorbeeld in Friesland, die is verworpen.

[3:32:49] wordt gezegd ja we wachten de nadere analyses van het kabinet af en hier zegt de minister van ja het is allemaal niet zo nodig en zo zinvol want vanuit stikstof kan het toch al niks.

[3:33:01] Kan ze niet klippenklaar herhalen dat het verstandig is dat de drie resterende provincies die geen moratorium hebben ook een moratorium toepassen hangende de besluitvorming van het kabinet?

[3:33:11] Minister.

[3:33:12] Ja, ik wil dat wel herhalen.

[3:33:13] We hebben daar eerder ook toe opgeroepen en tegelijkertijd heb ik ook toen gezegd, ook in het debat met de Kamer, plenair hebben we het er toen over gehad, dat er op dit moment, dat er nagenoeg geen vergunningen verleend worden.

[3:33:25] Dus dat in die zin, dat er ook een slot op de deur zit, omdat bedrijfsontwikkeling überhaupt op dit moment zeer problematisch is.

[3:33:34] Maar goed, daar hebben we in andere debatten natuurlijk ook uitvoerige

[3:33:36] discussies over hoe we dat op kunnen lossen.

[3:33:40] Maar als we kijken naar de snelheid waarmee dit dossier wordt opgepakt, hebben we dat eerder concreet dan dat we dat andere vergunningverleningsspoor in zijn volledigheid hebben opgelost.

[3:33:54] Maar we hebben die oproep eerder gedaan, bij deze herhaal ik hem en staat dat.

[3:33:58] Er komen er nog meer, minister.

[3:34:00] En mevrouw Bromet.

[3:34:01] O, pardon, eerst meneer Grimmis.

[3:34:03] Nou, heel kort afrondend.

[3:34:04] Dus de minister zegt eigenlijk met zoveel woorden, de facto is er een moratorium, ook in provincies waar formeel geen moratorium is, maar vanuit het perspectief van de volksgezondheid en het advies van de Raad van de Volksgezondheid.

[3:34:18] of de Gezondheidsraad, zo heet die, is het toch wel wat duidelijker als we gewoon zeggen in het hele land in elke provincie geldt een moratoria.

[3:34:26] Maar oké, dat heeft de minister eigenlijk met heel veel woorden wel gezegd, daar ben ik blij mee, maar het blijft voor ons als Kamerleden vanuit dit perspectief van de Gezondheidsraad toch wat diffuus, moet ik zeggen, van het hart.

[3:34:37] Wat natuurlijk meespeelt is dat in deze provincies de geitenhoutrijsector niet een hele relevante sector is.

[3:34:44] Dus dat is gewoon een van de achterliggende redenen waarom deze provincies daar geen noodzaak tot nu toe gezien hebben.

[3:34:54] Sorry minister, we hadden mevrouw Bromet en daarna mevrouw Den Hollande.

[3:35:01] Ja, voorzitter, even hoe dat dan zit met dat stikstof slot in die provincies.

[3:35:05] Als je nou een boerderij hebt en je doet je koeien weg, mag je er dan geiten in zetten zonder vergunning?

[3:35:10] Minister.

[3:35:12] In principe zou dat waarschijnlijk gelden, want over het algemeen kun je geiten niet houden in een koeienhuisvestingssysteem.

[3:35:18] Dus dan moet je aan bedrijfsontwikkeling doen.

[3:35:20] Dat zou dan waarschijnlijk vallen om de intern salderen.

[3:35:23] Dus het lijkt mij ingewikkeld om dat te doen.

[3:35:29] Goed, mevrouw Den Hollander.

[3:35:31] Het intern salderen is natuurlijk niet toegestaan.

[3:35:35] Oké, mevrouw Bromet, jongens, het wordt erg grommelig als het zo gaat.

[3:35:38] Dus we proberen het even... Ja, voorzitter, ik heb het niet over intern salderen.

[3:35:42] Ik kan me voorstellen dat er stalsystemen zijn die koeien gebruiken waar je ook geiten in kan zetten.

[3:35:48] En mijn vraag is eigenlijk gewoon, ja, ik wil gewoon antwoord ja of nee.

[3:35:52] Mag je geiten in een koeienstal zetten, ja of nee?

[3:35:54] Minister.

[3:35:56] In theorie zou het kunnen als een melkveehouder bijvoorbeeld, maar goed ja, je zit in je vergunning ook met een aantal koeien die je daar hebt, dus dat zie ik niet gebeuren.

[3:36:07] Nee, want het gaat dan om de stikstofruimte en dat zou alleen kunnen via intern solderen en dat is op dit moment niet mogelijk vanwege de uitspraak van de Raad van State van 18 december 2024.

[3:36:17] Dan gaan we nu naar mevrouw Den Honder.

[3:36:20] Voorzitter, de VVD heeft ook gevraagd voor een nationaal moratorium, want we juist ook het onderscheid tussen de provincies niet willen.

[3:36:25] We willen gewoon dat er één lijn getrokken wordt dat voor alle ondernemers en voor alle inwoners gewoon helder is van wat is nou de situatie.

[3:36:31] En eigenlijk is de stikstof situatie nu de reden waarom het niet kan, maar dat is geen moratorium.

[3:36:37] Een moratorium is baas van gezondheid, stikstof is baas van stikstof.

[3:36:40] Dat hopen we te gaan oplossen snel.

[3:36:44] maar dan zou dat ineens niet meer gelden.

[3:36:47] Een tweede vraag, en dan heb ik twee interrupties prima.

[3:36:52] Is er nou wel of niet afgelopen vrijdag, want ik heb het minister Bruin ook horen zeggen en ik voel wel een beetje mee met lid Kostiets die dat fundamenteel vindt.

[3:36:59] Ik heb de minister dat ook horen zeggen, er is afgelopen vrijdag een oproep gedaan en minister LVVN zegt dat het niet zo is.

[3:37:04] Ik zou het wel fijn vinden om daar helderheid over te krijgen.

[3:37:07] Minister.

[3:37:09] Er staat letterlijk in de brief, omdat voor de uitwerking van deze maatregelen nog enige tijd nodig is, doen we een beroep op de provincies en gemeenten de komende tijd vast te houden aan de bestaande tijdelijke beperkingen op de groei van de geitensector.

[3:37:24] Dat is de provinciale moratoria en gemeentelijk beleid.

[3:37:27] Dus dat is voor de provincies wel moratoria geld.

[3:37:29] En een oproep naar die overige provincie hebben we in een eerder stadium gedaan.

[3:37:33] Daar hebben we ook al uitvoerig over gesproken.

[3:37:35] En kijk, op het moment dat wij tot concrete afstandcriteria komen, dan houdt dat natuurlijk in dat dat voor alle provincies geldt.

[3:37:44] En daar zetten wij veel vaart op.

[3:37:48] En ja, dat hopen wij voor de zomer met u te kunnen delen.

[3:37:52] Laatste keer mevrouw de Hollander.

[3:37:54] Sowieso dank voor deze verheldering, maar ik heb de minister net ook horen zeggen dat er bij deze een oproep gedaan werd.

[3:38:00] Heb ik dat goed geïnterpreteerd, dat dat dus alsnog de oproep aan de provincies was?

[3:38:06] De heer Grimwis verzocht mij om de eerdere oproep te herhalen en dat heb ik gedaan.

[3:38:15] Ik ga dit niet meer doen.

[3:38:17] De hoeveelheid vragen die gesteld worden, op een gegeven moment zit er een dak op, minister.

[3:38:24] Yes.

[3:38:25] Nou ja, de provincies die een moratorium hebben, die hebben in ieder geval aangegeven dat ze daar aan vast zullen houden voorlopig.

[3:38:33] En dit hebben we ook besproken.

[3:38:37] Ik wil beginnen met een vraag van het lid Kostiets en dan wil ik eigenlijk beginnen met iets anders, want er werd gesteld dat ik sta voor de belangen van de

[3:38:48] agro-industrie.

[3:38:50] Er werd een uitspraak over gedaan en ik wil dat toch even recht zetten, omdat de uitspraak in de context zoals die gedaan wordt, dan lijkt die te tornen aan mijn integriteit.

[3:39:01] En daar wil ik mij echt verder van mij werpen, want

[3:39:07] Ik denk, ik ben de minister van en voor landbouw en daar ben ik trots op.

[3:39:11] En natuurlijk als minister, als vakminister sta je voor de belangen, ook voor de sectoren waar je beleid voor maakt.

[3:39:19] En die belangen die weeg je altijd mee.

[3:39:21] Dat is mijn vak, daar heb ik de verantwoordelijkheid voor.

[3:39:24] Het zou gek zijn als de minister van Economische Zaken de economische belangen niet meetelt of dat de minister van Volksgezondheid de belangen van de volksgezondheid van mensen niet meeweegt.

[3:39:36] Uiteindelijk komen wij ieder vanuit onze verantwoordelijkheid met elkaar en hier zit totaal geen padstelling in.

[3:39:42] Volgens mij heeft mijn collega de minister van VWS dat heel duidelijk uiteengezet.

[3:39:47] Wij voeren daar hele constructieve gesprekken over waarbij wij tot gewogen

[3:39:52] conclusies komen en dat ligt nu ook voor.

[3:39:55] Ik heb laten zien als minister dat ik niet wegloop van stevige ingrepen.

[3:40:00] Dat ligt ook voor in deze brief.

[3:40:02] Dat zijn maatregelen die genomen moeten gaan worden in een sector die best wel ingrijpend zijn en daar sta ik ook voor.

[3:40:09] Maar dat is wel na een zorgvuldige weging waarbij proportionaliteit en impact wel meegewoogd zijn.

[3:40:17] Ik zou echt geen knip voor de neus waard zijn als ik dat niet zou doen.

[3:40:22] Dus dat dat een integriteitsvraagstuk is, dat wil ik bij deze recht zetten.

[3:40:26] Want ik durf echt terug te kijken op mijn periode in dit ambt, dat daar geen sprake van is.

[3:40:33] En dan de vraag van het littere kost iets.

[3:40:36] Minister, één moment.

[3:40:38] Ik ga één opmerking hierover toelaten, maar ik ga hier geen debat over toelaten.

[3:40:44] Dus ga je gang.

[3:40:45] Nee, gewoon persoonlijk feit.

[3:40:46] Ik heb nooit zoiets gesuggereerd.

[3:40:50] Wat wel een feit is, is dat de minister heeft gezegd dat ze altijd voor de agrobelangen staat en dat ze de afgelopen periode alleen maar alle stikstofmaatregelen heeft geblokkeerd, alle dierenwelzijnsmaatregelen heeft geblokkeerd en ook gezondheidsmaatregelen.

[3:41:02] Dat zijn de feiten, voorzitter.

[3:41:03] We gaan ons nu weer terugwenden op het debat waar we het vandaag over hebben.

[3:41:07] Ja, dank voorzitter.

[3:41:08] Ik wil wel even zeggen dat deze reactie mijn punten onderstreept, want er worden onwaarheden verteld die tornen aan mijn persoonlijke integriteit.

[3:41:15] Ik loop niet weg voor moeilijke beslissingen.

[3:41:17] Ik heb een enorme stikstofemissiereductieopgave bij de landbouwsector neergelegd richting 2035.

[3:41:23] Ik weet dat het kan als je naast die sector gaat staan en ze helpt die kant op te bewegen.

[3:41:29] Dus het is aantoonbaar onjuist en ik wil daar af en toe toch even dat recht kunnen zetten.

[3:41:34] Ook vanuit dit ambt waarbij je eigenlijk alleen mag incasseren.

[3:41:38] Maar om op de vragen te komen.

[3:41:41] Kan de minister toezeggen met een afbouwpad te komen voor geiten om mensen te beschermen?

[3:41:48] Volgens mij is de minister van VWS ook heel duidelijk uiteengezet dat als je maatregelen neemt dat die gericht moeten zijn en bij moeten dragen aan het doel waarvoor je een maatregel neemt.

[3:41:59] Het afbouwpad van een sector dat is een ongerichte maatregel.

[3:42:03] Dus die kun je in die zin ook niet onderbouwen, ook niet vanuit volksgezondheidsperspectief, omdat ook duidelijk blijkt uit het advies van de Gezondheidsraad dat daar een afstand in af te bakenen valt.

[3:42:14] Dus dat kunnen we niet doen.

[3:42:15] De sporen die we wel uitwerken, wat wel relevant is om te onderbouwen valt, juridisch ook houdbaar is, heeft de minister van VWS duidelijk uiteengezet.

[3:42:25] De heer Vlag.

[3:42:30] Ja, de minister van Volksgezondheid heeft net gezegd dat hij geen enkele maatregel uitsluit en dat hij daar verder ook nu nog geen uitspraak over doet.

[3:42:36] Dat doet deze minister wel.

[3:42:38] Ik snap het niet, want de gezondheidsraad zegt juist een van de belangrijke effectieve maatregelen is te kijken naar de omvang van de geithouderij.

[3:42:45] Dus hoe rijdt deze minister binnen dat met die feiten?

[3:42:49] De minister van VVS die heeft ook gezegd dat in het gezondheidsraad advies dat eigenlijk nog niet duidelijk is of de omvang van een bedrijf zelf bijvoorbeeld

[3:42:59] om dat te reduceren of dat überhaupt effect heeft op de emissies.

[3:43:02] Dat zijn vragen die wij in het vervolgonderzoek willen gaan laten duiden.

[3:43:07] En in algemene zin, de afbouw van een hele sector, dat is een ongerichte maatregel.

[3:43:13] Dat draagt niet per definitie bij, zeker niet als je kijkt naar gezondheidsperspectief.

[3:43:17] Je zou dat vanuit andere doelstellingen, bijvoorbeeld emissies, bijvoorbeeld op het gebied van stikstof, daar zou je een onderbouwing aan kunnen leveren.

[3:43:27] De vraag is of je dat op die manier wil.

[3:43:28] Maar vanuit dit VGO-onderzoek, waar we eigenlijk vandaag voor bij elkaar aan tafel zitten, is dit een ongerichte maatregel die niet te onderbouwen valt.

[3:43:37] Dus de sporen die we wel bewandelen en die ook te onderbouwen zijn, in dat licht, heeft de minister van VWS volgens mij heel duidelijk neergezet.

[3:43:46] De heer Vlag had een vraag over het WUR-onderzoek en of er inmiddels een eerste advies gegeven is.

[3:43:55] Het punt is, dat wordt dus... Eind deze maand verwachten we dat.

[3:44:00] De No Regret-maatregelen die daaruit volgen, die zullen we op korte termijn kijken hoe de geithouders die ook op kunnen pakken.

[3:44:07] Wie al daaraan kan gaan werken.

[3:44:11] Als er maatregelen zijn die ingrijpender zijn of die heel veel investeringscapaciteit vragen, dan moeten we daar echt nader naar kijken naar de doelmatigheid en de effectiviteit.

[3:44:23] Dat gaat middels pilots, daar refereerde de minister van VWS zojuist ook al aan, in combinatie met het monitoren van het effect op emissies.

[3:44:31] En wij denken dat de meest kansrijke maatregelen dat in de komende jaren gedaan kan worden.

[3:44:37] De Wageningen baseert zich daarbij op eerder ontwikkelprogramma's voor reductie van fijnstof in pluimveestallen.

[3:44:46] Dat brengt mij ook op het punt dat in eerdere VGO-onderzoeken eerst ook een verband gezien werd met pluimveen, maar later was dat er niet meer.

[3:44:55] Dus in die zin kan dat ook effectief zijn.

[3:44:59] Of gaat dat effectief zijn?

[3:45:01] Uiteraard.

[3:45:03] Interessant.

[3:45:04] Dus u zegt de maatregelen zijn effectief geweest in de pluimverhouderij.

[3:45:08] Dat is eigenlijk wat u zegt.

[3:45:09] Nee, wat ik zeg is dat er eerder in VGO onderzoeken een verband gevonden werd met ook pluimveehouderijen en longontstekingen en dat onderzoek, dat verband werd later niet meer gevonden.

[3:45:22] Ik kan niet uit dit onderzoek vaststellen dat dat daardoor komt, maar we hebben wel gezien dat er effectieve maatregelen zijn, waar Wageningen ook bij betrokken geweest is, die in die sector genomen zijn.

[3:45:33] Maar de correlatie zeg maar tussen het uit het VGO vallen en die maatregelen,

[3:45:39] Die is niet een op een gelegd, maar ja, boerenverstand, ik kan dat niet hard zeggen, maar daar zijn wel effectieve maatregelen genomen.

[3:45:50] Hoe we opvolging gaan geven aan het actieplan van de sector.

[3:45:55] Allereerst ook complimenten aan de sector, inderdaad.

[3:45:58] Zij zien ook dat zij proactief dit op moeten pakken.

[3:46:02] Daar ben ik blij mee en dat willen we natuurlijk ook stimuleren.

[3:46:06] Dus daar gaan we samen in optrekken.

[3:46:09] Wij willen inzetten op dat ontwikkelingsprogramma voor emissiereducerende maatregelen en daarbij gaan we de inhoud van het sectorplan betrekken en uiteraard de sector zelf ook goed beaanhaken.

[3:46:20] De heer Vlag had ook een vraag over het onderzoek naar het composteren van stalmest, of daar ook onderzoek naar gedaan is.

[3:46:33] Het korte antwoord is dat het VGO daar niet op toeziet, want die hebben niet specifiek naar het composteren van stalmest gekeken.

[3:46:41] Maar we gaan wel kijken of we dit in een vervolgonderzoek, wat ik net benoemde, of we dat daar ook een plek in kunnen geven.

[3:46:50] En de tweede vraag van de heer Vlag in relatie daartoe was aspergillus, asperger staat hier, maar volgens mij is het aspergillus fumigatus.

[3:46:59] Dat is een schimmel die ook in toenemende mate resistentie tegen azolen vertoont, maar dat komt meer vanuit een andere sector.

[3:47:06] waaronder houten bewerkingen en dergelijke.

[3:47:10] Maar of dat ook van toepassing kan zijn in die vermeerdering van deze schimmel en of dat ook meegenomen wordt.

[3:47:20] En uit het VGO blijkt wel dat er niet sprake is van één specifieke ziekteverwekking en dat dat verband dus ook niet heel hard is aangetoond.

[3:47:28] Het werkingsmechanisme is waarschijnlijk multicausaal.

[3:47:32] En het is om het onderzoek naar één specifieke ziekteverwekker te gaan doen, dat is dan ook niet per se direct relevant.

[3:47:41] Dat is wat de onderzoekers zelf ook concluderen.

[3:47:44] Maar wat wel relevant is dat we in algemene zin alle emissies moeten gaan reduceren.

[3:47:50] Mevrouw Den Hollander, die had een vraag in het verlengde ook van wat mevrouw Pot voor vraag had over dat landelijke moratorium.

[3:47:58] Maar goed, volgens mij hebben we dat in de inleiding inmiddels

[3:48:02] gehad.

[3:48:03] De heer Korenvaar vroeg dan naar het structuurbeleid waar ook de geitensector in meegenomen wordt en ja dat is dus in die zin is de afstandscriterium waar we mee komen is in indirecte zin is ook een structuurmaatregel en daar wordt op dit moment dus nadere invulling en duiding aan gegeven.

[3:48:25] En als het gaat om bestaande situaties willen we met name richten om te kijken hoe we in die bestaande situaties met maatregelen kunnen komen om de risico's te mitigeren, onder andere door het instellen van reducerende maatregelen.

[3:48:42] Maar goed, dat is wachten op het WUR-rapport.

[3:48:45] Over de prioritaire locaties heeft de minister van VWS al een toelichting gegeven en is er sprake van een maatwerkaanpak zoals gesteld.

[3:48:55] Dit hebben we ook gehad.

[3:49:00] Oh ja, nee, dit is een andere vraag van de heer Korevaar die wel relevant is.

[3:49:05] Want de heer Korevaar die kwam met de vraag over of het moratorium, of dat ook van invloed is op stalaanpassingen op het moment dat dat juist emissies, fijnstofemissies was expliciet, maar over het algemeen is het wel zo dat die verspreiding van potentiële ziekteverwekkers ook door middel van fijnstofemissies

[3:49:27] meegaat en of dat niet elkaar in de weg zit.

[3:49:33] Ik denk dat dit een heel belangrijk punt is.

[3:49:37] Primair is dit iets waar de provincies voor ander lat staan, maar natuurlijk moeten wij echt kijken naar dat ook bij die bestaande bedrijven dat het niet zo is dat straks

[3:49:47] zij geen emissiereducerende maatregelen in de toekomst niet kunnen nemen, die wel effectief zijn, omdat er een moratorium geldt.

[3:49:58] Dit nemen we mee in het overleg wat we ook voeren met de provincies en dat gaat natuurlijk hand in hand op met die maatregelen die we straks ook vanuit Wageningen aangereikt krijgen.

[3:50:08] wat er is, want van het grootste belang dat er ruimte blijft om die maatregelen te implementeren en dat is denk ik ook wel, geeft dat aan waarom een moratorium geen definitieve oplossing is voor waar we nu naar kijken.

[3:50:23] Ik zie een vraag van meneer Korenvaar, één moment meneer Korenvaar.

[3:50:26] Wij hebben nog tien minuten in de oorspronkelijke tijd.

[3:50:29] Dus ik wil sowieso alle Kamerleden even vragen om zich echt te focussen op de dingen die u nog echt wil weten.

[3:50:34] En ik wil bovendien voorstellen dat de minister haar beantwoording afmaakt en dat we dan echt die indringende vragen nog stellen.

[3:50:40] Ik zie geknik, dus dan gaan we dat zo doen.

[3:50:43] En dan kan de minister als een malle door met de rest van de tekst.

[3:50:47] Ik doe mijn uiterste best, voorzitter.

[3:50:52] Dit hebben we in principe ook in de inleiding gehad.

[3:50:56] Oké, dit gaat over een aantal vragen had ik van mevrouw Den Hollander als mede van mevrouw Pot en dat gaat over dierrechten.

[3:51:04] En specifiek om voor de geithouderij, maar ook andere veehouderijsystemen die geen sturingsmiddel hebben.

[3:51:11] om dierrechten te implementeren.

[3:51:15] Als het gaat om het voorliggende vraagstuk, dan gaat het vanuit het licht van volksgezondheid is ook een rechtenstelsel is geen gerichte maatregel.

[3:51:24] Dus in dat licht op die grondslag kun je dat niet onderbouwen.

[3:51:28] Maar daarnaast is een dierrechtensysteem implementeren.

[3:51:31] Ik ben nou betrokken geweest met de introductie van het fosfaatrechtenstelsel.

[3:51:35] Dat is wat anders dan het dierrechtenstelsel.

[3:51:37] Je ziet het net op een andere grondslag.

[3:51:40] Je moet daar echt een stevige onderbouwing, maar ook een grondslag voor hebben.

[3:51:43] Niet in de laatste plaats, omdat het een forse staatssteunmaatregel is, waar binnen de Europese Unie echt een goede onderbouwing moet zijn om die staatssteun in te voeren.

[3:51:57] Vanuit volksgezondheid is hij juridisch niet hard te maken.

[3:52:02] niet rond te rekenen.

[3:52:04] Want dat gaat over het sturen generiek op een sector, terwijl die gezondheidseffecten conform het advies van de gezondheidsraad juist in een bepaalde straal plaatsvindt.

[3:52:14] Vanuit een andere overweging hebben we het natuurlijk ook voor andere sectoren gehad over sturingsmogelijkheden binnen andere sectoren en vind ik dat we vanuit stikstofemissie een vraagstuk niet

[3:52:30] heel veel van de sectoren kunnen vragen waar sturingsmogelijkheden zijn.

[3:52:36] Dus ik sta er niet per se onwelwillend tegenover, maar je kunt dit dus niet zomaar uitvoeren omdat het zeer complex is, uitvoeringstechnisch ook.

[3:52:45] Er moet ook een direct verband bestaan tussen dat publieke belang en de effecten van die maatregel.

[3:52:52] En vanuit het debat dat we vandaag voeren kan ik die nog niet onderbouwen.

[3:52:58] Maar vanuit een ander debat zouden we daar met elkaar naar kunnen kijken of dit een geschikt instrument is en of dat onderbouw valt.

[3:53:08] Dan had mevrouw Pot nog een vraag om de omvang van de geithouderij te verkleinen en dat heb ik volgens mij zo net ook beantwoord over het sturen op een sector in algemene zin.

[3:53:25] Dit was trouwens VGO in mijn

[3:53:29] Dan heb ik nog een algemeen mapje met een aantal andere dierziekten en vaccinatiesituaties.

[3:53:41] vraagstukken.

[3:53:42] Dan begin ik met mevrouw van der Plas die vroeg naar de draaiboeken van de bestrijdingsplichtige dierziekten en of die geactualiseerd worden op basis van de laatste wetenschappelijke inzichten.

[3:53:55] En ik kan daarbij zeggen dat een aantal, en volgens mij zijn het er negen, die zijn in 2023 geactualiseerd.

[3:54:01] En eigenlijk is het zo dat bij die aanpak van die bestrijdingsplichtige dierziekte dat dat echt een voortdurend proces is waarbij de laatste veterinaire inzichten wel worden gebruikt.

[3:54:13] En ja, er zijn een aantal draaiboeken die zijn al wat ouder.

[3:54:18] Als ik me niet vergis bijvoorbeeld 2015.

[3:54:21] Maar dat gaat dan over het algemeen wel over dierziekten die we hier nagenoeg niet zien.

[3:54:25] Ik heb ergens, dan gaat het bijvoorbeeld over geitenpokken en de Afrikaanse paardenpest, maar ook naar die draaiboeken wordt op dit moment gekeken om ook die te actualiseren.

[3:54:36] Daar wordt dus nu aan gewerkt om die allemaal up-to-date te houden, maar bij de meest voorkomende en ook dreigende dierziekten die we hier in Nederland en Europa hebben, zijn ze recentelijk geactualiseerd.

[3:54:48] Mevrouw van der Plas had ook nog een vraag over de vaccinatie-dierziekte en of ik me maximaal in wil zetten op maatregelen die onnodig ruimen van dieren voorkomen.

[3:55:00] En met name ook door vaccinatie.

[3:55:02] En het antwoord is ja, daar wil ik me maximaal voor inzetten.

[3:55:05] Sterker nog was er ook binnen de kilometer een ruimingsplicht rondom, bijvoorbeeld als een vogelgriep geconstateerd wordt.

[3:55:13] Dat is wat mijn voorganger al heeft gedaan om dat niet meer per definitie te doen.

[3:55:20] Dat is een goede stap geweest.

[3:55:23] Want ook wij zien, wij willen niet onnodig dieren ruimen.

[3:55:27] Dat is gewoon nooit het uitgangspunt.

[3:55:28] In Duitsland doen ze dat ook.

[3:55:30] Kijken ze ook bijvoorbeeld of je op bedrijfsniveau in plaats van alle stallen een stal waar een besmetting heerst kunt ruimen.

[3:55:38] was nog niet zo succesvol, maar daar wordt wel naar gekeken, ook in Europees verband, hoe je daar op een goede manier invulling aan kunt geven.

[3:55:46] En het beleid is er altijd op gericht om ruime zoveel mogelijk te voorkomen.

[3:55:52] Daar waar het gaat om vaccinatie, ik ben ook binnen de Europese Unie een warm pleit bezorger voor vaccinatie.

[3:55:58] We proberen er echt een doorbraak in te genereren.

[3:56:02] We weten met elkaar dat de handelsbelemmeringen in plaats vinden.

[3:56:05] Dan hebben we het niet alleen over eieren die je binnen Nederland af moet zetten, maar ook over de verwerkte producten, de koekjes die daarmee geproduceerd zijn.

[3:56:12] Dat zijn producten die echt over de hele wereld gaan, dus dat is echt niet zo gemakkelijk gedaan.

[3:56:19] Maar nogmaals wat ik net zei, we hebben deze maand echt een high level bijeenkomst.

[3:56:24] Ik weet dat er nu ambtenaren zijn die lachen dat ik dat uitspreek, want ik zei high level meeting, waar echt van over de hele wereld vooraanstaande mensen bij aanwezig zijn om het daar over te hebben.

[3:56:37] En dat zegt wel iets dat wij hier echt koploper in zijn en ook wel kaart trekken, kan ik zeggen, om juist ook die handelsbelemmering in de toekomst weg te kunnen nemen.

[3:56:45] Maar wat ik ook voor

[3:56:47] het kerstreces zei, dat is nog wel een weg te gaan.

[3:56:50] Wij zijn daar nog niet, maar wij zetten ons daar onverminderd voor in.

[3:56:55] Ik op politiek niveau, ook bij de Europese collega's en de CVO, die doet dat op hoog amtelijk niveau en die is er heel druk bij, kan ik zeggen.

[3:57:06] Dan nog een vraag over de bestrijdingsplichtige dierziekte.

[3:57:11] De grootst mogelijke... Oké, maar dit heb ik wel beantwoord.

[3:57:15] Ja.

[3:57:17] De vraag naar de stand van zaken van Blauton.

[3:57:20] Ja, er is in Duitsland serotype 8 van Blauton gemeld vlak over de grens bij Kerkrade.

[3:57:27] En dat is een bekend serotype.

[3:57:30] Dat is al vaker gevonden in België en Duitsland, ook afgelopen jaar.

[3:57:34] waarbij we zien dat dat vaak geïsoleerde gevallen zijn en er geen verspreiding plaatsvindt.

[3:57:40] In die zin, wij staan in nauw contact met de Duitse collega's en als er risico's bestaan voor de Nederlandse veehouders, dan zal ik daarover informeren.

[3:57:50] Hoeveel moet u nog, minister?

[3:57:52] Nou, ik heb nog een klein stapel.

[3:57:53] Volgens mij kan het snel, maar... Oké.

[3:57:56] Ja.

[3:57:57] De heer Korfa had een vraag over de Lumpy Skin Disease en hoe het ervoor staat met de Nederlandse voorraad van

[3:58:04] Vaccins.

[3:58:06] En nou ja, nogmaals, ik vind ook vaccineren is gewoon de uitweg mocht dit soort ziektes en ook bestaande ziektes aan de orde zijn.

[3:58:14] Er loopt een traject.

[3:58:16] Op dit moment hebben we gewerkt aan de voorbereiding van de aanbesteding.

[3:58:19] Wij moeten dat Europees aanbesteden.

[3:58:21] Dat traject wordt binnen een maand opgestart.

[3:58:24] De aanbestedingsprocedure, we hebben tot nu toe gewerkt aan de aanbesteding, dan loopt dat tussen de zes en de negen maanden.

[3:58:35] En vervolgens als dat aanbesteed is, dan kunnen we ook die voorraadbank aanleggen.

[3:58:41] Dat wil niet zeggen dat mocht er een calamiteit ontstaan, dan hebben wij andere routes om noodvaccinatie, om wel gewoon vaccins aan te schaffen.

[3:58:50] En die vaccins zijn ook beschikbaar.

[3:58:52] Dus als het nodig is, dan kunnen we erover beschikken via een andere route.

[3:58:58] Maar als wij die voorraadbank aan willen leggen, dan moeten we dat via aanbesteding doen en dat proces loopt.

[3:59:04] Kennis over deze ziekte, daar vroeg de heer Korevaar ook naar en of we daar extra inzet op willen plegen.

[3:59:13] Ik ben het eens dat dit een nieuwe dierziekte is die in Nederland, godzijdank, nog onbekend is.

[3:59:18] We zien wel dat naarmate dat in het buitenland vaker intreden doet, dat er ook wel in de vakbladen meer aandacht voorkomt.

[3:59:25] Op mijn verzoek is vorig jaar door de Gezondheidsdienst voor Dieren en WBVR een webinar over LSD gehad.

[3:59:35] Lampies, Kindiesies, LSD, daar hebben mensen soms wat andere associaties bij, dus laten we maar gewoon uitspreken.

[3:59:42] Dat was voor boeren, dierenarts en andere geïnteresseerden en dat is een druk bezochte webinar geweest.

[3:59:47] Het is ook nog terug te kijken, dus we zien wel dat er nu daar ontwikkelingen in het buitenland in zijn dat er meer aandacht voor is.

[3:59:55] We houden de ontwikkelingen natuurlijk in het buitenland goed in de gaten, dat delen we ook direct met de sectoren.

[4:00:01] Er is wel, als we het hebben over draaiboeken waar mevrouw Van der Plassen naar vroeg,

[4:00:06] Dat geactualiseerde draaiboek hebben we in december gepubliceerd en dus via die wegen proberen we daar wel aandacht op te blijven vestigen.

[4:00:17] De heer Korenvaar had ook een vraag over zijn we voorbereid op dierziekten die we kunnen verwachten als gevolg van klimaatverandering en het antwoord is dat in de basismonitoring is geëvalueerd

[4:00:30] hebben we een heel doeltreffend instrument waarmee we de monitoring op nationaal en internationaal niveau doen.

[4:00:41] De signalen worden snel opgevangen, we kunnen snel reageren en natuurlijk zal klimaatverandering zorgen voor nieuwe risico's, daar moeten we alert op zijn, maar die bewustwording is zowel binnen Nederland als lidstaten als in een breder verband is zeer aanwezig.

[4:00:58] De heer Korenvraag vroeg ook expliciet of ik een gezant voor de acceptatie van vaccinatie aan zou willen stellen.

[4:01:07] En ik zou willen beginnen met ik deel de behoefte om die bredere acceptatie, om die echt goed uit te dragen.

[4:01:14] Maar als ik heel eerlijk ben, dan is mijn beeld op dit moment dat daar juist echt heel veel inzet op gepleegd wordt.

[4:01:20] En wat ik ze juist zei, er zijn in de afgelopen jaren is er echt een.

[4:01:25] Ik kan wel, nou ja,

[4:01:26] Als we kijken naar de CVO van LVVN, die is er heel actief in.

[4:01:33] Die gaat ook de hele wereld over, juist om hier draagvlak voor te creëren.

[4:01:39] De CVO's van al die andere landen die ik net aanhadden, die komen allemaal juist naar Nederland toe.

[4:01:44] Daaruit blijkt ook wel dat wij, hoe vooruitstrevend en wat voor positie wij in dit dossier op dit moment al hebben,

[4:01:51] Ik zou heel graag daarover, ja, die informatie wel met u willen delen.

[4:01:58] Misschien kan dat als deze bijeenkomst geweest is, omdat in mijn beleving hier juist dit heel goed loopt.

[4:02:04] Als na het informeren hierover de heer Koorvaar nog steeds het idee heeft dat het ontoereikend is of dat het gevoel is dat er toch nog meer energie op moet,

[4:02:14] dan kunnen we daar met elkaar naar kijken.

[4:02:15] Maar ik denk op dit moment, vanwege het expertise- en kennisniveau van de huidige persoon, ik zou zeggen onze CVO is de gezant op dit gebied.

[4:02:25] Want als we daar nog iemand naast zouden zetten, dan weet ik niet of dat tot verbetering leidt of tot een verslechtering.

[4:02:33] Maar daar kunnen we met elkaar over gedachten verwisselen als dan het beeld uit de Kamer nog steeds is.

[4:02:37] Dat lijkt ons wel beter dan alle bereidheid.

[4:02:42] waardeerde de uitgebreide antwoorden, maar ze mogen toch iets beknopter.

[4:02:46] Oké, dan IBR.

[4:02:49] Ik heb in juli, ook de heer Korenvaard, ik heb juli 2025 aangegeven dat 1 januari niet gehaald te worden, dat dat 1 juli, dat dat het streven is.

[4:02:58] En dit loopt allang.

[4:02:59] Ik vind IBR, ik ken het, belangrijk om hiermee door te gaan.

[4:03:03] Die ANVB, die is op dit moment in notificatie bij de Europese Commissie.

[4:03:10] De notificatieperiode loopt af 24 januari en daarna moet die worden voorgelegd aan de Raad van State.

[4:03:17] Dus alle inzet is daarop gericht en ik heb in juli vorig jaar geïnformeerd dat het 1 juli zou worden.

[4:03:24] Er wordt hard aan gewerkt om dat snel mogelijk te doen.

[4:03:29] De heer Graus vroeg naar de spoorkaart van Blauwtong.

[4:03:35] En ik moet daarop antwoorden dat de plaats van herkomst en de bron tot op de dag van vandaag onbekend is en dat er geen verwantschap gevonden is met welk circulerend virus wereldwijd dan ook.

[4:03:49] En als we daar onderzoek naar willen doen, dan kan er een voorstel ingediend worden met daarin aangegeven welke informatiebronnen nodig zijn, zoals een spoorkaart van Europa.

[4:04:01] En dan zullen we het voorstel op kwaliteit en haalbaarheid beoordelen.

[4:04:05] Dank u wel.

[4:04:06] Ik had nog een vraag van de Partij voor de Dieren en ook GroenLinks-PvdA om een uitbroedverbod voor eenden.

[4:04:20] Daarin werd gesteld dat eenden extra vatbaar zijn voor vogelgriep.

[4:04:25] De sluiting van de eendeslachterij om nu een uitbroedverbod te komen, daar zit een volksgezondheid en een diergezondheidsaspect aan.

[4:04:36] Het RIVM heeft afgelopen najaar het volksgezondheidsrisico van met vogelgriep besmette eenden beoordeeld en concludeerde dat het risico vanuit gehouden eenden niet is verhoogd.

[4:04:49] Ook in eerdere adviezen zijn door experts geen specifieke maatregelen voor eendenbedrijven gegeven.

[4:04:54] En als het gaat om diergezondheid dan is daar ook geen wettelijke basis voor omdat daar geen veterinaire

[4:05:00] reden voor is.

[4:05:02] En het feit dat het slachthuis gesloten is, dat verandert niks aan het veterinaire risico, omdat er ook andere slachthuizen zijn over de grens.

[4:05:14] En als het gaat om de verdenking van vogelgriep in dit geval,

[4:05:20] Daar zitten enorm strenge eisen aan en dat loopt goed conform, wat ik net ook zei, het monitoringssysteem wat er loopt.

[4:05:29] Bedrijven worden heel snel geruimd op het moment dat er een verdenking is.

[4:05:33] Dat gaat echt, nou ja, binnen een dag wordt dat allemaal in gang gezet.

[4:05:38] En het gezondheidsgevaar voor een houder van Eende en voor andere bedrijven is in die zin klein.

[4:05:47] Dat was de laatste vraag.

[4:05:50] Kijk eens aan.

[4:05:51] Heel goed.

[4:05:52] Dan was dit het einde van het termijn van het kabinet.

[4:05:55] En dan kijk ik heel even naar de Kamer en dan wil ik u vragen om desnoods nog één of twee essentiële vragen te stellen, met elkaar.

[4:06:02] Want ik vind het echt... We lopen nu al uit de tijd en ik vind het belangrijk dat we ons ook zo veel mogelijk daaraan houden.

[4:06:07] Dus alleen als u echt iets totaal hebt gemist.

[4:06:12] Een heel kleintje.

[4:06:13] Een heel kleintje, heel korenvaart.

[4:06:15] Nee, een aanvullende vraag mag maar een heel kleintje, mevrouw Van der Plas.

[4:06:19] Meneer Korenvaar.

[4:06:21] Even over dat moratorium.

[4:06:23] Ik snap dat voor no regret, zeg maar, dus dat dat makkelijk is, dus makkelijke maatregelen.

[4:06:30] Als het nu moeilijke maatregelen worden, pleit u daar dan ook voor bij de provincies dat die ook genomen kunnen worden, wellicht met de steun van u?

[4:06:39] Ja, voorzitter, ik begrijp de vraag niet helemaal, want het moratorium is iets van de provincies, maar de maatregelen die genomen worden, dat wordt vanuit Rijksoverheid beleid gedaan.

[4:06:51] Dank u wel, heer Korevaar.

[4:06:52] Dit kost iets.

[4:06:54] Dank, voorzitter, voor deze kans nog, want dan stel ik hem alsnog.

[4:06:58] Ik zou graag een brief willen hebben waarin wordt uitgelegd wanneer die provincies en gemeenten voor het eerst zijn opgeroepen om alsnog een moratorium in te stellen terwijl ze die niet hebben of hadden.

[4:07:10] Want het vorige debat dat ik met deze minister van LVN stuurde, zei ze dat ze dat niet zou willen doen, überhaupt.

[4:07:17] Dus ik ben verbaasd.

[4:07:18] Ik wil gewoon op papier.

[4:07:19] Uw vraag is helder.

[4:07:20] Ik hoef er geen brief over te sturen, want die brief is op 22 februari 2023 verstuurd, waarin deze oproep gedaan is.

[4:07:32] Toen is die oproep al gedaan.

[4:07:34] Ik heb hem zojuist herhaald.

[4:07:36] Dus dat is helder.

[4:07:40] Dank u wel.

[4:07:40] Twee korte dingen.

[4:07:42] Het gaat er, want de minister vroeg om die gegevens, het gaat om de treinbewekingsgegevens van de afvaltrein vanaf de eerste rit tot eind december 2023.

[4:07:49] Daar gaat het om.

[4:07:50] En dat kan... Ze werken daarmee, ProRail.

[4:07:53] Als de NVWA bijvoorbeeld goedkeur, maar de NVWA keurde dat verzoek niet goed, dan begrijp ik niet.

[4:07:58] En de laatste is... Ik heb dat hele dikke rapport aangeboden.

[4:08:03] van de onderzoekers Ormskirk en Kuik.

[4:08:07] Ik had wel graag geweten, omdat het ook heel belangrijk is, omdat er toch mogelijke oorzaken en verspreidingsgevolgen in zitten, wanneer we er ongeveer op kunnen rekenen dat we daar een reactie op krijgen als Kamer.

[4:08:17] Dank u wel, mevrouw de voorzitter.

[4:08:18] Ja, ik ken dit verzoek aan de NVWA niet, dus ik zou willen verzoeken om dat alsnog weer met ons te delen en dan komen we daar wel even op terug.

[4:08:27] En dan de tweede vraag van de heer Gaus, namelijk wanneer u terugkomt op het rapport.

[4:08:35] Wanneer?

[4:08:38] Ja, we nemen dat mee voor de zomer, als we weer communiceren.

[4:08:41] Dan komen we daar even op terug.

[4:08:43] Dank u wel.

[4:08:43] Graag gedaan.

[4:08:45] Voorzitter, even één korte vraag over het eventueel verplaatsen van bedrijven.

[4:08:50] Daarbij vraag ik mij af, hoe moet dat zeg maar als er een moratorium ergens is?

[4:08:55] Want dat zegt eigenlijk dat er geen nieuwvestiging of uitbreiding mag komen van geitenhouderijen.

[4:09:02] En als je geen moratoria hebt,

[4:09:05] dan wordt verplaatsen natuurlijk wel makkelijker.

[4:09:07] Uw vraag is helder.

[4:09:09] Minister.

[4:09:11] Volgens mij hebben we net heel duidelijk uiteengezet dat het onze intentie is om zo snel mogelijk met ook het afstandscriterium te komen.

[4:09:20] Op het moment dat wij dit geconcretiseerd hebben, dan kan in principe het moratorium natuurlijk losgelaten worden in de provincies.

[4:09:27] Waardoor dan ook weer ontwikkelmogelijkheid, met de kanttekening die ik zojuist al maakte, dat ik ook andere moeilijkheden daarin voor zie op dit moment.

[4:09:38] Maar ook stikstof willen we met elkaar oplossen, gaan we doen.

[4:09:42] Of eigenlijk een volgend kabinet, die gaat ermee verder.

[4:09:44] in de lijn zoals we dat hebben gedaan.

[4:09:46] Dus als wij met de afbakering gekomen zijn, dan is er ook geen noodzaak meer om die moratorium in stand te houden, omdat je dan de richtlijn hebt waar welk.

[4:09:55] Dat was ook in de vraag van de heer Korenvaar over structuurbeleid.

[4:09:59] Daar zit implicief structuurbeleid in.

[4:10:02] Heel goed.

[4:10:02] Dank u wel.

[4:10:04] Tot zover.

[4:10:05] Er is geen behoefte aan een tweede termijn.

[4:10:07] Ik wil wel even kijken of er behoefte is aan een twee minuten debat.

[4:10:10] Ik zie een ja.

[4:10:11] Oké, heel goed.

[4:10:13] Ik begreep dat mevrouw van der Plas daar nog iets over wilde zeggen of vragen.

[4:10:18] Ja, omdat we geen tweede termijn hebben en wel een twee minuten debat en ik weet eigenlijk niet precies hoe dat zit en daarom vandaar deze vraag.

[4:10:27] Kunnen we in een twee minuten debat dan toch iets meer ruimte krijgen om

[4:10:31] ...nog wat dingen te zeggen.

[4:10:32] Ik dacht, misschien kun je dan... We moeten dan bij de regeling van werkzaamheden... ...om een kort plenaire debat aan te vragen... ...maar dat is gewoon die twee minuten, het blijft dan... Er zit geen ruimte meer.

[4:10:42] Het woord zegt het al, mevrouw Van der Plas.

[4:10:44] Ja, nee, dat snap ik, maar ik heb ook wel eens gezien... ...dat er eigenlijk een heel kort plenaire debat wordt aangevraagd.

[4:10:50] Dat is ook door deze commissie wel eens gebeurd.

[4:10:52] Maar dan zou een twee-minuten-debat geschapt kunnen worden... ...en dan kunnen we misschien een heel kort plenaire debat... Dat kunt u natuurlijk altijd bij de regeling van werkzaamheden doen... ...maar een twee-minuten-debat is een twee minuten.

[4:11:00] Ja, oké, duidelijk.

[4:11:01] Goed, dan gaan we nog heel even de toezeggingen herhalen.

[4:11:04] Even voor de duidelijkheid, individuele toezeggingen die in bestaande brieven landen, die noteren we niet, dus dat u niet denkt waar is mijn toezegging gebleven.

[4:11:13] Er is een twee minuten debat aangevraagd door het lid Kostic en de volgende toezeggingen zijn gedaan.

[4:11:17] De minister van VWS zal de Kamer in februari 2026 informeren over het rapport van de WUR over de bedrijfsvoering van geitenhouderijen en

[4:11:25] en de antwoorden van de VGO-onderzoekers over het verschil tussen afstandsnorm van 500 meter en 1000 meter.

[4:11:33] Klopt dit?

[4:11:35] Ja, voorzitter.

[4:11:36] Voor zover die adviezen van de WUR en de VGO ook uiterlijk eind februari komen.

[4:11:42] Maar dat is wel toegezegd, maar die kanttekening, want ik kan me niet informeren als ik ze niet heb.

[4:11:45] Nee, dat begrijp ik.

[4:11:47] De Kamer wordt voor de zomer geïnformeerd over de uitwerking van maatregelen in zaken geithouderijden en de implementatie en tijdspad van deze maatregelen.

[4:11:54] Ja, Sigrid Nik.

[4:11:56] Dan hebben we inderdaad geconstateerd dat er een twee minuten debat komt met als eerste spreker het lid Kostić.

[4:12:02] Dat komt op een later moment en voor de mensen die dat niet weten dat is het moment dat Kamerleden nog andere vragen en voorstellen kunnen doen.

[4:12:09] Ik wil iedereen danken voor de

[4:12:16] Ja, maar zoals gezegd, dat komt volgens mij gewoon in een bestaande ding.

[4:12:20] Dus vandaar dat hij niet apart genoteerd is.

[4:12:23] Ik wil iedereen danken voor de belangstelling.

[4:12:25] Een goede reis naar huis en ik sluit deze vergadering.