Vrouwengezondheid

[0:00:00] Opende vergadering.

[0:00:01] Welkom allemaal bij het commissiedebat vrouwengezondheid.

[0:00:05] Ik verzoek ook degene op de tribune even gaan beginnen.

[0:00:10] Dank u wel.

[0:00:11] Orde, wou ik zeggen, maar zo streng zal ik niet zijn vandaag.

[0:00:14] We hebben een goede opkomst aan de zijde van de Kamer.

[0:00:17] Staatssecretaris van Harte, welkom.

[0:00:19] Iedereen die dit debat volgt hier of live via het scherm van Harte, welkom.

[0:00:24] De volgende fracties geef ik zo het woord.

[0:00:26] Om te beginnen met mevrouw Vliegend Hart, GroenLinks Partij van de Arbeid.

[0:00:29] Daarnaast mevrouw Dobbe, SP-fractie.

[0:00:32] De heer Klaassen, Groep Markenzauer.

[0:00:35] Mevrouw Paulusma, D66.

[0:00:36] de heer Krul, CDA, mevrouw Van Brenk, 50PLUS, de heer Bevers, VVD-fractie, en mevrouw Meijer, PVV-fractie.

[0:00:44] Vier minuten spreektijd.

[0:00:46] Ik zet de interrupties nu op vier zijden van de Kamer, maximaal.

[0:00:50] We zitten echt met een eindtijd, dat is wat het is.

[0:00:53] En u kent mij als voorzitter, als er wat ruimte is, dat ik daar niet al te streng zal zijn.

[0:00:57] Dus als u de interrupties ook een beetje binnen de dertig seconden houdt en gewoon een vraag stelt, dan zal ik wat coulant omgaan met de vier.

[0:01:04] Ik begin bij de fractie van GroenLinks Partij van de Arbeid, mevrouw Vliegendhard.

[0:01:09] Aan u het woord.

[0:01:11] Voorzitter, één op de vier vrouwen leidt aan adenomeose, een aandoening die leidt tot hevige menstruaties, onvruchtbaarheid, miskramen en vroeggeboorten.

[0:01:21] En gemiddeld duurt het elf jaar voordat vrouwen een diagnose krijgen.

[0:01:24] En nog altijd is er geen passende behandeling in ontwikkeling.

[0:01:28] En dit is geen uitzondering, het is een patroon.

[0:01:30] Eén van de vele vrouwenproblemen dat structureel te weinig prioriteit krijgt.

[0:01:34] En dat terwijl vrouwen en de samenleving dagelijks de gevolgen en kosten dragen.

[0:01:39] En daarom ben ik blij dat dankzij vele vrouwen in en buiten deze ruimte eindelijk een nationale strategie vrouwengezondheid ligt.

[0:01:47] Eindelijk de zo nodige erkenning en actie.

[0:01:50] Maar die blijdschap sloeg snel om in teleurstelling.

[0:01:53] Die strategie bestaat namelijk

[0:01:56] Uit nauwelijks vijf pagina's.

[0:01:58] Er is geen financiering en het leunt vooral op bestaan initiatieven.

[0:02:01] Een grote groepen vrouwen blijft onzichtbaar.

[0:02:04] Vrouwen van kleur, vrouwen met een laag inkomen en queerpersonen, terwijl zij juist degene zijn die extra hard geraakt worden door gezondheidsongelijkheid.

[0:02:14] Aandacht, aandacht, aandacht.

[0:02:15] Dat is het motto van de staatssecretaris.

[0:02:18] En ook, gelukkig, is er aandacht in het coalitieakkoord voor vrouwengezondheid.

[0:02:21] En het mag duidelijk zijn, die aandacht is ontzettend belangrijk.

[0:02:25] Maar met aandacht alleen lossen we dit probleem niet op.

[0:02:28] En ik verwachtte ook van deze minderheidscoalitie dat ze ervoor zorgen dat deze strategie geen lege huls blijft, maar daadwerkelijk leidt tot verandering.

[0:02:37] En dat vraagt wat mij betreft om een langdurige aanpak met meetbare doelen, voldoende financiering en een duidelijk kartrekkende rol van het ministerie.

[0:02:47] En tot nu toe is het onduidelijk of de staatssecretaris die verantwoordelijkheid wil nemen.

[0:02:51] Dus daarom vraag ik haar welk advies geeft zij haar opvolger over de rol en verantwoordelijkheid van het ministerie in deze strategie?

[0:02:58] En experts zijn duidelijk.

[0:03:00] Als we nu de verantwoordelijkheid nemen en nu investeren, kunnen we binnen tien jaar enorme stappen zetten.

[0:03:07] En dan voorkomen we dat tienduizenden vrouwen zich ongehoord en ongezien voelen.

[0:03:11] En noodgedwongen rondlopen met onverklaarde klachten.

[0:03:15] Of noodgedwongen zoeken naar alternatieve zorg, omdat de reguliere zorg tekort schiet.

[0:03:20] En juist daarom is het cruciaal dat vrouwen structureel worden betrokken bij beleid.

[0:03:25] Vrouwengezondheid verbetert alleen als vrouwen worden gezien als gelijkwaardige partners.

[0:03:30] In Engeland laat een succesvolle strategie zien hoe dat kan.

[0:03:34] Met patiëntenpanels, openbare consultaties en verplichte terugkoppeling over wat met de inbreng is gedaan.

[0:03:41] Dus mijn vraag is dan ook, is de staatssecretaris bereid om die stem van de vrouwen structureel te verankeren in deze strategie en hoe wil zij dat gaan doen?

[0:03:49] En voorzitter, laten we ervoor zorgen dat de meisjes die nu opgroeien niet zoals hun moeders jarenlang ongezond hoeven te leven en te strijden voor ze serieus genomen worden.

[0:04:00] En de onderzoeken zijn helder.

[0:04:01] Deze investering betaalt zich drie dubbel en dwars terug in lagere zorgkosten, minder leed, minder uitval en maatschappelijke winst.

[0:04:10] En voorzitter, ik sprak eerder al over vrouwen die extra hard geraakt worden door gezondheidsongelijkheid.

[0:04:16] En nog steeds zijn er jaarlijks honderden vrouwen die in Nederland wonen en werken, maar onvoldoende toegang hebben tot abortussorg.

[0:04:23] Simpelweg omdat de financiering niet geregeld is.

[0:04:25] En dat wel reproductieve rechten echt een rantvorder zijn voor goede vrouwengezondheid.

[0:04:31] En waar financiering voor Oekraïense vrouwen in 2022 gelukkig snel opgelost werd,

[0:04:36] Er wordt over abortussorg van onverzekerden al jaren gesproken, maar vooral doorgeschroven en verantwoordelijkheid weggewezen.

[0:04:43] En dat terwijl we dat doen, worden steeds meer vrouwen de dupe.

[0:04:47] Tijdens mijn werk hoorde ik de meest schrijnende verhalen.

[0:04:50] Bijvoorbeeld van een dakloze vrouw die uit wanhoop een suïcidepoging deed, omdat ze geen toegang kreeg tot de abortus die ze verdiende en die zij nodig had.

[0:04:58] Maar ook verhalen van vrouwen die uit pure nood abortusmedicatie op de zwarte markt kochten, met alle medische risico's van dien.

[0:05:06] En voorzitter, dit raakt aan een fundamenteel mensenrecht.

[0:05:09] Het recht op gezondheid en lichamelijke autonomie.

[0:05:13] En dit probleem is niet ingewikkeld.

[0:05:14] Het is oplosbaar door de financiering van abortussorg voor onverzekerden onder te brengen bij de CHK-regelingen, zoals ze dat ook doen bij andere noodzakelijke zorg.

[0:05:23] Mijn vraag aan de staatssecretaris, hoe reflecteert zij hierop?

[0:05:27] Deelt zij deze zorgen?

[0:05:28] En is het met mij eens dat abortusopnemen in de CHK-regeling dé oplossing is om te voorkomen dat niet nog meer vrouwen noodgedwongen voor abortus in onveilige omstandigheden moeten kiezen?

[0:05:40] Dank u wel.

[0:05:40] En volgens mij het einde gekomen van uw inbreng.

[0:05:43] Ik had al een interruptie genoteerd van mevrouw Van Brenk en mevrouw Paulusma.

[0:05:48] Eerst 50 plus.

[0:05:50] Ja, voorzitter, over het mooie betoog van de collega van PvdA GroenLinks over beschikking van vrouwen over hun eigen lichaam.

[0:06:04] We hebben recent een dag gehad over vrouwenbesnijdenis.

[0:06:10] dat dat nog steeds gebeurt in Nederland bij meisjes die meegenomen worden op vakantie, waar dat gebeurt.

[0:06:18] Ik zou eigenlijk ook wel willen weten hoe de P van de A GroenLinks hierin staat en of dit niet ook veel prominenter verankerd zou moeten worden in de nationale vrouwengezondheid.

[0:06:37] GroenLinks P van de A?

[0:06:38] Allereerst denk ik dat het belangrijk is... Er zijn witte vlekkenanalyses gedaan door de NVOG samen met Women Inc.

[0:06:46] En mijn voorstel zou echt zijn om te starten waar we de grootste winst kunnen behalen.

[0:06:50] En dat is bij die vrouwspecifieke zorg.

[0:06:52] En daar liggen de plannen, liggen de problemen klaar.

[0:06:54] Dus daar zou ik allereerst mee beginnen.

[0:06:56] Maar ik ben het natuurlijk zeker eens met u dat meisjebesnijdenis een probleem is en waar we echt prioriteit aan moeten geven.

[0:07:04] En ik denk, als verloskundige heb ik zorg verleend aan vrouwen, hier in Therese vrouwen, waar ook veel besnijdenis plaatsvindt.

[0:07:13] En daar heb ik gezien dat een gelijkwaardige sprek aangaan met vrouwen, met toekomstige ouders, dat dat een ontzettend belangrijk instrument is om ook die besnijdenis, meer kennis, die besnijdenis te voorkomen.

[0:07:24] Dus absoluut eens dat er prioriteit naar moet.

[0:07:27] Ik vind ook zeker dat we daar moeten kijken naar goede, passende maatregelen op verschillende vlakken.

[0:07:33] Paulus, maar?

[0:07:35] Ja, dank u wel.

[0:07:36] En ook goed dat mevrouw Vliegendhart zegt we moeten focus aanbrengen, maar dan ben ik ook wel benieuwd naar wat voor haar dan, laten we drie noemen, de drie belangrijkste onderdelen zijn, ofwel in deze agenda of in de agenda van mevrouw Vliegendhart zelf, die aangepakt zouden moeten worden de komende periode.

[0:07:53] Dank.

[0:07:54] Nou, wat ik zei, we hebben een hele duidelijke wit-vlekken-analyse liggen.

[0:07:58] Er liggen heel duidelijk de gaten.

[0:08:00] Ik zou zeggen, laten we die experts volgen, die heel duidelijk laten zien, dit zijn de eerste stappen.

[0:08:05] Dus begin met die vrouw-specifieke gezondheid.

[0:08:08] En ik laat het aan de staatssecretaris en het ministerie om dan te kiezen van, nou, waar kunnen we het snelst op inschieten?

[0:08:13] En laten we gelijktijdig, vind ik wel heel belangrijk, niet alleen maar die vrouw-specifieke aandoeningen kijken, maar ook die vrouw-sensitieve onderwerpen.

[0:08:20] Maar volgens mij kan dat hand in hand met elkaar.

[0:08:23] Dank u wel.

[0:08:24] En dan kom ik bij de volgende spreker, dat is mevrouw Dobbe van de SP-fractie.

[0:08:30] Dank je wel, voorzitter.

[0:08:31] En ik begin met het verhaal van Angel.

[0:08:33] Angel is 38 jaar oud en had elke maand opnieuw pijn en zware, heftige menstruatiebloedingen.

[0:08:40] Ze kon dan niet naar het werk en s'nachts moest ze de wekker zetten om niet door te lekken.

[0:08:45] Door de vele ziekmeldingen is ze haar baan kwijtgeraakt.

[0:08:48] Er is niet altijd voldoende geld nu om maandverband te kopen.

[0:08:51] Ze was vaak duizelig, viel soms flauw en Angel had deze klachten al sinds haar twintigste.

[0:08:56] En de huisarts stuurde haar naar de psycholoog.

[0:08:59] Ze kreeg verschillende behandelingen die niet werkten en uiteindelijk bleek ze in totaal 20 myomen in haar baarmoeder te hebben.

[0:09:06] Samen zo groot als een kleine voetbal.

[0:09:09] En myomen zoals bij Angel komen bij meer dan 40% van alle vrouwen voor.

[0:09:13] En uit onderzoek van Women Inc blijkt ook dat investeren in vrouwengezondheid in Nederland

[0:09:18] 7,6 miljard euro kan opleveren.

[0:09:21] En met het verhaal van Angel kun je je dat goed voorstellen, want hoeveel leed en hoeveel kosten zouden er bespaard zijn gebleven als zij gewoon direct goed een diagnose had gekregen en behandeld zou zijn.

[0:09:31] En ook als de diagnose bij Angel eerder zou zijn gesteld, dan had het myoma verwijderd kunnen worden toen ze nog klein waren en dan was ook al dit leed niet nodig geweest.

[0:09:39] En daarom zijn we wel heel blij dat er nu gehoor is gegeven aan de vele vragen vanuit de samenleving, de vrouwen die zich hiervoor hebben ingezet en ook vanuit de Kamer zich hiervoor hebben ingezet om hier een nationale strategie vrouwgezondheid eindelijk te hebben.

[0:09:55] Maar we missen wel een aantal dingen en dat is een understatement, want deze strategie is wel heel kort en het is vooral een opsomming van dingen die we al doen.

[0:10:03] En er zit geen geld bij.

[0:10:05] Er zit geen budget bij.

[0:10:07] En er is budget nodig voor meer onderzoek naar oorzaken, naar behandeling, naar medicijnen en bijwerkingen, naar budget voor aanpassing voor curriculum en onderwijs, voor bijscholing.

[0:10:17] Daar is gewoon ook geld voor nodig.

[0:10:19] Voor maatschappelijke acceptatie van vrouwengezondheid.

[0:10:21] En is de staatssecretaris het daarmee eens?

[0:10:24] Wij dienen ook een amendement in bij de begroting van VWS die in ieder geval voor dit jaar extra middelen regelt om deze strategie op te starten.

[0:10:30] En als partijen mee willen doen, overigens daarbij van harte welkom.

[0:10:34] Wij pleiten ook voor een langetermijnstrategie in plaats van voor slechts vijf jaar, want vrouwengezondheid blijft ook na die vijf jaar belangrijk, en dit ook zo in de werkplannen te verwerken.

[0:10:45] En is de staatssecretaris bereid om dat te doen?

[0:10:48] En ik wilde nog vragen naar de poli voor vrouwspecifieke aandoeningen in Amsterdam-UNC.

[0:10:54] We zijn daar langs geweest.

[0:10:55] Het levert hele goede resultaten op met zeer snelle diagnose, toegankelijke zorg.

[0:11:00] En de kosten van het spreekuur komen nu voor de werkgever.

[0:11:03] En ik vroeg mij af, is de staatssecretaris bereid om te kijken welke rol de zorgverzekeraars hierin kunnen spelen?

[0:11:09] En welke mogelijkheden zijn er om op meer plekken dit soort spreekuren te realiseren als het zo succesvol is?

[0:11:16] Een op de zeven vrouwen in Nederland krijgt ooit borstkanker.

[0:11:20] En bevolkingsonderzoek en vroegtijdig opsporen van borstkanker redt vrouwenlevens.

[0:11:25] Maar op steeds meer plekken verdwijnt de onderzoeksbus voor borstkanker.

[0:11:28] In Zutphen verdween de borstenbus in 2024, waardoor vrouwen nu naar Deventer moeten.

[0:11:34] De opkomst van het bevolkingsonderzoek in Zutphen is gedaald van 70% naar 60%.

[0:11:39] Een petitie, ook gesteund door de SP, om de borstenbus terug te brengen naar Zutphen is bijna duizend keer getekend.

[0:11:45] En er mogen geen locaties voor borstkankeronderzoek sluiten.

[0:11:48] De borstenbus in Zutphen moet ook terug en gaat de staatssecretaris zich daarvoor inzetten.

[0:11:54] Dan, na veel maatschappelijke druk is nu eindelijk het besluit genomen om vrouwen met dicht borstweefsel toegang te geven tot een MRI bij het bevolkingsonderzoek borstkanker.

[0:12:05] Maar dat door aanbestedingsregels uit Europa het tot 2030 duurt, totdat dit deels is geregeld, is onacceptabel.

[0:12:14] Want vrouwen hebben nu die zorg nodig.

[0:12:17] Vrouwen moeten nu een diagnose krijgen.

[0:12:19] En de vrouwen die nu geen diagnose kunnen krijgen door deze vertraging, die komen onnodig in gevaar.

[0:12:24] En vrouwen die dicht borstkleerweefsel hebben, moeten dit ook gewoon weten, in plaats van dat ze dit niet zouden mogen weten.

[0:12:31] En ze moeten zo snel als mogelijk een MRI krijgen.

[0:12:33] En hoe gaat de staatssecretaris ervoor zorgen dat dit eerder wordt geregeld en dat dit voor alle vrouwen die dit nodig hebben beschikbaar komt?

[0:12:40] Dank u wel, voorzitter.

[0:12:43] Dank u wel.

[0:12:43] Dat vraagt een interruptie.

[0:12:45] Mevrouw van Brenk, richting de SP.

[0:12:48] Ja, voorzitter.

[0:12:51] Mevrouw Dobbe maakt een opmerking over de zorgverzekeraars en in de nota wordt ook gezegd dat nog niet aangesloten partijen, nou ja, dat daarmee samengewerkt wordt en er worden ook zorgverzekeraars genoemd.

[0:13:04] En dat vond ik nogal bijzonder.

[0:13:07] Als we toch praten over vrouwengezondheid en dat de zorgverzekeraars daar zo

[0:13:15] vreemde rol in spelen.

[0:13:16] Je zou toch denken dat passende zorg, dat dat prioriteit moet zijn, ook voor zorgverzekeraars.

[0:13:21] Ik ben benieuwd hoe de SP er tegen aankijkt.

[0:13:26] Dank u wel.

[0:13:26] En excuus, ik zag dat mijn microfoon nog aan stond.

[0:13:29] Dank u wel voor de vraag.

[0:13:30] Er valt natuurlijk veel te zeggen over de rol van zorgverzekeraars.

[0:13:33] En wij vinden daar ook wat van, op de manier waarop het zorgverzekeringsstelsel nu werkt.

[0:13:39] Wat ik wel belangrijk vind, kijk, we hebben in Nederland verzekerde zorg.

[0:13:42] En zorg die voor vrouwen belangrijk is.

[0:13:45] om snel een diagnose te kunnen krijgen en om te kunnen overleven, die zou gewoon verzekerd moeten zijn wat ons betreft, zonder eigen risico, omdat je daar altijd een extra belemmering voor die zorg opwerpt.

[0:13:57] En wat interessant is, denk ik, aan die poli die nu het Amsterdam UMC doet,

[0:14:01] is dat zij een manier hebben gevonden om toch door net wat meer tijd te nemen heel veel vrouwen te zien die heel lang, heel lang, net zoals Angel, want daar komt dit voorbeeld ook vandaan, die heel lang rondlopen met klachten, maar toch door gespecialiseerde zorg naar de tijd voor te nemen dat ze toch die diagnose kunnen stellen waar die vrouwen al zo lang op wachten.

[0:14:23] en daar ook een behandeling voor bij weten te krijgen, voor zover die behandeling natuurlijk nu beschikbaar is.

[0:14:29] En dat vond ik daar heel mooi om te zien.

[0:14:31] En dan denk ik, als dat gebeurt, dan moet het natuurlijk niet afhankelijk zijn van een goedwillende werkgever.

[0:14:37] Dan moeten we ook kijken of we dat op de een of andere manier kunnen krijgen, zodat meer vrouwen daar gebruik van kunnen maken.

[0:14:42] Daarom ook mijn vraag richting de staatssecretaris.

[0:14:45] Dank u wel.

[0:14:46] Dan zijn we gekomen bij de volgende spreker, de heer Klaassen namens Groep Markushouwer.

[0:14:50] Uw woord.

[0:14:51] Ja, dank u wel.

[0:14:53] Zonder goede data is goede zorg toeval, voorzitter.

[0:14:56] Voor te veel vrouwen is dat helaas realiteit.

[0:14:58] 90 procent loopt langer dan een jaar met onverklaarbare klachten.

[0:15:02] Vrouwen worden tot 66 procent vaker misgediagnosticeerd.

[0:15:05] En 80 procent van de patiënten met onverklaarbare klachten is vrouw.

[0:15:10] De nationale strategie vrouwengezondheid verdient erkenning als kompas dat initiatieven bundelt, maar er zit geen budget bij, meetbare doelen zitten er niet bij, harde uitvoeringsgaranties zijn er niet bij en blijft de vrij blijvend voor een probleem van deze omvang.

[0:15:25] Ontzettend simpele vraag, gaan de vrouwen hier dan echt beter van worden?

[0:15:29] Er is een duidelijke seksengebonden zorggeloof.

[0:15:32] Vrouwen worden later gediagnosticeerd, zijn ondervertegenwoordigd in onderzoek en krijgen vaker gemiste of vertraagde diagnoses.

[0:15:38] Aandoeningen als endometriose, PCOS, endomiose, vrouwspecifieke hart- en vaatziekten, autoimmuunziekten en overgangsgelachten vragen om structurele aandacht.

[0:15:48] Om de zorg voor vrouwen echt te verbeteren zijn, wordt ons bedrijf drie dingen nodig.

[0:15:52] Ten eerste, snellere en betere diagnostiek.

[0:15:55] Harde normen voor wachttijden en doorlooptijden, regionale transparantie, seksspecifieke richtlijnen en snelle inbedding van artificial intelligence en digitale beslisondersteuning.

[0:16:05] Niet als pilot, maar als standaard.

[0:16:07] Ten tweede, gerichte investeringen in diagnostiek.

[0:16:10] Diagnostiek bepaalt tot 70% van klinische beslissingen, maar kost relatief weinig geld.

[0:16:15] Toch ontbreekt in deze strategie expliciet budget voor vroege diagnostische innovatie en in vitro diagnostiek.

[0:16:22] Wij pleiten voor een apart, meetbaar budget om de zorggeloof te verkleinen.

[0:16:25] Ten derde, de juiste prioriteiten.

[0:16:28] Aandacht voor gender en LHBTIQ-plussensitiviteit, 5,3 miljoen begroot, en de taakopdracht gender en gezondheid, 4,05 miljoen euro begroot, mag niet ten koste gaan van concrete medische verbetering voor biologische vrouwen die nu ondergediagnosticeerd blijven.

[0:16:45] Biologisch geslacht moet leidend zijn in onderzoek en richtlijnen waar het medisch relevant is.

[0:16:50] Dat is puur wetenschappelijk noodzakelijk en niet ideologisch bedoeld, voorzitter.

[0:16:55] Tegen de achtergrond van coalitieakkoord dat zorguitgaven omlaag wil, worden keuzes dus urgent.

[0:17:01] Bij schaarste moeten we focussen op de grootste gezondheidswinst voor de grootste aantal vrouwen.

[0:17:06] Dat vraagt om scherpe prioriteiten en geen stapeling van ambities.

[0:17:11] Tot slot, bewustwording en netwerken zijn waardevol, maar vervangen geen klinisch bewijs.

[0:17:16] Translationeel en klinisch onderzoek, vooral diagnostisch, moet een zwaardere plek krijgen.

[0:17:21] Daarom nog deze drie vragen aan de staatssecretaris.

[0:17:25] Hoe is de 15 miljoen euro uit het Zon- en Weerprogramma Vrouwspecifieke Gezondheid verdeeld tussen onderzoek en netwerk en bewustwording?

[0:17:32] Hoe wordt de 4,05 miljoen euro in de taakopdracht Gender en Gezondheid precies verdeeld tussen de biologische seksen en genderaspecten?

[0:17:41] En welk deel van het budget in deze strategie is daadwerkelijk bestemd voor transflationeel en klinisch onderzoek met als o-merk diagnostisch onderzoek?

[0:17:50] En tenslotte, voorzitter, zou ik de staatssecretaris willen vragen of zij kan aangeven of er inmiddels een update is over de voortgang van de uitvoering van de motie die oproept tot maximale ondersteuning voor bevolkingsonderzoek Nederland, een kamerbrede motie, bij het inzetten van artificial intelligence in de borstkankerscreening binnen het domein ICT en zorg.

[0:18:08] Tot zover, voorzitter.

[0:18:12] Dank u wel.

[0:18:14] Dan zijn we gekomen bij de volgende spreek vanzij de Kamer.

[0:18:18] Mevrouw Paulusma namens D66.

[0:18:20] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:18:22] En ik ga een deel van mijn spreektijd gebruiken om de staatssecretaris te bedanken.

[0:18:27] En ik denk dat zij de wind van deze Kamer mee had op dit onderwerp als het gaat om vrouw gezondheid.

[0:18:32] Maar ze heeft het ook daadwerkelijk op de agenda gezet, mede ook door haar voorganger.

[0:18:37] Maar ik weet dat u er veel energie in gestoken heeft en dat wil ik u uitzonderlijk voor bedanken.

[0:18:42] En ik vind het ook echt jammer dat u naar een ander departement gaat, maar daar kunt u op emancipatie wellicht ook nog een heleboel

[0:18:49] betekenen, maar laten we dus, of althans ik wil beginnen met complimenten en mijn grote dank.

[0:18:54] En voorzitter, vrouwengezondheid, en dat zijn we met elkaar eens, is te lang een blinde vlek geweest in onze zorg.

[0:19:00] Te veel vrouwen lopen jarenlang rond met ernstige klachten, zonder erkenning, zonder diagnose en zonder passende behandeling.

[0:19:08] Dat geldt in het bijzonder, dat zeiden meerdere collega's ook al, voor vrouwssensitieve en vrouwsspecifieke aandoeningen, zoals cyclusstoornissen en endometriose.

[0:19:16] En voorzitter, die cijfers zijn confronterend.

[0:19:19] De gemiddelde tijd tot diagnose ligt tussen de zeven en de acht jaar.

[0:19:24] En voor vrouwen van kleur komt hier nog eens twee jaar bij.

[0:19:27] Vrouwen hebben vaak al vijf tot zes zorgverleners bezocht voor dat duidelijk wordt wat er aan de hand is.

[0:19:33] Minder dan 1 procent van het farmacologisch onderzoek is gericht op vrouwengezondheid, terwijl de ruime meerderheid van de vrouwen in haar leven te maken krijgt met één of meerdere aandoeningen waarvoor medicatie nodig is.

[0:19:46] En anders gezegd, we slikken te veel of te weinig qua dosering met alle gevolgen van dien.

[0:19:54] En dat heeft enorme gevolgen, voorzitter, voor gezondheid en welzijn, maar ook voor school, werk en economische zelfstandigheid.

[0:20:01] Vrouwspecifieke aandoeningen leiden aan toonbaar tot beperkt functioneren en een hoog ziektevoorzuim, bijvoorbeeld in de zorg.

[0:20:08] Daarmee raakt dit niet alleen vrouwen persoonlijk, maar ook onze arbeidsmarkt, onze zorgcapaciteit, onze economie en dus ook mannen.

[0:20:17] Wie vrouwengezondheid serieus aanpakt, pakt dus ook structurele capaciteitsproblemen aan, of het nu in de zorg is, het onderwijs of in andere sectoren.

[0:20:25] En voorzitter, ik wil dit ook concreet maken aan de hand van een persoonlijk verhaal van Viola.

[0:20:29] Zij had een goede fulltime baan, maar door extreem pijnlijke menstruaties en wekenlang hevig bloedverlies kon zij uiteindelijk nog maar twee dagen per week werken.

[0:20:38] Zij bezocht talloze zorgverleners, kreeg pijnstillers, maar geen antwoorden.

[0:20:43] Pas na geavanceerd onderzoek bleek er sprake van adenomyose.

[0:20:46] Ik had geoefend.

[0:20:48] Dat is een aandoening die bij ongeveer een kwart van de vrouwen voorkomt.

[0:20:52] Er bestaan nauwelijks behandelingen, er is weinig kennis en zelfs geen duidelijke richtlijn.

[0:20:56] Uiteindelijk reste haar alleen een baarmoederverwijdering.

[0:21:00] En dit, voorzitter, is geen uitzondering.

[0:21:02] Dit is het gevolg van jarenlange onderinvestering in kennis, diagnostiek en innovatie.

[0:21:08] En tegelijk, en mevrouw Dobbe refereerde er ook al aan, zien we dat gerichte aanpak wel werkt.

[0:21:13] Bij de triagepoli van het Amsterdam UMC krijgt 80% van de vrouwen al na één bezoek een diagnose.

[0:21:20] Klachten verbeteren sneller, vrouwen voelen zich gehoord en uitval op het werk neemt af.

[0:21:25] Dit schept een perspectief dat we met de juiste aandacht dus een hele grote impact kunnen maken.

[0:21:31] Voorzitter, in het coalitieakkoord staat de recht dat er een inhaalslag moet komen in vrouw-sensitieve en vrouw-specifieke zorg, met de belangrijke aandacht voor inclusieve zorg en geneesmiddelenonderzoek.

[0:21:42] D66 vindt dat we die inhaalslag moeten beginnen waar de impact het grootst is, bij cyclusstoornissen, adenomeose en myome.

[0:21:51] Hier is de kennisachterstand het grootst, de maatschappelijke schade enorm en de winst het allersnelst te behalen.

[0:21:57] En daarom vraag ik de staatssecretaris, is zij bereid om samen met partijen zoals InvestNL, Zon&W en andere subsidiegevers in gesprek te gaan hoe gerichte investeringen in frauwenspecifieke aandoeningen gestimuleerd kunnen worden, zodat we de juiste prioriteit krijgen binnen de investeringsagenda.

[0:22:13] door vrouwengezondheid eindelijk de aandacht te geven die het verdient, zorgen we ervoor dat vrouwen niet onnodig uitvallen en benutten we de enorme kansen voor betere, passende zorg, meer welzijn en een toekomstbestendige samenleving.

[0:22:27] Dank u wel.

[0:22:32] Ik ga het lijdje af, interrupties.

[0:22:35] GroenLinks PvdA als eerst.

[0:22:38] Ik ben ontzettend blij om te horen dat mevrouw Paulusma het zo ontzettend belangrijk vindt.

[0:22:42] Dat was natuurlijk gelukkig geen verrassing, want u hebt er heel erg aan gewerkt al die jaren dat die strategie er komt en dat het ook in het coalitieakkoord staat.

[0:22:49] Daar ben ik heel erg blij mee.

[0:22:50] Maar één ding mist er wat mij betreft in het coalitieakkoord en dat is de financiën.

[0:22:54] Dus ik ben heel benieuwd hoe mevrouw Paulusma het ziet om die ambitie zo neer te zetten om aan te willen werken.

[0:23:00] Maar ja, nu mist die financiering.

[0:23:02] Hoe ziet u dat?

[0:23:05] Dank voorzitter.

[0:23:05] We hebben gelukkig financiering tot 2030.

[0:23:08] Ook al vinden we dat de strategie wellicht te weinig pagina's heeft.

[0:23:12] Ik weet niet wie dat net zei, volgens mij mijn collega.

[0:23:15] En ik ben ook blij dat we het in het coalitieakkoord benoemd hebben, maar ook ruimte gelaten hebben.

[0:23:19] U zult mij zeer aan uw zijde vinden om, ik weet nog niet welke minister, maar

[0:23:24] wie van de twee dit ook in haar pakket krijgt, om ervoor te zorgen dat we ook de strategie voor na 2030 met elkaar A bepalen, maar ook kijken hoe we dat financieel kunnen organiseren.

[0:23:36] Waarbij ik ook wil zeggen, niet alles hoeft georganiseerd en gefinancierd te worden vanuit hier.

[0:23:43] Ik heb zelf ook lang in Groningen in het ziekenhuis gewerkt.

[0:23:46] Daar hebben zij zelf bewuste keuzes gemaakt om geld vrij te maken voor meer onderzoek naar vrouwspecifieke aandoeningen.

[0:23:52] omdat zij het belangrijk vonden.

[0:23:53] Dus wat mij betreft is dit een gezamenlijke financiële opdracht.

[0:23:56] Duidelijk.

[0:23:58] GroenLinks, even na, tweede instantie.

[0:24:01] Mevrouw Pauwelsma heeft het over die financiering tot 2030, maar als ik het goed, is dat de ZonMW-financiering die al voor dat de strategie vrouwengezondheid werd gelanceerd, dat die er al was.

[0:24:11] En dat gaat om eigenlijk een eerste onderzoek voor vrouwenspecifieke zorg, waarin ook experts zeggen, dat is eigenlijk niet genoeg, ook niet om die drie prioriteiten die u benoemd, te doen.

[0:24:20] Dus ik wil ook graag horen, nou, bent u bereid om ook vanuit de Kamer te werken om voor 2030 extra financiering

[0:24:27] hier aan toe te voegen om deze strategie.

[0:24:28] Daar ben ik zeker mee eens dat het niet alleen maar vanuit het ministerie moet komen die financiën, maar volgens mij is het heel duidelijk dat we wel een financiële push nodig hebben om het echt goed en structureel in te zetten.

[0:24:39] Ja, mevrouw Vliegenthard vindt mij altijd aan haar zijde als het gaat om dit onderwerp.

[0:24:44] Ik ben ook zeker bereid om ervoor te zorgen dat er meer tempo komt op resultaten, want ik denk, je kunt een zak geld klaarzetten voor iets wat nog gaat komen, maar dan zou ik wel graag willen weten waarop.

[0:24:55] Dus laten we zorgen dat er tempo en druk op dit onderzoek komt.

[0:25:00] We hebben volgens mij ook nog een begroting VWS, dus mevrouw Vliegenthard gaat mij vanavond geen financiële uitspraken ontlokken.

[0:25:08] Vrouw Dobbe.

[0:25:11] Daar komt-ie hoor.

[0:25:14] Nou, daar komt-ie.

[0:25:16] Nou ja, we hebben een amendement liggen voor die begroting VWS, dus ik hoop dat mevrouw Paulusma daar serieus naar wil kijken, want ik denk dat hier, er is wel financiering, maar ook de ambitie die wij hier allemaal met elkaar delen en de inhaalslag waar mevrouw Paulusma het zelf net over had, dat verdient denk ik wel meer dan de financiën die nu zijn toegekend aan deze strategie.

[0:25:37] Maar ik wilde eigenlijk iets anders vragen en dat ging over de... Ja, we noemen het maar de borstenbussen, de mobiele centra voor borstonderzoek.

[0:25:47] Er zijn er heel wat in Nederland, maar die worden wel afgebroken, omdat de financiering daarvoor ook stopt.

[0:25:53] En dat betekent dus ook dat de participatie voor bevolkingsonderzoek voor vrouwen met borstonderzoek daarmee ook afneemt.

[0:25:59] En kunnen wij mevrouw Paulus maar aan onze zijde vinden als we bijvoorbeeld...

[0:26:03] zeggen dat, noem maar wat, de borstenbus in Zutphen, of op andere plekken waar die is verdwenen, dat die terugkomt en dat we zorgen dat er geen andere plekken verdwijnen.

[0:26:15] Ja, dank voorzitter.

[0:26:17] Ik ga natuurlijk ook even reageren op de inleiding.

[0:26:22] Mevrouw Dobbekennende doet het altijd in twee delen.

[0:26:24] Kijk, ik doe niet voor niks ook de oproep aan de staatssecretaris om breder te kijken, ook met InvestNL onder andere.

[0:26:30] hoe kunnen we dit probleem nou adresseren?

[0:26:32] Want dit is niet alleen een vrouwenprobleem, dit is een mannenprobleem, dit is een probleem van de samenleving.

[0:26:38] Als wij uitvallen omdat we niet gezien, gehoord, geholpen, gediagnosticeerd worden, kost ons dat als samenleving te veel geld.

[0:26:44] Dus ik wil ook dat de staatssecretaris reflecteert op hoe kunnen we dit probleem nou groter maken dan VWS alleen?

[0:26:51] Want anders blijft het namelijk het vrouwenprobleem en daar zijn we niet mee geholpen.

[0:26:55] En ik zou ook wel op zoek willen naar een ander woord dan de borstebus.

[0:26:59] Volgens mij doet dat geen recht aan en de suggestie van rechts is ook niet een die ik overneem.

[0:27:06] Volgens mij doet dat geen recht aan de diagnostiek die hiermee uitgevoerd wordt.

[0:27:13] Ik ben wel heel erg ook zoekende.

[0:27:15] Hoe zorgen we er nou voor dat we op de juiste plek met de juiste mensen de juiste zorg verlenen en ook

[0:27:22] In het hele zorgveld, weet mevrouw Dobbe, hebben we te maken met schaarste van personeel.

[0:27:25] Laten we nou kijken hoe we dit bevolkingsonderzoek, en ik ga straks in een interruptie, kan ik alvast aankondigen, ook een vraag stellen over het bevolkingsonderzoek in het algemeen, de data-hack en de afname bij vrouwen om hier aan deel te nemen.

[0:27:37] Wat mij betreft is het passende zorg, juiste zorg op de juiste plek, met de mensen die daarvoor geëquipeerd zijn.

[0:27:42] En als er dan soms afwegingen gemaakt worden om ervoor te zorgen dat het op de ene plek wel heel goed gedaan wordt, dan kan ik me daar organisatorisch heel goed in vinden.

[0:27:52] Oké.

[0:27:53] Mevrouw van Brenk.

[0:27:55] Oh, nee.

[0:27:56] Wel, sorry.

[0:27:56] Nee, dat leek... Ik zag uw hand... Nee, oké.

[0:28:00] Mevrouw Dob, Tweede Instantie, zeker.

[0:28:02] Ja, dank u wel.

[0:28:02] Even... Want over het tweede punt... Kijk, de reden waarom... Tenminste, de reden die wordt gegeven door het verdwijnen van de borstenbus... Ik noem het toch maar even zo voor het gemak.

[0:28:15] Of lokale diagnostische centra op wielen, ja?

[0:28:19] In ieder geval de plek dichtbij, want daar gaat het natuurlijk over.

[0:28:24] Dat je dichtbij kan deelnemen aan bevolkingsonderzoek.

[0:28:27] De reden waarom dat afneemt is omdat er wordt verwezen naar personeelstekorten.

[0:28:32] Maar dan heb je aan de ene kant, op die andere plek heb je ook personeel nodig.

[0:28:35] Dus er komt daar meer druk op te staan.

[0:28:38] En aan de andere kant kan je oplossing dan ook zijn, we gaan voor een volle bak inzetten om te zorgen dat daar personeel wordt opgeleid, zodat we die plekken niet verliezen.

[0:28:45] Omdat je ziet dat het gewoon de deelname aan bevolkingsonderzoek doet afnemen.

[0:28:50] Dat hebben we ook gezien in Zutphen.

[0:28:51] En zou dat niet een betere strategie zijn als we kijken naar een oplossing voor personeelstekorten?

[0:28:57] Niet het wegnemen van plekken, maar het vullen van die plekken met personeel.

[0:29:04] Ik wacht toch op het knikje van de voorzitter.

[0:29:08] Ja, nou staat de commissie bekend op dit onderwerp dat we heel erg eens gezind zijn en elkaar ook vrij vriendelijk bejegenen.

[0:29:15] Maar dit laatste vond ik toch echt heel erg naïef van mevrouw Dolde, want we gaan het personeels tekort niet oplossen door te zeggen hier in deze ruimte.

[0:29:22] we gaan het personeelstekort oplossen, we knippen met onze vingers en morgen is er weer genoeg.

[0:29:27] We hebben te dealen met de capaciteit die we nu hebben en ik ben het heel erg eens bijvoorbeeld met de oproep van de heer Klaassen, laten we nou slim nadenken over diagnostiek en hoe we daar een versnelling in aan kunnen brengen.

[0:29:39] Ik heb

[0:29:41] Het lijkt al een eeuwigheid geleden, maar het was volgens mij mijn eerste Kamerperiode en dat is nog geen vijf jaar geleden.

[0:29:46] Ervoor gezorgd dat de HPV-zelftest er kwam.

[0:29:49] Dat was een manier om de drempel te verlagen voor vrouwen om thuis dit onderzoek te doen.

[0:29:54] Dat kan natuurlijk niet als het gaat om de diagnostiek rondom je borsten, maar we kunnen wel nadenken over slimmere manieren van het organiseren en het aanbod en het roepen.

[0:30:03] Eigenlijk dat je met het knippen van je vingers meer personeel kunt krijgen.

[0:30:07] Ja, dat station zijn we eigenlijk wel een beetje gepasseerd.

[0:30:12] Van Brenk, richting D66.

[0:30:16] Ja, voorzitter.

[0:30:17] We hebben recent een debat gehad over Long Covid, over de Pais-patiënten.

[0:30:28] En we zien dat ook daar meer vrouwen getroffen zijn door die ziekte.

[0:30:32] En we weten dat er expertisecentra zijn waar onderzoek gedaan wordt.

[0:30:38] Zou het niet ook een mooie gelegenheid zijn

[0:30:41] over slim nadenken gesproken om nog bij die expertisecentra nog eens de nadruk te zetten op kijk nou specifiek naar vrouwen bij het onderzoek.

[0:30:57] Hele interessante suggestie, want ik weet ook dat het meer vrouwen treft.

[0:31:04] Ik ben ook wel altijd een beetje huiverig om op de stoel van de onderzoeker te gaan zitten en te bepalen hoe het eruit moet zien.

[0:31:11] Ik vind dat dat niet onze rol is.

[0:31:13] Maar het is misschien wel iets om over na te denken.

[0:31:17] Zeker omdat het ook veel vrouwen treft die in de zorg werken.

[0:31:21] Waarbij ik ook, en dat maakt het heel ingewikkeld met alles rondom PICE, dit gaat ook tijd kosten.

[0:31:30] En dat is natuurlijk altijd een hele pijnlijke boodschap voor als het jezelf betreft.

[0:31:35] Maar ik denk dat dat wel de realiteit is.

[0:31:37] En ik wil hier wel over nadenken.

[0:31:41] En ik ben ook wel, ja, ik weet niet of dat mag, wel benieuwd wat de staatssecretaris daarvan vindt.

[0:31:45] De inbreng van mevrouw Van Brenk komt straks.

[0:31:50] Wellicht is dat ook een vraag.

[0:31:52] Oh, kijk.

[0:31:54] Via mevrouw Paulus maar een vraag gesteld, heel slim.

[0:31:58] Ik kijk even, mevrouw Paulus, u was aan het einde gekomen.

[0:32:01] Niet, wel.

[0:32:02] van uw inbreng.

[0:32:03] Ja, ik had keurig dank u wel gezegd, toch?

[0:32:05] Ja, nee, ik denk ik check even.

[0:32:06] Ja, helemaal goed, helemaal goed.

[0:32:08] Zijn we gekomen bij de volgende spreek van de zijde van de Kamer, dat is de heer Krul namens CDA-fractie.

[0:32:11] Voorzitter, allereerst sluit ik me helemaal aan bij de complimenten van mevrouw Poudersma aan het adres van deze staatssecretaris.

[0:32:17] Het voelt toch een beetje gek, want dit is ons laatste debat, denk ik zomaar, maar ook een beetje ons eerste debat, want hoewel deze staatssecretaris al wel over jeugd en sport gedebatteerd heeft in deze periode, is het eigenlijk de eerste keer dat we het gewoon hebben over

[0:32:29] Ja, de harde zorg, zeg maar.

[0:32:31] Maar dan is het wel een heel mooi onderwerp om mee af te sluiten, ook omdat deze staatssecretaris zich heel hard heeft ingezet voor dit onderwerp.

[0:32:37] En het is ook heel belangrijk dat we er vandaag over spreken, want er zijn talloze voorbeelden die laten zien hoe groot de impact is van onvoldoende kennis, onderzoek en bewustzijn over de verschillen tussen mannen en vrouwen.

[0:32:47] Een hartinfarct wordt bij vrouwen veel minder snel herkend.

[0:32:49] Verschillende soorten kanker, zoals blaaskanker, worden bij vrouwen vaak pas veel later ontdekt.

[0:32:55] En vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in klinische trials.

[0:32:58] Het zorgt ervoor dat Nederland in Europa, en schrik niet, op plek 25 van de 27 staat als het gaat om gezonde levensverwachting van vrouwen.

[0:33:06] 62 jaar.

[0:33:07] Er is dus enorm veel werk aan de winkel.

[0:33:10] Want dit is een positie die Nederland onwaardig is.

[0:33:13] En als je dan toch nog een economisch argument wil...

[0:33:15] Toegevoegd aan de argumenten die mevrouw Pausman gegeven heeft.

[0:33:18] Anderhalf miljoen vrouwen werken in de sector zorg en welzijn.

[0:33:22] 84 procent van de werknemers daar.

[0:33:25] Meer inzet op vrouwengezondheid is dus ook gewoon ontzettend belangrijk voor de zorg zelf.

[0:33:29] En het is goed dat er een nationale strategie vrouwengezondheid ligt die zich richt op meer onderzoek, op meer ondersteuning en meer bewustwording.

[0:33:37] Maar hij moet wel wat meer body krijgen.

[0:33:39] Het voelt toch alsof we een nietje door de lopende initiatieven hebben geramd en zeggen dit is onze strategie.

[0:33:45] En ik ga toch even citeren onder het kopje werkagenda.

[0:33:50] De basis voor deze agenda is gelegd door het consortium dat de urgentieanalyse uitvoerde met de oplevering van een wetenschappelijke, maatschappelijke en implementatieagenda eind 2024.

[0:34:00] Deze agenda's met geprioriteerde kennisvragen worden uitgewerkt en aangescherpt op basis van de thema's en doelstelling van deze integrale strategie.

[0:34:08] Los van het feit dat we van dit soort Haagse vaagtaal af moeten in strategieën,

[0:34:13] Snap ik ook gewoon niet wat er staat, voorzitter.

[0:34:15] Dus wanneer komt die werkagenda, wat komt daarin?

[0:34:18] Bevatten dat concrete doelen of een monitor?

[0:34:21] Dat lijkt mij handig om dat hier op te lossen met elkaar.

[0:34:23] Goed.

[0:34:24] Het zou vanzelfsprekend moeten zijn dat we in de aanpak ook de stem van vrouwen meenemen.

[0:34:28] Dat gebeurt in Nederland onvoldoende, maar in Engeland bijvoorbeeld wel.

[0:34:31] Daar heeft een grote, grootschalige consultatie plaatsgevonden onder meer dan 100.000 vrouwen over wat zij nodig hebben en belangrijk vinden als het gaat om vrouwengezondheid.

[0:34:39] Ziet de straatsecretaris ook iets om dat in Nederland te doen?

[0:34:42] Goed, voorzitter.

[0:34:44] Dan ook de aanpak die zich niet alleen moet richten op vrouw-specifieke aandoeningen, maar ook op vrouw-sensitieve aandoeningen.

[0:34:49] Dit zijn aandoeningen die zowel bij mannen als vrouwen voorkomen, maar bijvoorbeeld een heel ander beeld hebben of veel vaker bij vrouwen voorkomen.

[0:34:56] En wij vinden het belangrijk dat hier meer aandacht voor is, want dit soort sensitieve aandoeningen hebben een enorme maatschappelijke impact.

[0:35:03] Hoe krijgt dit uitwerking?

[0:35:05] Er is nu bijvoorbeeld een zon- en weeprogramma met budget voor onderzoek naar vrouw-specifieke aandoeningen.

[0:35:10] Maar wat is er eigenlijk op vrouw-sensitieve aandoeningen?

[0:35:12] Neem bijvoorbeeld migraine.

[0:35:13] In Nederland lijden ongeveer 2,5 miljoen mensen hier aan, maar het komt veel en veel vaker voor bij vrouwen dan bij mannen het geval.

[0:35:20] Het zorgt voor een ernstige beperking in het dagelijks functioneren, zoals hart- en vaatziekten.

[0:35:25] Vrouwen ervaren vaak andere, minder duidelijke klachten, bij bijvoorbeeld een hartinfarct.

[0:35:30] Vrouwen hebben daardoor een hogere kans op een verkeerde of vertraagde initiële diagnose.

[0:35:34] En dit kan zelfs dodelijke gevolgen hebben.

[0:35:36] Een aantal vragen, voorzitter.

[0:35:37] Is de staatssecretaris bereid om in de werkagenda concrete acties op te nemen ten aanzien van frauwensensitieve aandoeningen zoals migraines en hart- en vaagziekten?

[0:35:46] Kan de staatssecretaris aangeven waarom het niet gelukt is om tot overeenstemming te komen over een vergoeding voor M-Galiti voor episodische migraine, terwijl dit bij Jovië wel gelukt is.

[0:35:57] Dan nog een ander punt, voorzitter.

[0:35:59] Voor mensen die zijn genezen van kanker bestaat de zogeheten schone lei regeling, die het makkelijker maakt om bijvoorbeeld een overlijdensrisicoverzekering af te sluiten.

[0:36:06] En dat is belangrijk, omdat ook mensen die genezen zijn van kanker weer volwaardig mee moeten kunnen doen.

[0:36:11] We zien in de praktijk dat de overlevingskansen ook steeds groter worden voor bijvoorbeeld jonge mensen.

[0:36:16] En in 2025, en dat is heel erg laat, pas in 2025, is borstkanker hier aan toegevoegd.

[0:36:23] We hebben hier twee vragen over.

[0:36:24] Zijn er signalen dat de termijnen als het gaat om borstkanker verkort kunnen worden?

[0:36:28] En zo ja, wanneer gaat het gebeuren?

[0:36:29] En wat is er gedaan met de aanbeveling van het Nederlands Kankercollectief om ook te kijken of de regeling kan worden uitgebreid naar andere verzekeringen, zoals arbeidsongeschiktheidsverzekering?

[0:36:39] Tot slot, voorzitter.

[0:36:41] En ik sluit me aan bij de vraag van mevrouw Dobbe op dit punt.

[0:36:44] Het is ongelooflijk belangrijk dat eind 2025 de staatssecretaris bekend heeft gemaakt dat het mogelijk is voor vrouwen met zeer dicht borstweefsel een extra MRI-scan te krijgen, maar dat dat pas in 2030 kan, is voor ons echt veel te laat.

[0:36:58] Kan dat versneld worden, voorzitter?

[0:36:59] En de Kamer is daar vast bereid bij te helpen.

[0:37:01] Voor zover.

[0:37:02] Dank u wel.

[0:37:04] En dan zie ik een interruptie van mevrouw Dobbe.

[0:37:09] Ja, dank u wel.

[0:37:10] Ik wil eigenlijk het CDA dezelfde vraag stellen over de borstebus.

[0:37:15] Want die verdwijnt op steeds meer plekken en we zien bijvoorbeeld in Zutphen, dat heb ik net ook al gezegd, dat de deelname van bevolkingsonderzoek daardoor afneemt.

[0:37:25] En dat is problematisch, want we willen juist niet dat het afneemt, we willen dat het toeneemt.

[0:37:29] Het moet niet van 70 naar 60 procent, het moet van 70 naar 80, 90, 100 procent.

[0:37:33] En hoe kijkt het CDA daarnaar?

[0:37:36] En zouden we daar niet veel meer ook vanuit de Kamer op moeten sturen door te zeggen dat die toegankelijkheid dichtbij van bevolkingsonderzoek, dat we die plekken niet moeten laten verdwijnen, maar dat die juist in stand moeten blijven en dat als ze zijn verdwenen en dat het effect heeft gehad, ook het negatieve effect heeft gehad, dat ze gewoon terug moeten komen?

[0:37:55] Ja, voorzitter, met het eerste deel van de vraag van watop ben ik het wel eens.

[0:37:59] Dus als je bijvoorbeeld constateert dat door de toegankelijkheid van bevolkingsonderzoek de drempel voor deelname hoger wordt, dus het aantal mensen wat je bijvoorbeeld in Zutphen ziet lager is, dan moet je nadenken hoe je dus toch ervoor kan zorgen dat die groep die dus eigenlijk niet meer deelneemt, deel kan nemen.

[0:38:15] Maar met de oplossing ben ik het niet eens.

[0:38:17] Want als je kijkt naar Zutphen, daarvoor heeft het Nederlandse bevolkingsonderzoek heel duidelijk gezegd, wij hebben niet meer het personeel om overal die mobiele diagnostische centra te kunnen runnen, dus moeten wij keuzes maken in schaarste.

[0:38:29] Dan zou ik het veel interessanter vinden, hoe kan je er nou voor zorgen dat je...

[0:38:34] via zo'n gemeente ervoor zorgt dat die vrouwen die dus moeilijk die drempel overgaan dus toch naar Deventer kunnen komen.

[0:38:40] Dat vind ik een veel interessantere richting dan zeggen ja als we er maar geld tegen aangooien dan kunnen al die bussen blijven want ja we kunnen meer mensen opleiden voor bevolkingsonderzoek maar dan zijn we ze ergens anders in de zorg kwijt.

[0:38:52] Dus eerste deel ja, tweede deel hoe we daar precies komen daar zijn de SP en CDA denk ik wat minder snel voor eens.

[0:39:02] Even checken, ja.

[0:39:04] Ja, dank u wel.

[0:39:04] Kijk, ik vind het toch een beetje makkelijk.

[0:39:08] U kunt nou niet meer reageren, maar dat had ik net met mevrouw Paulus maar ook.

[0:39:13] Dat het alsof het personeelstekort niet het resultaat is van beleid.

[0:39:17] Alsof het personeelstekort iets is wat wij niet kunnen oplossen.

[0:39:21] Alsof het personeelstekort iets is waar wij geen invloed op hebben hier in de Kamer.

[0:39:24] Natuurlijk hebben wij daar wel invloed op.

[0:39:26] Je moet daarin keuzes maken.

[0:39:28] Het is geen natuurwet dat er een tekort aan mensen is die nu in de zorg werkt.

[0:39:32] Dat is ook het gevolg van beleid.

[0:39:34] Je kan ook beleid voeren om te zorgen dat het personeelstekort wordt opgelost of dat je het in ieder geval verschuift naar de plekken waar het het hardst nodig is.

[0:39:42] En ik zou zeggen een plek waar je ziet dat het zo effectief is.

[0:39:45] een laagdrempelige borstenonderzoek dichtbij, waarvan we ook zien dat als het is verdwenen, dat het een negatief effect heeft op deelname van bevolkingsonderzoek, dat we zeggen, daar gaan we kijken naar hoe we dat personeelstekort kunnen oplossen, in plaats van dat we allerlei andere manieren gaan bedenken die niet aangetoond effectief zijn, dit was aangetoond effectief, allerlei andere nieuwe dingen moeten gaan bedenken om te kijken of we dit op een andere manier kunnen oplossen.

[0:40:08] En daar zou ik toch een reflectie op willen, want dat raakt natuurlijk ook wel een bredere discussie over het personeelstekort.

[0:40:15] Daar hebben wij natuurlijk wel degelijk invloed op.

[0:40:18] Ja voorzitter, ten principale vind ik het juist gemakkelijk om te zeggen dat de arbeidsmarkt een soort beleidsmatige keuze is.

[0:40:28] De belangrijkste oorzaak is gewoon de demografie.

[0:40:31] En de demografie is in die zin, nou het is geen natuurverschijnsel, maar ook iets waar wij hier in deze zaal toch wat minder invloed op hebben dan misschien zouden willen, anders dan mensen misschien langer laten werken.

[0:40:41] Maar daar zijn ook niet alle partijen even groot voorstander van.

[0:40:44] Feit blijft dat ik het veel belangrijker vind om na te denken hoe kan je nou in schaarste, als je weet dat die schaarste er is en dat bevolkingsonderzoek Nederland met schaarste kant en dus nadenkt oké hoe kunnen we concentreren dat bevolkingsonderzoek wel blijft bestaan en toegankelijk blijft op een manier dat je zo min mogelijk mensen eigenlijk ziet afhaken.

[0:41:04] Hoe kan je er dan voor zorgen dat die groep die je dus kwijtraakt, die die drempel van Zutphen en Deventer te groot vindt, toch nog kan bereiken?

[0:41:11] En ik denk dat daar slimmere manieren zijn dan zeggen nee, als het allemaal blijft zoals het was, met nieuwe mensen of met meer geld of hoe we dat ook oplossen, dan denk ik dat we uiteindelijk het niet houdbaar houden met elkaar.

[0:41:26] Dus veel liever ga ik nadenken over slimme oplossingen.

[0:41:29] Dan denken dat we het personeelsproblemen kunnen oplossen met beleidsintensivering.

[0:41:34] Ik denk dat dat helaas gewoon niet kan.

[0:41:38] Check.

[0:41:41] Niet buiten het microfoon.

[0:41:43] De heer Klaassen, interruptie.

[0:41:45] Ik ben op zoek naar een haakje, want we hebben het over... Ik weet niet welk woord we nu bedacht hadden, maar het was borstebus.

[0:41:50] Wat is het geworden uiteindelijk?

[0:41:52] Ik weet het niet.

[0:41:52] Mobiele diagnostische centra.

[0:41:54] Mobiele diagnostische centra voor mama-ca-screening en borste-screening.

[0:42:00] Maar ik heb het net gegoogled.

[0:42:01] Beide geven dezelfde uitleg, dus het is niet...

[0:42:03] Nee, maar het is ook, zoals ik heb gezegd, de Nationale Kankeragenda om die de Oncologische Agenda noemen.

[0:42:08] Dat is een beetje welke connotatie je hebt bij bepaalde woorden.

[0:42:12] Maar we hadden dus... Als je mensen wil bereiken, zijn er natuurlijk een heleboel innovaties aan de gang.

[0:42:21] En volgens mij hebben we daar te weinig over, ook op dit onderwerp.

[0:42:25] Bijvoorbeeld, ik noem maar een voorbeeld de CT-DNA-detectie.

[0:42:29] Dat je, zeg maar, het tumor-DNA kunt detecteren in bloed of in slijmvliezen.

[0:42:37] Dat kunnen mensen thuis zelf opvangen en insturen.

[0:42:43] En dan heb je ook een screening.

[0:42:44] Dat is heel dicht in de buurt.

[0:42:45] Dus mijn vraag eigenlijk is, als we zouden moeten kiezen, vraag ik aan meneer...

[0:42:53] Kunnen we dan niet beter investeren in dit soort technologieën, zeker voor de langere termijn, om kosten te besparen, maar ook personeel te kunnen besparen.

[0:43:04] Dat die elders worden ingezet in bijvoorbeeld een borstenbus of mobiele dingen waar allemaal mensen naartoe moeten.

[0:43:11] Ja, nou eens.

[0:43:12] Kijk, de vorige minister van VWS die maakte een soort totempaal van AI, wat ik heel overdreven vond.

[0:43:22] Maar hier zit wel ook een kans in.

[0:43:23] Ik heb een regio die bij de heer Klaassen bekend is.

[0:43:27] Vorige week nog gesproken met Parkstad, waar ze in de ziekenhuizen daar een heel hoog percentage no-shows hebben.

[0:43:33] en waar ze middels AI, Philips runt daar een pilot, eigenlijk heel goed kunnen voorspellen waar die no-shows vandaan komen en met één extra herinnering het aantal no-shows met meer dan 15 of 10 procent naar beneden kon brengen.

[0:43:48] Dus ook dat soort technologieën zijn hier, als je nou weet,

[0:43:51] in welke wijken de kans kleiner wordt dat mensen participeren aan het volksonderzoek door bijvoorbeeld zo'n drempel als moeten reizen, dan zou je met een interventie, denk ik, ook kunnen kijken of je op die manier toch die participatie weer omhoog krikt.

[0:44:06] Ik vind dat soort innovatieve technologieën heel erg interessant.

[0:44:09] Ik ben ook benieuwd hoe de staatssecretaris daarnaar kijkt en zie daar veel meer heil in op de lange termijn voor de houdbaarheid van de zorg dan alleen maar meer personeel.

[0:44:17] Ja, dan komen we bij de volgende spreker.

[0:44:21] Vrouw van Brenk namens 50PLUS, aan u het woord.

[0:44:24] Dank voorzitter.

[0:44:25] It's a man's world.

[0:44:26] De wereld draait om mannen.

[0:44:27] De gezondheidszorg draait om mannen.

[0:44:29] Zij zijn de maatstaf van de werking van het lichaam.

[0:44:32] Nog iedere dag worden vrouwen door de zorg in de steek gelaten, worden hun klachten niet serieus genomen, is er onvoldoende kennis

[0:44:40] over de werking van het vrouwenlichaam bij artsen en tijdens de opleiding van artsen.

[0:44:45] Zorgverzekeraars geven geen prioriteit aan de vrouwengezondheid en het is bizar dat pas in 2025 een nota nationale strategie vrouwengezondheid het levenslicht zag.

[0:44:58] Want de cijfers zijn keihard.

[0:44:59] Vrouwen leven gemiddeld 25% langer in slechtere gezondheid dan mannen.

[0:45:04] Ze krijgen vaker verkeerde of te late diagnoses.

[0:45:07] En hun medicatie is dikwijls nog ontwikkeld en onderzocht op de lichamen van jonge gezonde mannen.

[0:45:13] En dat gaat al vele decennia zo.

[0:45:15] Het is een ingesleten patroon bij de totstandkoming van geneesmiddelen.

[0:45:20] Bovendien geloven artsen vrouwen minder snel als ze pijn of andere klachten melden.

[0:45:25] En dit alles zorgt niet alleen voor gezondheidsproblemen en de gezondheidsachterstelling van vrouwen, maar ook, het werd net al gezegd, economische schade.

[0:45:34] Maatschappelijke kosten zijn jaarlijks zo'n 12,6 miljard euro aan verloren arbeidsproductiviteit.

[0:45:41] En ik vind het mooi dat er een virtueel kenniscentrum is gestart

[0:45:44] Netherlands Women's Health Research and Innovation Center, prachtig, waar artsen, wetenschappers en beleidsmakers samenwerken.

[0:45:51] Maar hoe breed bekend is dit kenniscentrum?

[0:45:55] En het onderzoek richt zich specifiek op vrouwen aandoeningen.

[0:46:00] Het werd net al genoemd endometriose, de menopause, maar ook op ziektes die bij vrouwen net iets anders lopen.

[0:46:06] Hart- en vaatziekten en botziekten en ook mentale gezondheid en invloed en gevolgen van huiselijk geweld krijgen de aandacht.

[0:46:15] Voorzitter, iedere vrouw krijgt minstens één keer in haar leven te maken met die aandoeningen, zoals ziekelen, stoornissen, bekkenbodemklachten en overgangsproblemen.

[0:46:25] Dus het is genoeg reden om daar aandacht aan te besteden.

[0:46:29] En de impact op werk, het is net al door heel veel mensen genoemd, de overgang, menstruatie, dat heeft heel veel effect.

[0:46:37] En het is eigenlijk heel vreemd als je bedenkt dat het groot nieuws is, als onze recente olympisch kampioen Jutta Leer dan zegt dat menstruatie prestaties kan beïnvloeden, dat dat groot nieuws is.

[0:46:49] Eigenlijk heel gek.

[0:46:51] Snelle herkenning zou jaarlijks een schatting, het werd net al gezegd, 7,6 miljard aan baten opleveren.

[0:46:57] Vrouwen verdienen tijdig en passende zorgen en ondersteuning te ondervangen.

[0:47:02] Dus wat ons betreft is het heel vreemd, ik noemde het net al, dat bij aangesloten partijen die een rol kunnen spelen, die

[0:47:11] nog niet aangesloten zijn, worden zorgverzekeraars genoemd.

[0:47:15] Hoe moet ik dat nou rijmen met passende zorg?

[0:47:18] Kan de staatssecretaris dat toelichten?

[0:47:22] Maar liefst één op de drie vrouwen krijgt last van een vorm van dementie.

[0:47:27] tegen 1 op de 7 bij mannen.

[0:47:29] En deels kan dat verklaard worden door het feit dat vrouwen ouder worden dan mannen, maar er zijn ook aanwijzingen dat daar biologische factoren zijn.

[0:47:38] En volgens Alzheimer Nederland gaan vrouwen sneller achteruit dan mannen.

[0:47:42] En het is niet duidelijk waar dat door komt.

[0:47:44] En ik wil graag een reflectie van de staatssecretaris.

[0:47:47] Wat doen we hiermee?

[0:47:48] Want het gaat echt om forse aantallen.

[0:47:51] En dan misschien wel de meest cruciale vraag, is vrouwengezondheid nu echt een nationale prioriteit?

[0:48:00] Want we hebben toch gezien hoe er omgegaan is met vrouwen met een dicht borstweefsel.

[0:48:05] We vertellen niet dat het bestaat, we vertellen niet dat u het heeft en we trekken er jaarlijks nog geen geld vooruit.

[0:48:12] Dat betekent dat er jaarlijks 110 vrouwen sterven omdat het niet tijdig is gezien.

[0:48:18] Hoe staat het met de planning voor deze vrouwen?

[0:48:21] Moeten zij echt nog wachten tot 2030 voordat zij een MRI-scan krijgen?

[0:48:27] En al met al denk ik dat er een cultuuromslag nodig is om dit alles te bereiken.

[0:48:33] Ook daar moet aandacht voor zijn.

[0:48:35] En voorzitter, ik wil de initiatiefnemers van het virtuele kenniscentrum

[0:48:38] Janine Roeters van Lennep, Geert Vink en Hanneke Takkeberg bedanken en ik sluit af met een uitspraak die zij deden.

[0:48:46] Een probleem van vrouwen is uiteindelijk een probleem van iedereen.

[0:48:50] Dank u wel.

[0:48:54] Dank u wel.

[0:48:55] Een interruptie van de heer Klaassen.

[0:48:58] Ja, voorzitter, want ook de 50PLUS noemt onderwerpen die vrouwspecifiek zijn, seksespecifiek zijn.

[0:49:08] En toch, ik noemde het net in mijn bijdrage, gaat er ongeveer 10 miljoen euro niet naar die

[0:49:14] ...seksenspecifieke aandoeningen, waar we tot nu toe wel allemaal over spreken.

[0:49:18] Ik ben nog niet bekend met het standpunt voor 50PLUS als het daarover gaat.

[0:49:22] Hoe kijkt 50PLUS naar het feit dat er 10 miljoen euro... ...naar gender- en LHBTQ-sensitiviteit gaat... ...en naar taakopdracht, gender en gezondheid?

[0:49:32] Wat niks te maken heeft met alle onderwerpen die we tot nu toe hebben gezegd.

[0:49:36] Ik was een beetje benieuwd hoe 50PLUS daarin zit.

[0:49:40] Voorzitter, laat duidelijk zijn, als wij in de coalitie zouden hebben gezeten en aan de knoppen hadden gezeten, dat zitten we niet.

[0:49:49] Maar dan hadden we vast andere prioriteiten gesteld, kan ik wel zeggen.

[0:49:57] Dank u wel.

[0:49:57] En dan zijn we gekomen bij de volgende spreker en dat is de heer Bevers namens de VVD.

[0:50:02] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:50:04] In 1490

[0:50:07] Om even actueel te zijn, maakt Leonardo da Vinci zijn wereldberoemde tekening die de ideale lichaamsverhoudingen van de mens toont, ingeschreven in een cirkel en een vierkant.

[0:50:17] En deze mens van Vitruvius, genoemd naar de gelijknamige Romeinse architect, staat echter beter bekend als de Vitruvius-man.

[0:50:26] Want Vitruvius, die overigens leefde van 85 tot 20 voor Christus, om het nog actueler te maken, die ging namelijk niet in op de verschillen tussen man en vrouw, maar beschreef slechts een mannelijk lichaam.

[0:50:38] En nu is de medische wetenschap niet begonnen bij of door Leonardo da Vinci, maar de man en zijn lichaam als uitgangpunt voor verder wetenschappelijk onderzoek is in de eeuwen daarna de standaard gebleven.

[0:50:49] Pas eind jaren zestig begin jaren zeventig van de vorige eeuw gaf met name de vrouwenbeweging een aanzet tot meer bewustwording over vrouwen en hun gezondheid.

[0:50:58] En het is nog niet zo lang geleden dat het besef is ingedaald dat ziektes zich bij vrouwen anders manifesteren en het vrouwenlichaam anders reageert op behandelingen en medicijnen.

[0:51:09] Maar dat inzicht beperkte zich zeker in het begin nog tot met name de reproductieve gezondheid en voorplantingsgeneeskunde, conceptie, zwangerschap en geboorte en veel minder over de vrouw specifieke aandoeningen.

[0:51:21] En het is nog geen 25 jaar geleden dat professor Angela Maas in 2003 startte met een specifiek spreekuur voor vrouwen met hartklachten.

[0:51:31] Laat ik duidelijk zijn, de VVD denkt dat er de nodige stappen gezet moeten worden om dit onacceptabele verschil te verkleinen.

[0:51:38] Ik weet dat de staatssecretaris hiervan doordrong is, ik heb ook op een andere manier met haar samengewerkt, en met de werkagenda werk wil gaan maken van de betere gezondheid en zorg voor vrouwen.

[0:51:48] Ik begreep uit de brief die we gisteren mochten ontvangen, naar aanleiding van de recente werkkonferentie, dat de staatssecretaris voornemens is in de zomer in ieder geval de Kamer een vettere uitwerking van de werkagenda te presenteren.

[0:52:01] En ik wil de staatssecretaris vragen om toe te zeggen dat daar ook een goede financiële paragraaf bij zit, met name als het gaat om de periode na 2030, zodat wij daar als Kamer eventueel bij de begroting van 2027 nog verder op kunnen sturen.

[0:52:17] Dat brengt me gelijk bij de tweede vraag aan de staatssecretaris over de huidige nationale strategie vrouwengezondheid, die de basis vormt voor die werkagenda.

[0:52:26] Er is nogal wat kritiek, ook van maatschappelijke organisaties, over het ambitieniveau.

[0:52:31] Ook bij ons, overigens.

[0:52:32] Maar is de staatssecretaris zelf tevreden over dat huidige ambitieniveau?

[0:52:36] En heeft het ZON-MW-kennisprogramma vrouwspecifieke gezondheid, dat twee jaar geleden is gestart, nog tot nieuwe aanvullingen of verbeteringen geleid?

[0:52:45] Voorzitter, heel veel vragen zijn door de collega's al gesteld.

[0:52:48] Die ga ik niet herhalen.

[0:52:50] Ik wil één specifieke vraag stellen over een onderwerp, PTSS.

[0:52:57] Wij willen benadrukken dat de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties en seksueel geweld enorm belangrijk is, ook in het voorkomen van bepaalde lichamelijke en psychische klachten bij vrouwen, frauwensensitieve klachten.

[0:53:08] Veel slachtoffers ontwikkelen een vorm van PTSS.

[0:53:11] En kan de staatssecretaris aangeven of zij hierover ook contact heeft met bijvoorbeeld haar collega's op JNV als het gaat over dit onderwerp, met name ook in de keten van slachtofferhulp en of dat goed verloopt.

[0:53:25] En laten we niet vergeten dat mentale en fysieke gezondheid ook worden beïnvloed door de sociale gezondheid.

[0:53:30] De positie van meisjes en vrouwen in de samenleving blijft dus een belangrijk aandachtspunt.

[0:53:35] Ik heb begrepen dat deze staatssecretaris in haar toekomstige nieuwe functie ook emancipatie in haar portefeuille krijgt en ongetwijfeld blijft dat haar blijvende aandacht geven.

[0:53:47] De VVD staat natuurlijk ook voor de gelijkwaardige medische zorg voor vrouwen.

[0:53:51] Het is wel een illusie om te denken dat we een snelle inhaalslag kunnen maken, terwijl medisch onderzoek eeuwenlang primair op mannen gericht is geweest.

[0:53:59] Aandacht voor vrouw-specifieke aandoeningen moet en daarom een hoge prioriteit hebben en blijven houden.

[0:54:06] Gelukkig zijn verschillende partijen aan het samenwerken om deze kennisachterstand verder terug te dingen en onze gezondheidszorg voor vrouwen te verbeteren.

[0:54:13] We willen dat de staatssecretaris en haar eventuele opvolgster zich blijven inzetten om deze samenwerking waar nodig verder te ondersteunen.

[0:54:21] Dank u wel, voorzitter.

[0:54:23] Dank u wel.

[0:54:25] Helemaal vingers tegelijk.

[0:54:26] Ik begin bij de heer Klaassen.

[0:54:28] Ja, voorzitter, we hebben natuurlijk naar het coalitieakkoord gekeken en waarin de ouderzorg het wel moeilijk krijgt, volgens mij.

[0:54:38] Dat moeten we nog maar zien of dat daadwerkelijk gaat gebeuren.

[0:54:41] Maar één derde... Nee, laat ik het anders zeggen, één op de zeven mannen

[0:54:46] een op de drie vrouwen ontwikkelt dementie.

[0:54:51] Dat is 2,5 keer zo veel.

[0:54:52] En het vervelende ook nog is dat de kosten voor dementiezorg voor vrouwen ook 2,5 keer zo duur is.

[0:55:00] Waarschijnlijk komt dat, denk men, doordat dat hormonale oorsprong heeft dat vrouwen misschien eerder...

[0:55:10] dementie ontwikkelen en nog sneller achteruit gaan in die dementie.

[0:55:14] Dat betekent dus ook, als we daar iets aan willen doen, dus echt wel moeten investeren in die dementiezorg.

[0:55:21] Ik ben benieuwd hoe de VVD daar naar kijkt met coalitieprogramma momenteel in het achterhoofd.

[0:55:27] Nou kan dat ook zonder het coalitieprogramma in het achterhoofd want we hebben namelijk denk ik altijd ons hard gemaakt voor onder andere de nationale dementiestrategie waarin een aantal zaken zoals u die beschrijft ook nader onderzocht worden waar aandacht voor is en ik denk dat dat ook belangrijk is en belangrijk blijft.

[0:55:46] Het is zo dat dat altijd ook de aandacht heeft gehad.

[0:55:51] Ik denk ook van de coalitiepartners, maar die kunnen voor zichzelf spreken.

[0:55:55] Dus ik denk dat dat verder gaat.

[0:55:57] We hebben die aandacht voor de nationale dementiestrategie ook steeds uitgedragen.

[0:56:03] Dus ik denk dat dat doorloopt.

[0:56:05] Het is zeker een belangrijk onderdeel, maar ik geloof niet dat dat door het coalitieakkoord in gevaar komt.

[0:56:18] Even kijken, de heer Klaas vindt het enigszins niet.

[0:56:20] Dan ga ik naar mevrouw Vliegtuig en dan aan mevrouw Poudersma.

[0:56:25] Nou, ik ben natuurlijk heel blij om te horen dat de heer Beversen bij de begroting van 2027 wil kijken naar die financiële middelen die nodig zijn om van deze strategie succes te maken.

[0:56:33] En ik ben overigens ook blij dat we niet alleen maar met vrouwen zitten, maar ook met drie mannen die het belang zien van vrouw gezondheid, want dat zijn problemen en een eetje van allemaal.

[0:56:43] El en de.

[0:56:45] Met vier mannen.

[0:56:47] Ja ik wou je zeggen, het ligt eraan wat meer man.

[0:56:50] Dus gaat een bijdrage.

[0:56:52] Maar mijn vraag aan de heer Bevers is welke ambities en prioriteiten ziet de heer Bevers om de financiële middelen voor te gaan gebruiken en als eerste op in te zetten?

[0:57:01] Ik heb heel duidelijk gezegd dat ik verwacht, dat wordt dan de opvolgste van deze staatssecretaris, dat er bij de uitwerking van die werkagenda een stevig financiële paragraaf komt.

[0:57:13] Waarom?

[0:57:14] Dat is ook de reden waarom ik heel kritisch ben op het amendement van mevrouw Dobbe.

[0:57:18] We weten op dit moment nog niet wat er precies nodig is, waar de prioriteiten komen te liggen en hoeveel geld er voor nodig is.

[0:57:25] Ik vind dat je dat besluit pas kan nemen op basis van weten waar het kabinet mee komt, welke prioriteit het kabinet zelf gaat geven in de begroting en wat wij daar dan vervolgens inderdaad als Kamer van vinden.

[0:57:38] Dus ik denk dat het belangrijk is dat we die agenda uitgewerkt krijgen.

[0:57:43] Er zijn hier ook een aantal opmerkingen gemaakt over de stem van vrouwen in de ontwikkeling van die werkagenda en ik denk dat die heel essentieel is omdat

[0:57:50] Ja, bij het bepalen van die prioriteit, we daar met name ook goed naar moeten luisteren.

[0:57:55] Wij hebben daar allemaal, ik heb verschillende prioriteiten gehoord, maar ik denk dat het de zaak is dat we daar goed naar luisteren en op basis daarvan die prioriteiten er komen.

[0:58:07] Want heel eerlijk, ja, ik durf niet te zeggen wat het meest belangrijke is in de lijst van zaken die we met elkaar constateren.

[0:58:14] Dus ik vind dat echt een opdracht aan het kabinet.

[0:58:17] Ik vind dat het kabinet inderdaad dan vervolgens moet aangeven wat gaan we daar aan doen, ook financieel, en dat wij dan als Kamer bij die begroting van 2027 kunnen aangeven wij vinden dat voldoende of wij vinden het misschien niet voldoende.

[0:58:30] En dan kunnen we daar inderdaad op sturen.

[0:58:35] Ik zou dan wel via de heer Bevers aan de staatssecretaris willen vragen, we krijgen een werkagenda voor de zomer, maar het is voorlopig nog onduidelijk hoe die werkagenda eruit ziet, welke rol er aan het ministerie is, hoe dat ingevuld gaat worden, dus ik zou wel via de heer Bevers aan de staatssecretaris willen vragen, daar krijgen wij dan wel, voldoende dat overzicht, zodat we in het najaar daadwerkelijk wel dan die financiële

[0:58:58] inzicht hebben en het op de Kamer kunnen sturen, want ik ben bang dat we dan weer niet de prioriteit, toch weer niet de goede punten hebben en we eigenlijk hetzelfde antwoord krijgen en dan toch die stap in 27 niet maken.

[0:59:09] Via mij, ik ben het met u eens, dus ik kan die vraag door.

[0:59:16] Zuiver dat u dat even doet.

[0:59:17] Mevrouw Paulus.

[0:59:22] Ja, we hebben wel een hele nieuwe variant van debatvoeren.

[0:59:25] Smaakt naar meer, voorzitter, zou ik zeggen.

[0:59:29] Maar de heer Beefs maakt een opmerking waar ik gewoon en het is misschien een kleine zijstraat op dit debat, maar ik ben er gewoon heel nieuwsgierig naar, want hij maakt een heel terecht punt over PTSS ontstaan bij huiselijk geweld en of seksueel geweld, als ik hem juist citeer.

[0:59:44] En dat is natuurlijk

[0:59:46] afschuwelijk.

[0:59:46] Dat is een trauma dat vrouwen heel vaak hun hele leven bijblijft en waar een heleboel therapie vaak niet afdoende voor is.

[0:59:56] Nou zijn er hele interessante onderzoeksprojecten als het gaat om het gebruik van psychedelica, als het gaat om PTSS.

[1:00:03] En dan ben ik toch wel heel benieuwd hoe de heer Bevers daarna kijkt als het gaat om dit onderwerp.

[1:00:10] Dank mevrouw Paulus, maar u weet het antwoord ook.

[1:00:13] U weet ook dat wij daar geen voorstander van zijn.

[1:00:16] Ik zie heus wel dat er onderzoeken zijn en dat er soms goede resultaten zijn, maar ik vind dat veel te mager om daar

[1:00:26] nu in zijn algemeenheid van te zeggen dat gaan we toepassen bij PTSS.

[1:00:30] PTSS is een hele brede verzamelnaam voor een aantal verwerkingsklachten bij trauma.

[1:00:39] Wat ik heb willen noemen hier is die specifieke vorm die zich bij vrouwen kan ontwikkelen op het moment dat ze slachtoffer zijn van huiselijk geweld.

[1:00:48] of seksueel geweld.

[1:00:51] En daar wil ik met name de aandacht voor vragen.

[1:00:55] Ik zie dat er, want er is in de loop der tijd bij PTSS, zijn er heel veel nieuwe therapieën die inderdaad, maar die moeten wel hun gelijk nog bewijzen.

[1:01:06] En zover ben ik echt nog niet op dit moment.

[1:01:10] Dank u wel.

[1:01:11] En dan zijn we gekomen, mevrouw Paulusma, u kijkt

[1:01:15] Nee, ik kijk zeer vriendelijk naar mijn coalitiegenoot, net als dat ik ook heel vriendelijk naar de heer Klaassen kijk en naar de voorzitter.

[1:01:23] Ik wil u gewoon de kans niet ontnemen om nog een keer te reageren, maar ik zag u niet gelijk kijken, dus ik ga naar de volgende spreken, dat is mevrouw Meijer namens de PVV.

[1:01:32] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:01:35] Voorzitter, vrouwen brengen 25 procent meer van hun leven door in slechte gezondheid.

[1:01:39] Het is al vaker genoemd vandaag dan mannen.

[1:01:40] En dat heeft niet alleen invloed op de gezondheid en het welzijn van vrouwen, maar ook op de economie en de samenleving als geheel.

[1:01:47] Al dus de specialisten van het onderzoekcentrum van Erasmus MC.

[1:01:50] En ruim 30 procent van de vrouwen ervaart zoveel hinder dat het dagelijks functioneren en het werk negatief wordt beïnvloed.

[1:01:57] En die cijfers zijn nu alle bekend, ze zijn ook al vaak voorbij gekomen hier vanavond.

[1:02:01] Maar achter die cijfers gaat natuurlijk een wereld van leed en frustratieschuil.

[1:02:04] Leed omdat vrouwen langer doorlopen met klachten voordat de juiste diagnose wordt gesteld of vrouwen met de verkeerde diagnose krijgen.

[1:02:11] En frustratie omdat je onbegrepen of niet serieus genomen voelen afdoet aan de ernst van de situatie.

[1:02:16] En voorzitter, ik denk dat het goed is dat er een nationale strategie vrouwengezondheid ligt op een onderwerp dat de staatssecretaris zeer aan het hart gaat.

[1:02:24] En dat dat is te zien in haar inzet.

[1:02:27] En het is natuurlijk goed dat de staatssecretaris inzet op het vergroten van kennis, op passende zorg en ondersteuning, op bewustwording en samenwerking.

[1:02:35] Maar dan nu vraag ik me af, want dan hebben we nu een strategie.

[1:02:39] We hebben een confinant en we moeten komen tot een

[1:02:42] werkagenda.

[1:02:44] En ik denk dat dat nog best een taai proces wordt, hoe goed bedoeld het ook allemaal is.

[1:02:49] En ik zou dan ook heel graag van de staatssecretaris willen weten hoe ziet zij dat of wat adviseert zij aan haar opvolger om nou te komen tot een werkagenda waar we straks echt allemaal wat mee opschieten, waar de acties en de doelen zo concreet mogelijk zien.

[1:03:05] Dus kan zij aangeven hoe ze die uitwerking van die nationale strategie

[1:03:09] precies voor zich ziet.

[1:03:10] Zijn er dan bepaalde tussendoelen in die doelen die tot 2030 worden gesteld?

[1:03:16] Welke concrete stappen worden er gezet waar bijvoorbeeld vrouwen en meisjes al op korte termijn iets van zullen merken?

[1:03:23] Zitten die er ook in?

[1:03:24] Wordt er gemonitord?

[1:03:26] Ook die vraag is volgens mij ook al vaker gezegd.

[1:03:28] En als wij voor de zomer een werkagenda krijgen, wordt er dan per doel ook aangegeven wat daar dan eventueel nog voor nodig zou moeten zijn?

[1:03:36] Of gewoon even in alle breedte en alle openheid, hoe ziet de staatssecretaris het proces voor zich voor de komende tijd?

[1:03:44] En wat is haar verwachting?

[1:03:46] wat er dan zou moeten staan in die werkagenda.

[1:03:48] En is zij het met mij eens dat dat dan eigenlijk zo concreet mogelijk zou moeten zijn om te voorkomen dat ze dadelijk een soort kerstboom optuigt waar alles in benoemd wordt, maar wat dan zoveel is dat het gewoon ondersneelt in het geweld van het geheel.

[1:04:02] Want dat zou volgens mij heel zonde zijn.

[1:04:05] En dan voorzitter even een klein zij stapje.

[1:04:08] Er gebeurt natuurlijk ook al een hoop.

[1:04:10] Er zijn best wel wat voorbeelden ook genoemd waar vrouwen en meisjes misschien wel op een goede manier geholpen worden.

[1:04:17] Maar is dat ook?

[1:04:18] Vindt de staatssecretariat dat dat voldoende bekend is voor de vrouwen en meisjes die niet kunnen wachten op die werkagenda met doelen voor de langere termijn?

[1:04:27] Zouden daar nog korte termijn mogelijkheden zijn voor verbeteringen?

[1:04:32] En wie schuift er eigenlijk aan bij het uitwerken van die agenda?

[1:04:36] Voorzitter, dat zijn een hele hoop vragen.

[1:04:39] Ik ben gewoon erg benieuwd met het startpunt wat we nu hebben, hoe de staatssecretaris het voor zich ziet om te komen tot een agenda waar al die vrouwen en meisjes die hier al zo vaak benoemd zijn.

[1:04:48] uiteindelijk iets mee opschieten.

[1:04:51] Ik vraag me ook af, want bijvoorbeeld de cijfers over het werkverzuim bij vrouwen wat hoger is, bijvoorbeeld ook door psychische klachten, is dat dan ook een onderwerp wat meegenomen wordt in die werkagenda en betekent dat dan ook dat er een ander departement zal aanhaken en

[1:05:09] Zo ja, hoe ziet de staatssecretaris dat dan voor zich?

[1:05:13] Ik heb er enigszins ervaring mee opgedaan en dat wordt er niet altijd eenvoudiger op, laat ik dat even zo zeggen.

[1:05:19] Dus ik ben erg benieuwd hoe de staatssecretaris het voor zich ziet.

[1:05:23] En dan helemaal tot slot, voorzitter, ik weet niet of ik nog tijd heb.

[1:05:26] Ook al een aantal keer hier voorbijgekomen, de emmerinscan voor vrouwen met dichtstborstwezel, is ook iets waar de staatssecretaris ook in andere hoedanigheid zich al langer voor inzet.

[1:05:35] Het budget is er, er is ook een uitvoeringstoets en dat het niet meteen morgen geregeld is, dat begrijpt ook iedereen.

[1:05:44] Maar wij lezen nu, en ik deel die frustratie wel, dat het vanaf 2030 is.

[1:05:48] En dat is natuurlijk goed nieuws, maar het is ook nog heel erg ver weg.

[1:05:53] En kan de staatssecretaris toch nog eens uitleggen de achterliggende reden waarom het nog enige jaren zal duren en waarom er dan is gekozen voor die organisatie vorm 3 en niet voor 1, zoals ik in de brief daarover nog las.

[1:06:06] De Borstkankervereniging was daar geloof ik ook voorstander van, van vorm 1.

[1:06:10] Maar goed, kan de staatssecretaris een update geven over de ontwikkelingen die gaande zijn sinds de brief die wij volgens mij in november hebben ontvangen?

[1:06:19] Dank u wel.

[1:06:21] Dank u wel.

[1:06:22] Ze hebben het einde gekomen van de eerste, van de zijde van de Kamer.

[1:06:24] Ik wilde ongeveer 40 à 45 minuten schorsen, dus tien voor acht zien we elkaar weer, dus inclusief.

[1:06:33] Inclusief dinerpauze.

[1:06:36] Oh, dan kijk ik nog even met... Half uur?

[1:06:43] Half uur?

[1:06:45] Tien over half acht.

[1:06:48] Ja?

[1:06:49] Nee, dan ga ik snel.

[1:06:51] Komt goed.

[1:06:52] Of niet.

[1:38:43] Het is tijd.

[1:38:48] Het is precies tijd.

[1:38:53] Ik heropen de vergadering.

[1:38:55] We zijn gekomen bij de eerste, mij van de zijde van het kabinet.

[1:38:59] Ik geef zo het woord aan...

[1:39:02] Staatssecretaris Thielen.

[1:39:04] Voor ik dat doe, even de vraag hoe u ons meeneemt in de beantwoording.

[1:39:09] Of er blokken zijn en dergelijke.

[1:39:11] Dus aan u het woord.

[1:39:14] Voorzitter, ik zal beginnen met een korte, toch vlammende inleiding.

[1:39:22] Dan over de strategie en de werkagenda.

[1:39:25] Dan over de bevolkingsonderzoeken, dan over de abortussorg en dan nog een mapje met de vlammende titel overig, waarin nog een aantal van de andere gestelde vragen van hun antwoord zullen worden voorzien.

[1:39:38] Dank u wel, voorzitter.

[1:39:41] Wat is waar?

[1:39:42] Wat is echt het verschijnsel mannengriep?

[1:39:46] Of de symptomen van de zogenoemde nerveuze vrouw, zoals die in de jaren 50-60 werden genoemd.

[1:39:54] Hoofdpijn, rugpijn, dat soort nog steeds vaak onbegrepen klachten.

[1:40:00] En daar werd ook vaak lacherig over gedaan in een aantal van de ervaringsdeskundige verhalen die uw Kamerleden ook al vertelden.

[1:40:08] is heel vaak vrouwengezondheid niet serieus genomen.

[1:40:12] Maar voorzitter, inmiddels is er momentum ontstaan, lijkt het wel.

[1:40:16] Tenminste, zoals ik het de afgelopen maanden ervaren heb.

[1:40:19] Overal waar je het hebt, over het verschijnsel dat vrouwen weliswaar langer leven, maar veel korter in goede gezondheid, daar ontstaat energie om met elkaar die gezondheidsverschillen te verkleinen.

[1:40:31] In de zomer heeft het ministerie van VWS een nationale strategie vrouwengezondheid gepubliceerd en daarmee een start gemaakt met de inzet van structurele verbeteringen in gezondheid en het verkleinen van de gezondheidsverschillen tussen mannen en vrouwen.

[1:40:46] Ik ben heel blij dat het de afgelopen maanden ook gelukt is om met al die wetenschappers, zorgverleners, bedrijven, werkgevers, ervaringsdeskundigen een impuls te geven aan de uitwerking van die strategie op weg naar een werkagenda.

[1:41:01] en die gaat over de gezondheid van vrouwen en meiden lichamelijk, mentaal en sociaal.

[1:41:07] En vorige week, op 4 februari, heb ik samen met twaalf partijen een handtekening gezet onder een convenant.

[1:41:13] En dan denkt u, wat hebben we daar nou aan, aan een convenant?

[1:41:16] Dat denk ik ook altijd, maar het is wel een belangrijke stap.

[1:41:18] Hij heet Samen in actie voor betere vrouwengezondheid en hij zorgt er ook voor dat we niet met z'n allen naar de overheid wijzen om hier een verschil in te maken, maar dat dat echt een opdracht is aan heel veel partijen, zoals ik net al noemde,

[1:41:31] onderzoekcentra, ook investeerders, zorgverleners, zorgverzekeraars en andere partijen.

[1:41:36] En dat moet gaan leiden tot betere technologie, betere diagnostiek, betere zorg, betere innovatie, gericht op snellere diagnostiek en betere passende zorg voor vrouwen en meiden.

[1:41:52] En dat kan alleen maar doordat we daar allemaal aandacht, aandacht en aandacht aan geven.

[1:41:57] Want vrouwen is niet een klein groepje waar we te weinig naar gekeken hebben.

[1:42:02] Nee, de halve samenleving bestaat uit vrouwen.

[1:42:05] Dus het is ook niet iets wat bovenop het werk moet komen van wetenschappers, zorgverleners en werkgevers, maar onderdeel moet zijn van hun dagelijkse aandacht voor gezondheid.

[1:42:15] En ik heb in de praktijk prachtige voorbeelden gezien en ook daar zijn een aantal van uw sprekers al bij stilgestaan.

[1:42:21] Bijvoorbeeld inderdaad de pilot van het vrouwenspreekuur in het Amsterdam UMC, waar ook veel ziekenhuizen mee bezig zijn.

[1:42:29] Bedrijfsartsen die een richtlijn overgang en werk gemaakt hebben en vorige week aan het ministerie van SZW hebben aangeboden tijdens de conferentie.

[1:42:38] En ook een aantal gewoon echt innovatieve innovaties.

[1:42:42] Dat is een dubbel.

[1:42:43] en een aantal innovaties.

[1:42:48] En we moeten dus op al die vlakken investeren met aandacht en ook andere middelen om het hele spectrum van zorg en ondersteuning een stap verder te brengen.

[1:42:58] En zoals ook door een aantal van uw leden al is gezegd, dat doen we niet alleen voor vrouwen, dat doen we ook voor de mannen, ook voor onze hele samenleving en daarmee ook voor onze economie.

[1:43:07] En ik kijk ernaar uit om samen verder te werken aan die nationale werkenagenda Vrouwen Gezondheid, waarin we, en ik kom daar zo een aantal antwoorden nog op terug, zo concreet mogelijk echt stappen gaan zetten richting de toekomst.

[1:43:21] Dat was mijn inleiding.

[1:43:23] Dan begin ik nu met de antwoorden op de vragen die voor mij vallen onder het kopje Nationale Strategie.

[1:43:29] Eén van de eerste vragen ging over de 15 miljoen euro die een paar jaar geleden voor de periode tot 2030 is vrijgesteld voor ZonNW voor het kennisprogramma Vrouw Specifieke Gezondheid.

[1:43:43] En de vraag was hoe zijn die middelen eigenlijk ingericht?

[1:43:46] 7,5 miljoen, dus de helft daarvan is gericht op kennisontwikkeling van gynaecologische aandoeningen.

[1:43:53] 2,25 miljoen op de kennisontwikkeling van vooral specifieke problematiek van niet-gynaecologische somatische aandoeningen.

[1:44:00] Ruim 2 miljoen voor netwerk en infrastructuur, implementatie en zogenoemde bewustwording.

[1:44:05] Maar dus zorgen dat al die partijen aan de slag gaan.

[1:44:08] En dan hebben we nog wat restant voor gewoon de ondersteuning van al die programma's.

[1:44:12] Inmiddels zijn de eerste zes projecten die gefinancierd worden van start gegaan.

[1:44:19] En ook langs die lijnen wordt gewerkt aan netwerkvorming en ook gewoon echt het bekendmaken van de mogelijkheden die er zijn.

[1:44:28] Vraag van onder andere CDA en VVD was wanneer die werkagenda nou beschikbaar komt.

[1:44:33] Dat zei ik net al, die komt voor de zomer van 2026 naar uw kamer.

[1:44:40] En daarin wordt dus vooral zowel voor lichamelijke, mentale als sociale gezondheid gekeken hoe we door alle levensfasen heen de vrouwen-man-verschillen kunnen verkleinen en daarmee vrouwengezondheid kunnen verbeteren.

[1:44:52] En uiteraard zal daar een financiële paragraaf in zitten.

[1:44:56] Ik herken de vraag van meneer Bevers.

[1:44:58] Ik ben er zelf ook altijd voor.

[1:45:00] Ook om te kijken hoe vanuit een brede... Maar er zitten ook een aantal andere vragen nog bij waar ik antwoord op kom.

[1:45:05] Maar het is echt niet alleen iets wat de overheid moet doen.

[1:45:08] Wat ik al zei, vrouwen zijn de helft van onze samenleving.

[1:45:10] Dus al het werk wat overal gedaan wordt, zou je eigenlijk voor de helft aan vrouwen moeten besteden.

[1:45:17] En er komt een monitor.

[1:45:18] Volgens mij was er ook nog iemand die daar een vraag over stelde.

[1:45:22] Ik denk mevrouw van Brenk.

[1:45:23] Niet alleen zeggen, dit willen we allemaal en dat gaan we een keer doen, maar dat we daar ook de vinger aan de pols houden, om het maar in de terminologie te houden.

[1:45:33] De vraag was ook of het ambitieniveau voldoende was of is.

[1:45:38] En dat is natuurlijk altijd de vraag, wat is ambitie?

[1:45:43] Kijk, het liefst zou ik willen dat je kan zeggen, nou, in het jaar 20 XXX,

[1:45:49] zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen nul geworden.

[1:45:53] Dat zou natuurlijk mooi zijn, maar dat kunnen we nu op basis van wat we nu weten en wat we nu zien nog niet zo specifiek maken.

[1:46:00] Maar ik denk wel dat we alle stappen die gezet worden moeten leiden tot kleinere gezondheidsverschillen tussen vrouwen en mannen en daarmee ook langere leven in goede gezondheid van vrouwen en meiden.

[1:46:11] En wat ik al zei, dat is in alle levensfasen.

[1:46:14] Als je het op een rijtje zet, dan zie je bij mannen zeg maar een leven in goede gezondheid gemiddeld.

[1:46:18] Het is allemaal gemiddeld.

[1:46:19] maar redelijk, zeg maar, tot de middelbare leeftijd, redelijk stabiel en dan wordt het langzaam minder.

[1:46:27] Bij vrouwen begint al rond de pubertijd, zeg maar, een soort pieken en dalen en een aantal van de voorbeelden van de ervaringsdeskundigen zijn daar, denk ik, heel duidelijk op, maar bij vrouwen begint dat al eerder en dat betekent dus ook dat vrouwen zes tot zeven jaar langer leven met chronische aandoeningen.

[1:46:46] Meneer Klaassen.

[1:46:47] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:46:50] De staatssecretaris, even over die vrouwspecifieke aandoeningen.

[1:46:55] Ik heb net ook bij een interruptie aangegeven dat dementie is niet een vrouwspecifieke aandoening, maar we zien dat de incidentie en de morbiditeit, dus dat vrouwen ook daar zieker van zijn, van die dementie, dan mannen.

[1:47:12] Ziet de staatssecretaris ook ruimte voor dat onderdeel als het gaat

[1:47:18] als het gaat om vrouwengezondheid, want het is toch te relateren aan dat vrouwen vrouwen zijn en dus ook waarschijnlijk andere hormoonheishouding, andere onderliggende redenen zijn om die dementie sneller te ontwikkelen en daar ook zieker van te zijn.

[1:47:35] En is het in die gedachte dan misschien ook niet logisch, omdat we het geld dan toch maar ingekundig uitgeven, om een soort ranking te maken van welke vrouwspecifieke aandoeningen de meeste impact hebben

[1:47:47] op de vrouw zelf, maar ook op de maatschappij als het gaat om de kosten die het voor de maatschappij heeft het ziek zijn.

[1:47:57] Ja, en ik denk dat dementie een heel mooi voorbeeld is, waar inderdaad, als je kijkt naar het totaal aantal dementiepatiënten, gewoon twee keer zoveel vrouwen zijn als mannen.

[1:48:06] Enkele van u, volgens mij mevrouw Van Brenk, refereerde er al aan dat het deels omdat vrouwen dus in het algemeen ouder worden, maar ook om andere onderliggende oorzaken.

[1:48:16] Bij vrouwen verloopt het ook sneller, wordt later gediagnosticeerd, dus dan is het ook heftiger.

[1:48:21] Maar ook bijvoorbeeld als je kijkt naar een aantal mentale aandoeningen, angststoornissen, ADHD, stoornissen in het autisme spectrum, uiten zich echt heel anders bij vrouwen en worden dus ook veel later gediagnosticeerd.

[1:48:37] En de vraag is van meneer Klaas, en ik denk een hele terechte vraag, en we zullen moeten kijken hoe we dat een plek geven in de werkagenda, ik denk dat het goed is om dat te doen, in hoeverre

[1:48:48] helpt na de onderzoek meer aandacht van zorgprofessionals, wellicht aangepaste richtlijnen rondom diagnostiek en behandeling, om daadwerkelijk ook dat moment van diagnose en behandeling eerder te krijgen.

[1:49:04] En wat voor impact heeft dat op die vrouw zelf, maar inderdaad ook breder, ziekteverzuim, maatschappelijk zorgkosten, dat soort dingen, is denk ik wel een heel ingewikkelde som.

[1:49:15] Dus ik zou het ook jammer vinden als we eerst een jaar gaan lopen rekenen, om maar eventjes flauw te zeggen, voordat we zo'n rekening kunnen maken.

[1:49:21] Dus ik zou willen voorstellen om de elementen waar meneer Klaas om vraagt, wel te verwerken in de werkagenda, maar nog niet met een doorgerekend tot op decimale

[1:49:32] gedaan en breken, omdat ik denk dat dat heel ingewikkeld is, maar wel dat we een soort van, in ieder geval, richting kiezen met een aantal nadrukken en bij wijze van spreken ook kunnen aangeven, als na een jaar blijkt uit het monitor bijvoorbeeld dat dit toch ingewikkelder is of sneller gaat of wat dan ook, dat je er wel echt een soort werkagende van maakt.

[1:49:55] Eerst mevrouw Paulusma en dan mevrouw Van Brenk.

[1:49:57] Paulusma.

[1:49:58] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:49:59] En wellicht komt de staatssecretaris er nog op, maar we hebben het nu over die werkagenda en ze noemt ook heel bewust hoe lang het duurt voordat vrouwen een diagnose hebben.

[1:50:07] Nou geldt dat voor vrouwen van kleur.

[1:50:10] Duurt dat nog langer en vindt de staatssecretaris dat er nu voldoende aandacht is, juist ook specifiek voor vrouwen van kleur?

[1:50:18] We hebben daar in ieder geval vorige week tijdens de werkconferentie er best wel aandacht aan gehad.

[1:50:25] Ik denk dat we moeten kijken hoe dat een plek kan krijgen in het totaal, inderdaad.

[1:50:28] We weten dat... Ik ga even om de weg maken, voorzitter, als u mij toelaat.

[1:50:34] Tussen gender en seks zijn er biologische verschillen, maar we weten ook dat vrouwen in de spreekkamer minder vaak worden doorverwezen, minder vaak aanvullend onderzoek krijgen.

[1:50:44] En we weten ook dat dat inderdaad voor bepaalde vrouwen met een bepaalde etnische afkomst nog steviger zit.

[1:50:52] Dus ik denk dat dat onderdeel moet zijn van de werkagenda.

[1:50:58] Ik had nog niet gezegd, we hebben in totaal vier interrupties in deze ronde.

[1:51:01] Mevrouw Van Brek.

[1:51:03] Ja, voorzitter.

[1:51:04] Even doorgaand op het punt wat wij inbrachten inderdaad en het antwoord op

[1:51:13] De reactie van de staatssecretaris op de collega over Alzheimer bij vrouwen.

[1:51:18] Is dit niet iets wat ook heel specifiek gevraagd zou kunnen worden aan Alzheimer Nederland?

[1:51:26] Is dat een onderdeel mogelijk van hun onderzoek?

[1:51:31] Ik was even benieuwd hoe die samenwerking dan is en of dat überhaupt mogelijk is.

[1:51:39] Dank u wel.

[1:51:39] En ik vind het een hele mooie vraag van mevrouw van Brenk, want het maakt zo duidelijk, zeg maar wat ik ook graag wil, dat het inderdaad niet is.

[1:51:46] We wijzen naar het ministerie van VWS en dan kijken we wel wat we gaan doen.

[1:51:48] Maar het is echt een gezamenlijke opdracht waarin inderdaad ook kennis, maar ook patiëntenverenigingen een rol hebben.

[1:51:58] Ik denk dat het goed is om dat zo expliciet te benoemen op een aantal ziektegebieden zoals Alzheimer, maar ook wat ik net zei op het gebied van mentale gezondheid, hart- en vaatziekten is ook al genoemd, dat we daar inderdaad ook specifiek met de betrokken, hoe heet dat dan?

[1:52:13] kennis- en onderzoeksinstellingen contact hebben van wat zij nu al doen en wat aanvullend nodig is.

[1:52:19] Dat is ook onderdeel van dat confinant waar we mee aan de slag zijn gegaan.

[1:52:22] Wat kun je zelf doen?

[1:52:23] Ook de patiëntenfederatie heeft daar namens alle patiëntenverenigingen ook een rol in genomen.

[1:52:29] Dus ja, is dat een lang antwoord?

[1:52:31] Sorry.

[1:52:32] Overigens heb ik daar ook internationaal ook aandacht voor gevraagd, want Alzheimer is natuurlijk niet een typisch Nederlandse aandoening.

[1:52:38] Het is ook niet typisch Nederlandse problematiek waar we het over hebben.

[1:52:42] Al schrik ik ook altijd weer van, ik weet niet wie van u het noemde, maar de ranking van Nederland op de EU lijstjes.

[1:52:49] En ook internationaal zijn daar ook echt wel de energieën om daar die vrouwen aandacht op te geven.

[1:52:56] Gaat u door.

[1:52:56] Ja, sorry, voorzitter.

[1:52:58] Ik heb er zo lol in, want ik verheugde me hier al heel lang over.

[1:53:07] De vraag van onder andere groep Markuszower, maar ook SP, ook D66, gaat inderdaad ook over budget.

[1:53:15] Eigenlijk vanuit de stelling van, ja, gek dat er geen...

[1:53:17] bij de strategie geen extra budget is genoemd.

[1:53:20] En dat snap ik heel goed.

[1:53:21] En tegelijkertijd loopt er budget, waar we ook heel veel van leren.

[1:53:24] En nogmaals vind ik ook niet dat we met z'n allen naar het ministerie moeten kijken van lossen jullie het maar op.

[1:53:30] Dus vandaar ook die werkconferentie vorige week.

[1:53:33] Ik heb al genoemd wie daar allemaal ongeveer waren.

[1:53:35] Maar ook daar het convenant getekend en daarmee ook het commitment, inclusief ook aandacht, aandacht, aandacht en middelen die daarbij horen, van onder andere ondertekenaars als Health Holland, TNO, Femtech Nederland, een investeringsfonds met het

[1:53:54] met de klinkende naam Borsky Fund, maar ook Zaland Zorgverzekeraars die zeggen van wij gaan ook bijdragen aan het geheel en in het tot stand laten komen van de werkagenda denk ik dat we moeten kijken hoe dat financieel inderdaad ook uitpakt met al die verschillende ondertekenaars, zodat ik de door meneer Bevers gewenste financiële paragraaf ook enige vorm kan geven.

[1:54:18] De vraag was, wat vraag ik dan aan mijn opvolger?

[1:54:22] Nou ja, de oplettende lezer heeft in het coalitieakkoord gezien dat de term vrouwengezondheid er twee keer in staat in twee verschillende paragrafen.

[1:54:31] Ik vind dat mijn opvolger gewoon haar eigen weg daarin moet kiezen.

[1:54:34] Ik denk dat er een aantal hele stevige en inspirerende bouwhoekstenen liggen om mee voor te gaan.

[1:54:40] Maar ik denk dat ook als staatssecretaris op het gebied van

[1:54:43] emancipatie daar in ieder geval ook daar met kracht en energie aan voortgewerkt zal worden.

[1:54:53] De vraag van zowel GroenLinks PvdA als het CDA is...

[1:54:58] Tenminste, het ging over het budget en het budget was afgelopen, toch?

[1:55:02] De financiële paragrafen, het budget.

[1:55:04] Ja, want in principe wat wij nu zien is een nationale strategie vrouwgezondheid waar we heel lang op hebben gewacht.

[1:55:12] We hebben al gezegd, daar staan vooral dingen in die al worden gedaan.

[1:55:16] En daar zit inderdaad de financiën al gekoppeld, want die waren er al.

[1:55:19] Want dat zijn dingen die al worden gedaan.

[1:55:21] Tegelijkertijd hoor je hier kamerbreed, er moet meer gebeuren.

[1:55:25] Zo'n achterstand, we moeten hier echt in gaan investeren.

[1:55:28] Er is zoveel wat we nog moeten doen.

[1:55:29] Dat is onderzoek en behandeling.

[1:55:32] Iedereen hier vindt het belangrijk dat er zoveel extra moet gebeuren om die achterstand in te halen.

[1:55:36] En dan hoor ik wel, ja, er zijn een aantal partijen die misschien ook kunnen bijdragen, maar het kan toch niet beperkt worden wat wij nu extra gaan doen en wat extra nodig is.

[1:55:45] Het kan toch niet beperkt worden aan wat die partijen eventueel gaan bijdragen.

[1:55:48] Dan moet VWS toch ook bijleveren.

[1:55:50] Het gaat over gezondheid.

[1:55:52] Dus daar is toch gewoon extra budget voor nodig.

[1:55:55] Want daar kunnen wij de staatssecretaris ook bij helpen te zorgen dat we hier in de Kamer dat ook vinden.

[1:56:02] Ja, voorlopig loopt er dus nog een budget waar heel veel uitgeleerd moet worden.

[1:56:06] En wat mijn boodschap juist eigenlijk is, het is allemaal niet extra.

[1:56:09] Het is gewoon kijken wat... Al die organisaties hebben als doelgroep Nederland.

[1:56:14] Daarvan is de helft vrouw.

[1:56:17] Dus ook al heel veel dingen die al gebeuren, kunnen gewoon veel meer aandacht hebben als het gaat om vrouwen.

[1:56:23] Investeringen in nieuwe technologieën.

[1:56:26] We weten uit onderzoek dat dat vanuit investeerders minder vaak naar vrouwelijke ontwikkelaars gaat en ook minder vaak naar producten en ontwikkelingen richting vrouwen.

[1:56:39] Je hoeft de bril maar op te zetten en naar de andere kant te kijken en dan helpt het al.

[1:56:43] Dus ik vind oprecht niet dat we nu per se vanuit VWS heel veel extra geld moeten investeren.

[1:56:49] Het gaat om bewustzijn en die aandacht goed verdelen.

[1:56:53] Wellicht zijn er wat regels nodig om te laten zien dat dat ook als je kijkt naar onderzoek als het gaat om bijvoorbeeld geneesmiddelen, over de manier waarop gerapporteerd wordt.

[1:57:04] Dobber.

[1:57:05] Ja, ik weet zeker dat daar nog heel veel winst te behalen valt op die manier.

[1:57:07] Het had natuurlijk ook wel gekund zonder deze nationale strategie.

[1:57:11] Maar goed, het is goed dat daar dan binnen bestaand onderzoek meer aandacht komt voor vrouwen.

[1:57:15] En als je bijvoorbeeld naar medicijnen kijkt en de werking van medicijnen, dat je dan ook kijkt naar vrouwen.

[1:57:20] Ja, dat is natuurlijk winst.

[1:57:21] Maar waar het hier natuurlijk ook om gaat, is dat er heel veel extra onderzoek nodig is.

[1:57:26] Dat er extra onderzoek nodig is om diagnoses te kunnen stellen, om behandelingen te kunnen doen.

[1:57:31] Maar je hebt ook bijvoorbeeld geld nodig voor bijscholing.

[1:57:34] Er is zo ontzettend veel meer nodig dan alleen hetgene wat de staatssecretaris nu beschrijft en dan wat we al doen.

[1:57:40] Daarom zitten we hier ook en daarom hadden we ook zo'n behoefte aan die nationale strategie vrouwengezondheid.

[1:57:44] En is die erkenning er dan wel, dat we dat ook extra moeten doen?

[1:57:47] Want anders twijfel ik toch een beetje aan het ambitieniveau wat wij nu hier met z'n allen hebben.

[1:57:54] En ik hoor bijna een beetje een soort cynisch toontje in de vraag van mevrouw Dobbe.

[1:57:59] En ik denk dat dat niet terecht is.

[1:58:01] Nogmaals, heel veel dingen gebeuren al, maar worden gewoon met de verkeerde focus uitgevoerd.

[1:58:06] Het is niet allemaal extra.

[1:58:08] Er is ook niet allemaal extra geld voor nodig.

[1:58:10] Daarnaast vanuit VWS via Zon&W loopt dus al extra onderzoek naar.

[1:58:14] Ik heb net uitge...

[1:58:16] hoe noem je dat uitgelijnd, welke elementen daarin zitten.

[1:58:21] En heel veel, met name bedrijven, kunnen al heel veel zelf doen.

[1:58:24] Wat dat betreft vond ik de vraag van mevrouw Dobbe over Amsterdam UMC en het initiatief daar ook wel bijzonder.

[1:58:32] Om te zeggen, ja, waarom moeten werkgevers dat doen?

[1:58:34] Nou, omdat werkgevers daar

[1:58:36] op relatief korte termijn direct profijt van hebben door te zorgen dat het ziekteverzuim van vrouwen minder groot is.

[1:58:43] Daar hebben ze bijna direct ook financieel profijt van.

[1:58:48] Dus het is echt een opdracht aan de hele samenleving waarin VWS, ik denk, een aanjagende rol kan spelen, een coördinerende rol, partijen bij elkaar kan brengen, maar niet per se wat vanuit de schatkist alleen maar gefinancierd hoeft te worden.

[1:59:03] Nog afgezien van het feit dat het tot 2030 geld is.

[1:59:06] En we denken ook de komende jaren moeten gebruiken om te kijken waar we dan eventueel wel of niet extra geld in zouden willen of moeten steken.

[1:59:14] Eerst Klaassen en dan Vliegend Hart.

[1:59:17] Ja, voorzitter.

[1:59:18] Het werd net gezegd van alle partijen vinden dat er meer geld naartoe moet.

[1:59:22] Dat klopt niet.

[1:59:23] Ik vind niet per definitie dat er meer geld naartoe moet, want mijn bijdrage ging vooral over dat het geld dat er naartoe gaat, moet op de juiste manier besteden.

[1:59:31] Dat is het financiële paragraaf.

[1:59:33] Ik had begrepen dat de straatsexamen klaar was, maar ik had nog wel daar die vragen over ter herinnering.

[1:59:39] Bijvoorbeeld dat die vier miljoen, taakopdracht gender en gezondheid, hoe wordt dat verdeeld tussen biologische seksen en genderaspecten?

[1:59:46] Want als dat evenredig verdeeld wordt, is het heel raar, want wat doe je dan precies aan vrouwengezondheid?

[1:59:52] Dus daar zit een beetje een pijnpunt en dat betekent ook voor de toekomst, als er wel meer geld naartoe gaat, moet daar wel oog voor zijn voor een goede verdeling.

[2:00:01] zodat je echt iets kunt betekenen.

[2:00:04] En een derde vraag was, welk deel van het budget en die strategie dat werkelijk bestand is voor transnationeel en klinisch onderzoek, met als omerk diagnostisch onderzoek, want volgens mij is het daar een beetje de crux als het gaat over vrouwengezondheid, dat daar een heleboel winst te halen is.

[2:00:21] Ik had mijn microfoon aan laten staan en ik zat een beetje te zoeken, maar ik luisterde goed naar meneer Klaas.

[2:00:28] Ik weet dat hij die vraag stelde over het translationeel en klinisch onderzoek.

[2:00:32] Dat is onderdeel van die 15 miljoen, zeg maar.

[2:00:37] Dus de onderzoeksgelden die er zijn voor kennisontwikkeling rondom aandoeningen, zowel gynaecologisch als niet-gynaecologisch somatisch, die zijn ook

[2:00:45] gericht op translationeel en klinisch onderzoek, met uiteindelijk inderdaad als doel om daar ook praktische richtlijn input voor te krijgen.

[2:00:54] Als meneer Klaassen mij vraagt hoeveel procent is dat, dat vind ik lastig.

[2:00:58] Daar kan ik geen antwoord op geven, maar het is er echt wel onderdeel van.

[2:01:02] En gender en seksen.

[2:01:05] Ik heb de vraag van meneer Klaassen zo begrepen dat de vijf miljoen rondom gender en gezondheid

[2:01:13] Alsof dat niet op seksen is, maar dat hoort bij elkaar in dit geval.

[2:01:19] En het gekke is namelijk, het gaat over biologische verschillen.

[2:01:24] Inderdaad, alle cellen van biologische vrouwen hebben 2X-chromosomen.

[2:01:28] Dat heeft allemaal invloed op hormonale ontwikkelingen enzovoort.

[2:01:33] Dat speelt een rol, maar het speelt ook een rol, en dat kom ik bij wat ik net zei over bijvoorbeeld doorverwijzingen en aanvullend onderzoek, dat artsen nog steeds, of ze nou zelf van het vrouwelijk of mannelijk geslacht zijn, als ze tegenover zich een vrouw hebben met klachten, andere denklijnen volgen dan als er een man tegenover hen zit.

[2:01:53] En dat noemen we gender.

[2:01:54] Dus dat is, zeg maar, niet biologisch, maar wel een effectieve verschil, ja.

[2:02:02] Ja, dat is heel bijzonder.

[2:02:05] Het is echt heel interessant om daar dieper op in te gaan, maar ik ga dat mij even niet doen, want ik was bij de vraag van zowel CDA als GroenLinks PvdA over het betrekken... Ik had nog een introductie.

[2:02:18] U had geantwoord op de heer Klaassen.

[2:02:21] En nu, mevrouw Vliegendhard.

[2:02:22] Ja, voorzitter, ik wil toch nog een keertje terugkomen over die financiering, want ik hoorde de staatssecretaris zeggen, al die organisaties hebben het confidant getekend en die gaan ook hun verantwoordelijkheid nemen, maar diezelfde organisaties heb ik ook gesproken voor een groot deel daarvan.

[2:02:33] En diezelfde organisaties zeggen, we lopen zo achter in deze frauwegezondheid, er is zoveel in te halen, er is zoveel winst te behalen.

[2:02:40] We hebben het net over gehad, miljarden winst die we behalen als we investeren.

[2:02:44] in de gezondheid van vrouwen.

[2:02:45] Het is niet alleen maar gezondheid, ook economisch.

[2:02:47] We hebben er al genoeg over gehad, dus ik vind het eigenlijk toch wel een beetje makkelijk om alleen maar naar die organisaties te wijzen.

[2:02:52] En we vragen volgens mij allemaal hier niet dat alleen het ministerie moet investeren.

[2:02:56] Maar het is op zoveel verschillende, mevrouw Dobbel zei het ook, op zoveel verschillende facetten.

[2:03:01] Dus ja, ik zou toch wel willen horen... Ja, ik vind het eigenlijk een beetje makkelijk om een aan organisaties af, want volgens mij is hier echt wel een gedeelde verantwoordelijkheid ook voor het ministerie als er zoveel winst te behalen is.

[2:03:13] Nou, ik vind het juist makkelijk om te zeggen, nou, ik trek ergens een laadje open en dan komt het allemaal goed.

[2:03:19] Dat is namelijk, zeg maar, wat ik echt niet wil dat deze organisaties, die ze hun commitment hebben gegeven om daar zelf ook iets aan te doen, om ze mee te geven.

[2:03:29] Plus, er loopt al 15 miljoen euro vanuit het ministerie van VWS.

[2:03:33] Dus er lopen al programma's.

[2:03:35] SONMW is echt ook daar goed in bezig om dat te coördineren en te netwerken.

[2:03:43] En ik denk ook dat we nu nog niet heel scherp hebben wat precies dan nodig is.

[2:03:49] En nogmaals, ik kom weer even terug op die werkgevers.

[2:03:51] Door als werkgever je oog voor te hebben als onderdeel van je normale goede werkgeverschap en bijvoorbeeld met initiatieven te komen die, zoals bij Amsterdam UMC, maar er zijn er nog meer, om aandacht te geven in het vergroten van vrouwengezondheid, heb je daar direct ook effect van.

[2:04:10] Dus volgens mij moeten we ook bij het opstellen van de werkagenda en bij het uitvoeren van de werkagenda dat soort aspecten ook meenemen om ook te laten zien hoe het een gezamenlijke verantwoordelijkheid in de samenleving is.

[2:04:21] En ik kan me voorstellen dat als we onderweg hele bijzondere dingen tegenkomen, dat je opnieuw die financieringsvraag zeker gesteld.

[2:04:30] En ik reken erop dat uw Kamer dat ook steeds zal doen.

[2:04:33] Maar ik wil niet bij voorbaat daar al, zeg maar, dat antwoord op geven.

[2:04:37] Ook omdat het geld nog loopt tot 2030.

[2:04:42] Gaat u door.

[2:04:43] Dan toch de vraag van GroenLinks PvdA en CDA over het betrekken van de stem van vrouwen.

[2:04:50] Onder andere zoals ze dat in het Verenigd Koninkrijk hebben gedaan.

[2:04:54] Ik heb daar met onder andere ook bij het Verenigd Koninkrijk mijn oor te luisteren gelegd hoe ze dat hebben gedaan en weer hiermee naartoe genomen om te kijken of we dat moeten doen.

[2:05:04] op die manier of op een andere manier.

[2:05:06] En we hebben eigenlijk, we doen het eigenlijk vooral op een andere manier.

[2:05:10] Dus de stem van vrouwen wordt structureel meegenomen in de strategie, maar ook bij straks het opstellen van de werkagenda.

[2:05:18] Dat gaat aan onder andere met bijeenkomsten die we hebben gedaan, een ronde tafel bij ZonMW op 11 december, waar ook veel

[2:05:27] vrouwen en vrouwenorganisaties en patiëntenverenigingen bij betrokken waren.

[2:05:31] De werkconferenties vorige week en ook bij al die partijen die zich commiteren via het confinant zitten ook bijvoorbeeld Women's Inc en Voices for Women bij die daarmee ook en de Nederlands Vereniging van Gynekologen bijvoorbeeld.

[2:05:46] Dus die zijn onderdeel van het proces wat we samen lopen om die werkagenda vast te gaan stellen.

[2:05:53] En daarnaast hebben we eigenlijk voortdurend ook ervaringsdeskundigen.

[2:05:58] Hier hadden we het in het Kamerdebat in de eerste termijn van de Kamer al over Angel en Viola, maar ook bijvoorbeeld Bo, Ayla.

[2:06:06] We hebben een hele hoop ervaringsdeskundigen ook vorige week weer aan het woord gehouden om inderdaad ook te blijven herinneren voor wie doen we het nou eigenlijk allemaal.

[2:06:16] Het is natuurlijk heel mooi dat er op deze manier vrouwen geconsulteerd worden, maar volgens mij hebben we het er ook al met z'n allen over gehad dat de vrouw bestaat niet.

[2:06:26] En ook die enkele vrouw in zo'n rondetafelgesprek of die patiëntorganisaties of die drie casustieken die we hier horen.

[2:06:32] Als je kijkt naar het succes van de Engelse strategie is dat ze honderdduizend vrouwen geconsulteerd hebben.

[2:06:36] Elke vrouw met andere achtergrond, andere benodigdheden.

[2:06:39] Dat is echt wel een structureel andere manier om vrouwen te betrekken... dan het alleen in ronde tafels te doen of bijvoorbeeld met patiëntenorganisaties... die ook maar een deel van de mensen zien.

[2:06:49] En ik wil nogmaals benadrukken... juist voor mensen die in kwetsbare posities zitten... geldt die gezondheidsachterstand nog meer.

[2:06:56] En hoe consulteren we ook die vrouwen?

[2:06:59] Dus dat wil ik heel graag horen.

[2:07:00] En daarbij, wat mij betreft, zit het ook in twee stukken.

[2:07:03] Dus volgens mij hebben we het eerste stuk... het opzetten van die vrouwengezondheid en die werkagenda en daarna.

[2:07:08] Dus ik zou graag die twee.

[2:07:09] Die twee scheidingen heb ik niet helemaal scherp volgens mij, maar ik ga gewoon even proberen antwoord te geven.

[2:07:23] De manier waarop het Verenigd Koninkrijk dat heeft gedaan is inderdaad een hele grote uitvraag, eigenlijk een heel groot onderzoek weer opnieuw.

[2:07:30] En de vraag is, is het doel ervan betrokkenheid of is het doel ervan kennis of is het doel ervan nieuwe inzichten?

[2:07:37] En volgens mij moet je het alleen doen als je het doel echt ook moet bereiken.

[2:07:42] En mijn opvatting op basis van wat ik uit het Verenigd Koninkrijk, hoe we daarover hebben gehad, versus de partijen met wie we nu al het proces lopen, is dat we heel veel al weten.

[2:07:56] Dus heel veel nieuwe inzichten verwachten we niet op te halen als je nu eerst een heel groot, schalig onderzoek gaat doen.

[2:08:03] En betrokkenheid is dus via heel veel organisaties, ik heb er al een aantal genoemd, geborgd.

[2:08:10] Dus ik denk dat het vooral nu zaak is om in actie te komen in plaats van weer een stap terug te doen en een groot onderzoek te gaan uitvoeren.

[2:08:21] Mevrouw van Brenk, op dit punt.

[2:08:23] Ja, voorzitter.

[2:08:26] De staatssecretaris noemt een aantal partijen.

[2:08:29] We hebben ook een brief gehad.

[2:08:30] Ik neem aan dat de staatssecretaris daar ook kennis heeft van AVA over, nou, richt een patiëntenraad op vrouwengezondheid.

[2:08:41] Is dat nou ook een van die partijen die erbij betrokken is?

[2:08:45] En is zo'n gezamenlijke werkagenda, kan je dat zien als een soort patiëntenraad?

[2:08:56] Ik kan natuurlijk een heel lijstje maken van iedereen die we een keer gesproken hebben, of vaker gesproken, of wat dan ook, maar ik weet niet of we daar heel veel mee geholpen zijn.

[2:09:08] Mag ik in de tweede termijn eventjes terugkomen, dat we even een goed antwoord geven, laat ik het zo zeggen.

[2:09:15] U was?

[2:09:17] Ik was bij een volgend blokje gekomen.

[2:09:20] Precies.

[2:09:21] Dat is... Oh, mevrouw Meijer mag nog.

[2:09:25] Ik was even aan het puzzelen.

[2:09:26] Waren dit de antwoorden op de nationale strategie?

[2:09:28] Ja.

[2:09:32] Een beetje vooruitlopend daarop.

[2:09:34] De staatssecretaris geeft net meerdere malen aan dat er de afgelopen tijd natuurlijk al veel gesprekken zijn gevoerd.

[2:09:39] Er is een werkconferentie geweest en ook op andere momenten.

[2:09:42] heeft zij belangenbehartigers en patiënten ontvangen.

[2:09:47] De werkagenda verwacht ze ergens voor de zomer.

[2:09:50] Dat duurt nog even.

[2:09:51] Zijn er, zeg maar, uit die gesprekken die de afgelopen periode zijn gevoerd, al zaken omhoog gekomen waarvan zij zeggen van nou daar zou mijn opvolger eigenlijk

[2:10:01] Of knelpunten, of nou ja, wat noemen we dat wel eens, dat laaghangend schuit wat je nu al zou kunnen opbakken zeg maar, waar er iets in de weg zit of wat dan ook.

[2:10:08] Zijn dat soort punten boven komen drijven die niet hoeven te wachten op die werkagenda?

[2:10:13] Nou, heel veel dingen lopen ook inderdaad al.

[2:10:16] Even nog het maals naar dat initiatief in Amsterdam.

[2:10:19] UMC wordt ook nu al door andere ziekenhuizen opgepakt.

[2:10:23] Bijvoorbeeld het Haaglanden Medisch Centrum.

[2:10:28] En dat vind ik het mooie van de tijd waar we in zitten.

[2:10:32] Er gebeurt al heel veel zonder dat ik hoef te zeggen.

[2:10:35] Goh, ga eens met die praten.

[2:10:37] Er zit al heel veel kruisbestuiving, zou ik bijna inzetten, zeggen.

[2:10:42] Ja, er zijn nog allerlei kennisvragen.

[2:10:46] Een aantal lopen daar in mee in het ZONMW-onderzoek.

[2:10:50] Eind deze maand worden er ook weer een aantal onderzoeksvoorstellen gehonoreerd, heet dat geloof ik.

[2:10:58] Ik zie nu geen hele grote belemmeringen.

[2:11:01] Maar met dat ik het zeg weet ik dat ze er ook wel zijn.

[2:11:04] Maar het maken van die werkagenda is natuurlijk ook een proces om dat allemaal weer bij elkaar te brengen.

[2:11:10] Waar we vorige week woensdag geprobeerd hebben om dat al zo goed mogelijk overzichtelijk te krijgen.

[2:11:18] Eerst mevrouw Meijer nog.

[2:11:21] Een korte vraag dan over gewoon wat men dan straks kan verwachten met je verwachtingsmanagement.

[2:11:30] Een faciliterende rol van VWS begrijp ik, waarin er nadrukkelijk ook naar

[2:11:34] de andere partijen die aan tafel komen, wordt gekeken om hun rol op te pakken.

[2:11:41] Nu komen er hier ter tafel al een hoop onderwerpen naar voren die bijvoorbeeld niet in de nationale strategie staan.

[2:11:48] Ik hoor bijvoorbeeld dementie, zo worden er eigenlijk steeds

[2:11:53] Misschien terecht onderwerpen bijgevoegd, maar hoe wordt nou voorkomen dat het een soort kerstboom wordt?

[2:11:59] Waar eigenlijk dan misschien heel veel in staat, maar wat niet concreet genoeg is.

[2:12:06] En die vraag sluit volgens mij een beetje aan bij de vraag die meneer Klaassen ook stelde, van kunnen we een soort van prioriteitenlijstje krijgen?

[2:12:18] En wat ik daarop zei, we gaan niet zeggen dit allemaal wel en dat allemaal niet, dat hangt van een aantal zaken af en dat is ook het proces wat we de komende maanden gaan gebruiken om die werkagenda concreet te krijgen, want ik snap heel goed wat mevrouw Meijer bedoelt.

[2:12:33] Het zou zonde zijn als we een soort van

[2:12:35] Ja, laat duizend bloemen bloeien en iedereen doet een beetje en vervolgens komen we niet verder.

[2:12:40] En tegelijkertijd een beetje doen kan al een groot verschil maken, maar dat volgens mij op een rijtje zetten waarbij niet een, hoe noem je dat, een gelimiteerde lijst van aandoeningen, ziekten of klachten langskomt, maar wel van waar gaan we nu op richten of vanuit welk

[2:12:59] welke rollen gaan we waarop richten en wat mij betreft wordt het wel echt wel wat concreter inderdaad en daarmee is ook een werkagenda op basis van de strategie die eigenlijk een beetje zeg maar zegt die kant gaan we op en werkagenda wordt echt van ja en dat gaan we op die manier en die partij gaat dat doen en dan kunnen we dat en dat verwachten ze wordt echt wel een agenda

[2:13:24] Een excuus, voorzitter, want ik moest toch even nadenken over de antwoorden van de staatssecretaris op het vorige punt als het over die consultatie gaat.

[2:13:34] Want ik begrijp heel goed dat de staatssecretaris zegt ja, we weten al heel veel en ik wil gewoon aan de slag.

[2:13:39] Maar wat ik heel interessant vond aan die consultatie in het Verenigd Koninkrijk is dat juist de schaal

[2:13:44] Enerzijds en het feit dat bij heel veel vrouwen bleek dus, die wel klachten hadden, maar dat zelf niet herkenden als een zorgvraag of als een zorgprobleem, dat dat heel veel nieuwe inzichten met zich meebracht.

[2:13:56] Ik kan me eigenlijk haast niet voorstellen dat dat soort resultaten niet ook hier van waarde kunnen zijn.

[2:14:01] waarmee ik natuurlijk niks af wil doen aan het hele belangrijke en goede werk wat heel veel organisaties die zich hiermee bezighouden doen.

[2:14:09] Maar daar zit toch juist, als je het hebt over zo'n schaal, toch juist wel een soort, ja, iets nieuws, zeg maar.

[2:14:18] Ja en als concreet meneer Krul bedoelt van dat vrouwen klachten hebben waarmee ze eigenlijk soms al niet meer naar een dokter gaan maar wel zich ziek melden.

[2:14:25] Dat is typisch bijvoorbeeld wat in Amsterdam tot actie heeft geleid bij gynaecoloog Judith Haarne en tot een vrouwenpoli waar inderdaad heel veel vrouwen terecht kwamen die eigenlijk dachten nou ja laat ik het hier maar eens proberen en vervolgens wel geholpen werden.

[2:14:43] Dus de vraag is of dat met

[2:14:45] eigenlijk actie en initiatieven moet of met een onderzoek.

[2:14:49] En ja, mijn voorkeur zit echt op het tweede.

[2:14:57] Ja, dan gaan we door met het volgende.

[2:14:59] Het volgende mapje heeft de titel Bevolkingsonderzoek.

[2:15:05] Dat ging onder andere over de mobiele mammografiebussen.

[2:15:13] SP vroeg daar naar het verdwijnen van bevolkingsonderzoeksbussen.

[2:15:23] Die verdwijnen niet.

[2:15:25] En financiering, mevrouw Dobbe zei daar iets tussen de regels door, financiering is ook niet verminderd.

[2:15:33] Het gaat om de routes die die bussen dragen, of rijden, waar ze stilstaan.

[2:15:40] En dat heeft inderdaad, en dat hadden een aantal van uw leden ook al gezegd, heeft ook te maken met het tekort van capaciteit van personeel.

[2:15:47] Uiteindelijk geeft het RIVM opdracht aan Bevolkingsonderzoek Nederland om te zorgen dat de uitvoering van bevolkingsonderzoek borstkanker kwalitatief goed is, dat het goed bereikbaar is en dat er goede toegang is.

[2:16:02] En de routes van de bussen zijn gewijzigd vanwege capaciteitstekorten.

[2:16:07] En dan kan het dus gebeuren dat door andere routes ook andere plekken worden aangedaan.

[2:16:14] En dat is het geval in Zutphen.

[2:16:16] Andere kant is dat als je een andere route rijdt, dat het voor andere vrouwen dan weer dichterbij wordt.

[2:16:21] Dus dat is de puzzel waar bevolkingsonderzoek Nederland mee worstelt.

[2:16:28] Maar uiteindelijk altijd volgens de lijnen kwaliteit, bereikbaarheid en zo groot mogelijk toegang.

[2:16:34] Een overcapaciteit gesproken stelde meneer Klaas al de vraag van hoe staat het nou met de inzet van artificial intelligence, kunstmatige intelligentie.

[2:16:44] Ik zie meneer Klaas moeilijk kijken, dus ik weet niet of dat dan toch zijn vraag was.

[2:16:49] Ik zal even kijken.

[2:16:50] Mevrouw Dobbel nog een interruptie?

[2:16:55] Ja, doe maar.

[2:16:56] Ja, want dit is wel een heel semantische discussie antwoord om dat maar even zo te zeggen.

[2:17:02] Want die vrouwen in Zutphen die nu minder deelnemen aan bevolkingsonderzoek omdat de bus daar niet meer komt.

[2:17:09] die zien die bus verdwijnen.

[2:17:12] Die gaan dus minder vaak deelnemen aan het bevolkingsonderzoek.

[2:17:15] Terwijl Zutphen nou juist bijvoorbeeld zo'n plek is waar blijkbaar de behoefte daaraan heel erg groot is.

[2:17:21] Dat is toch wel de praktijk.

[2:17:23] Dus dan kan de staatssecretaris wel zeggen ja ze verdwijnen niet, ze rijden een andere route en dat heeft te maken met personeelsinzet.

[2:17:29] Ja, er zijn gewoon plekken waar die bus dus verdwijnt.

[2:17:32] Dus laten we dat wel even met z'n allen constateren.

[2:17:34] Maar ook zeggen tegen elkaar dat dat dus niet goed is.

[2:17:37] Dat bevolkingsonderzoek deelname daardoor afneemt.

[2:17:40] Dat vrouwen daar van de dupe zijn en dat we dat niet moeten willen.

[2:17:44] Dus dat die borstebus daar gewoon moet blijven.

[2:17:47] En ik snap wat mevrouw Dobbe bedoelt, alleen ze suggereerde wat anders en dat wilde ik eventjes uit de weg helpen.

[2:17:56] De opdracht, nogmaals, aan Bevolkingsonderzoek Nederland is om zo hoog mogelijke kwaliteit, zo goed mogelijke bereikbaarheid en zo hoog mogelijke toegang.

[2:18:03] Ik kan nu niet de cijfers die mevrouw Dobbel aanhaalt over de deelname, die hoor ik, maar die ken ik niet, dus die kan ik ook niet verifiëren.

[2:18:13] Maar als blijkt inderdaad dat nieuwe routes leiden tot over het algemeen lagere deelname, dan zal Bevolkingsonderzoek Nederland op z'n nieuw aan de slag gaan om te zorgen dat die deelname zo hoog mogelijk is, want dat is onze gezamenlijke

[2:18:24] opdracht en wens en ambitie.

[2:18:26] Dus daar zijn we het volgens mij met elkaar eens.

[2:18:28] Alleen ga ik niet vertellen via het RIVM aan Bevolkingsonderzoek Nederland hoe ze wel en niet met die bussen moeten rijden.

[2:18:36] Dat is niet mijn taak.

[2:18:37] Daar heb ik ook geen kennis over.

[2:18:42] Uw laatste interruptie.

[2:18:45] Dank u wel, voorzitter.

[2:18:46] Ja, maar het is wel, denk ik, aan ons om te zorgen dat bevolkingsonderzoek gewoon goed wordt uitgevoerd en dat alle vrouwen in Nederland daardoor goed worden bediend.

[2:18:55] En als er dan wordt gesproken door personeelstekort worden bepaalde keuzes gemaakt in plaats van dat personeelstekort te willen oplossen.

[2:19:03] gaan we dus bepaalde locaties overslaan, waardoor vrouwen de dupe worden en door deelname aan bevolkingsonderzoek verminderd, dat kan natuurlijk niet de oplossing zijn.

[2:19:13] Dus mijn oproep is wel om hier gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen en dan te zeggen, wij zorgen dat die bussen niet verdwijnen en dat de borstebus gewoon beschikbaar blijft.

[2:19:24] Ook in Zutphen, maar ook op die andere plekken, want er zijn nog andere plekken waar die eerst kwam en waar die nu ook niet meer kwam en waar vrouwen dus ook de dupe worden.

[2:19:32] Waar mevrouw Dobbe en ik volgens mij aan dezelfde kant van de touw trekken, als je het over touwtrekken zou willen hebben, is... We willen allemaal dat de deelname aan bevolkingsonderzoek zo hoog mogelijk is.

[2:19:46] Want we weten allemaal dat we daarmee door vroege opsporing echt heel veel ellende en ook levens kunnen...

[2:19:54] beschermen.

[2:19:56] Maar hoe en waar en wat precies vind ik echt aan bevolkingsonderzoek Nederland.

[2:20:01] Daar zitten gewoon hele slimme goede mensen die weten en logistiek goed kunnen inregelen om zoveel mogelijk capaciteit ter beschikking te hebben om zo hoog mogelijke toegang tot die in dit geval mammografieën te hebben.

[2:20:19] Dus ik ga daar niet intreden.

[2:20:23] Gaat u door met de betocht?

[2:20:27] Maar over capaciteit vroeg meneer Klaassen dus van hoe gaat het met die motie van mijzelf, van meneer Klaassen dus zelf, als het gaat over de inzet van kunstmatige intelligentie.

[2:20:38] Daar zijn we heel druk mee bezig.

[2:20:40] Ik heb daar ook iets over geschreven in een brief.

[2:20:43] Altijd leuk hoe ik schrijf in een brief, maar eind november gaat namelijk met name over de mogelijkheid om minder personeel nodig te hebben bij het beoordelen van de mammogrammen.

[2:20:55] Het maken van de mammogrammen moet nog steeds wel gebeuren.

[2:20:59] Overigens een vervelende type van onderzoek, dus hopelijk zijn er...

[2:21:03] En dat weet ik.

[2:21:04] Ook ondertussen nog steeds mensen druk aan bezig om te kijken of daar een betrouwbare alternatief voor te vinden is.

[2:21:14] De fractie van de SP, CDA en ook 50PLUS vroegen naar de vervolgstappen op MRE's voor vrouwen met zeer dicht borstzweefsel.

[2:21:27] En dit is iets waar ik

[2:21:30] hard aan heb lopen duwen, laat ik het zo zeggen, want u weet het van mij toen ik aan die kant van de zaal zat.

[2:21:39] Ik vind echt dat we hier een oplossing voor moeten hebben.

[2:21:43] Nou, we hebben een oplossing en om dat goed uit te voeren is nodig tot 2030.

[2:21:50] Daar heb ik hard op geduwd dat dat tot een jaar eerder is dan het oorspronkelijk in zat, onder andere door een aanvullend gezondheidsraadadvies over te slaan.

[2:21:59] En dat doen we door zo dicht mogelijk te blijven bij de manier waarop het in eerste instantie al eerder door het gezondheidsraad is bekeken.

[2:22:10] Er zit onder andere, daar werd nagerefereerd, een aanbestedingsplicht in.

[2:22:15] Dat kost tijd.

[2:22:16] Het kost ook tijd om vergunningen uit te kunnen doen om de hoge kwaliteit te kunnen waarborgen en ook om verdringing te voorkomen.

[2:22:25] Dus er zit een

[2:22:26] Er zit gewoon organisatorische voorbereidingstijd in.

[2:22:30] En dan denk je, ja, moet dat echt vier jaar duren?

[2:22:33] Nou, we hebben van allerlei dingen geprobeerd, onder andere dus geen aanvullend gezondheidsraadadvies om het korter te laten duren.

[2:22:41] Maar heel veel sneller dan 2030 denk ik niet dat kan.

[2:22:45] En tegelijkertijd heb ik aan het RIVM ook meegegeven, bij alle stappen die jullie zetten, wil ik continu weer, kan het toch nog sneller?

[2:22:52] Welke mogelijkheden hebben we nog om het parallel te laten lopen?

[2:22:56] omdat ik heel goed begrijp dat mensen dit gewoon lang vinden duren.

[2:23:05] Toen ik nog met de staatssecretaris aan deze kant van de tafel zat, hebben wij hier vrij heftige debatten over gevoerd met haar voorganger.

[2:23:14] Ik baal enorm van 2030, maar ik baal nog meer.

[2:23:20] Nou nee, ik ga het niet kwalificeren.

[2:23:24] Ik heb een grote aanvaring met de voorganger van deze staatssecretaris gehad, omdat hij zei we gaan het vrouwen ook niet vertellen, omdat ze niet met deze informatie om kunnen gaan.

[2:23:33] En ik wil nog wel ergens meegaan in iets organisatorisch en heb ook wel vertrouwen in de druk die deze staatssecretaris legt op het vervroegen van de uitvoering.

[2:23:46] Maar ik blijf het heel ongemakkelijk vinden dat vrouwen dit niet mogen weten.

[2:23:52] En ik ben heel benieuwd hoe de staatssecretaris in de rol die ze nu heeft daarna kijkt.

[2:23:59] En daarbij refereer ik aan iets wat ik in mijn inleiding al zei, want dat ligt ook bij mij heel gevoelig en dat is het serieus nemen van vrouwen.

[2:24:08] Ik kan me dat bepaald ook nog goed herinneren en dat gevoel dat niet serieus genomen werd dat kwam ook heel snel boven.

[2:24:17] Dus ook met die, ik zei het intern en tegen een aantal adviesorganen, grote mond, ben ik ook in gesprek gegaan met de betrokken organisaties, met de patiëntenorganisaties, met de

[2:24:30] de radiologen, de oncologen.

[2:24:32] Ik heb daar een volle tafel met allerlei betrokken instanties gesprek over gehad, RIVM, Bevolkingsonderzoek Nederland, in ieder geval heel veel, met de vraag van wat kunnen we doen, wat willen we doen en wat is verstandig?

[2:24:51] weten ook dat nu eigenlijk, er is niet in de huidige bevolkingsonderzoek, is niet een uitslag van je hebt zo of zo'n borstweefsel.

[2:25:04] Dus dat is ook een extra, dat moet een extra handeling moeten worden gedaan.

[2:25:10] En dan, ja, je bent op zich niet ziek als je een dichtborstweefsel hebt.

[2:25:17] Dus het is geen diagnose of wat dan ook.

[2:25:20] Dus als je dat deelt, dan moet je ook wel een vervolgstap kunnen aanbieden.

[2:25:25] En dat is als er een MRI is.

[2:25:27] Dus de vraag, en nogmaals, daar hebben we uitgebreid over van gedachten gewisseld en ik heb goed geluisterd naar iedereen die daar over na heeft gedacht.

[2:25:38] En uiteindelijk toch besloten dat op het moment dat we die MRI aan kunnen bieden, dat het dan ook verstandig is om het mee te geven.

[2:25:51] De staatssecretaris zal kunnen verwachten dat ik het daar niet mee eens ben.

[2:25:57] Ik wilde een vraag stellen over de afname aan de deelname van bevolkingsonderzoeken, ook naar aanleiding van de data hack.

[2:26:05] Maar dit is ook een reden.

[2:26:08] waarom vrouwen minder vertrouwen krijgen in het bevolkingsonderzoek.

[2:26:11] Want als je er naartoe gaat en je weet eigenlijk niet zeker in welke categorie je valt en je krijgt er geen mededeling over en je wordt er niet over geïnformeerd en eigenlijk niet serieus genomen, waarom zou je dan nog gaan?

[2:26:24] En ik vind dat wij als volwassenen bejegend kunnen worden, dus prima de mededeling kunnen krijgen.

[2:26:30] U valt in de categorie dichtborstweefsel of het lijkt erop, want die vrouwen stellen zichzelf allemaal nu deze vraag.

[2:26:37] Als ze geweest zijn, wordt dan geïnformeerd en we zijn volwassen genoeg om met de mededeling om te kunnen gaan.

[2:26:44] De staatssecretaris werkt heel hard om die MRI naar voren te halen, maar het is er nu nog niet.

[2:26:50] En ik vind eigenlijk dat de staatssecretaris niet dat besluit kan nemen voor vrouwen in Nederland om het niet te weten.

[2:27:01] En nogmaals, ik begrijp die stelling van mevrouw Paulusma, dat is eigenlijk geen vraag.

[2:27:11] Ik heb me daar echt in verdiep en met heel veel personen, vrouwen, mannen, dokters, patiënten, enzovoort over gesproken.

[2:27:21] En uiteindelijk de wegingen gemaakt om het toch op het moment dat je een MRI kunt krijgen als vervolg, om dat ook als moment te hebben om het te delen met de vrouw.

[2:27:38] Ik ben het hier echt tochtelijk mee oneens.

[2:27:42] Vrouwen met zeer dichte borstwezen hebben twee tot vier keer meer kans op borstkanker.

[2:27:46] En er is meer wat je kan doen dan alleen een MRI, contrastmammografie of zelfs een echo, kan toch kanker beter detecteren bij vrouwen met zeer dichte borstwezen.

[2:27:57] Dus er is wel wat wat je kan doen.

[2:27:59] En ik hoor de staatssecretaris eigenlijk zeggen van eigenlijk, ik ga het maar gewoon zeggen zoals ik het hoor, op veel nettere manier bewoorden wat haar voorganger ook zei.

[2:28:06] We willen vrouwen niet vertellen dat ze dat risico lopen, want we vinden dat we ze dan ook een vervolgstraf moeten kunnen aanbieden.

[2:28:13] Ik vind dat je dat niet kunt bepalen.

[2:28:16] Dus ik ben hier wel even benieuwd naar.

[2:28:18] De staatssecretaris heeft een afweging gemaakt.

[2:28:21] Als de Kamer een andere afweging maakt, hoop ik wel gewoon dat we dat dan ook gewoon gaan doen, want ik heb hier wel principieel moeite mee met deze uitleg.

[2:28:32] Ja, en we willen het ze niet vertellen, dus we kunnen het ze nu niet vertellen.

[2:28:37] Er is nu geen, in de huidige mammografieprotocol zeg maar, zit niet iets van nou u valt in die klasse.

[2:28:45] Het zit er gewoon niet in, dus dan moeten we iets toevoegen aan het bevolkingsonderzoekprotocol op zichzelf.

[2:28:51] En daarnaast, ik snap heel goed wat meneer Krul zegt.

[2:28:57] Het is ook echt een duivels dilemma, om het maar zo te zeggen.

[2:29:01] En alles afwegende wil ik toch heel graag dat zodra we die MRI's kunnen aanbieden, dat we het dan vertellen.

[2:29:14] Ik geef u zo het woord, mevrouw Van Brenk.

[2:29:16] De heer Krul, had u nog... Mevrouw Van Brenk.

[2:29:21] Ja, voorzitter.

[2:29:24] Inderdaad, we zullen vast een twee minuten debat gaan doen en ik kan me zomaar voorstellen dat inderdaad de Kamer hier anders over denkt.

[2:29:33] En ik ben wel benieuwd wat er dan gaat gebeuren.

[2:29:36] Dus ik zou graag van de staatssecretaris willen horen wat de gevolgen zouden zijn als wij met z'n allen toch vinden dat het wel zou moeten.

[2:29:48] De staatssecretaris.

[2:29:50] Dat betekent dat wij ook een beslissing nemen voor iedereen.

[2:29:54] Dat is natuurlijk gewoon het dilemma van dit soort beslissingen.

[2:29:58] Wat wij met elkaar doen als medewetgevers en mederegelgevers is altijd beslissen voor heel veel mensen.

[2:30:05] betekent dus dat dat invloed heeft op het bevolkingsonderzoekprotocol, dus hoe we het überhaupt inregelen, hoe de communicatie op is.

[2:30:14] En er zullen ook, ik vermoed dat dat ook heel veel gevolgen zal hebben voor de vervolgonderzoeken die dus nu nog niet helemaal geregeld zijn, maar dan wel waar vrouwen uiteraard gebruik van zouden willen maken.

[2:30:34] Ja, voor het toch nog even inzoomen op al die redenen waarom het tot 2030 moet duren, dat Europese aanbesteden, dat begrijp ik, maar de staatssecretaris noemde ook twee andere redenen, namelijk verdringing en goede kwaliteit van zorg kunnen leveren.

[2:30:49] Zou de staatssecretaris daar iets meer over kunnen vertellen?

[2:30:51] Wat voor verdringingseffecten treden dan precies op het moment dat we vrouwen met zeer dicht borstbeweefsel die extra emmerie aanbieden?

[2:30:59] En wat voor dilemma is er nou op het gebied van goede kwaliteit van zorg?

[2:31:03] Nog de staatssecretaris.

[2:31:06] Ja, dat moet ik even uit m'n hoofd halen, want ik heb de brief, zeg maar, meneer Krul verwijst deels naar de brief, die moet ik eventjes scherp hebben, want er zijn in het RIVM-advies een aantal verschillende vormen gepresenteerd waarop het kan, en die hebben daar deels mee te maken, maar ik probeer dat nu even op te... Kijk, als we het via de zorg zouden regelen, dat was een...

[2:31:29] Dat is een theoretisch snellere manier.

[2:31:32] Dat we zeggen, nou gewoon alle MRI's daar kun je gebruik van maken als je een mammogram hebt laten maken.

[2:31:42] Maar het detecteren van kleine tumoren, zeg maar, is anders als je

[2:31:50] een knobbeltje hebt of op een andere manier al een indicatie dat er vervolgonderzoek nodig is dan bij bevolkingsonderzoek, waar in principe gezonde vrouwen de routes ingaan, om maar zo te zeggen.

[2:32:03] Dus dat vergt andere kwaliteit van de mensen.

[2:32:08] En ik wil zeker weten dat de kwaliteit van zorg daar goed is.

[2:32:12] Als je het hebt over verdringing gaat het ook over vrouwen met bijvoorbeeld erfelijke aanleg die ook aanvullend onderzoek nodig hebben eens in de zoveel tijd om zeker te weten dat ze nog gezond zijn.

[2:32:26] En die zitten weer in andere

[2:32:29] routes bij wijze van spreken dan het bevolkingsonderzoek.

[2:32:32] En het is gewoon voor zowel de kwaliteit als de toegang het handigste om het via de bevolkingsonderzoek route goed te regelen.

[2:32:42] U kunt door met uw beantwoording.

[2:32:50] En wat ik net zei was eigenlijk net volgens mij hetzelfde.

[2:32:52] Het antwoord ook op de vraag die mevrouw Maier daarover heeft gesteld.

[2:32:58] Ik denk dat dat mijn vragen waren over bevolkingsonderzoeken, maar ik weet dat mevrouw Paulus nog een interruptie gaat doen.

[2:33:04] U weet dat, mevrouw Pauwels wil nog een interruptie.

[2:33:07] Dat zou uw laatste interruptie zijn, ik zeg het even.

[2:33:09] Ja, daarom ga ik wat tegen de voorzitter zeggen, als dat mag.

[2:33:12] Wat is?

[2:33:13] Want ik weet dat dit mijn laatste interruptie is, daarom had ik net namelijk een inleidende vraag gesteld toen ik begon over de screening bij het Dichtbosweefsel, namelijk in het algemeen de deelname aan bevolkingsonderzoeken.

[2:33:26] Maar ik hoop niet dat dat mijn laatste vraag was, want ik had hem net heel slim in een andere vraag gemanoeuvreerd, voorzitter.

[2:33:32] Is uw vraag nu of uw vraag is beantwoord?

[2:33:34] Nou, nee.

[2:33:35] En mevrouw Paulusma zei dat volgens mij ergens in een interruptiedebat met een van de andere leden ook dat ze nog een interruptie zou doen over de deelname aan bevolkingsonderzoeken.

[2:33:43] Vandaar dat ik hem aanvoelde komen.

[2:33:46] Want mevrouw Paulusma verwees daarbij ook naar het data hack dat we deze zomer hebben moeten constateren.

[2:33:56] Of eigenlijk hebben gehoord van Bevolkingsonderzoek Nederland.

[2:34:00] Daar kunnen we nog geen heel eensluidende conclusies op trekken.

[2:34:05] Dus wat we eerst hebben gezien is dat de deelname wat lager werd.

[2:34:12] Vervolgens trok die weer een beetje bij, maar hij is nog niet helemaal op het niveau van een jaar geleden.

[2:34:16] Maar dat kunnen we ook niet helemaal zeggen, gek genoeg door het jaar heen.

[2:34:20] Ik ga nu echt in technische details zakken, maar door het jaar heen zijn er ook golfbewegingen, terwijl de uitnodigingenbeleid is redelijk rechtlijnig, maar er zijn wel golfbewegingen in deelname.

[2:34:33] Dus dat betekent dat we daar nu nog geen harde conclusies op kunnen trekken.

[2:34:36] Dat kunnen we pas doen als de cijfers over heel 2025 bekend zijn.

[2:34:40] Maar weet dat we er scherp op zijn, want dat zei ik straks al eerder toen het ging over bevolkingsonderzoek borstkanker.

[2:34:48] Het is natuurlijk alles aangelegen aan ons allemaal om die deelnames zo hoog mogelijk te krijgen en in ieder geval niet af te laten buigen.

[2:34:55] Dus daar doen we ook ons uiterste best voor samen met bevolkingsonderzoek Nederland.

[2:35:00] Mevrouw Meijer nog?

[2:35:01] Voorzitter, nog een andere vraag.

[2:35:03] Want ik las in de brief ook dat het RIVM adviseert om te komen tot een gefaseerde invoering van die MRI.

[2:35:11] Dus niet alle vrouwen, wanneer het aanbod start, die zullen gelijk die uitnodiging krijgen.

[2:35:17] En de staatssecretaris geeft eigenlijk ook een aantal winstwaarschuwingen van dat de kans is, als ik mezelf even paraphraseer, vrij groot dat

[2:35:25] dat in het begin zo'n kleinere groep zal zijn.

[2:35:28] Dus dan zitten we eigenlijk al met een termijn waar we nog even op moeten wachten.

[2:35:34] Een terugkoppeling waar de collega's net over hadden, die nog op zich laat wachten, maar dan ook zeg maar een gebaseerde instroom, waardoor ze eigenlijk een kleinere groep de uitnodiging krijgt dan de groep die je eigenlijk zou willen uitnodigen.

[2:35:46] Kan de staatssecretaris daar nog op ingaan en in hoeverre kun je nou de tijd die ze nodig heeft om dit allemaal te regelen of niet gebruiken om dit gewoon goed in te regelen zodat je ook die hele groep kunt meepakken?

[2:35:59] Uiteindelijk, het gaat natuurlijk over duizenden vrouwen.

[2:36:04] Dus alles wat ik in een paar regels op papier zet, heeft vervolgens enorme consequenties voor heel veel locaties, heel veel professionals en heel veel vrouwen.

[2:36:15] Dus dat betekent dat als we het doen, dat we ook de belofte die we doen op dat moment, namelijk u krijgt vervolgonderzoek, ook waar kunnen moeten maken.

[2:36:23] En dat betekent dat we dat gewoon op moeten bouwen, dat dat dus niet van dag één op dag twee voor iedereen beschikbaar is, omdat we dan het risico lopen dat we die belofte niet waar kunnen maken.

[2:36:35] En die is heel belangrijk.

[2:36:36] De tijd nu, de tweede deel van de vraag van mevrouw Meijer, zit inderdaad in het organiseren en voorbereiden, maar dat is dus afhankelijk van de MRE-capaciteit die we hebben.

[2:36:47] ...de protocollen die ervoor gemaakt worden, zodat op het moment dat het van start gaat... ...nogmaals, als we mensen aangeven, u krijgt een vervolg-MRI, dat die er ook is... ...en dat er niet alsnog allerlei wachtlijsten zijn.

[2:37:06] Mevrouw Meijer, de laatste interruptie.

[2:37:08] En heeft de staatssecretaris dan nu enig beeld bij welke groep vrouwen dan nu in beginsel zal worden uitgenodigd op het moment dat die scam beschikbaar is?

[2:37:17] Daar heb ik nu geen beeld op, maar die vraag heb ik uiteraard ook gesteld en dat is wat de RIVM ook op een rijtje gaat zetten in de uitvoeringsvoorbereiding die ze nu aan het maken zijn.

[2:37:33] Dan ben ik gekomen bij een volgend mapje en daar zit een vraag in en die gaat over abortus voor onverzekerden.

[2:37:40] Als vraag van mevrouw Vliegendhart en of het handig is om financiering voor abortuszorg voor onverzekerden bij het op te lossen door het onderbrengen bij CHK en mevrouw Vliegendhart.

[2:37:56] Ik weet niet of ze dat

[2:37:59] Wat ze zei volgens mij, mensen die wonen of werken al heel lang in Nederland en zijn niet verzekerd en krijgen dan geen abortusvergoed.

[2:38:11] Maar dat klopt niet helemaal, want als iemand woont of werkt in Nederland is die persoon meestal volgens de WLZ, de wet langdurige zorg, verzekerd en voor die mensen

[2:38:19] is abortus kosteloos.

[2:38:22] Daarnaast hebben we een aantal aparte zorgregelingen waar ook abortuszorg onder valt en dat is met name voor asielzoekers en Oekraïense ontheemden.

[2:38:30] Volgens mij verwezen mevrouw Vliegentart daar ook al naar.

[2:38:33] Voor ongedocumenteerden is er inderdaad geen financiële regeling en dan specifiek over de CRK regelingen.

[2:38:41] Ja, die zijn geen oplossingen daarvoor omdat die gekoppeld dan weer zijn aan het basispakket van de zorgverzekeringswet.

[2:38:48] En abortus is daar geen onderdeel van.

[2:38:51] Dus dat biedt geen oplossing.

[2:38:54] En dan zou je een hele grote stelselwijziging moeten gaan doen.

[2:38:58] En dat was ik niet voornemens.

[2:39:00] Ja, mevrouw Vliegend had uw laatste introductie.

[2:39:02] Ik ben eigenlijk blij dat de staatssecretaris begint, voorzitter, over wonen en werken in Nederland, want dat heb ik inderdaad eerder gehoord, dat vrouwen die wonen en werken in Nederland allemaal toegang hebben.

[2:39:10] Maar daar laat ik nou net al die vrouwen in al die jaren dat ik heb gewerkt bij Dokters van de Wereld als flossenkundige en me al keihard aan het inzetten ben voor die toegang in Nederland, hebben gezien dat dit wel vrouwen zijn die wonen en werken in Nederland.

[2:39:20] Het zijn ook internationale studenten.

[2:39:22] die hier studeren, onvoldoende werken en daardoor niet volledig in aanmerking komen voor die WLZ-regeling.

[2:39:30] Het zijn ook ongedocumenteerde vrouwen die heel veel werken in Nederland.

[2:39:34] Weliswaar niet volgens de officiële regel, maar die draaien wel mee in onze economie.

[2:39:39] Het zijn mensen die oppassen, die schoonmaken, die een heel groot deel in onze maatschappij toevoegen.

[2:39:43] En het zijn ook arbeidsmigranten die in Nederland zijn, die zich niet helemaal goed hebben ingeschreven en daardoor niet in aanmerking komen.

[2:39:51] En u zei ook over het CHK-regeling, dat die alleen voor het basispakket is, maar die is er ook voor WLZ.

[2:39:56] Er kan ook voor ongedocumenteerde WLZ gehaald worden.

[2:39:59] Dus wat ik zie, de jaren, is dat we eigenlijk al jaren heen en weer aan het gaan zijn van wie gaat dit betalen, wie gaat dit doen?

[2:40:06] En voor die Oekraïnse vrouw is dit zo geregeld ook in zo'n CHK-regeling.

[2:40:09] Dus ik zou toch nogmaals willen vragen.

[2:40:12] Wat zou de staatssecretaris hierin willen doen?

[2:40:15] Want we hebben nu gewoon allerlei onveilige abortussen in Nederland.

[2:40:18] Die moeten we toch willen voorkomen?

[2:40:21] We hebben het hier best wel vaak over gehad.

[2:40:25] En nogmaals, de oplossing zoals mevrouw Vliegentaart hiervoor stelt, is wat mij betreft geen oplossing.

[2:40:37] Ik snap ook wel de oproep van mevrouw Vliegentart en helemaal natuurlijk omdat ze zelf mee te maken heeft dan voel je het ook altijd nog weer wat beter.

[2:40:51] Wat nu in de praktijk wel gebeurt is dat sommige klinieken lager tarieven vragen.

[2:40:58] Ze kunnen soms zelf uit hun eigen, daar hebben we het ook eerder over gehad, financiële buffers geld besteden.

[2:41:06] Maar het voert echt gewoon nu te ver om daar een aparte regeling voor op te zetten, juist omdat we al zoveel regelingen rondom abortus hebben.

[2:41:18] Dank voorzitter.

[2:41:20] In dit blokje abortussorg is het wat mijn fractie betreft ook belangrijk dat vrouwen de abortuspil bij de huisarts kunnen krijgen.

[2:41:30] Daar hebben we ook samen met de partij van deze staatssecretaris om gestreden.

[2:41:36] in de daarvoor periode.

[2:41:39] Maar nu las ik een aantal weken geleden dat nog maar 3,5% van de Nederlandse huisartsen de verplichte online training heeft gevolgd om de abortuspeel ook te kunnen verstrekken.

[2:41:46] En vrouwengezondheid gaat wat mij betreft ook over toegang tot dit soort zorg.

[2:41:53] En ik ben heel benieuwd hoe de staatssecretaris hiernaar kijkt, maar vooral wat ze hieraan gaat doen.

[2:42:00] Ja, dat is een goede vraag hoe ik daar naar kijk.

[2:42:02] Ik vind het lastig om de cijfers die ik daarover heb gezien, om daar al een soort van conclusie aan te verbinden, omdat we relatief kort bezig zijn, om maar zo te zeggen, en huisartsen heel veel onderwerpen hebben.

[2:42:15] Dus de vraag is of er iets onder of achter zit waar we iets mee zouden willen.

[2:42:20] Dat kan ik gewoon nu nog niet beantwoorden.

[2:42:24] Maar ik ben daar wel nieuwsgierig naar.

[2:42:25] Dus ik denk dat we ergens later dit jaar daar nog wel eens wat duiding over moeten kunnen geven.

[2:42:35] Maar nu vind ik het lastig om daar een oordeel over te vellen.

[2:42:39] Ik zie dat mevrouw Paulus maar iets naar mij vergebaard, maar ik weet niet wat.

[2:42:43] Nou, later dit jaar is altijd een beetje zo'n breed concept.

[2:42:49] Ergens rond de zomer, is dat wat?

[2:42:52] Van dit jaar, ja, dit kalenderjaar.

[2:42:55] Het komt dan in een brief of in een... Ja, het komt in een brief.

[2:42:59] En of ik of mijn opvoerder die dan ergens bijvoeg of apart, daar wil ik niet nu iets over zeggen, maar er komt op schrift een invulling hopelijk van de nieuwsgierigheid die mevrouw Paulusma en ik hebben over wat betekenen deze cijfers.

[2:43:16] Oké, duidelijk.

[2:43:17] Gaat u door.

[2:43:18] Dan heb ik een rondje overige vragen.

[2:43:24] Onder andere van mevrouw Van Brenk, in hoeverre zorgverzekeraars nou passende zorg leveren, terwijl in de strategie iets stond alsof ze nog niet helemaal aangesloten waren.

[2:43:38] Ik vond dat een hele scherpe vraag.

[2:43:41] Overigens zag ik in het regierakkoord dat passende zorg en vrouwgezondheid aan elkaar gekoppeld werden, dus volgens mij zit die intentie erin.

[2:43:49] En wat ik ook al zei, bijvoorbeeld VGZ, Salland en een aantal andere verzekeraars zijn ook echt nadrukkelijk betrokken in het proces wat we nu aan het doorlopen zijn en hebben zich ook gecommitteerd aan de volgende stappen.

[2:44:01] Dus ik denk dat we daarmee ook zien dat zorgverzekeraars dat zelf ook inzien.

[2:44:07] actie opnemen.

[2:44:10] Vraag van de SP over de poli voor vrouwspecifieke aandoeningen bij Amsterdam UMC, daar hebben we eigenlijk al best wel over gehad.

[2:44:18] En wat ik dus zie is dat ook andere werkgevers en met name ook zorgwerkgevers hiermee zelf ook aan de slag gaan om op een redelijke, makkelijke actie gerichte manier ook echt invulling geven aan hun goed werkgeverschap ten aanzien van vrouwengezondheid.

[2:44:37] Mevrouw van Brenk vroeg ook naar het Women's Health Research and Innovation Center.

[2:44:45] Ik moet even lachen want ik heb een heel leuk t-shirt gekregen van mevrouw Roeters van Lennep met Girls Just Wanna Have Funding.

[2:44:53] Daar moet ik even aan denken.

[2:44:55] Maar goed, ook dat is weer een heel goed initiatief waar kennis bij elkaar gebracht wordt om weer aandacht, aandacht en aandacht te geven aan ontwikkeling van kennis en überhaupt bewustzijn over die verschillen.

[2:45:08] En ook binnen het ZON-NW-programma wordt gericht op landelijke multidisciplinaire samenwerkingsverbanden zoals deze waarbij partijen bij elkaar komen.

[2:45:20] En ik zag mevrouw Roetes van Lennep ook al heel actief het land doorgaan, om ook daar weer medestanders te vinden.

[2:45:28] Die seks- en genderaspecten van de vraag van meneer Klaas heb ik eigenlijk al beantwoord, dus die wou ik daarbij laten.

[2:45:35] CDA vroeg ook naar migraine.

[2:45:38] Nou, dat is typisch.

[2:45:40] We hadden het straks over Alzheimer, we hadden het over een aantal mentale... Hoe noem je dat?

[2:45:46] Gezondheidsproblematieken.

[2:45:48] En ik denk ook migraine en ook post-acute infectie-syndromen, pijsachtige klachten.

[2:45:56] En waar we nou mee moeten beginnen met z'n allen of wie waar mee wil beginnen.

[2:46:00] Misschien zijn er wel ook een aantal convenantpartners die daar heel specifiek op gericht willen zijn.

[2:46:07] Ik denk dat dat onderdeel moet zijn van de werkagenda, maar Migren is er zeker eentje die ik herken en waar ook vorige week inderdaad de Hoofdpijnalliantie specifiek ook aandacht voor vroeg.

[2:46:20] CDA vroeg ook naar de vergoeding over MGMT.

[2:46:24] Uw laatste interruptie, ja.

[2:46:26] Ja, voorzitter, over PICE had ik gevraagd of er nog iets specifieks mee te nemen is bij de expertisecentra ten aanzien van vrouwen en PICE en daar heb ik nog geen antwoord op gekregen.

[2:46:43] Nee, dat is een goede vraag, maar ik ben zeker bereid om met de minister, want de minister heeft natuurlijk vorige week het debat gedaan ook over de PYSE, om even te kijken of hun in ieder geval, even met aandacht met hun over hebben, van wat doen ze daar nu al aan en kunnen ze daar vanuit ook de werkagenten vrouwengezondheid kunnen en willen ze daar een rol in spelen.

[2:47:09] Durf ik niks over dit, maar dat neem ik even met de minister op als mevrouw Van Brenk dat oké vindt.

[2:47:14] Ook als ze het niet oké vindt, neem ik het gewoon met de minister op.

[2:47:18] Meneer Krul vroeg naar Amgality.

[2:47:25] Ik snap die vragen goed te zijn, tegelijkertijd heel ingewikkeld.

[2:47:29] De minister van VWS onderhandelt met de farmaceuten over de prijs van geneesmiddelen die impact hebben op het totale zorgbudget.

[2:47:38] En ja, de constatering is dat de leverancier van Amgility en de minister van VWS geen akkoord hebben kunnen bereiken over die financiële voorwaarden.

[2:47:49] En dat betekent dus dat de vergoedingsvoorwaarden voor Amgility niet worden uitgebreid en Amgility vooralsnog niet wordt vergoed bij preventie van episodische migraine.

[2:47:59] Het wordt wel vergoed voor chronische migraine, maar volgens mij benoemde meneer Krul dat zelf ook.

[2:48:05] De vergoedingsvoorwaarden voor, en dan weet ik niet hoe je het uitspreekt, maar die andere CGRP-remmer, die worden wel uitgebreid.

[2:48:14] En dat is gewoon onderdeel van de onderhandelingen zoals we die gewoond zijn tussen de minister en de farmaceuten.

[2:48:24] Vraag van mevrouw van Brenk over de dementie heb ik volgens mij eigenlijk al wel meegenomen.

[2:48:31] Waarbij het interessante bij dementie natuurlijk ook nog even los van het fysieke dat vrouwen ook nog vaak degene zijn die voor andere dementie patiënten zorgen.

[2:48:41] Maar dat is eigenlijk een ander vraagstuk.

[2:48:44] Maar zouden we wel mee kunnen nemen in dat deel van eventueel de werkagenda.

[2:48:51] Vraag van meneer Bevers over PTSS en de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties.

[2:49:00] Daar is veel aandacht voor en ook prioriteit vanuit het kabinet en daar werken we dus samen met andere ministeries, onder andere met Justitie en Veiligheid, Onderwijs en Sociale Zaken.

[2:49:12] Meneer Bevers weet waarschijnlijk ook wel dat we bezig zijn met de werving voor een nationaal coördinator voor de aanpak van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, om dan ook te zorgen dat die samenhang tussen de verschillende beleidsterreinen ook uiteindelijk daadwerkelijk actief kan worden ingezet.

[2:49:29] PTSS zelf, ja, dat is ook weer typisch zoiets waar waarschijnlijk best grote verschillen zijn tussen mannen en vrouwen.

[2:49:37] Er was een paar weken geleden een documentaire over waarbij ook heel veel fundamenteel onderzoek gewoon alleen nog wordt gedaan op bijvoorbeeld mannenratten.

[2:49:46] Dus ook daar geldt, moeten we dan heel veel extra dingen gaan doen of moeten we vooral en-en gaan regelen?

[2:49:54] Nou, dat lijkt me voor dit typisch een actiepunt.

[2:49:58] Een vraag van meneer Krul over de schone lei regeling.

[2:50:04] Wat dus een regeling is om mensen die genezen zijn van kanker minder effecten te laten hebben van de invloed van hun ziekte op bijvoorbeeld verzekeringen.

[2:50:16] Zoals meneer Krul al zei, borstkanker is per 1 januari van vorig jaar, dus 2025, opgenomen in de regeling met verkorte termijnen.

[2:50:26] En die termijnen worden eens in de zoveel tijd geëvalueerd op basis van medische inzichten.

[2:50:34] Ik kan nu niet zeggen of dat wel of niet kan gaan gebeuren.

[2:50:36] Het is op basis van die inzichten.

[2:50:39] Maar in ieder geval wordt het over een tijd weer geëvalueerd.

[2:50:42] En de aanbevelingen die het Nederlands Kankercollectief heeft gedaan, die zijn ook betrokken bij de doorontwikkeling van de regeling en zijn ook onderdeel van die uitbreiding per 2025.

[2:50:54] En dan de laatste vraag die ik hier in mijn mapje heb en dan hoop ik dat ik dan ook compleet ben, was de vraag van mevrouw Meijer over de cijfers over werkverzuim en daar heb ik eigenlijk ook wel iets over gezegd.

[2:51:07] Het ministerie van de sociale zaken is betrokken bij de uitwerking van de werkagenda vrouwen gezondheid, onder andere

[2:51:15] Rondom bijvoorbeeld de richtlijn die bedrijfsartsen hebben gemaakt rondom werk en overgang.

[2:51:20] Maar inderdaad, en daar kwamen we eerder al op, als het ziekteverzuim... Het is gemiddeld gezien een groot verschil in ziekteverzuimcijfers tussen mannen en vrouwen.

[2:51:30] Dus daar hebben ook werkgevers echt hun rol in.

[2:51:33] En sociale zaken kan daarin bijdragen zoals ze ook al aan het doen zijn.

[2:51:40] Daarmee, voorzitter, dacht ik dat ik bijna alle vragen beantwoord heb.

[2:51:45] Ja, u heeft nog iets voor de tweede termijn.

[2:51:48] Kan dat nu al of zullen we dat toch echt even in de tweede termijn doen?

[2:51:52] Wat u fijn vindt.

[2:51:53] Dan kan ik ook eventueel nog andere aanvullende vragen nemen.

[2:51:58] Dan zijn we het einde gekomen van de beantwoording van het kabinet.

[2:52:03] Kijk even, we gaan gelijk door.

[2:52:05] Ja, toch?

[2:52:06] Ja, allemaal goed.

[2:52:07] Ongeveer een derde van de spreektijd.

[2:52:10] Eén minuut, één minuut twintig.

[2:52:13] Mevrouw Vliegend Hart, tweede termijn.

[2:52:15] Dank, voorzitter.

[2:52:17] Het is fijn om te merken dat iedereen hier in ieder geval vanavond belang van vrouwengezondheid inziet.

[2:52:21] En laat ik nogmaals benadrukken hoe belangrijk het is dat deze strategie en de werkagenda er straks is voor alle vrouwen.

[2:52:27] Vrouwen van kleur, queervrouwen en vrouwen met een laag inkomen.

[2:52:31] En hoewel we het over veel eens zijn vanavond, is er ook nog heel veel onduidelijk en gaven de antwoorden van de staatssecretaris me helaas niet heel veel meer vertrouwen dan dat ik de avond startte.

[2:52:41] Dat neemt niet de weg dat ik blij ben met de aandacht en de inzet van de staatssecretaris.

[2:52:45] Maar ik wil nog wel één ding toevoegen.

[2:52:46] Het is al meerdere keren overgegaan vanavond.

[2:52:49] Dat is het best practice van het Amsterdam UMC spreekuur.

[2:52:52] Dat spreekuur is gestart omdat het huidige zorgsysteem faalt.

[2:52:55] En juist die best practice laat dus zien dat er een structurele verandering nodig is.

[2:52:59] Een verandering waar niet alleen het zorgveld...

[2:53:01] zorgverzekeraars en organisaties verantwoordelijk zijn, maar ook VWS een verantwoordelijkheid in heeft.

[2:53:05] En dat is dan ook de reden dat ik heel graag een twee minuten debat vrouwgezondheid aanvraag.

[2:53:09] Om te zorgen dat we echt vrouwgezondheid gaan verbeteren.

[2:53:14] Dank u voorzitter.

[2:53:15] Dank u wel.

[2:53:16] U heeft een twee minuten debat aangevraagd, dat noteren we.

[2:53:19] Volgende spreker is mevrouw Dobbe.

[2:53:22] Dank u wel en dank voor dit debat, Allen.

[2:53:26] Als het gaat over vrouwen die meedoen aan bevolkingsonderzoek en die niet weten of zij dicht borstklierweefsel hebben, dan moeten we ze dat gewoon vertellen.

[2:53:34] Daar ben ik echt een hardgrondige voorstander van.

[2:53:38] Dus ik hoop elke motie die hier wordt ingediend en ik vermoed dat ze gaan komen en die zullen wij zeker steunen.

[2:53:43] Want ik vind het echt op geen enkele wijze tonen dat je vrouwen serieus neemt door iets wel te weten en dan het ze niet te zeggen, terwijl ze het wel willen weten.

[2:53:53] Dus dat moeten we gewoon vertellen.

[2:53:54] Het kan echt niet zo doorgaan wat ons betreft.

[2:53:57] Dan over de borstebus.

[2:53:59] Die verdwijnt, op sommige plekken hebben we het over gehad.

[2:54:02] Die verdwijnt uit Zutphen, die verdwijnt bijvoorbeeld ook uit Rijswijk, die verdwijnt uit andere plekken in Nederland.

[2:54:07] En dan wordt hier gezegd, ja misschien moeten we kijken naar creatieve oplossingen, maar die creatieve oplossingen zijn er niet.

[2:54:13] We moeten kijken naar AI misschien, ja die AI oplossing is er nog niet.

[2:54:17] We moeten kijken naar een oplossing voor het personeelstekort.

[2:54:19] Is er niet.

[2:54:20] Maar vervolgens verdwijnt wel die borstebus uit Zutphen en uit andere plekken.

[2:54:25] En daar zijn vrouwen de dupe van.

[2:54:26] Dus wij willen echt van deze staatssecretaris horen dat ze zorgt dat op al die plekken waar die borstebus kwam, dat die daar nog steeds gaat komen en dat er niet nog meer plekken gaan verdwijnen.

[2:54:38] Want die vrouwen hebben dat gewoon nodig.

[2:54:40] Dan tot slot, want ik ben natuurlijk over mijn tijd heen, excuses daarvoor, er is gewoon budget nodig.

[2:54:45] Als je een nationale strategie vrouwgezondheid wil en je wil het echt serieus doen en je wil extra dingen doen, je kan niet alles binnen het bestaande maatregelen doen, je moet extra dingen doen, is daar gewoon budget voor nodig, voorzitter.

[2:54:57] Dank u wel, de heer Klaas.

[2:54:59] Voorzitter, ik heb in de afgelopen

[2:55:01] Ik heb tweeënhalf jaar geleerd dat het goed is om in een puntplan te komen.

[2:55:05] En ik had een driepuntplan.

[2:55:08] Een eerste punt was snellere en betere diagnostiek.

[2:55:12] Met harde normen voor wachttijden, doorlooptijden, regionale transparantie, seksspecifieke richtlijnen, snelle inbedding van AI en digitale beslisondersteuning.

[2:55:19] Niet als pilot, maar als standaard.

[2:55:21] nog niet de standpunt van de staatssecretaris op gehoord.

[2:55:26] Misschien dat dat dan in de tweede termijn kan.

[2:55:28] En we hebben gesproken over het tweede punt, gericht investeringen in de diagnostiek.

[2:55:33] Daar hebben we wel over gesproken, dat was goed.

[2:55:36] En de derde ging over de juiste prioriteiten.

[2:55:39] En één onderdeel daarvan zou ik nog willen vragen aan de minister.

[2:55:43] Die prioriteiten, er is eigenlijk een toezegging dat daar gaat naar gekeken worden in dat plan van aanpak.

[2:55:49] De vraag is of daar ook niet specifiek bij zou moeten dat de biologische geslacht leidend moet zijn voor onderzoek en richtlijnen daar waar het medisch relevant is.

[2:55:58] Dus daar nog graag een zienswijze op van de minister.

[2:56:00] En ik waardeer, of van de staatssecretaris, en ik waardeer de staatssecretaris omdat ik heb gezien dat ze toen ze aan deze kant zat zich daar heel erg hart voor heeft gemaakt en niet nagelaten heeft om als staatssecretaris dat aan de andere kant van de tafel door te zetten.

[2:56:12] En daarvoor dank voorzitter.

[2:56:15] Dank u wel, mevrouw Paulusma.

[2:56:17] Ja, dank voorzitter.

[2:56:18] En ik begin positief.

[2:56:19] Ik ben blij met de toezeggingen als het gaat om inclusieve zorg en de toegang tot het abortuspil.

[2:56:25] En ik kijk ook uit naar de toegezegde vervolgaanpak met de financiële paragraaf die daar ook bij hoort.

[2:56:31] En ik kijk ook uit naar de samenwerking met deze commissie als het gaat om vrouwengezondheid.

[2:56:38] Maar er is één ding.

[2:56:40] waar ik last van heb.

[2:56:42] En de staatssecretaris zal niet verrast zijn.

[2:56:44] Maar een van de grootste problemen als het gaat om vrouwengezondheid is dat wij niet serieus worden genomen.

[2:56:51] En als de staatssecretaris blijft volharden dat vrouwen niet geïnformeerd hoeven te worden, dan kijk ik niet alleen uit naar de samenwerking met deze commissie, maar ook met de motie die we daarover gaan indienen.

[2:57:02] Want het begint bij het serieus nemen van vrouwen en daar kan de staatssecretaris met deze Kamer een hele grote stap in zetten.

[2:57:08] Dank u wel.

[2:57:11] Ik dank ook de staatssecretaris voor de beantwoording.

[2:57:15] Heel veel van onze vragen zijn naar tevredenheid beantwoord, maar dit is wel het punt waar ik toch de beantwoording wat zwak vond.

[2:57:24] Daar ben ik gewoon heel eerlijk in.

[2:57:25] Kijk, de staatssecretaris zegt

[2:57:27] Ik vind, wij vinden, dat als je het vertelt, moet je ook een volgstap kunnen aanbieden.

[2:57:33] En ik wil oprecht op zoek gaan naar waarom dat is.

[2:57:36] Want het is een woord dat een CDA misschien niet snel in de mond neemt.

[2:57:40] Je ontneemt daar toch een vorm van zelfbeschikking.

[2:57:42] Ik bedoel, ik kan voor 322 euro morgen, en ik vind dat dit gewoon vergoed moet worden en zo snel mogelijk.

[2:57:48] Maar als ik wil, dan kan ik volgende maand voor 300 euro een particuliere MRI laten doen.

[2:57:53] En als ik weet dat ik vier keer meer kans loop op borstkanker, dan zou ik dat ervoor over hebben.

[2:57:59] Maar je ontneemt die kans op het moment dat je het niet vertelt.

[2:58:02] En ik begrijp dat daarvoor een protocol aangepast moet worden.

[2:58:04] En ik begrijp dat je nu bij de uitslag van mammografie daar nu niks over vermeldt.

[2:58:10] Maar ik vind dat we dat wel moeten doen.

[2:58:12] En dat we dan pas in 2030 ook echt de zorg kunnen leveren.

[2:58:14] Ja, ik vind het vervelend.

[2:58:16] Maar als het niet anders is, is het niet anders.

[2:58:19] Maar je geeft tenminste wel de kans aan een vrouw om te zeggen, dan overweeg ik.

[2:58:22] Ook in Nederland kan het, het is een stukje duurder, zonder verwijzing toch naar een particulier Amerikaan.

[2:58:28] Maar in België is het alweer een stuk goedkoper.

[2:58:30] Dat het moet vind ik erg, maar dan geef je in ieder geval die kans.

[2:58:32] Dus ik wil de staatssecretaris nog één keer vragen om dit te heroverwegen en toch een stukje mee te bewegen met de Kamer hierin.

[2:58:42] Mevrouw van Brenk.

[2:58:44] Ja, voorzitter, ik ga door op hetzelfde punt natuurlijk.

[2:58:47] Borstkankervereniging Nederland die zegt laten we ons nou hard maken.

[2:58:54] Als onnodige MRI's zoals veel lagere rugonderzoeken worden afgebouwd, dan is er ruimte die vrijkomt voor vrouwen bij wie de nood hoog is.

[2:59:04] Ze zeggen ook dat alle apparaten binnen het bevolkingsonderzoek dichtborstweefsel kunnen meten.

[2:59:12] En zij roepen ook op zo van laat vrouwen nou niet in het ongewisse.

[2:59:16] En die vraag stel ik ook echt aan de staatssecretaris.

[2:59:19] Ik vind echt dat vrouwen dat moeten weten.

[2:59:21] Ik wil de staatssecretaris bedanken voor haar betrokkenheid en haar heel veel succeswensen op de andere portefeuille.

[2:59:29] En ik hoop van harte dat haar motie over oudere constatiebureaus wordt aangenomen en wordt uitgevoerd.

[2:59:39] Dank u wel.

[2:59:41] De heer Bevers.

[2:59:41] Dank u wel, voorzitter.

[2:59:43] Dank voor de beantwoording van de vragen, ook die ik specifiek heb gesteld.

[2:59:46] Ik wacht nog even op het antwoord over de MRE's, want dat blijft bij mij ook een onprettig gevoel zijn, maar ik hoor graag nog een reactie van de staatssecretaris.

[2:59:57] En dan tenslotte, voorzitter, is dit het laatste debat op het VWS-domein van deze staatssecretaris, maar ook

[3:00:08] Maar ook, dat weten de meesten van u, hebben we lang in de fractie samen op dat domein het woord gevoerd.

[3:00:16] Dus ik vind het heel vreemd dat ze naar iets anders toe gaat dan ons VWS.

[3:00:20] Ik wens haar daar wel heel veel succes toe en heel veel dank voor alles wat we hier samen hebben gedaan, zowel aan deze kant als aan die kant van de tafel.

[3:00:29] Dank.

[3:00:33] Mevrouw Meijer.

[3:00:34] Voorzitter, dank u wel en ook mijn dank aan de staatssecretaris voor de beantwoording vandaag, maar ook voor haar inzet de afgelopen maanden en heel veel succes in de nieuwe functie.

[3:00:44] Ik denk dat het goed is dat vrouwengezondheid hoog op de agenda staat.

[3:00:48] Ik kijk ook uit naar de uitwerking van de agenda die we voor de zomer zien.

[3:00:53] Ik hoop oprecht op zo concreet mogelijke acties die resultaat gaan opleveren met duidelijke doelen, desnoods tussendoelen, maar

[3:01:01] Wat echt helder is, waar moet dit toe leiden en wanneer?

[3:01:06] Dan had ik nog een vraag die is blijven liggen in eerste termijn, namelijk het punt wat je vaak zorgbreed wil horen.

[3:01:12] dat mensen, in dit geval vrouwen en meisjes, niet weten waar ze terecht moeten als ze een zorgvraag hebben of gewoon een vraag.

[3:01:21] En wat eventueel de mogelijkheden nu al zijn.

[3:01:24] En ik vroeg me af of de staatssecretaris daar op dit moment al kansen voor ziet of om eventueel dat mee te nemen als onderdeel van de werkagenda.

[3:01:31] Ik wacht ook de antwoorden af die net gesteld zijn.

[3:01:34] Ten aanzien van de MRI-scan, en ik zou er eigenlijk nog aan toe willen voegen, wat is er nou dan exact voor nodig om dat protocol nu zo te wijzigen dat dat dan kan?

[3:01:42] Want ik hoor veel bezwaren, maar waar zit dat dan in?

[3:01:47] Dank u wel.

[3:01:47] Dan zijn we aan het einde gekomen van de tweede termijn van de Zijde van de Kamer.

[3:01:51] Een korte schorsing, een overleg net met de staatssecretaris, vijf minuten, en dan gaan we door naar de beantwoording van de tweede termijn.

[3:01:58] Kleine schorsing, vijf minuten.

[3:06:39] Ik heropen de vergadering.

[3:06:44] We zijn gekomen bij de tweede termijn van de zetel van het kabinet.

[3:06:47] Ik geef het woord aan de staatssecretaris voor haar tweede termijn.

[3:06:51] Ja, voorzitter, dan begin ik maar met de zure appel, want dan kan ik misschien een beetje vrolijk eindigen.

[3:06:57] Want die zure appel, daar kwam ik straks al op, die is mij even zuur.

[3:07:03] En dat gaat namelijk over de vraag over het terugkoppelen van de borstdensiteit.

[3:07:08] Ik wil even heel duidelijk zeggen dat dit niet gaat over, en ik snap waar het vandaan komt, maar daar wil ik echt afstand van nemen, over serieus nemen of niet serieus nemen van vrouwen.

[3:07:22] Want volgens mij het serieus nemen van vrouwen is juist de hele

[3:07:28] porté van de strategie en de aandacht enzovoort enzovoort.

[3:07:34] Sterker nog, het serieus nemen van vrouwen speelt hierin ook een rol, zeg maar, in de andere beslissing dan enkele van uw Kamerleden liever zouden willen.

[3:07:47] Ik maak even een uitstapje naar een andere vorm van bevolkingsonderzoek om dan nog een keer een aantal mogelijke consequenties te benoemen van als we dat toch anders zouden doen.

[3:07:59] Het gaat bijvoorbeeld bij darmkankeronderzoek, vergeleken met borstkankeronderzoek, een relatief makkelijk onderzoek, waarbij wordt gekeken of er een risico is dat er... of een aanwijzing is dat er een risico is op kanker.

[3:08:14] En als dat zo is, dan wordt aanvullend onderzoek aangeboden, namelijk endoscopisch onderzoek.

[3:08:21] Geen pretje ook.

[3:08:24] Dat is ja of nee.

[3:08:26] Dus ja of nee is er een signaal.

[3:08:29] Er wordt niet teruggekoppeld aan mensen die deelnemen aan het onderzoek van nou, we hebben die en die waarde gevonden en dat is net onder of net boven de afkapwaarde op basis waarvan we wetenschappelijk gezien die risico-inschatting maken.

[3:08:44] Het is ja of nee.

[3:08:45] En dat is wat we nu met borstkanker ook doen.

[3:08:51] Ja of nee, we zien het wel of niet.

[3:08:54] De stelling dat alle mammografieapparatuur het kan, in theorie, maar dat wordt nog niet gemeten.

[3:09:04] Dus het is niet zo dat we het nu wel weten, maar niet delen.

[3:09:08] We meten het niet, we weten het niet en we kunnen op het moment dat er vervolgonderzoek mogelijk is, kunnen we dat wel gaan regelen.

[3:09:18] Ik hecht gewoon heel veel waarde aan wat betekent het.

[3:09:24] Dus wat betekent het als we die informatie zouden geven van u heeft wel of niet zeer dicht borstzweefsel.

[3:09:34] Meneer Krul zei het denk ik heel goed.

[3:09:36] Ja, als ik dat was zou ik een extra MRI gaan aanvragen.

[3:09:42] En dat snap ik heel goed, want op zichzelf ben je niet ziek verklaard ineens, maar zeker gezien alle discussies die we hier en in de media daarover zien, zou je dat gevoel wel kunnen hebben.

[3:09:55] En dan ga je dus, tenminste als je daar geld voor hebt.

[3:10:00] namelijk aanvullend onderzoek betalen.

[3:10:04] En ik vind oprecht dat als wij als overheid een dergelijke beslissing nemen, dat het dan ook voor iedereen, het woord toegang is vandaag al vaak genoemd, voor iedereen toegankelijk moet zijn.

[3:10:16] En niet alleen voor de mondige vrouwen, niet alleen voor de vrouwen die daar geld voor hebben of geld voor over hebben.

[3:10:24] Ik hoorde meneer Krul dat heel duidelijk ook zo zeggen.

[3:10:28] Dus ik vind het gewoon niet verantwoord en ook niet het serieus nemen van alle vrouwen om die beslissing anders te nemen.

[3:10:36] En nogmaals, u hoort het ook aan mij, ik vind dit echt een duivels dilemma, maar ik vind het wel belangrijk om het op die manier naar te kijken en ik wil dus ook dat we zo snel als mogelijk MRE-onderzoek aan kunnen bieden.

[3:10:48] Aan iedereen die dat, vervolgens als we dat ook meten, die dat kan hebben, kan krijgen, om de kwaliteit van het bevolkingsonderzoek borstkanker ook naar een zo hoog mogelijk niveau te krijgen.

[3:11:06] Dat, ik kan er nog veel meer over zeggen, maar dit is zeg maar mijn antwoord daarop.

[3:11:12] Meestal echt als er een prangende is, maar ik ga niet nog een hele discussie heropenen.

[3:11:16] Ja, gaat heel kort.

[3:11:18] Ja, het is goed dat we een motie indienen, maar ik was even, denk ik, vanuit informed consent gedacht.

[3:11:24] Als een vrouw zegt, na een mammografie, heb ik een hoge densiteit, wat wordt dan het antwoord van degene die dat onderzoek gedaan heeft?

[3:11:41] Dan is het antwoord, dat hebben we niet gemeten.

[3:11:45] Dus meneer Klaas heeft vast wel eens... Ik heb ook eens een middag meegelopen, zeg maar.

[3:11:50] Overigens wordt er veel geïnvesteerd ook in opleidingen van zorgprofessionals om het te kunnen laten doen.

[3:11:57] Ik heb ook wel eens meege... Je ziet wel wat op een scherm, maar je kunt het niet meten, zeg maar, puur op basis van naar een scherm kijken.

[3:12:05] Dat is echt software voor nodig en dat is nu niet geïnstalleerd in de bevolkingsonderzoek Borskak.

[3:12:14] Gaat u door?

[3:12:18] Ik ga geen vraag formuleren, maar een soort verzoek, want we gaan nu, denk ik, vaker bij Twente wat meer over praten.

[3:12:24] Ik zou echt willen vragen of de staatssecretaris of haar opvolger dan ook alvast kan kijken naar de Verenigde Staten, niet de huidige administratie, maar die ervoor, de regering Biden, die in 2023 de Dense Breast Notification Act, federale wetgeving, die zegt vrouwen hebben het recht om dit te weten.

[3:12:40] In Amerika is een MRI ook niet vergoed.

[3:12:42] Via federale wet is vanuit ethische overwegingen daar besloten om federaal te bepalen dat deelstaten niet langer vrouwen deze informatie konden onthouden.

[3:12:51] En dat is een reden voor ik zou willen vragen of de staatssecretaris dat in ieder geval mee wil nemen richting de twee minuten debat.

[3:12:56] Ja, het is fijn dat meneer Krul dat niet als een vraag verwoordde, want dat had ik niet zo voor de bril en dan had ik daar nu geen antwoord op kunnen geven, maar natuurlijk.

[3:13:05] Dus ook, laat me dan toch aangrijpen om ook nog eens te zeggen, dit is echt iets wat we met heel veel verschillende insteken opnieuw hebben bekeken en gewogen en oplossingen gezocht, maar ik neem graag de oude Amerikaanse, zeg ik subtiel, kennis daarover mee.

[3:13:26] Dan een aantal, ik denk, iets lichtere onderwerpen.

[3:13:30] Onder andere de vraag van mevrouw van Brenk over de betrokkenheid van AVA bij de strategie en de werkagenda.

[3:13:39] Ze zijn nog niet betrokken geweest.

[3:13:41] Dus wel de patiëntenfederatie, die alle betrokken organisaties uiteraard vertegenwoordigt, maar ook wel een aantal die zich overigens wel zelf hebben gemeld.

[3:13:51] Dus als zij mee willen doen, zijn ze van harte welkom.

[3:13:55] Graag, zeg maar.

[3:13:59] Meneer Klaassen vroeg nog specifiek naar zijn puntenplan.

[3:14:03] Ik neem zijn ideeën rond die puntenplan uiteraard mee in het vervolgens compact en concreet maken van een werkagenda.

[3:14:11] Ik denk altijd goede tips.

[3:14:13] Specifiek als het gaat over snellere en betere diagnostiek met hardere normen was volgens mij de vraag van meneer Klaassen wat ik daar eigenlijk van vond.

[3:14:24] Ja, ik denk dat juist ook diagnostiek en verbetering van diagnostiek een belangrijk element is in de hele strategie en de werkagenda, juist omdat we, nou en u heeft zelf een aantal, uw Kamer heeft een aantal voorbeelden gegeven, dat daar nog gewoon echt nog veel aan schort en vrouwen heel lang met onbegrepen klachten weer naar huis worden gestuurd en niet serieus genomen worden.

[3:14:50] De vraag van mevrouw Dobbe over de bus.

[3:14:52] Ja, ik heb daar eigenlijk al heel veel over gezegd.

[3:14:55] Dan hebben we het over de bus van bevolkingsonderzoek borstkanker.

[3:14:59] Ja, ik vind gewoon echt niet dat ik mij moet mengen in de routes die door bevolkingsonderzoek Nederland worden samengesteld op basis van, ik zeg het toch nog maar een keertje,

[3:15:10] Hoge kwaliteit, hoge bereikbaarheid en zo'n maximaal mogelijke toegang en effectieve inzet.

[3:15:16] Dus zo'n optimale gebruik van alle capaciteit.

[3:15:21] Dat doen zij heel erg goed.

[3:15:23] Maar als mevrouw Dobbe daar nog... Volgens mij is er een set schriftelijke vragen over gesteld.

[3:15:28] Zijn die van mevrouw Dobbe ook of niet?

[3:15:31] Dus als mevrouw Dobbe de antwoorden op die vragen niet voldoende vindt, ik vind het prima om überhaupt, als het gaat over bevolkingsonderzoek, daar rond de zomer nog eens wat nader op in te gaan, wat de achtergrond ervan is.

[3:15:46] Want nogmaals, volgens mij willen wij allemaal hetzelfde, maximale toegang tot bevolkingsonderzoek en ook zorgen dat iedereen daar zoveel mogelijk aan deelneemt.

[3:15:56] Dus die cijfers horen om hoog te gaan.

[3:16:01] Is het laatst een toezegging of een wens?

[3:16:03] Als u dat als een toezegging wil formuleren, dan mag dat.

[3:16:10] Even voor de duidelijkheid.

[3:16:11] Ik ben meer tevreden met de toezegging dat deze staatssecretaris zich gaat inzetten voor het behoud van de borstelbus waar die was.

[3:16:17] Oké, maar daar gaan we nog in de twee minuten debat op door.

[3:16:22] Dus dan laat ik het even zo.

[3:16:24] Ik dank de staatssecretaris voor de beantwoording, tweede termijn.

[3:16:29] En daarmee zijn we het einde gekomen van dit commissiedebat.

[3:16:32] Vrouwengezondheid.

[3:16:35] Ik dank alle kamerleden, ondersteuning, bewindspersoon, alle aanwezigen, iedereen via het scherm.

[3:16:43] Ik heb enkele toezeggingen genoteerd.

[3:16:46] Deze twee.

[3:16:49] Statssecretaris zegt de commissie toe om de genoemde elementen, de heer Klaassen heeft dat specifiek gedaan, door hem genoemde elementen op te nemen in de werkagenda die wij dan...

[3:17:01] Rond de zomer, voor de zomer?

[3:17:02] Voor de zomer, hebben we gezegd.

[3:17:04] En nou is de zomer hier in dit huis inderdaad kan zomerreces zijn.

[3:17:09] Dat is iets duidelijker.

[3:17:12] Dat is één.

[3:17:13] Twee, de staatssecretaris zegt toe rond de zomer een brief aan de Kamer te doen toekomen waarin zij probeert duiding te geven aan de cijfers rondom de deelnames aan de verplichte cursussen voor het voorschrijven van de abortuspel.

[3:17:26] En dat zijn de twee die ik heb genoteerd als toezegging.

[3:17:30] Mevrouw Van Brenk nog?

[3:17:33] Ja, de staatssecretaris zou ook met de minister nog kort sluiten over de PICE en de onderzoek bij de expertisecenter.

[3:17:44] Ja, maar dat is... Ja, dat kan.

[3:17:46] Dat is een toezegging.

[3:17:46] Ja, daar ga ik geen acht kantjes over schrijven, maar ik snap best dat u er even wil horen wat we daarvan vinden.

[3:17:53] Ja, maar er komt daar een brief rond voor het zomerreces.

[3:17:58] Is het goed als we dat meenemen in de werkagenda?

[3:18:00] En dat we daar even expliciet een paar uur naar eindigen.

[3:18:02] Dan vervolg ik met toezegging punt 1.

[3:18:06] Dank.

[3:18:07] En dan is er een twee minuten debat aangevraagd door mevrouw Vliegendhard als eerste spreker.

[3:18:11] Dat geleiden we door.

[3:18:12] De kans is vrijwel zeker dat dat met een nieuwe bewindspersoon gaat zijn.

[3:18:16] Dan weten we dat ook gelijk.

[3:18:18] En ik wil ook nog, ik denk namens de commissie, deze staatssecretaris enorm bedanken voor haar inzet.

[3:18:25] Ik mocht dat ook doen even maar als woord voor de sport afgelopen maandag.

[3:18:29] Afgelopen maand, dat klinkt heel lang geleden, dat was gisteren.

[3:18:35] Nogmaals dank en ook succes in de nieuwe rol.

[3:18:38] Een mooie portefeuille ook, dus het gaat helemaal goedkomen.

[3:18:42] Heel veel dank.

[3:18:42] Ik sluit de vergadering voor nu.

[3:18:44] Dank u wel allemaal voor de plezierige samenwerking en wordt vervolgd, zou ik zeggen.