Informele Raad Buitenlandse Zaken Handel van 19-20 februari 2026

[0:00:00] Goedemiddag allemaal.

[0:00:02] Het debat is geopend.

[0:00:04] Welkom bij het commissiedebat Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp.

[0:00:08] Welkom aan de collega's.

[0:00:09] We hebben vier minuten spreektijd.

[0:00:13] Ik zal even kijken hoeveel interrupties we hadden.

[0:00:16] Vier interrupties.

[0:00:17] Ik ga er wel een beetje kort op zijn, want we hebben namelijk ook nog stemmingen tussendoor.

[0:00:21] Dus ik moet zodra de stemmingen beginnen, moet ik gaan schorsen.

[0:00:25] Dan wil ik de heer Hogeveen het woord geven.

[0:00:28] Dank voorzitter en nou zomaar het laatste debat kan het zijn van de staatssecretaris.

[0:00:34] Althans deze kabinetsronde.

[0:00:37] In de korte periode dat ik met haar heb mogen debatteren ben ik zeer te spreken over haar rotsvaste geloof in vrijhandel.

[0:00:45] Dus laten we hopen dat haar opvolger zich daar net zo voor wil inzetten.

[0:00:49] Dat is broodnodig in deze geopolitieke tijden.

[0:00:51] Dus voor nu bedankt aan de staatssecretaris voor haar inzet.

[0:00:54] Voorzitter, handel is immers de hoeksteen van onze welvaart.

[0:00:58] We zijn als geen ander land gebaat bij voorspelbare stabiele handelsrelaties.

[0:01:03] Wat mooi is, wat mooi is het daarom dat de onderhandelingen tussen de commissie en India zijn afgerond.

[0:01:09] De komende tien jaar zullen wederzijdse invoertarieven voor veel sectoren worden afgebouwd of zelfs verdwijnen.

[0:01:15] Dat is positief.

[0:01:16] Wel waren mensenrechten en klimaatwensen van de Europese Commissie in de laatste fase van de onderhandeling een heikel blok.

[0:01:21] Mijn fractie is blij dat daar uiteindelijk een pragmatisch over is onderhandeld.

[0:01:25] Want zoals we weten over het Mercosur-akkoord is 25 jaar gesoebad, tot op het punt dat de linkse premier Lula van Brazilië ons zelfs moest betichten van groenkolonialisme.

[0:01:35] We hebben de Mercosur-landen tot het uiterste gedreven en bijna gillend van de onderhandelingstafel doen wegrennen en zelfs bijna van de ondertekeningstafel.

[0:01:43] En nu hebben we groene en rode eisen weer tot vertraging geleid met India.

[0:01:48] Voorzitter, ik hoop dat de commissie zich realistischer weet op te stellen.

[0:01:52] Kan het kabinet toelichten hoe nu binnen de Raad en de commissie naar dit soort groene en rode wensen in handelsakkoorden wordt gekeken?

[0:01:59] Zijn we wat pragmatischer geworden?

[0:02:01] En dan zien we dat dit bij andere akkoorden ook een vertragende werking kan hebben.

[0:02:09] Is er gezien recente ontwikkelingen een wat pragmatischere koers te bekennen?

[0:02:12] Voorzitter, dan China.

[0:02:13] We hebben de laatste weken premier Carney van Canada en Starmer van het Verenigd Koninkrijk zien aanschuiven in Peking.

[0:02:19] Merts gaat aan het eind van deze maand en afgaande op het coalitieakkoord benutten we waar mogelijk kansen met China.

[0:02:27] Tegelijkertijd treden we op tegen het diefstal van intellectueel eigendom en ongewenste inmenging in vitale infrastructuur.

[0:02:33] Dit lijkt me een goede balans en terecht ook positief geformuleerd.

[0:02:36] Nu was de EU ooit al dichtbij een akkoord met China, het Comprehensive Agreement on Investment, waar veel bestaande handelsirritaties met China werden aangepakt, zoals de verplichte joint ventures, de forced technology transfers en betere marktoegang.

[0:02:49] Er blijft uiteraard terecht zorgen over de situatie in Xinjiang en Oost-Turkestan, maar vanuit een realistisch wereldbeeld zou ik de staatssecretaris toch willen vragen of zij binnen de Raad ook mogelijkheden kan onderzoeken om voorzichtig het stof van het CAI af te blazen.

[0:03:04] Uiteraard op de voorwaarden dat we niet inboeten op enige veiligheidseisen.

[0:03:08] Voorzitter, dan graag een inschatting van de staatssecretaris over het tijdspad van de onderhandelingen met Maleisië, Indonesië en de Verenigde Arabische Emiraten.

[0:03:16] Op welke termijn wordt gemikt op afronding voor de akkoorden met Maleisië en de Emiraten?

[0:03:22] En wanneer zal naar afverwachting de juridische check van het verdrag met Indonesië zijn afgerond?

[0:03:26] En ik had Mercosur al genoemd, graag een update over de stand van zaken.

[0:03:29] De Kamer had onlangs een uitspraak over de voorlopige inwerkingstraining van het akkoord.

[0:03:33] Bestaat daar inderdaad ook al genoeg steun voor?

[0:03:36] Afrondend, voorzitter, de Verenigde Staten.

[0:03:39] Als je op een kaart met EU-vrijhandelsverdragen kijkt, dan is dat nog een grote witte vlek en dat is een gemis.

[0:03:46] Natuurlijk hebben we een woelig begin van deze regering in Amerika gehad en natuurlijk is de president ook degene die de onderhandelingen met TTIP in zijn eerste mandaat in het slop heeft gebracht.

[0:04:01] Maar toch ben ik benieuwd of de staatssecretaris zich een verbetering van de huidige Turnberry Deal kan voorstellen en of we voorzichtig zouden kunnen kijken naar het verbeteren van het wegnemen van bijvoorbeeld non-tarifaire belemmeringen.

[0:04:13] Dank u wel.

[0:04:15] Prachtig binnen de tijd.

[0:04:16] Mevrouw Teunissen, Partij van de Dieren.

[0:04:18] Dank u wel, voorzitter.

[0:04:19] Eerst over het EU-Mercosur-verdrag.

[0:04:21] Het Europese parlement heeft gevraagd om een advies van het Europese Hof van Justitie over de conformiteit met de EU-verdragen en de EU-Mercosur-overeenkomst.

[0:04:31] Dat is natuurlijk omdat het rebalancing mechanism erin zit.

[0:04:35] Dat is een juridisch instrument dat Mercosur-landen in staat stelt compensatie te eisen wanneer nieuwe Europese milieuregels, bijvoorbeeld over ontbossing en landbouwgiften,

[0:04:44] hun handelsvoordelen aantasten.

[0:04:46] Dat creëert druk op EU-wetgeving en kan het voorzorgsbegrinsen ondermijnen omdat striktere normen als handelsbelemmering kunnen worden aangevochten.

[0:04:54] Dus dat is een hele legitieme reden om een advies te vragen.

[0:04:58] En ik zie dat de staatssecretaris toch zegt nee, we moeten gewoon vaart maken met dat handelsverdrag.

[0:05:04] En hoe gaat nou de staatssecretaris wel dit verzoek serieus nemen?

[0:05:10] En gaan we er in ieder geval op z'n minst als Nederland serieus om met dit verzoek?

[0:05:16] En ook als daadwerkelijk dat advies er ligt, dat we dan ook gaan heroverwegen onze positie met betrekking tot Mercosur.

[0:05:23] Dat is toch het minste wat we kunnen doen als er zo'n verzoek ligt.

[0:05:27] Voorzitter, want we leven in een tijd waarin de machtsverhoudingen razendsnel verschuiven, oude allianties staan onder druk en de handel wordt steeds vaker ingezet als geopolitiek wapen.

[0:05:37] En dan zegt de Partij voor de Dieren, dan moet je niet paniekvoetbal gaan doen, oude handelsverdragen afsluiten, zeker als we niet precies weten welke juridische consequenties die verdragen hebben.

[0:05:48] En juist als je kijkt naar Mercosur, daar is twintig jaar over onderhandeld.

[0:05:52] We zien dat dat een fossiel verdrag is, dat het gaat om producten als rundvlees, als dieselauto's.

[0:05:58] Dat past gewoon niet meer in deze tijd.

[0:06:02] En wij moeten dus gaan inzetten op partnerschappen, op handelsverdragen waarbij handel niet een doel op zich is, maar waarbij dat binnen de grenzen van die randvoorwaarden van klimaat, mensenrechten, de planeet plaatsvindt.

[0:06:17] Ik vraag me af wat de visie van de staatssecretaris daarop is.

[0:06:20] Afscheid nemen van oude handelsverdragen en hoe gaan we nou in de toekomst die duurzame handel binnen die randvoorwaarden vormgeven met nieuwe partnerschappen.

[0:06:31] Voorzitter, dan over de gaswinning in Mozambique.

[0:06:34] Dat gasproject, dat omstreden gasproject in Mozambique is weer van start gegaan.

[0:06:39] Nederland heeft een export kredietverzekering gegeven aan Van Oord, een Nederlandse baggeraar, en die doet deel van het werk daarbij.

[0:06:47] Dat gasproject.

[0:06:48] Inmiddels zijn daar koraalriffen vernietigd.

[0:06:51] Er is sprake van mensenrechten schendingen.

[0:06:53] We hebben het Klingendael rapport gezien wat Klip en Klaar zegt.

[0:06:58] Er is sprake van

[0:06:59] mensenrechten schenderingen structureel in Mozambique en nu is de situatie wel wat rustiger, maar ook op lange termijn niet stabiel.

[0:07:07] En wat zien we nou gebeuren?

[0:07:09] Nou zegt Total, we gaan weer door met die verzekering.

[0:07:12] En wat gaat Nederland doen?

[0:07:13] Oh, nou, dan gaan wij toch ook nog steeds die polis verstrekken.

[0:07:18] En mijn vraag is dus aan de staatssecretarissen.

[0:07:21] Wat is er nou gebeurd met die aangenomen motie in 2023 van de Kamer die zegt we moeten eerst

[0:07:27] wachten opschotten die verzekering totdat die herbeoordeling plaatsvindt.

[0:07:33] Heeft die herbeoordeling überhaupt plaatsgevonden?

[0:07:36] Je kan toch niet nadat zo'n klingendaal rapport verschijnt zeggen dat we toch gewoon gaan door met het verstrekken van die kredieten?

[0:07:43] Als dat zo is, dan is er toch echt iets mis met de criteria op basis waarvan we die kredieten verstrekken.

[0:07:49] Ik hoop dat de staatssecretaris daar wat helderheid over kan verdienen.

[0:07:53] Tot slot voorzitter nog één punt.

[0:07:55] Het nationale handelsverbod op de illegale nederzettingen.

[0:07:59] De Israëlische regering blijft maar illegale nederzettingen uitbreiden.

[0:08:02] Het omstreden EE nederzettingen plan gaat gewoon door.

[0:08:06] Maakt de Palestijnse staat twee staten oplossing feitelijk onmogelijk als het zo doorgaat.

[0:08:12] Wanneer komt het kabinet nou met het handelsverbod?

[0:08:14] Moeten we wachten op een nieuw kabinet of komt dat nog van dit kabinet zoals was beloofd?

[0:08:19] Dank u wel.

[0:08:21] Ook perfect binnen de tijd.

[0:08:23] Mevrouw van Ark, CDA.

[0:08:26] De lat ligt hoog om binnen de tijd te blijven.

[0:08:29] Voorzitter, veel Nederlandse bedrijven ondernemen over de grens.

[0:08:33] Nederland heeft een uitgebreid aanbod van subsidies en exportverzekeringen om ondernemingen hierbij te ondersteunen.

[0:08:39] Dan denk ik niet alleen aan de grote multinationals, maar ook aan onze kleine mkb'ers met kennis over water, voedselzekerheid en klimaatslimme landbouw.

[0:08:47] Het CDA vindt het belangrijk dat ondernemers in de regio ook profiteren van dit aanbod.

[0:08:52] Al is het alleen maar omdat we niet alleen in Friesland, maar ook in andere regio's buiten de Randstad unieke kennis hebben.

[0:08:58] Het CDA is heel blij met de toezegging van de staatssecretaris dat het kabinet onderzoekt hoe het meer Friese ondernemers kunnen laten deelnemen aan economische missies.

[0:09:07] Ik neem aan dat de staatssecretaris daarmee ook andere regio's meeneemt.

[0:09:11] Kan ik daarop misschien een toezegging krijgen?

[0:09:14] Voorzitter, de straatssecretaris schrijft ook in reactie op de beleidsagenda over de CombiTracks.

[0:09:19] Samen met overheid, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties worden deze CombiTracks ontwikkeld om uitdagingen in landen als Indonesië en Bangladesh op te lossen.

[0:09:29] Het is een mooi instrument waarbij we handel en hulp met elkaar kunnen combineren en Nederlandse expertise kunnen inzetten.

[0:09:35] Mijn vraag is hoeveel combi-tracks lopen er nu goed en hoe wordt dit gemeten?

[0:09:39] En mijn vraag, mijn factie hoort ook graag hoe maatschappelijke organisaties in deze combi-tracks worden meegenomen.

[0:09:46] Mijn tweede, mijn derde punt eigenlijk gaat over handelsakkoorden.

[0:09:49] Het is goed om te zien dat we vaart maken met Mercosur.

[0:09:52] Het CDA is dan ook voor dat de afspraken in het Mercosur-verdrag in de tussentijd voorlopig toegepast worden.

[0:09:58] En goed dat hier aan de EU-zijde nu positief over is besloten.

[0:10:01] Tegelijkertijd zie ik dat we over het algemeen niet erg voortvarend zijn als het gaat om handelsakkoorden.

[0:10:07] Neem als voorbeeld het akkoord met India.

[0:10:09] Hier handelen we al sinds 2007 over omhandelen.

[0:10:13] En om ons heen zien we landen als Amerika en China de ene naar de andere overeenkomst sluiten.

[0:10:19] In de huidige geopolitieke context is onze trage maar zorgvuldige democratische besluitvorming in Europa niet echt bepaald slagvaardig te noemen.

[0:10:27] Hoe kijkt de staatssecretaris dit tegenaan?

[0:10:29] En wat kunnen wij als Nederland in ieder geval doen om in ieder geval aan onze zijde er alles aan te doen om sneller besluiten hier te nemen?

[0:10:37] Tot slot, de Europese Rekenkamer stelt in een recent rapport dat maatregelen van de EU op het gebied van cruciale grondstoffen om autonomer te worden en de aanvoer van grondstoffen als aluminium, lithium, kobalt en nikkel te spreiden maar heel weinig resultaat hebben.

[0:10:54] En ook leiden handelsverdragen zoals met Nieuw-Zeeland of Chili nauwelijks tot een stijging van de inboord.

[0:11:00] Dit rapport laat zien dat de urgentie omhoog moet om onze afhankelijkheid van kritieke grondstoffen van enkele landen te verminderen.

[0:11:07] Voorzitter, het is bijna een no-brainer, maar zoals het rapport ook zegt, recycling van kritieken met materialen is het laag hangende fruit.

[0:11:15] Kostbare grondstoffen verdwijnen echter nog steeds in de afvalstroom, in plaats van dat we ze strategisch hergebruiken.

[0:11:22] Kan de staatssecretaris concreet aangeven welke barrières we in Nederland moeten wegnemen om dit wel op gang te krijgen en hoe we daar ook doelen aan gaan verbinden?

[0:11:31] Voorzitter, laten we de waarschuwing van de Europese Rekenkamer niet wegzetten als een constatering, maar oppakken als een opdracht.

[0:11:38] Dit vraagt echt om alle hens aan dek, want minder afhankelijkheid begint bij het benutten van de grondstoffen die we hier al hebben.

[0:11:44] Dank u wel.

[0:11:46] Dank u wel.

[0:11:47] Heel ruim binnen de tijd.

[0:11:48] Nou, we hebben minder eisen.

[0:11:51] Oh, ik zie een interruptie van mevrouw Kreuger.

[0:11:55] Ja, eigenlijk een vraag over die strategische afhankelijkheden.

[0:12:03] In hoeverre, als je echt serieus naar strategische afhankelijkheden wil kijken, dat dat ook veel meer vraagt dat we ook bijvoorbeeld met het ministerie INW en BAO samen kijken naar waar je door middel van terugwinning, recycling hier of het verminderen van grondstofgebruik en efficiëntie

[0:12:25] wat eigenlijk weer deels aan elkaar gegeven valt, dat je eigenlijk veel meer op die manier eigenlijk coherent samenwerkt in plaats van dat we nu als onder het mond van strategische afhankelijkheden afbouwen, vooral alleen maar veel meer handel gaan drijven met een heleboel landen en that's it.

[0:12:39] Of het zeker?

[0:12:40] Ja, dat met mij eens.

[0:12:42] Ja, ik denk dat het een hele goede suggestie is van mevrouw Kreuger.

[0:12:44] Ik denk dat het heel belangrijk is om goed samen te werken tussen de departementen en zeker, ik vond het heel mooi, echt een, zeg maar, een mooi pleidooi ook van de Europese rekenkamer van kijk niet alleen naar meer import, maar kijk ook naar een aantal grondstoffen waar we eigenlijk nul procent, echt nul procent recycling hebben hier in Europa.

[0:13:04] Dus daar denk ik dat het ook heel makkelijk is om iets ambitieuzere doelen te stellen dan 0%.

[0:13:10] Dus als dat met verschillende ministeries moet, en dat kan ik mij heel goed voorstellen op dit terrein, dan lijkt me dat heel belangrijk.

[0:13:20] Nou, daar dan misschien op door, want we zitten hier natuurlijk ook om de staatssecretaris die naar Europa gaat.

[0:13:26] Ik merk ook wel dat ik zie dat in Europa ook dat echt op hele verschillende beleidsterreinen ligt en in hoeverre we dus dan ook niet juist zou moeten oproepen dat in zo'n handelsraad er ook gekeken wordt als je het hebt over afbouw van strategische handelslijnen, dat er dan ook echt gekeken wordt naar een heel stuk circulaire economie en een heel stuk efficiency.

[0:13:51] Ja, ik denk dat mevrouw Keug gelijk heeft.

[0:13:54] Volgens mij is echt een totaal aanpak.

[0:13:56] Ik denk ook dat het niet alleen maar moet kijken naar de recyclingen hier, maar dat het wel een belangrijk element is en zeker ook die samenwerking.

[0:14:04] Dus misschien is het ook iets voor de staatssecretaris om nog op te reageren hoe we dat slimmer gaan doen.

[0:14:10] Dank u wel, de heer Babenka.

[0:14:12] Dank u wel, voorzitter.

[0:14:15] Als de afgelopen weken iets hebben laten zien, dan is het wel dat Nederland behoefte heeft aan realistisch en open handelsbeleid dat bestand is tegen schokken.

[0:14:24] We bevinden ons in een precaire mondiale situatie waarin alles verschuift.

[0:14:28] Zelfs relaties waarop we blind dachten te kunnen vertrouwen, zelfs die relaties worden op proef gesteld.

[0:14:35] Strategische afhankelijkheden worden steeds vaker ingezet als politiek breekeizer.

[0:14:40] Dat is gevaarlijk voor een open economie als de onze.

[0:14:43] Wat moeten we doen om de geopolitieke precare situatie het hoofd te bieden?

[0:14:47] Diversificeren.

[0:14:48] We moeten nieuwe relaties aangaan, strategische afhankelijkheden verminderen.

[0:14:52] Daarom ben ik blij dat deze uitgangspunten duidelijk terugkomen in het nieuwe coalitieakkoord.

[0:14:57] Daarin wordt expliciet ingezet op open strategische autonomie.

[0:15:00] op het versterken van internationale handelsrelaties en op het verkleinen van kwetsbare afhankelijkheden in cruciale ketens met oog voor mens en planeet.

[0:15:10] Waardig gedreven realisme waar we allemaal mee vooruit kunnen komen.

[0:15:14] Die mindset zullen we nodig hebben als we terugkijken naar de afgelopen periode.

[0:15:19] Een onstuimig omgang met Verenigde Staten vraagt om een eensgezind optreden.

[0:15:23] Allereerst als het gaat om handelsdeals die nu voor ons ligt.

[0:15:27] Daarom mijn vraag, vindt het kabinet dat het EU-VS handelsakkoord en mechanisme moet worden ingebouwd om te kunnen ingrijpen als de VS zich niet aan de afspraken houdt?

[0:15:36] En hoe kijkt de staatssecretaris aan tegen voorstellen voor het versterken en herroepings- en opschortingsclausules voor dat doel?

[0:15:43] Voorzitter, of aanscherping van het akkoord nou mogelijk blijkt of niet, laten we onszelf niet voor de gek houden.

[0:15:49] De afgelopen periode waren er geen incident, maar een voorbode van de moeilijke jaren die voor ons liggen.

[0:15:57] Als we die met opgeheven hoogte tegemoet willen gaan, mogen we ons niet uit elkaar laten spelen.

[0:16:03] Juist de afgelopen periode heeft laten zien dat het eensgezind, daadkrachtig, geloofwaardig Europese optreden, dat dat werkt.

[0:16:10] En dat Trump luistert naar de taal van macht.

[0:16:14] Laten we daar lering uit trekken.

[0:16:16] Daarom vraag ik de staatssecretaris om in Brussel te werken aan het opstellen van een vooraf bepaalde escalatieladder.

[0:16:22] Een helder, vooraf gecommuniceerd plan waarin de consequenties van onbezonnen en arbitraire handelstarieven zijn vastgelegd.

[0:16:30] Niet om onnodig te escaleren, maar om geloofwaardig af te schrikken.

[0:16:35] Dan Merkelsoer, voorzitter.

[0:16:37] Wat er in het Europees Parlement gebeurt, is een enorme eigen goal voor Europa.

[0:16:42] In de geopolitiek krijg je zelden een tweede kans.

[0:16:46] Wie ziet wat er in de afgelopen twee weken allemaal is gebeurd, weet dat twee jaar vertraging in deze wereld een eeuwigheid is.

[0:16:53] Die vertraging kunnen we ons niet permitteren.

[0:16:56] Elke maand vertraging is een maand waarin andere, minder welwillende actoren toegang zoeken tot deze markt.

[0:17:03] De president van Paraguay geeft het zelf aan.

[0:17:05] Als de EU niet opschiet, kijken zij verder.

[0:17:09] We hebben dus geen tijd te verliezen.

[0:17:11] De Europese Commissie overweegt voorlopige toepassing van het akkoord.

[0:17:15] Is het kabinet bereid zich expliciet uitspreken voor voorlopige invoering van het Mercosur-akkoord?

[0:17:22] Voorzitter, dan het sluiten van het handelsakkoord met India.

[0:17:25] Dat is ontzettend goed nieuws.

[0:17:27] Ik hoop dat dit het begin is van een bredere trend en dat we binnenkort ook akkoorden zien met Indonesië en Australië.

[0:17:33] In het verdrag met India zijn mensenrechten en democratische principes aangemerkt als essentiële elementen.

[0:17:39] Dat klinkt goed, maar wat betekent dit concreet?

[0:17:43] Welke waarborgen zijn er dat dit geen papieren belofte blijft?

[0:17:48] En dan het klimaat, de doelstellingen van Parijs.

[0:17:50] Waarom is het niet gelukt om hier steviger te verankeren in het akkoord?

[0:17:54] En hoe zorgen we ervoor dat dit verdrag wel degelijk bijdraagt aan verduurzaming en hogere klimaatstandaarden?

[0:18:01] Dank u wel.

[0:18:01] U heeft een introductie van mevrouw Teunissen.

[0:18:05] Ja, voorzitter, soms vind ik het moeilijk om, als het gaat om het Merkersuur, om dan nog T66-geluid te herkennen.

[0:18:11] Het is meer de VVD die ik dan hoor in alleen maar versnellen, versnellen, versnellen van dit handelsverdrag, zonder oog te hebben voor bijvoorbeeld het internationaal recht, voor Europese verdragen en voor klimaat- en mensenrechten.

[0:18:25] En nou ligt er dus een verzoek voor een advies aan het Europees Hof van Justitie om te toetsen of het EU-Mercosur-verdrag wel in lijn is met andere Europese verdragen.

[0:18:36] En mijn vraag is aan deze zestig heel simpel.

[0:18:39] Respecteert u dat verzoek?

[0:18:46] Voorzitter, om te beginnen, dit is altijd de lijn geweest van D66.

[0:18:51] We zijn een partij die juist heel erg open staat voor handelsverdragen, omdat we ook zien dat het heel erg belangrijk is, zeker nu de geopolitieke situatie is zoals het nu is.

[0:19:01] Dus het is ontzettend belangrijk dat wij ervoor zorgen dat die strategische afhankelijkheden dat die verminderen.

[0:19:08] Verder, als het gaat om internationaal recht, als het gaat om klimaat, dan zijn we daar altijd voorvechter van geweest, ook als het gaat om mensenrechten.

[0:19:18] Daar zijn we en dat blijven we en dat kun je ook terug horen in mijn bijdrage.

[0:19:23] En nu is het inderdaad zo dat het Europese parlement met een nipte meerderheid inderdaad besloten heeft om te kijken, om het in ieder geval het Europese Hof te vragen, om het een en ander te bekijken, maar het is ook zo

[0:19:34] dat de Europese Commissie het in ieder geval ook voorlopig van toepassing kan laten zijn.

[0:19:38] En dat is eigenlijk de vraag die ik hier stel aan de staatssecretaris om dat in ieder geval mogelijk te maken om te kijken wat het kabinet standpunt hierin is.

[0:19:52] Ja voorzitter, dat voorlopig van toepassing dat kan gewoon en dat heeft de staatssecretaris ook al in een reactie gezegd dat Nederland daarvoor is.

[0:19:59] Maar het gaat mij om het principe dat je wel iets doet met het advies wat nu wordt gevraagd en de heer Bamenga zegt ja het is met een nipte meerderheid dit verzoek is met een nipte meerderheid aangenomen.

[0:20:10] Ja het is gewoon een meerderheid.

[0:20:12] Europees parlement heeft dit in meerderheid besloten om

[0:20:15] het EU-merkensuurverdrag te toetsen aan andere EU-verdragen, of dat in lijn is.

[0:20:20] Nou ken ik D66 als een partij die die verdragen, de EU-verdragen, heel serieus neemt, daar altijd voor heeft gevochten.

[0:20:29] Dan is mijn vraag, gaat D66 in ieder geval serieus om met dat advies, als dat advies er ligt?

[0:20:37] We gaan heel erg serieus om met adviezen als hij er ligt.

[0:20:47] Dat kunnen wij zeker bij deze stellen.

[0:20:52] En wat er nu eigenlijk gebeurt is niet iets wat niet volgens de regels gaat.

[0:20:59] Dit is gewoon volgens de regels die er zijn.

[0:21:02] De Europese Commissie kan dit voorlopig van toepassing laten zijn en dat is eigenlijk

[0:21:07] waarom wij daar extra kracht in willen zetten.

[0:21:16] Ja, voorzitter, ik vind het toch wel echt belangrijk om dit even aan te stippen, want ik hoor dus weer van ja, het is wel belangrijk om het akkoord voorlopige inwerking te treden.

[0:21:23] Het is ook belangrijk om het advies serieus te nemen.

[0:21:26] Dat heb ik ook van de heer Bemenga gehoord, die dat doet.

[0:21:28] Dus dat is fijn.

[0:21:29] Dan verwacht ik wel ook dat D66 dat advies, als dat er ligt, ook wel bereid is om dat op te volgen, omdat het ook een advies is van het Europees Hof van Justitie.

[0:21:41] Maar daar komen we dan over te spreken.

[0:21:42] Maar ik ben in ieder geval blij dat D66 zegt, we moeten ook dat advies serieus nemen.

[0:21:46] Volgens mij is dat hier geen vraag, maar ik kan misschien wel herhalen dat wij dat advies serieus nemen en dat geldt natuurlijk voor alle uitspraken van het Hof.

[0:22:02] Maar goed, dat geldt voor ons allemaal.

[0:22:07] Net op een ander punt, namelijk de heer Baminga schetst het belang van onze handelsbetrekkingen en ook hoe die dialoog op handel eigenlijk ook de manier is om verbonden te zijn in de wereld, wat van groot belang is.

[0:22:23] Nou is er best een discussie geweest in al twee debatten over eigenlijk het handelsverdrag met de Emiraten en in hoeverre Europa nou proactief eigenlijk de rol die de Emiraten speelt in de genocide in Soudan gaat aankaarten in het licht van die handelsonderhandelingen.

[0:22:38] En ik wil toch heel graag van de heer Bamenga horen.

[0:22:41] Ik wil namelijk weer de staatssecretaris oproepen om daar echt hart voor in te zetten.

[0:22:48] De staatssecretaris heeft aangegeven ja, we hebben een mandaat vastgesteld en nou ja, dat is het dan.

[0:22:55] En dan ziet u het wel aan het eind van het verdrag.

[0:22:57] Maar het gaat natuurlijk juist in dat traject van onderhandelingen dat dat de mogelijkheid biedt om ook

[0:23:02] minder pret, dingen waar je minder blij mee bent, aan de kaart.

[0:23:07] Is de heer Baminga dat met mij eens?

[0:23:09] De heer Baminga.

[0:23:10] Voorzitter, daar ben ik inderdaad met GroenLinks op evenaar mee eens.

[0:23:13] Ik denk dat wat er gebeurt in Soedan is verschrikkelijk.

[0:23:19] Sinds ik hier in de Kamer ben, probeer ik dat continu op de kaart te zetten.

[0:23:24] En als er partijen zijn, zoals de Emiraten, die daar negatief aan bijdragen, dan is het natuurlijk ontzettend belangrijk dat ieder gesprek die wij hebben, maar ook de Europese Unie met deze partijen heeft, dat ze er alles aan doen dat dit onderwerp aan tafel blijft en besproken wordt.

[0:23:41] Dan heeft u nog een interruptie van de heer Hogeveen.

[0:23:44] Ja, dank u voorzitter.

[0:23:45] En goed, ik heb met plezier geluisterd naar het betogen van de heer Wamenga.

[0:23:49] Ik denk dat wij toch wel overlap hebben ten aanzien van het promoten van vrijhandel.

[0:23:55] Vroeger was dat een wat meer conservatief standpunt, maar het is goed om te zien dat dat ook naar de progressief-liberale kant is doorgecijpeld.

[0:24:04] Mijn vraag gaat dus over de fragmentatie van de economie waar de heer Bamenga het ook over had.

[0:24:09] Dus die constante dreiging van tarieven, het inzetten van handel als een wapen.

[0:24:15] En de heer Bamenga zei ook in zijn betoog van ja, die tarieven die zijn slecht voor handel, slecht voor onze economie.

[0:24:23] Maar vervolgens had de heer Bamenga ook een betoog waarin hij zei ja, we moeten zo hard mogelijk kunnen terugslaan.

[0:24:28] We moeten zo hard mogelijk tegenmaatregelen kunnen heffen.

[0:24:31] Erkent de heer Bamenga ook dat daar voor ons ook economische gevolgen in zitten en hoe wil, hoe kijkt D66 precies naar dat speelveld, dat internationale speelveld van aan de ene kant een handelsoorlog en aan de andere kant het toebrengen van self-inflicted wounds met die tegenmaatregelen?

[0:24:53] Voordat de heer Bamenga het woord geeft, graag de interrupties echt iets korter en de antwoorden ook iets korter als dat zou kunnen.

[0:24:57] Heer Bamenga.

[0:24:59] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:25:01] Ik denk dat het gewoon heel erg belangrijk is dat wij betrouwbare partners zijn.

[0:25:07] Dus wij moeten ons natuurlijk aan ons woord houden.

[0:25:10] En op het moment dat wij handel drijven, vinden wij het in ieder geval belangrijk dat we dat op een waardig gedreven manier doen.

[0:25:15] Dus dat we betrouwbaar zijn, op een waardig gedreven manier doen.

[0:25:18] Dat we elders inderdaad ook bijdragen aan de klimaatdoelen en aan de mensenrechten.

[0:25:23] Maar dat wij inderdaad ook bijdragen aan meer welvaart.

[0:25:27] Voor ons, maar ook voor daar.

[0:25:28] En dat dat op een gelijkwaardige manier gebeurt.

[0:25:31] Maar het kan natuurlijk zijn dat die partners, we hebben het allemaal gezien met de Verenigde Staten, dat ze zelf niet betrouwbaar zijn, maar daar moet je dus wel een goede reactie op kunnen geven.

[0:25:43] En dat moet ook snel gebeuren, dat moet eenduidig gebeuren, eens gezind, daadkrachtig, maar ook op een geloofwaardige manier.

[0:25:49] Alleen dan heeft het dus impact.

[0:25:52] Ja, dank.

[0:25:55] Ja, het is alleen wel als je kijkt naar internationale handel, internationale betrekkingen, dat als je te snel reageert, dat je dus in een soort neerwaartse spiraal van escalatie terechtkomt.

[0:26:07] En ik hoorde D66 ten tijde van de Trump tarieven die op tafel lagen al heel snel roepen om het anti-dwang instrument, al heel snel roepen om harde tegenmaatregelen, terwijl het juist misschien wel verstandig is om wat meer

[0:26:18] om het in goed Engels woord restraint te hebben.

[0:26:22] Dus ja, ik zou toch de D66 willen vragen om niet te snel over te gaan tot harde retoriek, harde maatregelen.

[0:26:29] Antidwanginstrumenten zijn een vrij zwaar instrument.

[0:26:34] Nou, voorzitter, ik denk dat je vooral de instrumenten moet gebruiken om, nou ja, je doel te bereiken.

[0:26:41] En wat ons betreft is het natuurlijk belangrijk dat je die relatie die je hebt met de partners, dat die goed zijn.

[0:26:49] Maar op het moment dat je partners, zeg maar, die moeten wel bewust zijn van het feit dat jij bepaalde sancties, of hoe je het maar wil noemen,

[0:26:59] achter de hand hebt om die te kunnen inzetten en dat werkt ook, daar geloven wij in, dat werkt ook preventief, zodat zij zich wel aan de regels houden zoals dat hoort.

[0:27:11] Dus daar geloven we in en ik ben het zeker mee eens, het moet niet een soort escalatie gaan creëren en dat heb ik volgens mij ook in mijn bijdrage aangegeven, dus volgens mij staan we op dezelfde lijn daarin.

[0:27:23] Mevrouw Kreuger.

[0:27:25] Dank u wel, voorzitter.

[0:27:27] Twee jaar verschuilen achter de dijk heeft onze internationale positie geen goed gedaan.

[0:27:33] Onze veiligheid, onze economie en een leefbare toekomst, onze belangen, zijn gediend bij samenwerking en verbinding.

[0:27:41] En handelspolitiek is daar een integraal onderdeel van, zeker nu handel ingezet wordt als geopolitiek wapen.

[0:27:48] Maar dat vraagt dan wel een heldere koers op basis van die belangen.

[0:27:52] En dan maak ik mij grote zorgen over hoe nu in noodtempo wetgeving waar decennia voor is gestreden, wordt afgezwakt.

[0:28:00] CS Triple D, de anti-wegkijkwet, bood een basis voor Europese bedrijven om hun ketens te vrijwaren van uitbuiting.

[0:28:08] Een basis om te zorgen dat handel daadwerkelijk bijdraagt aan het voorkomen van de klimaatcrisis en meer welzijn, in plaats van daar verder aan bij te dragen.

[0:28:18] Kortzichtig, en mijn vraag aan de staatssecretaris, welke ruimte is er voor Nederland om stappen te zetten om ervoor te zorgen dat uitbuiting zoals kinderarbeid niet in handelsketens zit en om te zorgen dat Nederlandse bedrijven wel klimaatplannen hebben in lijn met het 1,5 graden doel?

[0:28:33] Klopt het dat de CSDD daar wel ruimte aan lidstaten voor biedt?

[0:28:38] Ik las in de inzet van de staatssecretaris voor de WTO dat Nederland staat voor een pragmatische benadering rond de integratie van milieu- en duurzaamheidsaspecten in de WTO-agenda.

[0:28:52] Ik vroeg me af, wat wordt hiermee bedoeld?

[0:28:56] Wat is de betekenis van het woord pragmatisch in deze zin?

[0:28:59] Ik lees ook dat er een inzet is op fossiele brandstof subsidies en plastic vervuiling.

[0:29:04] Waar zetten staatssecretaris dan concreet op in?

[0:29:07] Want als er iets geopolitieker relevanter is dan ooit, is het de overstap naar duurzame energie van eigen bodem.

[0:29:13] En als handelsland is Nederland gebaat bij een internationaal systeem van regels en daar biedt de WTO een platform voor.

[0:29:21] Maar ondertussen ligt er een akkoord met de VS op de plank dat eigenlijk tegen al die basisregels van de WTO ingaat.

[0:29:27] Hoe rijmt het kabinet hun inzet voor de WTO met een eventuele instemming met deze slechte handelsdeal?

[0:29:34] En dan over die handelsdeal.

[0:29:36] In de huidige politieke context, die wordt gekenmerkt door snel wisselende verklaringen van een compleet losgeslagen president in Amerika, is het noodzakelijk strategisch te werk te gaan.

[0:29:47] En dit is geen moment om gewoon door te gaan met business as usual.

[0:29:50] En het is dus goed dat het Europese parlement de behandeling van de deal met de VS heeft bevoren.

[0:29:56] En de aankondiging in Dafoe van een kaderovereenkomst die er zou zijn over Groenland, die hebben we ook niet op papier.

[0:30:03] En in het vorige debat zei het kabinet, wat we nu weten is dat er op hoofdlijn een raamwerk is.

[0:30:09] Is het kabinet het eens dat dit te weinig is om te beoordelen of de handelsbesprekingen tussen de EU en de VS kunnen worden hervat?

[0:30:17] Want het afsluiten van dit akkoord zou ook betekenen dat Europa buigt voor de pestkoppenpolitiek van Trump.

[0:30:22] We zetten onze groene ambities in de uitverkoop.

[0:30:25] Beloof om gigantische, onvoorstelbare hoeveelheden fossiele brandstoffen te kopen, zoals LNG en olie 250 miljard.

[0:30:33] En dat terwijl we juist met man en macht moeten proberen van die fossiele brandstoffen af te stappen en daadwerkelijk geopolitiek onafhankelijk te worden.

[0:30:42] Dan voorzitter.

[0:30:44] Het handelsbeleid is vol in beweging en dat is ook belangrijk, zeker in dit tijdsgevricht.

[0:30:50] Maar de onderliggende waarden zouden dat niet moeten zijn.

[0:30:53] Gelijkwaardigheid, mensenrechten.

[0:30:56] En ik wil daarom nogmaals hebben over het onderhandelingsmandaat met de Emiraten.

[0:31:01] Daar staan mooie woorden over mensenrechten, maar die zijn alleen wat waard als het kabinet ook daadwerkelijk bereid is om eerlijk het gesprek te voeren over wat er beter moet.

[0:31:11] En in het vorige debat met de staatssecretaris gaf zij aan dat dat mandaat nou eenmaal is vastgesteld en dat we verder zien als het akkoord er ligt.

[0:31:21] Maar ik wil echt de staatssecretaris op het hart drukken om het mandaat wel te gebruiken om mensenrechten, wat er gewoon in staat, te gebruiken om dat gesprek te voeren over de rol van de immigraten in de genocide in Soedan.

[0:31:35] Want anders zijn het lege woorden die daar staan in zo'n onderhandelingsmandaat.

[0:31:40] En lege woorden verzwakken ons.

[0:31:42] En dit gaat wat mij betreft ook over de verhouding tussen kabinet en Kamer.

[0:31:45] Ja, wij keuren een mandaat goed, maar dat betekent niet dat tijdens de onderhandelingen niets meer bespreekbaar is.

[0:31:51] Want dan loopt handelspolitiek altijd achter de feiten aan.

[0:31:54] Dank u wel, voorzitter.

[0:31:55] Dank u wel.

[0:31:56] U heeft nog een interruptie van de heer Ogeveen.

[0:32:00] Dank voorzitter.

[0:32:00] Ik hoorde collega Kreuger vooral ook klagen over het feit dat de CSRD, de CSDDD, dat dat wordt gedereguleerd of in ieder geval wordt afgezwakt.

[0:32:12] Nou hebben we bedrijven die steen en been hebben geklaagd, het investeringsklimaat wat nu op de agenda staat.

[0:32:17] Er werd een enorme bureaucratie opgetuigd om dit, om bedrijven compliant te laten zijn.

[0:32:22] Dus begrijpt collega Kreuger ook dat in deze geopolitieke tijden, waarin we echt moeten vechten voor ons investeringsklimaat, dat die deregulering ook vanuit Europa op gang is gebracht.

[0:32:33] En ik denk dat antwoord nee is, dus dan is ook meteen mijn vervolgvraag waarom niet?

[0:32:37] Mevrouw Kreuger.

[0:32:39] Ja, voorzitter, ik denk dat het domste wat je nu kan doen is eigenlijk in een noodtempo dingen afbreken waar we heel lang, nou ja, waar heel lang eigenlijk aan gewerkt is en waar ook echt een rationale achter zit, namelijk handel is een onderdeel van verbinding in een wereldorde en dat creëert ook dus veel meer stabiliteit.

[0:33:00] Maar om die handel op een gelijkwaardige manier te laten gaan, is het van groot belang dat bedrijven geen uitbuiting, geen kinderarbeid, geen zaken in hun ketenen hebben die eigenlijk de situatie in die landen waarmee we een gelijkwaardige relatie proberen te hebben, verslechtert.

[0:33:16] Wat mij betreft was CSDD een lang opgewachte, zeer noodzakelijke stap om iets beter te krijgen wat echt ongelooflijk mis zit.

[0:33:28] Waar je ook ziet, als je kijkt in de ketenen,

[0:33:32] Wat er misgaat, dat verzwakt echt gewoon een gelijkwaardige relatie.

[0:33:39] En denk ik ook dat dus toch het vrije hals over kop manier waarop CSDD, maar ook andere verordeningen nu onder de momp van versimpeling worden afge...

[0:33:55] Ach ja, ik zocht nog een sterker woord, want afgezwakt nog vriendelijk klinken.

[0:33:59] Nou ja, goed, maak ik me echt grote zorgen over.

[0:34:01] En ik denk dat we uiteindelijk ook echt onszelf ongelooflijk in de voet snijden, raken.

[0:34:08] Maar goed, dan schieten.

[0:34:09] Dank u wel.

[0:34:10] Dank u wel met alle steun voor de gezegdes en spreekwoorden.

[0:34:15] En ik denk dat het dus ook van belang is om te kijken wat je als Nederland, maar ook met andere koplopers, waar je toch van kan zeggen oké hier gaan wij zorgen dat onze handelsketens vrijwaard zijn van uitbuiting.

[0:34:28] Uw laatste interruptie.

[0:34:29] Dank u voorzitter.

[0:34:32] Ja, wij begrijpen ook de rationaal achter die CSRD, CSDD wel, in theorie.

[0:34:39] Maar het feit dat je bedrijven gaat opzadelen met klimaatrapportages, klimaatplannen opstellen, due diligence, dat is een business case voor grote accounting kantoren, grote advisory firms.

[0:34:52] En begrijpt u ook de rationaal

[0:34:55] achter de afzwakking van deze wetgeving, dat er steen en been werd geklaagd vanuit andere, vanuit bedrijven, vanuit handelspartners, van ja, als jullie dit gaan invoeren, we move on.

[0:35:08] We gaan naar een andere handelspartner.

[0:35:09] Wij gaan weg van jullie investeringsklimaat.

[0:35:11] Wij keren jullie de rug toe.

[0:35:13] Dat je dus steeds meer juist je handelspartners van je weg drukt.

[0:35:15] Begrijpt mevrouw Kreuger ook dat in deze geopolitieke tijden juist die afzwakking ook heel erg logisch is?

[0:35:21] Mevrouw Kreuger?

[0:35:23] In de eerste plaats is eigenlijk wat er gebeurd is, dat narratief frame van de regeldruk eigenlijk op CS Triple D is geplakt, terwijl die lag meer bij CS RD.

[0:35:34] Dus het is heel interessant hoe toch een aantal slimme lobbyisten met een groot belang hun pijlen hebben gericht op eigenlijk CS Triple D, waar heel veel belangrijke dingen in zitten.

[0:35:46] met het argument van de regeldruk.

[0:35:50] Een klimaatplan opstellen wordt genoemd als een bedreiging of als een vervelend iets voor een bedrijf.

[0:35:58] Ik denk de investeringstermijnen van bedrijven, die kijken verder, die kijken naar 2040, die kijken voorbij 2040.

[0:36:07] Als je nog enige relevantie wil hebben als Europees bedrijf, als handelend in een context van klimaatneutraliteit, als je wil concurreren met China,

[0:36:21] dan zal je een klimaatplan moeten hebben.

[0:36:23] Dus dat is ook helemaal niet iets waarmee we bedrijven op achterstand zetten.

[0:36:27] Het is alleen iets waarmee je zegt oké, wij willen zorgen dat we een economie hebben, een industrie hebben die toekomstbestendig is.

[0:36:34] Daarvoor vraag je ook bedrijven om een plan te maken hoe ze in die economie van de toekomst passen.

[0:36:39] Uitermate verstandig.

[0:36:41] en het op heel kortzichtig onder het mond van... Kijk, niemand is tegen simplificatie.

[0:36:47] Daar kan je nooit tegen zijn.

[0:36:49] Alleen dat is echt iets anders dan het slopen en de deregulering die nu plaatsvindt.

[0:36:54] En ik denk dat dat echt uitermate onverstandig is.

[0:36:57] En ik denk dat er stevige fossiele belangen gewonnen hebben en dat we daar als Nederland en als Europa veel spijt van krijgen.

[0:37:04] Dank u wel.

[0:37:05] De heer Bamenga en nogmaals echt korter, zowel de interrupties als antwoorden.

[0:37:13] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:37:16] Ik hoorde zojuist mevrouw Kreuger...

[0:37:18] inderdaad aangeven dat het noodzakelijk is om strategisch te werk te gaan, ook in het kader van gezien de geopolitieke situatie.

[0:37:27] Dat kwam volgens mij een mooi voorbeeld juist vanuit mevrouw Kreuger om te kijken hoe wat wij intern ook hier in Nederland zeg maar kunnen doen om dat nog extra te verstevigen.

[0:37:37] Mijn vraag was eigenlijk als handel inderdaad onderdeel is van verbinding maken wat mevrouw Kreuger aangeeft.

[0:37:45] Hoe kijkt zij tegen al die handelsverdragen, die mogelijkheden die er nu ook zijn met India, met Indonesië, met Mexico?

[0:37:54] Hoe kijkt zij daar tegenaan?

[0:37:55] Ziet ze dat inderdaad ook echt als kans of meer als risico of gevaar?

[0:38:02] Dank u wel, mevrouw Kreugen.

[0:38:03] Ik zou zeggen dat dat veel afhangt van hoe de minderheidscoalitie zich gaat opstellen de komende tijd.

[0:38:11] Want zoals ik in het begin al zei, ik denk dat het nodig is voor handel om in deze tijd, waarin handel als geopolitiek wapen wordt ingezet, om te zorgen dat handel bijdraagt aan een stabiele wereldorde en aan brede welvaart.

[0:38:28] dat het echt nodig is om die belangen heel helder koersvast te hebben.

[0:38:31] En ik denk dat het daarom ook belangrijk is om te kijken hoe je dus in die verdragen India, Indonesië, hoe dat goed geborgd is.

[0:38:38] Mag ik één ding nog zeggen?

[0:38:40] Oké.

[0:38:41] Heel goed rapport van de WRR over demografisch dividend, waar ze juist ook aangeven, juist India, Indonesië als de gebieden om echt in handel ons goed op te gaan richten.

[0:38:53] Dus dat vind ik een waardevol advies.

[0:38:56] De heer Van den Burg.

[0:38:58] Ja, voorzitter, en die gaat het kort houden, want behalve dat ik zelf totaal niet fris en fruitig ben, heb ik ook buitengewoon genoten van de bijdrage van de heer Hogeveen.

[0:39:07] Ik zou het niet zo eerlijk niet kunnen zeggen, maar heel veel wat hij gezegd heeft

[0:39:13] En zou ik ook gezegd kunnen hebben, zij het dan wat platter en wat minder mooi vormgegeven.

[0:39:18] Dat is twee, dat ik het kort houd, reden voorzitter.

[0:39:22] Reden drie is, we hebben het hier natuurlijk over de informele raadformeel en we maken wel ver gezichten, maar de eerlijkheid om hier ook te zeggen dat we over pak en beet tweeënhalve week een nieuw kabinet hebben zitten, dus dat we daarin ook onze beperkingen moeten zien.

[0:39:34] En in dat kader zou dit ook wel eens het laatste debat kunnen zijn in deze rol met deze staatssecretaris, dus wil ik haar in ieder geval hartelijk danken voor het feit dat zij zich de afgelopen maanden als het gaat om de Nederlandse belangen in het buitenland buitengewoon goed heeft ingezet.

[0:39:48] Ik kon geen social media open of ik zag weer een foto van ergens in een land bezig zijn de Nederlandse handelsbelangen te dienen en dat waardeer ik buitengewoon zeer.

[0:39:58] Mevrouw Teunissen had natuurlijk gelijk, voorzitter.

[0:40:00] Een nipte meerderheid is ook een meerderheid.

[0:40:03] En de Tweede Kamer heeft met een nipte meerderheid het Mercosuurverdrag positief beoordeeld.

[0:40:09] En dat betekent dat ik dus met mevrouw Teunissen ervan uitga dat de staatssecretaris ook zich aan die nipte meerderheid in de Tweede Kamer gelegen laat liggen.

[0:40:17] En dus volop zal blijven inzetten op het uitvoeren van de wens van de Kamer in deze.

[0:40:23] Dus daar wil ik graag nog wel een reflectie op van de staatssecretaris.

[0:40:27] Twee, het is buitengewoon goed dat wij het deal hebben gesloten, de moeder aller deals zo wordt verkocht.

[0:40:34] Nou daar hoor ik graag een reflectie op van de staatssecretaris.

[0:40:37] want ik zag zelf nog wel wat verbeterpunten daarin, maar het is wel goed dat deze stap is gezet.

[0:40:41] En ik sluit verder ook aan, voorzitter, bij de woorden van de heer Hogeveen, dat we verder moeten kijken hoe we nog meer handelsverdragen in gang kunnen zetten.

[0:40:49] Al zie ik daar dus de beperktheid vooral ook, voorzitter, van het feit dat over 2,5 weken een ander kabinet is en we weten niet welke rol dan gespeeld wordt door de staatssecretaris, dan wat met wie we dan te maken hebben.

[0:41:01] Dus voor nu laat ik het er even bij, voorzitter, ook omdat ik

[0:41:04] Het zweet breekt mij nu alweer uit als ik aan het woord ben en dat komt echt niet door dat ik doodsbang ben voor mevrouw Kreuger.

[0:41:11] Dus, althans, niet hier.

[0:41:14] Precies.

[0:41:17] Ja, dank heer Van den Burg.

[0:41:18] Ik moet zeggen, u ziet er fris en fruitig uit, zelfs altijd.

[0:41:21] En zo scherp als een mes.

[0:41:23] Van dichtbij is het meer.

[0:41:24] Ja, dat zit ik ver genoeg.

[0:41:26] U heeft toch wel een interruptie van mevrouw Kreuger en dat is ook de laatste.

[0:41:30] Ja, dank u, voorzitter.

[0:41:32] Eigenlijk dezelfde vraag die ik ook aan D66 had.

[0:41:35] We hebben een onderhandelingsmandaat vastgesteld, ook als Kamer, voor de onderhandelingen met de Emiraten.

[0:41:40] Daarin is mensenrechten echt benoemd als onderdeel.

[0:41:44] Is de heer Van den Burghe met mij eens dat onze staatssecretaris toch in moet zetten dat wij als Europa gedurende die onderhandelingen de situatie in Soedan en de rol van de Emiraten daarbij bespreekbaar maken?

[0:41:56] Als er nou denk ik één ding is waar mevrouw Kreuger en ik elkaar kunnen vinden als het gaat om het nieuwe coalitieakkoord wat er nu ligt, dan zal mevrouw Kreuger het met me eens zijn dat in het nieuwe coalitieakkoord op het gebied van mensenrechten en het internationaal recht goede stappen in positieve zin zijn gezet.

[0:42:12] Ik herken me daar buiten gewoon in en ik ga ervan uit dat het huidige kabinet op dit punt niet wacht tot het nieuwe kabinet er is om daar een vorm te geven.

[0:42:20] Dus ik ga hierin gewoon mee, voorzitter, met mevrouw Kreuger.

[0:42:26] Ik durf er bijna niet te gaan, moet ik eerlijk zeggen, na dit betoog van meneer Verburg.

[0:42:33] Ik ga toch even een kleine, korte vraag stellen.

[0:42:35] Dus u mag kort antwoorden, dat helpt misschien.

[0:42:37] Mijn vraag is, kent u ook het rapport van de Europese Rekenkamer, wat volgens mij afgelopen maandag werd gepubliceerd?

[0:42:45] Waaronder andere aanwoordgegeven van eigenlijk de nieuwe handelsverdragen die we afsluiten, leiden eigenlijk nog maar weinig tot nieuwe import van kritieke grondstoffen.

[0:42:53] en is ook de heer van den Burgen met mij eens, dat we echt daar goed naar moeten kijken als Nederland, want dat toch wel de bedoeling ook is van, nou ja, een groot voordeel is van die handelsverdragen dat we ook minder afhankelijk worden van die kritieke grondstoffen.

[0:43:06] Wij zullen daar volop op moeten inzetten en dat betekent bijvoorbeeld ook dat we de laatste jaar moeten gaan met landen die geen onderdeel zijn van de Europese Unie.

[0:43:14] Ik denk niet alleen aan Noorwegen, maar ik denk bijvoorbeeld ook aan Canada.

[0:43:17] En daarnaast moeten wij ook kijken in hoeverre wij ook die kritieke grondstoffen die we soms wel op eigen bodem hebben als Europa zijnde, maar nog niet uit de grond willen halen, of we dat toch niet daar ook in keuzes moeten maken.

[0:43:28] Want we zullen, en dat ben ik geheel eens met mevrouw Van Arck, we zullen ervoor moeten zorgen dat we op het gebied van de kritieke grondstoffen

[0:43:34] veel onafhankelijker worden dan we nu al zijn.

[0:43:37] En dat is in een breder, het varieert van LNG tot mineralen, maar denk ook aan alle grondstoffen die noodzakelijk zijn voor bijvoorbeeld onze gezondheidszorg.

[0:43:48] Dank u wel.

[0:43:48] De staatssecretaris heeft aangegeven 20 minuten schossing nodig te hebben.

[0:43:52] Dus dat gaan we dan maar doen.

[0:43:53] Dus dan zijn we hier om vijf of half weer terug, mits er natuurlijk nog wel planneerde stemmingen zijn.

[0:43:59] En die kans is vrij, kwart voor drie.

[0:44:04] Dan stel ik voor dat we echt naar de stemmingen doorgaan, anders blijven we heen en weer lopen.

[2:35:17] Maar dat is nog niet helemaal gelukt.

[2:35:18] We zijn weer terug en ik wil even het volgende ordersvoorstel doen.

[2:35:22] Ik kan maximaal tot vijf uur, maar dat is echt een harde deadline.

[2:35:27] Kan de staatssecretaris dat ook trouwens?

[2:35:31] Maar dan wil ik wel voorstellen dat we de tweede termijn laten vervallen.

[2:35:37] En dan kan de staatssecretaris nu ingaan op de vragen die gesteld zijn.

[2:35:42] En dan wil ik voorstellen dat u alle drie korte interrupties heeft.

[2:35:47] Dan moeten we het kunnen halen.

[2:35:49] De staatssecretaris.

[2:35:50] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:35:52] Om tijd te besparen zal ik ook een inleidende woorden weg achterwege laten.

[2:35:57] Ik wil u in elk geval, als dit het laatste debat is wat wij gezamenlijk voeren, wil ik u in elk geval opdanken voor de goede discussie die we gehad hebben.

[2:36:03] We waren het misschien niet altijd overal overeens, maar ik denk dat het ook goed is dat af en toe het een beetje wringt en botst en dat we uiteindelijk er ook wel weer op een goede manier met elkaar uitkomen.

[2:36:14] Ik heb een aantal blokjes voorzitter, handelsakkoorden, de Verenigde Staten, WTO en een blokje overige wat best groot is omdat er veel verschillende onderwerpen zijn aangekaart.

[2:36:27] Ik begin met het blokje handelsakkoorden.

[2:36:29] Allereerst vraag van mevrouw van Ark over de besluitvorming.

[2:36:32] Is dat niet allemaal veel te traag en niet slagvaardig genoemd?

[2:36:36] Ik kan me wel een beetje herkennen dat het wel heel lang duurt voordat we handelsverdragen afsluiten.

[2:36:41] Dat zie je soms om zo'n 25 jaar bij Mercosur bijvoorbeeld.

[2:36:44] Dat zou sneller kunnen.

[2:36:45] Of dat nou specifiek aan de besluitvormingsprocessen binnen de Europese Unie lijkt de oorzaak daarvan is, weet ik niet.

[2:36:54] Maar ik merk wel dat er een soort versnelling ook bij de commissie wordt nagestreefd.

[2:36:58] En dat is ook waar wij de hele tijd op aandringen.

[2:37:01] En waar ik ook in de komende informele raad ook weer bij de Europese Commissie zal aandrinken, laten we tempo maken met het afsluiten van die akkoorden.

[2:37:09] Ik hoef niet helemaal te herhalen wat daar de redenen voor zijn, maar ik denk dat het belangrijk is dat we kijken naar andere markten en daar ook goede afspraken mee maken.

[2:37:19] Dan zijn er verschillende partijen, onder andere 21D66 en de VVD, die hebben gevraagd naar de voorlopige invoering van het Mercosur-akkoord.

[2:37:29] Bij de Raad begin januari is al met een gekwalificeerde meerderheid ingestemd met het verdrag en ook met de voorlopige toepassing van het EU-Mercosur-akkoord, tegelijk met die instemming dus.

[2:37:41] Dus er komt niet een nieuw formeel beslismoment in de Raad over de voorlopige toepassing.

[2:37:45] En wij steunen als kabinet ook dat die voorlopige toepassing

[2:37:49] gedaan wordt, omdat wij het heel belangrijk vinden dat we echt stappen maken en dat wij daar ook op voortgang boeken.

[2:37:57] Ik moet wel zeggen dat van de kant van de Mercosur-landen er natuurlijk nog wel één van de landen ook dat moet gaan doen.

[2:38:02] Dat zal nog wel enige tijd vergen, maar daarna hoop ik dat we ook snel bezig kunnen met de implementatie van het verdrag.

[2:38:10] Dan mevrouw Teunissen.

[2:38:12] Ik weet niet, komt die nog terug of weten we dat niet?

[2:38:15] Nou, ik ga gewoon de vraag beantwoorden.

[2:38:16] Die gaat over de rebalancing mechanism in Mercosur.

[2:38:21] Dat is wel een discussie die we natuurlijk ook eerder hebben gehad met elkaar.

[2:38:25] Ik vind het ook belangrijk om uit te leggen wat het rebalancing mechanisme nu eigenlijk doet.

[2:38:29] Het is niet zo dat daardoor de regelgeving in Europa aangepast kan worden als er handelsvoordelen vervallen.

[2:38:37] Het is alleen wel zo dat de andere partijen, bijvoorbeeld in de Mercosur-landen, dan zouden kunnen zeggen ja, maar dan vind ik wel weer dat ik moet gaan praten over heffingen aan hun kant op producten die vanuit Europa kunnen.

[2:38:48] Maar het is niet zo dat zij kunnen beïnvloeden dat de regelgeving in Europa wordt aangepast.

[2:38:55] Dan de heer Hogeveen van JA21, waar nu binnen de raad gedacht wordt en de commissie naar rode en groene eisen in de handelsakkoorden.

[2:39:03] Ik denk dat er hele brede steun is binnen de lidstaten om daar wel afspraken over te maken, ook bij de Europese Commissie en ook bij de Raad.

[2:39:14] Je merkt wel dat het in de handels, de onderhandelingen die er zijn over de handelsakkoorden natuurlijk wel altijd een punt van discussie is van hoe ver leg je dat vast?

[2:39:23] Komt er een geschillencommissie bijvoorbeeld of geschillenmechanismen?

[2:39:27] En dat kan dus per land verschillen, maar de inzet is wel altijd, en die komt ook altijd wel in het mandaat terug, om daar wel afspraken over te maken.

[2:39:37] De ene wordt wat concreter en vergaander en misschien ook wat meer op papier gezet, maar ik zie bij alle handelsakkoorden wel terug dat daar wel afspraken over gemaakt worden, of dat nu in Mercosur of bij India is.

[2:39:53] Ja, daar zitten wel verschillen en kleurverschillen in, kan ik je zeggen.

[2:39:57] Maar dat is wel hoe je uiteindelijk ook tot overeenstemming moet kopen.

[2:40:02] Het is soms ook een beetje geven en nemen.

[2:40:06] De heer Bamenga van D66 gaat over het verdrag India.

[2:40:11] Waarom het niet gelukt is om de doelstellingen van Parijs daar stevig in te verankeren.

[2:40:16] Ja, we moeten daar ook helder zijn.

[2:40:18] Tijdens onderhandelingen met India bleek ook wel dat die terughoudend waren

[2:40:21] in het maken van de duurzaamheidsafspraken.

[2:40:23] Het is toch gelukt om daar een hoofdstuk over op te nemen.

[2:40:25] Ik denk dat dat winst is.

[2:40:27] Het is ook voor het eerst dat India dat gedaan heeft.

[2:40:30] En die afspraken zijn wel bindende verplichtingen.

[2:40:34] Toch gaat dit akkoord op het punt van handhaving minder ver dan andere EU-akkoorden, maar dat is wel wat er uiteindelijk uit onderhandeld is.

[2:40:41] Het is natuurlijk wel een hele belangrijke en ook een grote markt voor de handel en voor onze bedrijven om daar

[2:40:46] Ik denk dat het uiteindelijk ook goed is dat we daar afspraken mee maken en dus ook handelsverdragen mee afsluiten.

[2:40:54] De heer Bamenga had ook nog een vraag over...

[2:40:56] De mensenrechten en de essentiële elementen.

[2:41:01] Als iets zich aangeduidt als een essentieel element van het verdrag, betekent het dat schending van die verplichting kan leiden tot een gedeeltelijke of volledige opschorting van dat verdrag.

[2:41:11] In die akkoord zijn mensenrechten opgenomen als essentieel element en zou schending dus kunnen leiden tot het intrekken van bijvoorbeeld bepaalde tariefpreferenties.

[2:41:20] Er zit niet een geschillend beslechtingsmechanisme in, maar de tegenpartij kan dan wel zeggen van ik doe een aantal van de voordelen die er nu in zitten, trekken we in of we gaan weer hogere tarieven vragen.

[2:41:36] Mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren, hoe kunnen we inzetten op nieuwe partnerschappen waarin ook mensrechten en klimaat worden geborgd?

[2:41:43] Ik denk dat de inzet van de Europese Commissie, maar ook van dit kabinet is, en ik hoop eigenlijk ook van het komende kabinet, is dat we heel veel handelsverdragen gaan afsluiten.

[2:41:50] Partnerschappen gaan mee aan de slag gaan en ook snel tempo daarin maken.

[2:41:56] En daar zullen mensenrechten en klimaat natuurlijk ook een rol in spelen.

[2:42:02] Dan de heer Hogevecht, ja, 21 over Maleisië en de Emiraten en over het verdrag met Indonesië.

[2:42:09] Ik hoop echt op een versnelling van die afronding van die handelsakkoorden en daar ga ik commissaris Sefcovic ook nog graag aan herinneren tijdens de informele raad.

[2:42:18] Het is een zaak wat ons betreft daar vaart in te houden, dat geldt zeker voor de onderhandelingen met Malaysia, ook opvinden die zich nog wel in beginfase.

[2:42:27] De juridische controle en vertaling van het Indonesiakoord moeten wat ons betreft ook snel worden afgerond.

[2:42:34] Ik hoop dat we daar daarna ook snel over kunnen besluiten.

[2:42:38] De onderhandelingen met de Emiraten zijn redelijk vlot begonnen, maar het is nog wel de vraag of dat dan inderdaad voor de zomer van 2026 afgerond kan worden.

[2:42:48] Dan kom ik ook bij de vraag van mevrouw Kreuger over het verdrag met de Emiraten.

[2:42:54] We hebben daar natuurlijk al veel vaker in de discussie over gevoerd met elkaar.

[2:43:02] Ik vind het belangrijk dat we ook vertrouwen hebben in dat de Europese Commissie het mandaat wat we hebben gegeven waarin mensenrechten etc.

[2:43:10] ook een rol spelen, dat we daar ook vertrouwen in hebben dat de Europese Commissie dat op een goede manier doet.

[2:43:17] En we hebben ook al aangegeven dat wij in de bilaterale contacten die we met VAE hebben ook dit soort zaken en het internationaal recht natuurlijk ook altijd aan de orde zullen stellen in bilaterale overleg.

[2:43:30] Dat was het van Blokje Handelsakkoorden, voorzitter.

[2:43:34] En dat roept een interruptie van eerst de heer Malenga.

[2:43:39] Ja, dank u wel voor de antwoorden.

[2:43:41] Ja, wat ons betreft is het inderdaad belangrijk dat we tempo maken.

[2:43:46] En ik had een vraag over de Sustainability Impact Assessment.

[2:43:50] Die wordt natuurlijk uitgevoerd om te kijken naar de mensenrechten-situatie.

[2:43:55] Nou ja, op het moment dat er dus geen tempo wordt gemaakt en het duurt decennia, nou ja, twintig jaar,

[2:44:01] Hoe zit dat dan met precies die sustainability impact assessment?

[2:44:07] Wordt die aan het einde, bij wijze van spreken, nog een keer gedaan?

[2:44:11] Eigenlijk op basis van welke mensenrechtssituatie kijkt men naar op het moment dat het zo lang duurt?

[2:44:17] Dat is eigenlijk de vraag, omdat we dan de aanbevelingen die dan genomen worden wel moeten kloppen.

[2:44:23] De staatssecretaris.

[2:44:24] Ja, die wordt aan het begin vaak van het proces gedaan.

[2:44:27] Ik ben het met u eens dat die processen soms heel lang kunnen duren.

[2:44:30] Het is niet zo dat die aan het eind van het proces nog een keertje gedaan worden.

[2:44:35] Maar ik denk dat de Tweede Kamer hier een beetje kennende dat die altijd wel de vinger op de zere plek zou leggen op het moment dat daar zaken zijn die geadresseerd moeten worden.

[2:44:44] Op het moment dat het handelsakkoord tot stand is gekomen.

[2:44:47] Maar die vindt dus niet op het einde nog een keertje plaats.

[2:44:52] Dan zag ik nog een interruptie van mevrouw Kreuger.

[2:44:55] Ja, voorzitter, toch nog terug op Sudan.

[2:45:00] Want eigenlijk wat de staatssecretaris zegt is we stellen een mandaat vast in de Kamer en daarna heb ik er vertrouwen op dat de Europese Commissie goed omgaat met het onderwerp mensenrechten.

[2:45:10] En dat suggereert dat in dat hele proces van dat onderhandelen dat er eigenlijk geen

[2:45:18] mogelijkheid meer is om nadere invulling of inkleuring te geven aan dat mandaat.

[2:45:24] Het onderwerp mensenrechten kan op een heleboel dingen slaan in relatie tot de Emiraten, maar dit gaat toch wel over iets heel specifieks, namelijk de invloed die ze hebben in het conflict in Soudan.

[2:45:34] Mijn vraag aan de staatssecretaris is, vindt zij nou dat wij zo'n mandaat geen verdere inkleuring meer kunnen geven als Nederland?

[2:45:46] Het is natuurlijk wel moeilijk om tussentijds aan een mandaat te komen.

[2:45:49] Het is ook niet zo dat dit mandaat nu heel lang geleden afgegeven is.

[2:45:55] Dat is medio vorig jaar gedaan.

[2:45:58] Daar zitten ook mensenrechten in bij het onderhandelingsmandaat.

[2:46:04] Daar moet ik er ook van uit kunnen gaan dat de Europese Commissie dat op een goede manier doet.

[2:46:09] Ik snap best wel dat er verschillen zijn in hoe je tegen zo'n verdrag aankijkt.

[2:46:12] We hebben natuurlijk hele uitgebreide discussies gehad, mevrouw Kreuger en ik,

[2:46:15] Dat eigenlijk toch wel liever een aantal partijen, waaronder volgens mij die van mevrouw Kreuger, zouden willen dat de onderhandelingen gestopt worden.

[2:46:24] Ik denk dat dat geen goede zaak is, omdat ik denk dat we ook de relatie in de breedte moeten hebben.

[2:46:29] Willen we überhaupt landen ook kunnen aanspreken op dit soort zaken?

[2:46:34] Dat doet het kabinet ook altijd.

[2:46:36] Dat heb ik ook al een aantal keren gezegd.

[2:46:38] Dat is vaak achter de schermen in de diplomatieke contacten die we hebben.

[2:46:42] En het helpt dan wel dat je ook gewoon op andere lijnen wel nog die gesprekken ook met elkaar hebt.

[2:46:48] Maar ik heb er ook vertrouwen in dat de Europese Commissie dat op basis van het mandaat op een goede manier doet.

[2:46:53] Ja, dan vind ik het ook wel raar om dan de hele tijd maar erachteraan te lopen van, komt dat wel goed, komt dat wel goed, want dat toont eigenlijk aan dat je geen vertrouwen hebt in de Europese Commissie.

[2:47:03] En ik heb dat wel, ook als ik zie wat er in de handelsakkoorden die afgesloten zijn en afspraken worden gemaakt, voorzitter.

[2:47:13] Mevrouw van Arck, voor een extra interruptie van Kroger, excuse.

[2:47:17] Kroger.

[2:47:20] Niemand heeft het over dat dat mandaat moet worden opengebroken.

[2:47:24] En deze vraag gaat ook niet over het opschorten van de onderhandelingen.

[2:47:27] Deze vraag gaat expliciet over dat binnen het mandaat is er ruimte om het onderwerp mensenrechten te adresseren en eigenlijk om dat in te kleuren met specifiek de relatie tussen de Emiraten en Sudan.

[2:47:42] En de manier waarop de staatssecretaris reageert is bijna alsof je als Kamer of als kabinet in dat hele onderhandelingsproces, en dat kan soms lang duren, nooit meer inkleuring kan geven aan zo'n mandaat.

[2:47:56] En dat vind ik eigenlijk wel problematisch, want dat maakt dan onze rol ook als Kamer wel ingewikkeld, want dan geef je één keer een mandaat en dan is het daarna oké, aan het eind is er een uitkomst.

[2:48:07] Het is toch heel logisch dat er op basis van nieuwe ontwikkelingen, en die zijn er op dit onderwerp van de Emiraten en Soudaan, inkleuring gegeven kan worden aan een mandaat.

[2:48:17] Dus ik vraag nogmaals aan de staatssecretaris, op welke manieren ziet zij dan dat de Kamer of Nederlandse inzet het begrip mensenrecht kan operationaliseren?

[2:48:29] Ja, voorzitter, misschien dat ik denk van deze discussie hebben wij op zich al veel vaker gehad en misschien dat daar mijn, nou ja, ook wel mijn type antwoord een beetje doorgekleurd wordt, omdat ik denk van deze hebben we al drie, vier keer gehad, denk ik.

[2:48:44] Maar dat geeft op zich niks.

[2:48:45] Ik ben altijd bereid daar vragen over te beantwoorden.

[2:48:48] Het is niet zo dat het nooit kan, dat zeg ik niet.

[2:48:51] De vraag is alleen, er is volgens mij met een motie, een conceptmotie of een, ik weet niet, is het aangenomen?

[2:48:56] Ik weet het niet.

[2:48:58] Er is gevraagd van, wilt u dat nu op dit moment doen?

[2:49:01] Ja, dat mandaat is net vorig jaar verstrekt en ik heb nu niet echt hele nieuwe ontwikkelingen die toen niet bekend waren en dat wat afwijkend van het mandaat zou zijn, dat ik zeg van, nou ja, dan moet ik dan nu heel expliciet

[2:49:16] daarover gaan praten met de commissie dan op dit moment dat die dat nog een keertje doet.

[2:49:24] Maar dat is wel wat het is wat mij betreft en ik denk dat het heel belangrijk is en daar verschillen wij volgens mijn dat we wel ook die handelsrelatie open houden met de VAE, omdat ik denk dat het ook een belangrijke handelspartner kan zijn en dat het ook een mogelijkheid biedt om met elkaar in gesprek te zijn, aan tafel te zitten en ook discussies over andere onderwerpen met elkaar te hebben.

[2:49:46] Ik denk dat dat heel belangrijk is.

[2:49:55] Dank u wel.

[2:49:56] Mevrouw Van Ark.

[2:49:59] Dank u wel, voorzitter.

[2:50:00] In mijn inbreng heb ik aangegeven dat de Europese Rekenkamer constateert dat op dit moment eigenlijk de handelsverdragen nog weinig leiden tot extra import van kritieke grondstoffen.

[2:50:10] Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris daar ook naar kijkt en ook met name niet alleen naar de kritieke grondstoffen zoals lithium, maar ook naar bijvoorbeeld medicijnen.

[2:50:18] We zijn op dit moment voor 95 procent afhankelijk van landen als India en China, wat ook met de nodige vervuiling gepaard gaat.

[2:50:27] Ik denk dat het heel belangrijk is

[2:50:29] los van ook het milieuaspect, dat we ook echt gaan kijken van hoe worden we daar ook autonomer op dat gebied?

[2:50:36] Hoe kunnen de handelsverdragen volgens de staatssecretaris daar aan bijdragen en hoe kunnen we daarop inzetten?

[2:50:41] Ja, de staatssecretaris.

[2:50:42] Ik had hem eigenlijk bij het blokje over, maar ik kan hem hier ook wel beantwoorden.

[2:50:46] Ik denk dat het kabinet zeker de urgentie, en volgens mij is dat ook de aanleiding voor de vraag over die leveringszekerheid van kritieke grondstoffen, dat we daar echt voortvarend mee aan de slag moeten.

[2:51:00] En ik denk dat we daar ook moeten blijven drukken dat dat sneller gaat dan dat dat nu gebeurt.

[2:51:05] We hebben natuurlijk een nationale grondstoffenstrategie.

[2:51:08] We werken ook aan Resource EU, het voorstel waarin ook

[2:51:12] met een recycling bijvoorbeeld wordt gekeken.

[2:51:15] En ik denk dat handelsverdragen zeker een mogelijkheid bieden om afspraken daarover te maken, als een soort startpunt voor vervolgdiscussies met de landen waar het over gaat.

[2:51:26] Maar die onafhankelijkheid, die grotere onafhankelijkheid van een beperkt aantal landen lijkt mij cruciaal.

[2:51:34] Dat er ook oog moet zijn voor die recycling daarvan, daar moeten we ook zeker naar kijken, maar daar wordt ook aan gewerkt door het kabinet en ook door de Europese Commissie.

[2:51:44] Dus ik denk dat wij op één lijn zitten wat dat betreft en dat het wel zaak is dat we ook alert blijven over dat die voortgang er wel blijft zijn.

[2:51:54] Want het blijven taaie processen vaak en ik vind het ook goed dat als we afspraken maken en handelsverdragen dat we daar ook snel een follow-up op doen om te kijken dat we die kritieke grondstoffen, elementen die daarin zitten ook verder kunnen uitwerken en concretiseren.

[2:52:11] Dan was er nog een introductie van de heer Hogeveen.

[2:52:13] Oh, niet meer.

[2:52:14] Dan vervolgt de staatssecretaris Albert Oog.

[2:52:16] Ga ik over naar het blokje Verenigde Staten.

[2:52:20] Voordat ik daar aan begin aan de concreet vraag, vind ik het wel belangrijk om te benadrukken dat de Verenigde Staten voor ons nog steeds een belangrijke partner is.

[2:52:29] Ik snap alle zorgen die er zijn en die ook uitgesproken zijn.

[2:52:33] We hebben natuurlijk een heleboel ontwikkelingen gezien in de afgelopen periode, maar zeker als het gaat om veiligheid, maar ook als handel blijft de Verenigde Staten natuurlijk een belangrijke partner.

[2:52:44] handelsoorlogen ook graag voorkomen.

[2:52:46] Ik denk dat dat ook een belangrijk uitgangspunt is voor ons.

[2:52:52] Ik denk dat uiteindelijk niemand er baat bij heeft als er handelsoorlogen zijn.

[2:52:56] De heer Mamenga vroeg, in dat licht moeten mechanismen worden ingebouwd, met name over de overeenkomst met die er met de Verenigde Staten is, dat ze zich wel aan de afspraken houden.

[2:53:11] Kijk, de zorgen over mogelijk nieuwe handelsmaatregelen deel ik natuurlijk, dat hebben we ook gewoon gezien.

[2:53:17] Ik vind het wel belangrijk om ook richting de Verenigde Staten, de afspraken die zijn gemaakt, en dat is ook best een verwijt wat wij ook al vanuit de Verenigde Staten natuurlijk horen, zij hebben hun deel van de afspraken hebben ze ingevoerd.

[2:53:29] En er is natuurlijk nu toch wel een soort vertraging aan de Europese kant gekomen.

[2:53:35] Ik vind dat we daar, wil je die relatie ook goed houden voor de toekomst en niet gaan escaleren, dat je daar ook echt wel voortvarend mee stappen moet gaan zetten.

[2:53:47] En als je dan kijkt, er werd gesproken over, moet je dan een escalatieladder inbouwen?

[2:53:53] Volgens mij was het ook een vraag van de heer Bemenga.

[2:53:55] Ik zou er niet voor zijn om nu een vaststaande escalatieladder met elkaar af te spreken, want dan begint het ook een soort automatisme te zijn van wat je dan op dat moment moet gaan doen.

[2:54:06] Ik denk wel dat het belangrijk is dat we een aantal instrumenten achter de hand hebben.

[2:54:10] Ik denk dat Europa dat ook heeft, maar ik denk dat het ook wel belangrijk is met z'n allen dat we bij voorkeur wel willen deescaleren op dit soort ontwikkelingen, zonder dat we nu als een marktschaap zonder enige instrumenten achter de hand

[2:54:23] tegenover of in de relatie met de VS staan.

[2:54:30] Ik denk dat we instrumenten achter de hand hebben.

[2:54:32] We hebben natuurlijk eerder het pakket van de rebalancerende maatregelen al gehad.

[2:54:37] Aantal heeft ook al genoemd het anti-dwang instrument.

[2:54:42] Maar het speculeren over die inzet helpt volgens mij niets in het deescaleren.

[2:54:47] Ik denk wel dat het belangrijk is dat wij onze afspraken gewoon ook nakomen die wij hebben gemaakt met de Verenigde Staten.

[2:54:52] En daar heb ik eerder ook al toe opgeroepen in de Europese Raad.

[2:54:58] Dan een vraag van de heer Bamenga.

[2:55:03] Hoe wij aankijken tegen versterkte opschorting en herroepingsclausules in de EU-verordening waarmee de EU en het EU-VS joint statement is geïmplementeerd.

[2:55:13] De kabinetsinzet is nu vooral gericht op een goede implementatie van die joint statement.

[2:55:17] Ik heb ook al gezegd dat het belangrijk vindt dat we daar wel snel stappen zetten.

[2:55:21] In die verordening moet dan natuurlijk de mogelijkheid zijn voor opschatting bij niet-naleving door de VS, want dat was eigenlijk de specifieke vraag.

[2:55:32] Maar ik vind wel dat we daar wel tempo mee moeten maken om die verordeningen en onze kant van de afspraken na te komen.

[2:55:40] Vroeg de heer Hogeveen van JA21 nog of er nog gekeken zou moeten worden naar verbetering van de afspraken met de VS. We blijven druk houden op de Verenigde Staten, want met name de tarieven voor staal zijn natuurlijk enorm.

[2:55:56] Daar merken ook de bedrijven gewoon de gevolgen van en niet alleen de grote staalproducent natuurlijk die we hier in Nederland hebben.

[2:56:03] We hebben daarnaast nog de medtech en de dranken, waar wij nog met de Verenigde Staten graag nadere afspraken over zouden willen maken, omdat die daar wel grote gevolgen van ondervinden.

[2:56:16] Ja, en we zien eigenlijk dat er op dit moment niet heel veel bereidheid is bij de Verenigde Staten.

[2:56:21] We hebben natuurlijk in de media ook verschillende berichten gezien.

[2:56:24] Ja, wij willen daar wel over praten, maar dan moeten jullie van jullie kant ook bereid zijn te kijken naar wet- en regelgeving, bijvoorbeeld de DSA en de DMA.

[2:56:32] Daarvan heeft Europa ook gezegd, dat is niet wat wij willen.

[2:56:35] Als wij intrinsiek dat zouden willen, dan nemen wij dat besluit wel, maar niet onder dwang van een ander land.

[2:56:42] Ik denk wel dat dat ook wel bemoeilijkt in de relatie, maar ik denk dat het... Wil je verder onderhandelen over dit type afspraken?

[2:56:54] Ja, dan zal de VS altijd zeggen, jongens, maar dan moeten jullie je kant van de afspraken in die verordening die in Europa moet worden vastgesteld ook wel eens een eerste stap zetten om dat ook echt te implementeren.

[2:57:05] Want anders is er eigenlijk denk ik sowieso geen basis om daar uitgebreid met de Verenigde Staten over te spreken.

[2:57:12] U heeft een interruptie van de heer Hoogveen.

[2:57:14] Ja, dank voorzitter.

[2:57:15] Ja, als ik zelf contact heb met de Amerikanen, dan stel ik altijd de vraag van wat is nou het doel van die heffingen, van die tarieven?

[2:57:27] Want soms zeggen ze we gebruiken dit om te reshoren.

[2:57:31] De andere keer zeggen ze, we gebruiken het als revenues, dus om inkomsten te vergaren.

[2:57:38] En soms zeggen ze, het is een onderhandelingschip wat we inzetten.

[2:57:42] Maar die drie bijten elkaar natuurlijk.

[2:57:44] Als je die onderhandelingen wint, heb je geen tarieven.

[2:57:47] Als je revenues wil, dan voer je die producten in.

[2:57:50] En als je reshort, dan voer je die producten niet.

[2:57:53] Dan heb je geen revenue.

[2:57:56] Het interesse heeft de staatssecretaris als contact met Amerikaanse counterparts,

[2:58:01] over dit specifieke punt en wat is volgens de staatssecretaris nou precies het doel van de Amerikanen ten aanzien van bijvoorbeeld die tarieven op aluminium en staal?

[2:58:12] Staatssecretaris.

[2:58:13] Ja, er zijn natuurlijk regelmatig contacten, persoonlijk ook met de counterparts natuurlijk.

[2:58:20] Wat je het meest hoort is dat ze eigenlijk vinden dat de handelsbalans niet goed is tussen Europa en de Verenigde Staten.

[2:58:31] Daar zijn dan aan gerelateerd ook de reshoring, oftewel het meer van de productie naar de Verenigde Staten halen.

[2:58:38] Maar ik denk dat dat hun grootste zorg is waarom ze dit zouden willen doen.

[2:58:43] Ze hebben het idee dat ze

[2:58:44] Daardoor onevenredig slecht afkomen als het gaat om de handel met Europa.

[2:58:53] Misschien dat de heffingen en de inkomsten daar ook nog een rol bij zullen spelen.

[2:58:57] Maar dit is volgens mij de oorspronkelijke gedachte erachter.

[2:59:01] Iedereen die hierover spreekt zal elke persoon wel weer een verschillend accent leggen.

[2:59:06] Maar uiteindelijk is dit de kern waar het om draait bij de Amerikanen.

[2:59:13] Dan had mevrouw Kreuger van GroenLinks PvdA nog een vraag over de basisregels van de WTO.

[2:59:21] De kaderinstructie voor de Wereldhandelsorganisatie staat ook op de agenda.

[2:59:25] Volgens mij gaat mevrouw Kreuger ook naar, samen met mevrouw Van Ark, dacht ik.

[2:59:29] Ik denk dat wij als Nederland het belangrijk vinden dat de Wereldhandelsorganisatie een goede positie blijft houden en dat het op regels gebaseerde internationale handelssysteem ook van groot belang is voor Nederland.

[2:59:50] Daarvoor zijn wat mij betreft wel hervormingen nodig.

[2:59:53] En als je dan kijkt naar de overeenkomst met de Verenigde Staten is dat, nou laat ik het maar zeggen, dat het toch wel een soort pragmatische aanpak is geweest.

[3:00:05] We zien dat zonder die afspraken er hele hoge importheffingen op de Europese landen af zouden komen en ook voor onze bedrijven.

[3:00:15] Dus daar is wel een pragmatische aanpak gekozen, maar laat helder zijn dat wij die internationale handelsregels nog steeds hoog in het vaandel hebben.

[3:00:22] en wat ons betreft ook het uitgangspunt zouden moeten zijn.

[3:00:27] Maar goed, ik denk dat er voor zekerheid gekozen is voor het Europese bedrijfsleven in die joint statement met de Verenigde Staten.

[3:00:37] Dan had mevrouw Kreuger nog een vraag over Groenland en het raamwerk.

[3:00:43] Kijk, het is natuurlijk zo dat alles rondom de Groenland Deal, dat het vooral bij de minister van Buitenlandse Zaken ligt.

[3:00:51] Als het gaat om de handelspolitiek, dan zouden wij toch wel vooral erop in willen zetten dat we dat niet met elkaar vermengen.

[3:00:57] Dat is natuurlijk wel wat de Verenigde Staten gedaan heeft.

[3:01:02] heeft iedereen in de media van kunnen volgen hoe dat gegaan is.

[3:01:07] Ik denk dat het belangrijk is dat we dat gescheiden houden.

[3:01:11] Nou, u noemde zelf volgens mij, mevrouw Kreugen noemde zelf ook al dat handel als wapen wordt ingezet en ik denk dat dat uiteindelijk geen goede zaak is, omdat dan het eigenlijk voor oneigenlijke middelen wordt ingezet om daar allerlei maatregelen op te doen.

[3:01:29] Dat was het blokje VS wat mij betreft, voorzitter.

[3:01:34] Dan ga ik door naar de WTO.

[3:01:39] Ook vraag van mevrouw Kreuger, GroenLinks PvdA, over de inzet in de kaderinstructie voor de WTO.

[3:01:46] De pragmatische benadering rond de integratie van milieu- en duurzaamheidsaspecten.

[3:01:50] Wat betekent dit nou eigenlijk?

[3:01:52] Ik denk dat het belangrijk is dat we kijken naar die integratie van handel en milieu en duurzaamheid, maar wel vanuit de blik van een gelijkspeelveld.

[3:02:01] Wij leggen natuurlijk heel veel zaken op vanuit milieu en duurzaamheid, met terechte redenen overigens aan ons bedrijfsleven, maar wij vinden het juist wel belangrijk dat er ook een gelijkspeelveld is met alle andere landen in de rest van de wereld, omdat anders de

[3:02:18] die bedrijven van ons niet goed zouden kunnen concurreren.

[3:02:22] En ik denk dat dat voor ons de insteek is om dat gelijke speelveld zo veel mogelijk wel te creëren.

[3:02:30] U heeft een interruptie van mevrouw Kreuger.

[3:02:36] Dat antwoord snap ik deels, want... Maar dit gaat toch juist over duurzaamheid en milieu.

[3:02:45] in de WTO-agenda, dus dan wordt het al per definitie een gelijkschipbrielveld, want dan is het voor de WTO en alle landen die daarbij aangestoten zijn.

[3:02:53] Dus wat is dan precies de inzet?

[3:02:55] Ik las ook over fossiele brandstofsubsidies en plasticvervuiling, dus ik zoek gewoon even naar wat nadere duiding van wat is dan de inzet op deze onderwerpen?

[3:03:08] Dank u wel.

[3:03:09] Dat was overigens uw laatste interruptie ook, zeg ik er.

[3:03:12] U bent er bewust van.

[3:03:12] Dat is goed.

[3:03:13] De voorzitter.

[3:03:15] Ik denk dat heel veel landen verschillen of het überhaupt wel op de tafel van de WTO thuis zou horen om te praten over de duurzaamheid, milieu en klimaat.

[3:03:23] Ik denk dat wij als Nederland dat wel belangrijk vinden met het oog op dat gelijke speelveld.

[3:03:28] Waarom we er pragmatisch naar kijken is omdat je toch met z'n allen daar uiteindelijk uit moet komen.

[3:03:34] Wij vinden het belangrijk dat we daar wel ook met elkaar de discussie over aangaan en zorgen dat onze bedrijven niet in een hele nadelige positie komen.

[3:03:44] Dus vandaar dat wij het wel op dit vlak, op dit platform willen bespreken graag met elkaar.

[3:03:50] Maar er zijn heel veel landen die dat absoluut niet willen.

[3:03:52] Dus dat is best wel een... Nou, dat wringt af en toe.

[3:03:56] Maar de inzet van Nederland is wel degelijk om daar ook binnen de WTO wel die afspraken met elkaar over te gaan maken.

[3:04:02] En ja, als dat gaat lukken is er nog weer een tweede natuurlijk.

[3:04:05] En over de brandstof subsidies, de fossiele subsidies en het tegengaan van plastic vervuiling, is het vooral om tot resultaten te komen in de lopende gesprekken rond het afbouwen van de fossiele brandstof subsidies en plastic vervuiling.

[3:04:21] Het gaat erin wel vooral om informatie uitwisseling tussen landen, maar dat lijkt misschien niet zo heel ambitieus, maar dat is binnen het krachtenveld van de WTO op dit moment wel het meest haalbare.

[3:04:34] Dat was het wat mij betreft voor de WTO, voorzitter.

[3:04:37] Dank u wel.

[3:04:38] Dan komen we nu bij het blokje over.

[3:04:40] Blokje over.

[3:04:40] Succes, nog wel redelijk wat vragen.

[3:04:42] Ja, er kan alle kanten op.

[3:04:45] Mevrouw Kreuger, GroenLinks, PvdA.

[3:04:46] Over de CSDDD en de ruimte die deze lidstaten biedt.

[3:04:51] Kijk, er ligt nu een politiek akkoord.

[3:04:55] Ik denk dat daar een aantal zaken in zitten die wij belangrijk vinden, zoals de risicogebaseerde benadering.

[3:05:00] Die is teruggebracht in de CSDDD.

[3:05:02] Ik weet niet wat het volgende kabinet daarvan vindt, maar dit kabinet is er ook voorstander van om het zuiver en lastenluw te implementeren, dus zonder nationale koppen.

[3:05:15] Het klimaatplan waar mevrouw Kreuger over had, zit niet meer in CSDD.

[3:05:20] Het zou ook niet het idee zijn van dit kabinet om dat dan als extra kop op de regelgeving met elkaar te gaan afspreken.

[3:05:28] Maar goed, u weet ook waar dit kabinet staat in demissionaire status en er komt een nieuw kabinet aan.

[3:05:34] Maar ik denk dat voor onze bedrijven het gelijke speelveld wel zo belangrijk is dat je dit gewoon niet allemaal koppen op Europese regelgeving zou moeten zetten.

[3:05:44] Dan de heer Hogeveen van Jaar 21.

[3:05:48] Die wil het CAI afstoffen.

[3:05:50] Dat is de Comprehensive Agreement on Investment met China.

[3:05:54] Ik denk dat het belangrijk is te benoemen dat die economische en handelsrelatie met China best complex is.

[3:06:02] We zitten natuurlijk met de veiligheidskant.

[3:06:04] Aan de andere kant is er ook wel een handelsrelatie natuurlijk.

[3:06:07] Dus, nou, u kent de drieslag promote, protect en partner.

[3:06:12] Ik denk dat dat ook belangrijk is.

[3:06:13] We moeten niet meer naïef zijn.

[3:06:15] Ik denk dat dat ook heel belangrijk is in dit beleid.

[3:06:19] Die drieslag blijft belangrijk.

[3:06:22] Ja, en ik vind het ook niet zo nuttig om hier nu te zeggen of ik het de operatuur vind om dat nu weer af te stoffen.

[3:06:26] Dat lijkt me echt wel aan een nieuw kabinet om dat te gaan beoordelen of ze dat zouden willen.

[3:06:32] Ja of nee.

[3:06:34] U heeft een interruptie van de heer Oogenveen.

[3:06:37] Ik begrijp het antwoord van de staatssecretaris.

[3:06:39] Het concrete CAI-afstof gaat misschien wat ver, maar het lijkt me wel nuttig om ook in de Raad, of in ieder geval in het Europese verband, te kijken waar de mogelijkheden liggen.

[3:06:54] om, zoals de UK en Canada onlangs hebben gedaan, om toch te kijken waar openingen liggen met China en waar kansen liggen.

[3:07:03] Zeker ook als je de speech van de premier kijkt van China in Davos, waar zij ook juist aangaven open te staan voor verdere onderhandelingen, ook om handelsrelaties juist te verbeteren en marktoegang te verbeteren.

[3:07:17] Dus wellicht is dat een alternatief.

[3:07:20] De staatssecretaris.

[3:07:21] Ik denk dat het wel degelijk belangrijk is om ook die relatie op alle verschillende fronten wel lopende te houden, waarbij er wel een goede balans moet zijn tussen de verschillende elementen die ik al noemde.

[3:07:35] En ik denk dat veiligheid wel een steeds belangrijkere plek daarin ook inneemt.

[3:07:39] Het is ook zeker zo dat wij zelf de samenwerking met China er ook wel in bekijken.

[3:07:47] Nederland heeft daarom ook gesprek met China over economische samenwerking en wezenschaps- en innovatiemogelijkheden.

[3:07:53] Dat gebeurt onder andere in het Joint Economic Committee.

[3:07:55] Dus het is wel zo dat die gesprekken wel plaatsvinden.

[3:07:58] En ik denk ook wel dat het belangrijk is om dat wel te blijven doen.

[3:08:02] Maar nogmaals, daarin niet naïef te zijn en ook wel degelijk op dat soort zaken rekening te houden met de veiligheidsaspecten.

[3:08:10] Dan ga ik van China naar Friesland.

[3:08:13] Dat is misschien een hele grote stap.

[3:08:16] CDA was blij dat ik met de gedeputeerde economische zaken in Friesland gesproken heb en ook gekeken heb van nou, hoe kunnen nou die economische missies ook meer voor het Friese bedrijfsleven ingezet worden?

[3:08:28] Ik denk dat dat belangrijk is, dat we ook kijken naar andere regio's om te zien of we die kunnen stimuleren en ook hoe het makkelijker maakt om bijvoorbeeld met handelsmissies mee te gaan.

[3:08:37] We hebben ook een trade en innovatie

[3:08:39] NL-netwerk, waarin ook samengewerkt wordt met de regionale ontwikkelingsmaatschappij.

[3:08:43] Ik denk dat dat belangrijk is.

[3:08:44] En dat geldt zeker niet alleen voor Friesland.

[3:08:47] Ik denk dat dat ook voor andere regio's in Nederland geldt.

[3:08:50] Ik was gisteren nog in Arnhem bij de bedrijvendag van de ambassadeursconferentie en daar met Oost-NL ook over gesproken.

[3:08:56] Dat ging vooral over technologische start-ups en scale-ups en hoe we dat ook nog meer via het postenetwerk, de relaties naar het buitenland kunnen leggen om die stap ook te maken.

[3:09:07] Nou ja, dat dat ook voor andere regio's geldt.

[3:09:10] Dus ik zou ook zeggen, alle roms, zorg gewoon dat je ook die export taak ook goed oppakt.

[3:09:18] En waar wij kunnen, zullen wij daarbij bij helpen als buitenlandse zaken.

[3:09:24] En dat roept een interruptie op van mevrouw van Ark.

[3:09:27] Ten eerste moet ik zeggen dat u natuurlijk de provincienaam veel beter uitspreekt, dat ik dat zou kunnen doen.

[3:09:35] Maar mijn vraag is eigenlijk van, herkent u ook dat dat best wel versnipperd is, zeg maar, het aanbod via die ROMs, die regionale ontwikkelingsmaatschappij is het, denk ik.

[3:09:47] Herkent u dat ook, dat het eigenlijk niet overal hetzelfde is en mogelijk zelfs met name in de regio's

[3:09:54] eigenlijk niet conform wat we zouden willen qua niveau.

[3:09:59] Staatssecretaris?

[3:10:02] Ik denk enerzijds dat ik zie wel dat er verschillen zijn.

[3:10:06] Ik zie ook wel dat sommige regionale ontwikkelingsmaatschappijen misschien iets meer het been bij zouden moeten trekken.

[3:10:12] Het gaat er ook wel om van wat voor type bedrijfsleven is.

[3:10:14] Wat is de vraag daar?

[3:10:15] Natuurlijk, wij proberen dat wel zo goed mogelijk onder de aandacht te brengen.

[3:10:21] Maar we hebben ook met bijvoorbeeld de gedeputeerde in Friesland afgesproken om eens te kijken van nou, wij geven ze aan welke handelsmissies hebben en

[3:10:27] kunnen jullie dan gewoon een aantal bedrijven bij ons aanleveren die daarbij zouden passen, zodat we wat meer een proactieve houding daarin krijgen.

[3:10:36] En ik denk dat dat ook de manier zou zijn.

[3:10:39] En ik vind het belangrijk dat we de regionale ontwikkelingsmaatschappijen ook stimuleren om in dat trade and innovative, hoe heet die nou?

[3:10:46] Dat netwerk met handel en innovatie, dat die daar ook een belangrijke rol in spelen en dat ook de ROMs van elkaar kunnen leren hoe ze dat op een nog actievere manier kunnen doen dan dat ze nu al doen.

[3:11:00] Dan had mevrouw van Ark van CDA ook nog een vraag over de combitracks.

[3:11:04] De voortgang daarvan, er zijn 22 combitracks.

[3:11:08] Bij een paar van die combitracks is de voortgang minder gezien de lastige marktontwikkelingen.

[3:11:14] Het lijkt me eigenlijk goed, want het is best wel een uitgebreid verhaal wat ik dan zou moeten doen over wat er bij de ene combitrack is en wat er bij de andere combitrack misschien wel heel goed gaat.

[3:11:24] Ik denk dat het een hele goede aanpak is en misschien kan ik daar gewoon afspreken dat we daar schriftelijk kort even op terugkomen om te zeggen van nou een beetje een beeld schetsen van hoe de situatie is met de combitracks.

[3:11:35] Zou de staatssecretaris ook een termijn kunnen opgeven?

[3:11:37] Kunnen we dat in het verslag doen?

[3:11:40] Nee, dat is snel.

[3:11:42] Nou, andere termijn.

[3:11:45] Nou, zullen we binnen een maand doen?

[3:11:48] Binnen een maand.

[3:11:48] Het staat genoteerd.

[3:11:50] Ja.

[3:11:51] Dan had mevrouw Teunissen van Partij voor de Dieren nog een vraag over de komende maatregelen tegen handel met illegale Israëlische nedersettingen.

[3:12:00] Van afgelopen zomer heeft het kabinet gekeken naar of we binnen EU deze maatregelen in gang gezet zouden kunnen worden.

[3:12:07] Dat draagvlak was daar niet voldoende over.

[3:12:10] Het kabinet heeft ook al aangegeven druk te werken aan de nationale maatregelen.

[3:12:15] Ik moet wel zeggen dat dat best complex is en dat we dit ook wel zo gevuldig wilden doen, zodat het ook uitvoerbaar en handhaafbaar is.

[3:12:22] Momenteel zijn de wetgevings- en uitvoeringstoetsen in afronding.

[3:12:25] Ik kan nog niet precies zeggen wat dan de tijdlijn wordt en hoe snel daarna dan ook een besluit over zou kunnen vallen, maar er wordt wel voortvarend aan gewerkt.

[3:12:37] Dan tot slot, denk ik, een laatste vraag.

[3:12:43] En het gaat over Mozambique.

[3:12:46] Ik moet wel zeggen, het staat hier niet op de agenda.

[3:12:48] We hebben er natuurlijk ook al regelmatig over gesproken.

[3:12:54] Er zijn twee polissen, een exporteurspolis en een financieringspolis.

[3:13:00] Vanaf februari 2021 bent u daar ook al over geïnformeerd.

[3:13:04] We hebben ook een tijdlijn aangegeven in de brief van 1 december, waar u er uitgebreid over bent geïnformeerd.

[3:13:10] De exporteurspolis loopt door omdat er geen nieuw afwegingsmoment in zit en omdat het een juridisch bindend contract is.

[3:13:22] De andere polis is de financieringspolis.

[3:13:25] Daar zou een heroverweging over plaatsvinden, maar de projectleider van het LNG-project in Mozambique heeft op 24 november 2025 laten weten af te zien van het door Nederland verzekerde aandeel in de financiering van het project.

[3:13:38] En tot besluitvorming over de aanpassing van de financieringspoling is het niet gekomen vanwege het besluit van Total.

[3:13:45] Dat was het wat mij betreft, voorzitter.

[3:13:47] Heel veel dank.

[3:13:49] Het was inderdaad niet helemaal aan de orde van het debat, dus ik wil daar één interruptie aan besteden, mevrouw Teunissen, en dan wil ik dit onderwerp laten voor het is en dan de heer Bambenka.

[3:13:57] Mevrouw Teunissen.

[3:13:58] Dat is goed, voorzitter.

[3:13:59] Ja, er is natuurlijk wel een nieuwe aanleiding geweest, namelijk dat het project weer aan het aangevangen is en dat Nederland dus nog steeds die exporteurspolis doorzet.

[3:14:09] En dan zie ik alleen maar het kabinet zeggen ja, we kunnen dat vanwege het contract niet ontbinden.

[3:14:13] En dan denk ik ja, maar dan is er toch iets mis met de criteria.

[3:14:16] Want er is net een rapport van Klingendaal waaruit mensenrechten schendingen, milieuschade blijken.

[3:14:22] En dan gaan we toch door met die exporteurpolis.

[3:14:24] Dus is daar echt niks aan te doen?

[3:14:26] Dat is mijn vraag.

[3:14:27] De staatssecretaris.

[3:14:30] Ja, we hebben volgens mij in de brief van begin december, 1 december, zijn we daar ook uitgebreid op ingegaan.

[3:14:39] Ja, als je een juridisch contract hebt en er zit geen heroverweging in, dan is er een juridisch contract.

[3:14:44] Dus ja, ik zie geen mogelijkheden om daar nu dan achteraf iets aan te veranderen, zeg maar.

[3:14:53] De heer Bamenga.

[3:14:54] Voorzitter, ik heb volgens mij nog twee interrupties, maar ik wilde gewoon nog een laatste interruptie gebruiken om de staatssecretaris nog bedanken voor de samenwerking, aangezien wij geen tweede termijn hebben.

[3:15:07] Dus dat wil ik bij deze doen en dank je in ieder geval ook voor de inzet.

[3:15:12] Hoewel we niet altijd op één lijn zitten, zeker niet als het gaat om, nou ja, wellicht wat harder aanspreken van

[3:15:19] Van bijvoorbeeld inderdaad de Emiraat heb ik wel gezien dat de staatssecretaris bereid was om bijvoorbeeld Sudan en Kongo echt op het agenda, Europese agenda te houden en te zetten.

[3:15:29] En ook op gebied van handel hebben we volgens mij ook mooie dingen gedaan in die korte tijd dat de staatssecretaris daar heeft gezeten.

[3:15:35] Dus dank daarvoor en heel veel succes voor het vervolg, laten we zo zeggen.

[3:15:41] Collegiaal verbranden gewoon interrupties voor dankwoorden.

[3:15:45] Dat gebeurt niet vaak.

[3:15:48] Zo kan het ook.

[3:15:49] Laten we daar een voorbeeld aan nemen.

[3:15:51] Superdank aan de staatssecretaris.

[3:15:52] Ik heb één toezegging genoteerd.

[3:15:55] Dat is dat de staatssecretaris

[3:15:57] Zal de Kamer binnen een maand informeren over de voortgang van de 22 combi-tracks?

[3:16:03] Dat is juist.

[3:16:05] Verder geen toezeggingen.

[3:16:07] Er was ook geen vooraankondiging gedaan voor een twee minuten debat, dus dat kan ook deze week niet meer plaatsvinden.

[3:16:12] Dat hoeft ook niet per se.

[3:16:13] Dan wil ik de staatssecretaris en haar ondersteuning van harte danken voor haar tijd en mijn collega's voor hun inbreng.

[3:16:19] Dank u wel.