PALLAS (groot project)

[0:00:00] Ik heet u allen van harte welkom bij het commissiedebat Pallas.

[0:00:04] Groot project Pallas, om precies te zijn.

[0:00:07] Met aan de zijde van de Kamer vier sprekers.

[0:00:11] Het zijn de heer Krul van het CDA, mevrouw Ten Hove, Groep Markuszau, de heer Bevers, VVD-fractie en de heer Vervuurt van D66.

[0:00:20] Ook minister Bruin, van harte welkom hier in het debat.

[0:00:23] Ik geef zo het woord aan de eerspreker van de zijde van de Kamer.

[0:00:28] hoeveel minuten u ongeveer heeft, maximaal drie interrupties in de eerste termijn.

[0:00:32] Meneer Krul, aan u het woord.

[0:00:33] Ja, voorzitter.

[0:00:33] En laat ik allereerst de minister een cadeautje doen door deze hele belangrijke vraag te stellen waar ik hoop dat hij uitgebreid op reflecteert.

[0:00:40] Ja, wat is nou een medische isotoop en hoe komen die tot stand en welke rol speelt dan ook bijvoorbeeld een cyclotron daarin?

[0:00:46] Ik ben benieuwd of de minister daar even bij kan stilstaan in het begin en ons even meeneemt.

[0:00:51] in wat het nou is.

[0:00:52] Goed, voorzitter, we spreken vandaag over het groot project Pallas.

[0:00:55] Voor het CDA staat buiten kijf Pallas is niet zomaar een bouwproject, maar het is publieke infrastructuur.

[0:01:00] Het gaat om zekerheid van medische isotopen voor honderdduizenden patiënten per jaar in Nederland en verder buiten.

[0:01:07] Elke dag worden er dertigduizend behandelingen wereldwijd ingezet vanuit de reactor in Petten.

[0:01:14] Heel bijzonder.

[0:01:15] Het gaat om onze strategische autonomie op nationaal en Europees niveau.

[0:01:19] met enkel zuster-maatschappijen of zuster-reactoren in Tsjechië en België.

[0:01:24] En voor ons is pallets niet enkel een kostenpost, het raakt aan zorgzekerheid, het raakt aan autonomie.

[0:01:30] Maar het vraagt ook om maximale zorgvuldigheid, want het gaat om veel publiek geld en de risico's zijn groot.

[0:01:36] We spreken over een investering met een levenstuur van 60 jaar.

[0:01:40] En voorzitter, dat je positief bent over deze investering betekent niet dat je niet de verantwoordelijkheid neemt om het project beheersbaar, transparant en toekomstbestendig te houden.

[0:01:49] Wie de stukken goed leest, ziet een gemengd beeld.

[0:01:51] We zien vooruitgang.

[0:01:52] Vergunningen zijn rond.

[0:01:53] Staatsteunbesluit was positief.

[0:01:55] De rolverdeling tussen NRG Paulus en de staat is verder uitgewerkt.

[0:01:58] Maar aan de andere kant is de boodschap van de oude dienstrijk helder.

[0:02:01] De financiële beheersing staat onder druk.

[0:02:03] De bandbreedtes zijn groot en de onzekerheden aanzienlijk.

[0:02:06] Dat vraagt om scherpe sturing van het kabinet.

[0:02:09] Daarom hebben wij een paar vragen aan de minister.

[0:02:11] Allereerst over kosten en risico's.

[0:02:13] De ADR constateert, voorzitter... Nee, die ga ik gewoon overslaan, want ik denk dat mijn collega dit ook gaat vragen.

[0:02:20] Goed, voorzitter.

[0:02:21] Ik wil nog iets meer over de strategische positionering.

[0:02:25] De reactor voor isotopen is een onderdeel van het hele campus, maar er is meer.

[0:02:31] Het levert unieke kennis en ervaring op het gebied van vergunningsverlening, aanbesteding en nucleaire nieuwbouw.

[0:02:35] Hoe wordt deze kennis benut en geborgd voor de bredere nucleaire ambities van Nederland, ondanks het feit dat natuurlijk er een Argentijnse bouwer actief is?

[0:02:44] Is er structureel overleg met de ministeries van KGG en EZ om ook de maatschappelijke meerwaarde van pallets maximaal in te zetten, bijvoorbeeld?

[0:02:50] Goed, voorzitter.

[0:02:52] Ik wil stilstaan bij nog twee kleine aanpalende onderwerpen.

[0:02:55] De ontmanteling van de high-flux reactor.

[0:02:57] In Nederland zijn er de komende jaren meerdere nucleaire installaties die we moeten ontmantelen.

[0:03:01] En ik wil weten of het kabinet ook de borging van de kennis hierop kan garanderen.

[0:03:08] Hoe zorgen we ervoor dat dit in Nederlandse handen blijft, zodat we niet afhankelijk worden van andere landen.

[0:03:12] En ten tweede, ja, de ontwikkeling van nucleaire geneesmiddelen, voorzitter.

[0:03:15] Pallas kan een grotere rol spelen in de productieketen van radiopharmaka's.

[0:03:18] We noemen dat zelf opschuiven in de waardeketen.

[0:03:21] Hoe ziet de minister de versnelling van de toelating en toegankelijkheid van nucleaire medicijnen?

[0:03:26] En is het huidige geneesmiddelenbeleid voldoende toegerust om de kansen van een eigen producent van medici isotoopvolledig te benutten?

[0:03:31] Voorzitter en mijn uitsmijter zou zijn ja, onderschat ook niet de meerwaarde van Pallas voor de regio.

[0:03:37] Voor de Noordkop is het meer dan een reactor.

[0:03:39] Het is een anker van hoogwaardige

[0:03:40] werkgelegenheid, kennisontwikkeling en regionale economische kracht, voorzitter.

[0:03:45] Ik heb maar drie minuten en ik wil hiermee eindigen.

[0:03:47] Ik wil de minister bedanken voor zijn inzet en toewijding en de wijze waarop hij deze toch mooie rol vervuld heeft.

[0:03:54] Het was voor mij in ieder geval waar genoegen om de degens te mogen kruisen met iemand die zowel bestuurlijk het goed op een rijtje had, maar ook gewoon de kennis van een arts met zich meenam op deze post.

[0:04:06] En ik wil hem heel erg bedanken voor zover.

[0:04:08] Voor ik het woord geef aan mevrouw ten Hoven, u zei in uw inbreng dat deel doet de heer Busschhoff.

[0:04:15] Even kijken, want als u nog iets toe wilt voegen, dan mag dat nog, meneer Krul?

[0:04:21] Nee, ik weet dat er wat vragen... Nee, ik heb niet de Heer Bussel willen noemen.

[0:04:26] Maar ik weet dat er wat andere vragen gesteld worden door collega's.

[0:04:29] Nee, maar als u ook... Ik weet dat u rapporteur was op dit onderwerp.

[0:04:33] Als er dingen zijn die genoemd moeten worden, die in het belang zijn van de hele commissie, dan wil ik daar wat extra ruimte voor geven.

[0:04:41] Dat vind ik ontzettend vriendelijk, voorzitter.

[0:04:43] En laat ik ook maar gewoon heel eerlijk bekennen dat ik, terwijl ik hier ging zitten, pas door had dat de spreektijd drie minuten was in plaats van vier.

[0:04:49] En daarom besefte ik mij, terwijl ik aan het praten was, hé, ik moet een blaadje weg gaan schuiven.

[0:04:54] Maar om het niet nog rommeliger te maken, laten we daar gewoon bij.

[0:04:57] Helemaal goed.

[0:04:57] Helemaal duidelijk.

[0:04:58] Ook opgehelden.

[0:04:58] Dank u wel.

[0:04:59] Volgende spreker, mevrouw Ten Hoven.

[0:05:02] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:05:04] Groep Markus Hauer staat positief tegenover de bouw van de pallasreactor, omdat hiermee de voorzieningszekerheid van de medische isotopen voor patiënten in Nederland en Europa gewaarborgd wordt.

[0:05:16] Het is goed dat Nederland haar strategische positie op de wereldmarkt voor isotopen borgt en onze onafhankelijkheid hiermee vergroot.

[0:05:24] Dagelijks zijn wereldwijd gemiddeld 30.000 patiënten afhankelijk van medische isotopen van NRG Pallas.

[0:05:31] En nog maar kort geleden was ik er daar één van.

[0:05:34] Veel innovatieve medicijnen op basis van medische isotopen komen in Nederland voor het eerst beschikbaar voor patiënten en daar mogen we dan ook best trots op zijn.

[0:05:43] Groep Markus Hauer is daaraast wel benieuwd naar de actuele planning, de kostenaraming en de risico-inschatting van het Pallas-project.

[0:05:52] Zijn de kosten gemoeid met de latere oplevering en zo ja, hoeveel?

[0:05:56] En wie staat hiervoor aan de lat?

[0:05:58] Losstand van het Ballastproject bestaat een nieuw commissievoorstel van de Europese Unie vandaag ook op de agenda.

[0:06:05] Samenwerking op het gebied van nucleaire veiligheid en de ontmanteling hiervan.

[0:06:09] Waarbij het belangrijkste punt is dat de Europese Commissie en het Joint Research Centre met JRC de verantwoordelijkheid van de ontmanteling van kerncentrales over wil dragen aan de lidstaten, waaronder Nederland.

[0:06:21] De Europese Commissie is nu immers eigenaar van de verouderde HVR in Petten en is daarbij financieel en organisatorisch verantwoordelijk voor de ontmanteling van deze HVR.

[0:06:33] In het schriftelijk overleg wat we recent hebben gehad heb ik hier vragen over gesteld over het onderzoek van het management of change in het kader van deze ontmanteling en naar mijn mening zijn die nog niet voldoende beantwoord.

[0:06:49] Is er inzicht in het management of change?

[0:06:53] En zo ja, kan de Kamer die krijgen.

[0:06:58] Worden de onmantelingskosten alsnog doorberekend aan de lidstaten wanneer er geen overdracht plaats zal vinden?

[0:07:04] Om hoeveel geld gaat dit precies?

[0:07:06] Het kabinet vindt dat Nederland in de meerjarig financieel kader ook teveel bijdraagt in vergelijking tot andere lidstaten.

[0:07:13] En de inzet van het kabinet was, op de beantwoording in het schriftelijk overleg, dat dit moest worden aangepast.

[0:07:19] Is dit inmiddels al gebeurd?

[0:07:21] Groep Markushouwer is blij dat het kabinet vasthoudt aan het standpunt om de verantwoordelijkheid van de ontmanteling van de HVR niet over te laten nemen door de lidstaten.

[0:07:31] Wij zullen er bij het nieuwe kabinet dan ook op aandringen dit standpunt vast te blijven houden.

[0:07:36] Dank u wel.

[0:07:40] Dank u wel.

[0:07:40] Volgende spreker, meneer Bevers, DVD.

[0:07:42] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:07:44] De bouw van de pallastreactoren verziet Nederland en Europa van medische isotopen die nodig zijn om onze patiënten blijvend

[0:07:51] kwalitatieve en betaalbare zorg te bieden.

[0:07:54] En daarbij zorgt deze reactie ervoor dat Nederland haar strategische positie op de wereldmarkt van isotopen behoudt.

[0:08:00] En hierdoor behouden we dan ook onze onafhankelijkheid ten opzichte van, zoals dat soms zo mooi heet, niet-Europese statelijke actoren, om te voorkomen dat ik allerlei landen noem, en de farmaceutische sector.

[0:08:14] Het is belangrijk dat de bouw zich voorzet

[0:08:17] Maar we moeten altijd kritisch kijken naar projecten die een aanzienlijk bedrag kosten en de meerkosten die daar eventueel bij komen.

[0:08:26] Voorzitter, het is alweer enige tijd geleden dat we in Nederland een kerncentrale hebben gebouwd.

[0:08:34] En het gevolg daarvan is dat bepaalde procedures en besluitvormingsprocessen langer duren dan verwacht, omdat alle betrokken partijen niet kunnen putten uit een jarenlange ervaring.

[0:08:44] En dat is begrijpelijk.

[0:08:46] Maar misschien kan de minister nog kort iets toelichten over hoe dat specifieke aspect, tijd, zich verhoudt tot de huidige verwachte meerkosten.

[0:08:54] En verder wil ik graag weten hoe intensief onze samenwerking is met de andere EU-landen die wel ervaring hebben met het bouwen van reactoren.

[0:09:03] En ik vraag me af hoe we die kennis ook optimaal kunnen benutten.

[0:09:08] En daarnaast vroeg ik me ook nog af van hoe kunnen we de opgedane kennis ook gebruiken in de ambitie die Nederland heeft bij de verdere bouw van kenniscentrales.

[0:09:18] En we hebben al gisteren nog een vrij uitgebreide rapportage daarover gekregen waar een hele hoop antwoorden in staan.

[0:09:25] Misschien kan de minister daar nog iets over zeggen.

[0:09:30] Voorzitter, dan heb ik nog een vraag over de geopolitieke en economische situatie waardoor de prijzen stijgen van grondstoffen en materialen.

[0:09:39] Ik zou graag van de minister horen hoe wij in de gaten houden of die eventuele stijging, helaas, die is er nu eenmaal, maar zich wel verhoudt tot hoe dat in de markt verder, kortom betalen was overheid, niet een hogere prijsstijging.

[0:09:55] Daar hebben we slechte ervaringen mee.

[0:09:57] En ten slotte, voorzitter, zou ik graag van de minister horen hoe hij de aanbevelingen van de oude dienst Rijk in het accountantsrapport bij de basisrapportage Pallas Nieuwbouwprogramma, ja zo heet het hele stuk, verder gaat implementeren.

[0:10:09] Tot zover, voorzitter.

[0:10:12] Dank u wel, jongenspreker de heer Vervuurt, D66.

[0:10:16] Dank u wel, voorzitter.

[0:10:18] Nederland is al decennia lang een cruciale speler in de nucleaire geneeskunde.

[0:10:24] De huidige HFN-reactor in Petten produceert medische isotopen voor de Europese en wereldmarkt.

[0:10:29] Daarmee kunnen we onder andere borst- en darmkanker diagnostiseren, maar ook ziektes als prostaatkanker behandelen.

[0:10:36] En om deze positie in de toekomst vast te kunnen houden als Nederland, moet de verouderde HV-reactor vervangen worden door de nieuwe pallasreactor.

[0:10:44] Want zo kunnen we dan ook in de toekomst, de heer Krul zei het al, deze isotopen in onze eigen achtertuin blijven produceren.

[0:10:50] De D66-fractie ziet het pallasproject dan ook als een project van een groot maatschappelijk en strategisch belang.

[0:10:57] Maar Pallas is niet alleen technisch complex, ook financieel en bestuurlijk is het een groot publiek project met aanzienlijke budgettaire risico's.

[0:11:05] En juist bij grote infrastructurele en technologisch complexe projecten zien we dat de risico's op vertraging en kostenstijging aanzienlijk zijn.

[0:11:13] Kan de minister reflecteren op de vraag of het ministerie van VWS over voldoende capaciteit en specialistische expertise beschikt om een project van deze omvang en financiële complexiteit aan te sturen en te monitoren?

[0:11:24] We vragen ons dan ook af of het niet beter zou zijn om de verantwoordelijkheid voor de projectvoering ook gezamenlijk neer te leggen bij de ministeries van VWS en bijvoorbeeld het ministerie van Financiën.

[0:11:33] Hoe kijkt de minister hier tegenaan en hoe reageert de minister op de bevindingen in de accountantsrapportage waar de heer Bevels ook al naar verwees en welke aanbevelingen uit die rapportage neemt hij over, welke neemt hij niet over en waarom?

[0:11:45] Voorzitter, dan de financiële houdbaarheid van het project.

[0:11:49] De Europese Commissie heeft de Nederlandse staat steunen goedgekeurd onder duidelijke voorwaarden, waaronder het principe van de full cost recovery.

[0:11:55] Dat betekent dat medische isotopen uiteindelijk niet onder kostprijs verkocht mogen worden.

[0:11:59] D66 vindt dat een belangrijk uitgangspunt, juist om marktverstoring te voorkomen en om de publieke investering op de lange termijn houdbaar te maken en te houden.

[0:12:07] Tegelijkertijd roept het wel vragen op.

[0:12:09] Kan de minister toelichten in hoeverre het realistisch is en blijft dat Pallas daadwerkelijk financieel rendabel kan opereren onder deze full cost recovery voorwaarden?

[0:12:18] Hoe wordt het in de praktijk gemonitord en welke risico's ziet de minister hierbij, mede in het licht van technologische ontwikkelingen en toenemende internationale concurrentie op het gebied van isotopenproductie?

[0:12:29] Voorzitter, tot slot wil D66 ingaan op de strategische inbedding van Pallas, want Pallas kan alleen renderen als de maatschappelijke en economische omstandigheden het toestaan.

[0:12:37] Kan de minister van VWS aangeven hoe hij in die hoedanigheid kijkt naar de roadmap nucleaire geneesmiddelenontwikkeling van de Nederlandse Vereniging voor Nucleaire Geneeskunde en de aangekondigde onderzoeksagenda van NucMedNL?

[0:12:49] Hoe beoogt het kabinet het volledige ecosysteem te versterken in Nederland en in de EU?

[0:12:54] Dit alles, zodat de investering in pallas niet op zichzelf staat en Nederlandse patiënten sneller toegang krijgen tot innovatieve nucleaire kankerbehandelingen vandaag, maar ook morgen.

[0:13:06] Dank u wel.

[0:13:06] Veel dank.

[0:13:07] Volgende spreker is de heer Busschof, GroenLinks PvdA.

[0:13:10] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:13:11] Ik moet zeggen dat ik op voorhand van dit debat niet verwacht dat, of na afloop van dit debat, de voorpagina's van de kranten volstaan.

[0:13:21] van verslaggeving van dit debat, tenzij je misschien stelt dat GroenLinks-PvdA voor de bouw van een kernreactor is natuurlijk.

[0:13:28] Dat is natuurlijk verdiend wel enige nuance, want we zijn natuurlijk voorstander van de bouw van het Pallas-project, omdat het gaat over medische isotopen en radioactieve stoffen die worden gebruikt voor de diagnose van ziekte.

[0:13:41] ook voor de behandeling van verschillende aandoeningen.

[0:13:44] Mijn collega zei het al, dan kun je denken aan bijvoorbeeld iets als schildklierkanker, maar ook longkanker en prostaatkanker waarvoor het gebruikt wordt.

[0:13:50] En ik vind het toch ook wel de moeite waard om even te vermelden dat de huidige reactor in Petten eigenlijk nu al een hele belangrijke rol speelt in natuurlijk het verstrekken van deze medische isotopen.

[0:14:02] Namelijk per dag worden er wereldwijd zo'n 30.000 mensen daarmee behandeld, las ik.

[0:14:07] Nou, en van die 30.000 mensen

[0:14:09] wordt 60 tot 70 procent in Europa voorzien door de huidige reactor in Petten en 30 procent wereldwijd door de reactor in Petten.

[0:14:17] En dat is toch best wel een aanzienlijk deel en daarmee ook volgens mij iets om trots op te zijn.

[0:14:24] En dus ook logisch dat we daar dus ook die positie willen vasthouden met de bouw van een nieuwe reactor.

[0:14:29] En ook dank trouwens aan de leden Krul en ook straks de heer Vervuurt voor hun werk om dit grote project, wat is zeker in

[0:14:36] Nou ja, ook om financiële omvang, om daarop rapporteur te zijn namens de commissie.

[0:14:40] En voorzitter, dan heb ik ook nog enkele vragen, want er wordt eigenlijk geconstateerd dat er een aantal risico's zijn op vertraging.

[0:14:50] Dus bijvoorbeeld als het gaat om het gedetailleerde design, wordt eigenlijk al gezegd dat staat eigenlijk onderdrukt de planning daarvan.

[0:14:57] Ook wordt gezegd dat er eigenlijk een beetje wat vertraging zou kunnen oplopen in

[0:15:02] bijvoorbeeld de integratie van het ontwerp, dat er mogelijk juridische procedures zijn die eventueel tot... Kortom, er is wel sprake van risico's op vertraging.

[0:15:10] Mijn vraag is eigenlijk gelet op dat nu al de ingebruiknamendatum waarschijnlijk 2033 zal zijn en de huidige levensduur van de reactor in Petten in principe op 2030 stond.

[0:15:21] Dat bedoelt, het zal wel wat rekbaar begrip zijn.

[0:15:24] is er ook een kritiek punt eigenlijk, vroeg ik mij af, wanneer de vertraging te veel zou zijn gelet op de levensduur van de huidige reactor.

[0:15:33] Die zal er ergens zijn, maar moeten we ons daar zorgen over maken, ja of nee?

[0:15:36] Ik ben wel benieuwd of de minister daar iets over kan toelichten.

[0:15:40] En vervolgens ben ik ook wel benieuwd... en volgens mij hebben andere leden daar ook wel naar gevraagd... wat eventuele vertraging doet met de kosten.

[0:15:45] En ook specifiek in het licht van de aanbeveling van het accountensrapport... om een algemene opslag te nemen op de post onvoorzien... om eventuele financiële risico's en overschrijdingen...

[0:16:00] beter te kunnen opvangen en ik vroeg mij ook af ja hoe verhoudt zich die aanbeveling en wordt daar invulling aangegeven in het licht van het tekort dat er nu al is van 30 miljoen waarbij de voorjaarsbesluitvorming een oplossing voor gevonden moet worden en is daar al enig zicht op en tot slot voorzitter

[0:16:18] over de ontmanteling van de oude reactor.

[0:16:20] Ik heb gelezen dat de Europese Commissie graag ziet dat Nederland daarvoor verantwoordelijk wordt, dat de Nederlandse regering zegt, nou, wij vinden dat u daarvoor verantwoordelijk bent.

[0:16:27] Maar ik vroeg me wel even af, gelet op dat de Europese Commissie zegt, ja, we hebben de mensen er niet voor.

[0:16:32] Wat dat dan betekent voor de ontmanteling van die reactor?

[0:16:36] Tot zover.

[0:16:36] Rest mij alleen nog ook te zeggen dat ik de samenwerking met deze minister heel erg heb gewaardeerd in de afgelopen tijd.

[0:16:43] Dat ik het erg fijn vond dat hij op deze post zat en dank daarvoor.

[0:16:46] en kan ik mij verder ook bij de dankwoorden van de heer Gulda voor aansluiten.

[0:16:51] Mooie woorden.

[0:16:53] Volgende spreker, mevrouw Meijer, PFV-fractie.

[0:16:56] Dank u, voorzitter, en dank ook aan de rapporteurs.

[0:16:59] Voorzitter, Pallas is geen gewoon dossier.

[0:17:01] Het gaat om de nieuwe reactor in Petten die de oude HVR moet vervangen.

[0:17:04] En zonder die isotopen, het is hier al vaker gezegd, vallen kankerbehandelingen en hartonderzoeken stil.

[0:17:09] En dat is zorgcontinuiteit, dat is zorgzekerheid, punt.

[0:17:12] Maar tegelijkertijd is dit ook een uniek en complex megaproject van meer dan 2 miljard euro met de nodige risico's.

[0:17:19] En daarom moet het kabinet grip houden en moet de Kamer dat ook.

[0:17:22] En de Kamer ontving in oktober vorig jaar de tweede basisrapportage met de stand van zaken tot en met juni.

[0:17:27] 30 juni 2025.

[0:17:29] En in tabel 10, pagina 32 van die rapportage staat de actuele top 10 van risico's.

[0:17:34] En kan de minister per risico aangeven wat nu de huidige stand van zaak is?

[0:17:38] Risico 2 is bijvoorbeeld nieuw, dat gaat over de integratie waar de heer Bussel het over had en graag er ook wat extra aandacht voor.

[0:17:44] Idemdito bij risico 9, waar te lezen valt dat de vergunning nog niet onherroepelijk is.

[0:17:48] Wat is nou de stand van zaken op dit moment?

[0:17:51] Voorzitter, de basisrapportages van vorig jaar oktober.

[0:17:54] Zijn er nog andere risicovolle ontwikkelingen waarvan de Kamer nu op de hoogte zou moeten zijn?

[0:17:58] Op een aantal punten lijken er risico's te zijn op vertraging.

[0:18:01] Personeel, afronding van het ontwerp, hoe kijkt de minister daartegen aan?

[0:18:04] En zijn er nog andere zaken die mogelijk tot vertraging kunnen leiden?

[0:18:08] En hoe verhoudzagt dit dat, ook de heer Bussel vroeg dat ook al, tot de levensduur van de huidige reactor?

[0:18:14] Voorzitter, de Staat der Nederlanden bij mondig van de minister van VWS is 100% aandeelhouder van de onderneming Pallas.

[0:18:20] Daarnaast is die minister ook beleidsmaker en gaat het om de leveringszekerheid van medische isotopen voor patiënten.

[0:18:25] De kosten zijn stijgende.

[0:18:26] verwacht de minister een verdere toename?

[0:18:28] Er is nog een budgetspanning, geloof ik, van zo'n 30 miljoen.

[0:18:31] Heeft de minister al zicht op een oplossing daarvoor?

[0:18:34] Voorzitter, kennis en ervaring met een project als dit ligt niet voor het oprapen.

[0:18:38] Contractsturing, budgetbewaking, het lijkt me niet de dagelijkse kost, ook niet op het ministerie.

[0:18:43] Hoe zorgt de minister er nu voor dat die sturing gewaarborgd blijft?

[0:18:46] En wat is daarin de rol bijvoorbeeld van het ministerie van

[0:18:49] Financiën zou die rol nog steviger kunnen zijn.

[0:18:53] Graag een reflectie daarop.

[0:18:54] Voorzitter, tot slot, ook al door een aantal collega's genoemd, de ontmanteling van de oude reactor.

[0:18:59] Brussel wil gaan onderhandelen over de Nederlandse overname van de kernreactor in Petten en wil de verantwoordelijkheid van de ontmanteling overdragen aan Nederland.

[0:19:07] Waar komt die onbezwaai nou eigenlijk precies vandaan?

[0:19:09] En de minister geeft aan de verantwoordelijkheid niet te kunnen en te willen dragen.

[0:19:13] En we lezen ook dat de inzet is dat het woord gesprekken niet wordt veranderd in het woord onderhandelingen.

[0:19:19] En is hier ook steun voor, vraag ik me af?

[0:19:22] Is dat al getest in Brussel, hoe dat ligt?

[0:19:25] En kan de minister iets vertellen over de planning aangaande dit wetsvoorstel?

[0:19:30] Dank u wel.

[0:19:33] Dank u wel.

[0:19:33] Dan zijn we aan het einde gekomen van de eerste men van de zijde van de Kamer.

[0:19:37] In overleg met de minister schorsen we tot vijf over half drie, een kwartier.

[0:19:43] En dan gaan we luisteren naar het kabinet.

[0:19:47] Ik schors de vergadering.

[0:43:25] Oké, ik heropen de vergadering.

[0:43:29] We gaan beginnen.

[0:43:35] Eerste Kamerzijde van het kabinet.

[0:43:37] Ik geef de minister het woord.

[0:43:40] Dank u wel, voorzitter.

[0:43:41] En voorzitter, laat ik beginnen met de leden te bedanken voor de fantastische, plezierige samenwerking in het afgelopen half jaar.

[0:43:48] Het is voor mij een grote eer geweest om dit te mogen doen, ook dankzij de goede relaties met de Kamerleden, de constructieve debatten, fel op de inhoud, maar al het zacht op de persoon zeer gewaardeerd, zoals ik dat ook al kende uit de Eerste Kamer.

[0:44:03] En natuurlijk ook dankzij de geweldige medewerkers van het ministerie.

[0:44:07] Dat was voor mij echt een eye-opener.

[0:44:09] Daar besteden we als Nederlanders wel eens onvoldoende aandacht aan, denk ik, maar daar mogen we echt heel trots op zijn.

[0:44:14] Wat daarvoor inzet en kennis zit, mevrouw Mayer weet het ook uit de eerste hand.

[0:44:19] Dat is echt bijzonder en dat wil ik hier graag gezegd hebben, ook voor alle ambtenaren die meeluisteren.

[0:44:24] Zonder hun is dit werk niet mogelijk.

[0:44:26] Dat geldt ook voor de coöperaties met de media.

[0:44:29] En natuurlijk ook met de veldpartijen, met wie ik op mijn tweede werkdag al het ASWA-akkoord had mogen tekenen.

[0:44:33] Dankzij mijn voorgangers en alle anderen zojuist genoemden.

[0:44:37] Voorzitter, ik wil de eerste...

[0:44:39] Een stukje algemene inleiding doen, zolang als u het tolereert, en dan ga ik per fractie de vragen beantwoorden.

[0:44:46] Voorzitter, vandaag spreek ik met uw Kamer over het groot project Pallas en de ontwikkelingen die daar gaande zijn.

[0:44:51] Een bijzonder moment, want voor deze commissie en ook voor mij is het de eerste keer dat we in het stramien van de regeling grote projecten, zoals het heet, dit gesprek voeren.

[0:45:00] Want zo heeft uw Kamer dat aangemerkt.

[0:45:03] Het doel is natuurlijk om met elkaar zo goed mogelijk grip te houden op dit grote project.

[0:45:08] En laten we daarbij steeds de publieke belangen van dit project voor ogen houden.

[0:45:13] Dat is om te beginnen, want het zijn er een aantal verschillende, het belang van de patiënten.

[0:45:17] Het is door een aantal sprekers ook genoemd.

[0:45:18] Op dit moment zijn zo'n 30.000 patiënten per dag, afhankelijk van medische isotopen, die worden geproduceerd in de hoge fluxreactor in Petten.

[0:45:26] En dat zijn natuurlijk enorme aantallen per jaar.

[0:45:30] En dat gaat in de toekomst ook niet anders zijn.

[0:45:32] Het gaat daarbij om medische diagnostiek, maar het gaat ook om therapie.

[0:45:37] Dan, voorzitter, in de tweede plaats hebben we natuurlijk met dit project het belang dat we dienen van een essentiële nucleaire kennisbasis in Nederland.

[0:45:46] Die kennisbasis is ook cruciaal voor de andere nucleaire ambities die Nederland heeft, het huidige en ook het komende kabinet, zoals de ontwikkeling en de realisatie van kerncentrales voor CO2-vrije energieopwekking.

[0:46:00] De minister van KGG heeft hierin het voortouw

[0:46:03] En mijn inzet als aandeelhouder van NRG Palace is om deze ambities waar mogelijk te ondersteunen.

[0:46:08] En ik vermoed zomaar dat mijn opvolster, die ook uit het ministerie van KGG afkomstig is, zoals u weet, die lijn zeker zal doortrekken.

[0:46:15] Dat is een goede keus geweest.

[0:46:17] En een derde publiek belang waar de heer Krul ook al naar verwees, is het economische belang van de reactor, want dat is een groot belang ook.

[0:46:23] De aantrekkingskracht van de regio Noord-Holland-Noord speelt daar natuurlijk een belangrijke rol, de werkgelegenheid daar, maar ook de bredere economische uitdaging van ons land, het wenningrapport,

[0:46:32] ...verwijst bijvoorbeeld naar het belang van innovatieve ecosystemen... ...nou, daar is dit natuurlijk een mooi voorbeeld van... ...als bron voor uitgang en groei.

[0:46:41] De unieke infrastructuur van NRG Palace op de campus in Petten... ...is zo'n ecosysteem.

[0:46:48] En dan is er nog een vierde publiekbelang natuurlijk, voorzitter... ...en dat is een heel actueel onderwerp... ...en dat is dat we ook de Europese strategische autonomie borgen.

[0:46:58] Zo voorkomen we dat voor deze cruciale thema's, gezondheid en energie... ...en ook een stuk economie...

[0:47:03] op lange termijn afhankelijk worden van niet-Europese actoren, van groot belang dus, helemaal gezien de huidige geopolitieke omstandigheden.

[0:47:10] Dan de voortgang van het project, en daarmee beantwoord ik meteen ook een deel van de vragen, voorzitter.

[0:47:15] Voorzitter, ik zou bijna zeggen, we zijn aan de slag met dit project.

[0:47:20] Er wordt gebouwd, er wordt beton gestort, ontwerpers zijn bezig met het detailed design, en alles wat daarbij komt kijken is eigenlijk dus niks nieuws.

[0:47:29] En ondertussen is NRG Pallas in transitie naar een commerciële ondernemende onderneming.

[0:47:35] Ik realiseer mij dat het gaat om een complex en risicovol project, waar behoorlijk wat publieke middelen mee gemoeid zijn.

[0:47:42] En dat vraagt om stevige controle en transparante verantwoording.

[0:47:45] En het is dus ook zeer toe te juichen dat uw Kamer als toezichthouder daar dus ook bovenop zit.

[0:47:50] En ik heb in dat kader u op 30 oktober 2025 de tweede basisrapportage aangeboden, conformde door uw Kamer opgestelde uitgangspunten notitie voor dit project.

[0:48:00] De afgelopen jaren is substantieel ingezet op het verkrijgen en behouden van grip op risico's binnen het Pallas Nieuwbouwprogramma.

[0:48:07] Een aantal van uw leden heeft ook gevraagd naar de risico's.

[0:48:09] Ik noem een aantal voorbeelden.

[0:48:11] Er is een duidelijke governance- en verantwoordingsstructuur ingericht voor toezicht.

[0:48:16] Er zijn gateway reviews uitgevoerd en allerlei audits gedaan en de daaruitvolgende bevindingen en aanbevelingen zijn consequent opgevolgd en uitgevoerd.

[0:48:24] De auditdienst Rijk heeft het programma getoetst.

[0:48:27] Daaruit blijkt dat de governance in voldoende mate is

[0:48:30] ingericht, daar is wat discussie over geweest.

[0:48:32] En dat geeft mij uiteraard vertrouwen, voorzitter, maar laat onverlet dat dit een groot en complex nucleair bouwproject is met alle onzekerheden van dien.

[0:48:40] Daar kunnen we ook niet van weglopen.

[0:48:42] En dat vraagt ontblijvende aandacht voor beheersing, voortgang en risico's.

[0:48:46] En daar blijf ik samen met de betrokken partijen scherp op sturen.

[0:48:49] En ik reken er ook op dat uw Kamer ook mijn opvolgster daar stevig over zal

[0:48:55] aan de tand voelen waar nodig.

[0:48:57] U hebt mij een aantal vragen gesteld en die zal ik in een aantal blokjes beantwoorden per fractie.

[0:49:03] En dan begin ik met de fractie van het CDA, want er wordt gevraagd om de definitie van een medisch isotoop, voorzitter.

[0:49:08] Dat hebben we natuurlijk allemaal paraat.

[0:49:10] De heer Vervuur, die zelf ook biotechnologie heeft gestuurd, heeft dat ook paraat.

[0:49:13] Voorzitter, de heer Krul is er op dit moment niet.

[0:49:17] Ik ga niet over hoe de minister zijn beantwoording doet.

[0:49:20] Nee, maar even.

[0:49:21] Ik ben voorzitter, dat gebeurt vaker in het huis, dat een Kamerlid dat vraagt of dat er even niet bij kan zijn en meestal wordt een vraag gewoon beantwoord en volgt het Kamerlid het alsnog via medewerker en het wordt teruggekeken.

[0:49:34] Dus goed punten, meneer Fuut, maar meestal doen we dat ook gewoon op deze manier.

[0:49:38] Geen probleem.

[0:49:39] Voor de minister.

[0:49:41] Ja, voorzitter.

[0:49:41] Wat is een medisch isotoop?

[0:49:43] En natuurlijk best interessant om die vraag te stellen, want dit hele debat draait daarom, zou ik bijna zeggen.

[0:49:48] Een isotoop is een atoom van een element met hetzelfde aantal protonen, maar met een verschillend aantal neutronen.

[0:49:54] En dat betekent dat isotopen van hetzelfde element wel dezelfde chemische eigenschap hebben, maar een ander atoomgewicht of massagetal.

[0:50:05] En ze hebben dus dezelfde plaats in het periodiek systeem.

[0:50:08] Voor sommigen zal dit blijden, voor anderen traumatische herinningen oproepen naar de scheikundelessen van de middelbare school waar die kaart met dat periodieke systeem ergens in de klas ging, bij sommigen voor in de klas, bij anderen achter in de klas.

[0:50:19] Voorzitter, medische isotopen zijn nucleaire geneesmiddelen die ook wel radiopharmaka genoemd worden.

[0:50:25] Ze worden dagelijks in de Nederlandse gezondheidszorg ingezet voor onderzoek en voor behandeling, twee verschillende dingen dus, van diverse ziektebeelden, hoofdzakelijk bij kankerpatiënten.

[0:50:35] Medische isotopen kunnen bestraald worden in een reactor of een cyclotron, daar ging de vraag over, en de HFR, de huidige reactor in Petten, kan de meest gebruikte isotopen produceren.

[0:50:46] En daarmee is het dus ook een hele belangrijke producent.

[0:50:49] Cyclotrons die aanwezig zijn bij academische ziekenhuizen, kunnen andere isotopen produceren.

[0:50:55] Dat vormt dus een aanvulling op de medische isotopen die in een reactor kunnen worden geproduceerd.

[0:51:00] Bij de HFR, de huidige reactor, wordt de grondstof bestraald,

[0:51:04] Vervolgens wordt het door een farmaceut opgezuiverd en gekoppeld aan een eiwit en getransporteerd naar de ziekenhuizen.

[0:51:10] En vanwege het radioactief afval kunnen medische isotopen, in tegenstelling tot andere isotopen, niet worden opgeslagen.

[0:51:17] En afval moeten we vervangen in de natuurlijke verval.

[0:51:21] Had u natuurlijk al bedacht.

[0:51:23] Hoe wordt de kennis opgedaan, is de volgende vraag.

[0:51:25] Ik was in de tijd.

[0:51:26] Bij de bouw van de Pallessen-reactor.

[0:51:28] Structureel benut voor de bredere nucleaire ambities van Nederland, hebben een aantal leden gevraagd.

[0:51:32] Dus wat hebben we aan die kennis, behalve voor deze reactor?

[0:51:35] Een ander gevaar was ook, in relatie hiermee is er structureel overleg met de ministeries van KGG en EZ.

[0:51:40] Daar zijn ze weer om de maatschappelijke meerwaarde van Pallas maximaal in te zetten.

[0:51:46] Voorzitter, ik werk nou samen met de minister van KGG om de unieke Pallas en de ervaring die daar is opgedaan met de bouw van de reactor te benutten voor de bredere nucleaire ambities van Nederland.

[0:51:55] Gisteren heeft de CEO van NRG Pallas, hier ook aanwezig, aan de minister van KGG, en ik mocht er ook bij zijn,

[0:52:02] Het SEO-rapport bouwen op ervaring overhandigt dat hierop in gaat, voorzitter.

[0:52:06] En ik zal zorgen dat u het binnenkort natuurlijk ook allemaal krijgt met een mooie aanbiedingsbrief.

[0:52:10] We hebben hier zelfs al een stabeltje liggen vooruitlopend op dat officiële moment.

[0:52:15] Dus ik kan u nu vast de voorinzagen geven, maar het komt uiteraard ook als brief naar u toe.

[0:52:19] Dan wordt het ook een kamerstuk, denk ik.

[0:52:21] Als kamerstuk noteren we de toezegging, om het maar even zo te zeggen, maar wilt u dat ook nu al zo overhandigen of gewoon via de gebruikelijke route?

[0:52:30] Het is aan u. Nou, voorzitter, als u toestaat, NN wat mij betreft.

[0:52:33] Dan doen we NN, dus dan zie ik het een stapel tegemoet en dan gaan we dat alvast die kant op geleiden.

[0:52:39] Ik zie de leraar verlangend kijken.

[0:52:40] En dat komt ook als officieel stuk als toezegging.

[0:52:42] Die hebben we in ieder geval genoteerd.

[0:52:45] Dank u wel.

[0:52:46] Dit rapport, voorzitter, schetst dat de opgedane kennis en ervaring die is opgedaan bij de bouw van de palletsreactor gebruikt kan worden om de bouw van andere kerncentrales sneller te realiseren.

[0:52:58] En dat is ook dan meteen een financieel voordeel.

[0:53:01] Er is een structurele overlegstructuur tussen de departementen die betrokken zijn op het nucleaire terrein.

[0:53:07] Zo vindt er bijvoorbeeld iedere zes weken een overlegplaats tussen betrokken directeuren van de verschillende departementen.

[0:53:13] Dat is de vraag of er ook interdepartementale samenwerking is.

[0:53:16] Op dit gebied is die inderdaad uitstekend.

[0:53:18] En in die overleggen, op alle andere gebieden overigens ook uiteraard, in deze overleggen wordt kennis en ervaring uitgewisseld en samengewerkt om bijvoorbeeld knelpunten op te lossen.

[0:53:28] Kan NRG Pallas een grotere rol spelen in de productieketen van medische isotopen door het opschuiven in de keten?

[0:53:35] Dan hebben we het dus over de hele keten van het begin eigenlijk van de grondstof tot en met het geneesmiddel.

[0:53:42] En NRG Pallas wil naast bestraling ook processing, dat is eigenlijk de volgende stap in die keten, het radiochemisch scheiden en zuiveren, voor zijn rekening nemen voor met name therapeutische isotopen, bijvoorbeeld lutetium-177 en lood-212.

[0:53:57] Het doel is inspelen op sterk groeiende vraag naar therapeutische isotopen

[0:54:03] zich ontwikkelen tot strategische partner in de ontwikkeling van nieuwe therapieën, met name kankertherapieën, isotopen non-exclusief beschikbaar stellen om monopolisering en excessieve prijzen te beperken.

[0:54:14] Dus dat is eigenlijk een drieslag die we daar in één keer mee kunnen bereiken.

[0:54:20] De processing acht ik verstandig als het bijdraagt aan het publieke belang, de leveringszekerheid, de betaalbaarheid en het voorkomen van marktmacht.

[0:54:30] En geen onbeheersbare

[0:54:32] extra risico's introduceert uiteraard als het gaat om de kostenbepending, de staatssteun en de governance.

[0:54:37] Dus we houden dat goed in de gaten, maar wij steunen zeker deze ontwikkeling.

[0:54:43] Het huidige geneesmiddelenbeleid is dat voldoende toegerust om de kansen van een eigen producent van medici-isotopen volledig te benutten, is de vraag.

[0:54:50] Voorzitter, ik zet mij in de hele keten van medici-isotopen in om de toegankelijkheid en betaalbaarheid van geneesmiddelen te bevorderen en ook dus van deze geneesmiddelen.

[0:55:00] Om die reden heeft het kabinet ook geïnvesteerd in Pallas om de toekomstige voortdieningszekerheid van medische isotopen voor de patiënt in brede zin, die 30.000 patiënten per dag, te kunnen borgen.

[0:55:11] De aanwezigheid van de reactor in Nederland vergroot ook de strategische autonomie zoals besproken.

[0:55:16] De aanwezigheid van de reactor in Petten maakt ook dat dit farmaceutische bedrijven aantrekt die het medische isotoop verder opwerken tot geneesmiddel.

[0:55:25] Daar zit ook weer een economische kant aan.

[0:55:27] En de investering in pallets staat los van mijn inzet aan het einde van de keten, waar het geneesmiddel dus naar de patiënt gaat.

[0:55:35] Bij de opname van een geneesmiddel in het verzekerd pakket kijken we naar eerder genoemde vaste pakketcriteria.

[0:55:41] En daar staat de gezondheidswinst centraal.

[0:55:43] We hebben het in eerder debat wel gehad over de kwalies.

[0:55:47] Ze zijn hier zorgvuldig vermeden in de beantwoording door het ministerie, want ze weten dat ik daar een groot fan van ben, maar ik noem het toch nog eventjes.

[0:55:55] Hoe ziet de minister de versnelling van toelating en toegankelijkheid van nucleaire medicijnen?

[0:56:02] Voorzitter, voor alle geneesmiddelen ben ik bezig om de toegang tot het verzekerd pakket te optimaliseren via het toekomstbestendig stelsel geneesmiddelen.

[0:56:11] Wij zijn het nu zo aan het doorontwikkelen.

[0:56:13] En daaronder vallen ook nucleaire geneesmiddelen.

[0:56:15] Dat is niet een aparte categorie van geneesmiddelen.

[0:56:18] Ook nucleaire geneesmiddelen worden beoordeeld door het Zorginstituut langs de vier bekende pakketcriteria effectiviteit,

[0:56:25] kostenactiviteit, noodzakelijkheid en uitvoerbaarheid.

[0:56:29] En als blijkt dat door gebrek aan bewijs er nog geen uitspraak te doen is over de effectiviteit, maar het geneesmiddel is wel veelbelovend, kan dat reden zijn om te kijken of toegang toch mogelijk is onder voorwaarden van verder onderzoek.

[0:56:42] Dat is de reden voor het bestaan van de regeling voor voorwaardelijke toelating.

[0:56:45] Dan zit het dus nog niet definitief in het verzekerd pakket.

[0:56:48] Gedurende die voorwaardelijke toelating wordt aanvullend onderzoek gedaan naar de effectiviteit van het geneesmiddel.

[0:56:54] zodat aan het einde van het traject een uitspraak kan worden gedaan over wel of geen opname in het basisparket.

[0:56:59] Voorwaarde is wel dat de leverancier het middel tijdens de voorlopige toelating tegen een sterk verlaagde prijs ter beschikking stelt.

[0:57:06] Dat is dus de standaardprocedure en dat geldt voor deze middelen niet anders dan voor andere gesneeuwsmiddelen.

[0:57:13] De VT, de voorlopige toelating, is overigens iets anders, zoals u weet, dan de early access, waarbij patiënten snel toegang krijgen tot een nieuw medicijn.

[0:57:19] zonder dat de effectiviteit of kostactiviteit is beoordeeld, daar ben ik geen voorstander van, zowel vanuit kwaliteitsoogpunt als vanuit belang van kostenbeheersing.

[0:57:28] En dat doen we dus niet.

[0:57:30] Als na beoordeling van het Zorginstituut blijkt dat een medicijn wel effectief is, maar niet kosteneffectief, dan ga ik onderhandelen met de leverancier om tot een kosteneffectieve prijs te komen.

[0:57:41] Kortom, het feit dat wij aan het begin van de keten nu actief zijn, verandert niets aan onze criteria, die ook mede door u zijn vastgesteld in de verschillende wetgevingstrajecten, aan het eind van die keten.

[0:57:53] Dat is dus niet met elkaar verbonden.

[0:57:56] Dan ga ik, voorzitter, naar de vragen van de groep markers over.

[0:58:04] En men is benieuwd naar de actuele planning, de kostenraming en de risicoinschatting van het Pallas-project.

[0:58:09] Die vragen zijn deels ook teruggekomen.

[0:58:11] bij een aantal andere leden.

[0:58:13] Voorzitter, de planning is dat de commerciële opleverdate van het Pallas Nieuwbouwprogramma gepland is in 2032.

[0:58:20] De kostenraaming van het Pallas Nieuwbouwprogramma is 2,473 miljoen, 2,5 miljard bijna, in prijsspel 2025.

[0:58:29] De aangehouden risicoreservering binnen het Pallas Nieuwbouwprogramma

[0:58:32] is 146 miljoen, dat is de buffer waar een van uw leden ook naar gevraagd heeft, in prijsspel 2025.

[0:58:38] Dus dat wordt nog doorgeïndexeerd.

[0:58:40] Althans, daar ga ik vanuit.

[0:58:41] Daar is nog geen aanspraak op gemaakt.

[0:58:44] Dus die buffer staat overeind en die is tot nu toe niet ingeroepen.

[0:58:48] Zijn er dan kosten gemoeiend met een eventueel lagere oplevering?

[0:58:52] En hoeveel?

[0:58:52] En wie is dan aan de lat, vraagt mevrouw Ten Hove.

[0:58:56] Ja, als er vertraging komt, dan gaan de kosten oplopen.

[0:59:00] Het is in Nederland geruime tijd geleden dat een kernreactor is gebouwd.

[0:59:03] Het is een langdurig en complex project.

[0:59:06] Dat betekent dat procedures, toezicht en besluitvorming soms meer tijd vergen dan bij meer gangbare bouwprojecten, zoals de dakkapel bij mij thuis.

[0:59:14] Dit is iets ingewikkelder natuurlijk.

[0:59:16] Maar ook daar gaat het wel eens mis.

[0:59:18] En met een latere oplevering lopen dan ook hier de projectkosten langer door.

[0:59:24] Zoals ik in de Kamer in oktober vorig jaar in de tweede basisrapportage u heb geïnformeerd, worden de kosten van één maand vertraging geraamd tussen de 15 en de 18 miljoen.

[0:59:33] Vandaar dat we er allemaal bovenop zitten.

[0:59:36] En dat is dan nog afhankelijk van het moment waarop de vertraging optreedt en de reden daarvan.

[0:59:39] Maar dit is een gemiddelde schatting.

[0:59:42] Omdat NRG Pallis niet oversterke financiële buffers beschikt, is het aannemelijk dat die meerkosten zullen neerslaan in de begroting van VWS, want VWS is de aandeelhouder van het project.

[0:59:54] Is er dan inzicht, vraagt mevrouw Tenhoof, in de management of change in het kader van de ontmanteling van de HFR?

[1:00:01] Die moet natuurlijk aan het eind van het project ontmanteld worden.

[1:00:03] Ook andere leden hebben daarnaar gevraagd.

[1:00:05] En in schriftelijk overleg heb ik aangegeven dat de ontmanteling van de HFR een verantwoordelijkheid is van het JRC, waar een aantal leden ook naar hebben gevraagd.

[1:00:14] Ik kom daar ook nog op terug.

[1:00:16] Worden dan die ontmantelingskosten, zo vraagt mevrouw Tenhoof, overgedragen aan de lidstaten als er geen overdag plaatsvindt?

[1:00:22] En hoeveel geld gaat dat kosten?

[1:00:24] Nederland draagt misschien te veel bij aan de ontmantelingskosten.

[1:00:27] Is dat aangepast?

[1:00:27] Nou, voorzitter, laat me daar klip en klaar over zijn.

[1:00:30] Er worden geen ontmantelingskosten overgedragen aan Nederland.

[1:00:34] Nederland draagt niet bij aan de ontmantelingskosten van de HVR.

[1:00:37] En de ontmanteling is een verantwoordelijkheid van het JRC, ook wat betreft de kosten.

[1:00:43] En dat gaat wat Nederland betreft ook niet veranderen.

[1:00:46] En ik heb, denk ik, in het laatste schriftelijk overleg daar in wat meer detail ook met u over van gedachte gewisseld, want ik begrijp de vragen daarover heel goed.

[1:00:56] Maar we zijn er dus, denk ik, volstrekt helder in.

[1:00:59] Dan kom ik bij de vragen van de VVD-fractie.

[1:01:02] Enige tijd geleden is de kerncentrale gebouwd.

[1:01:04] Bepaalde procedures duren langer dan verwacht.

[1:01:06] Er is een begin gemaakt met de bouw.

[1:01:08] We kunnen niet putten uit jarenlange ervaring.

[1:01:10] Kan de minister laten weten hoe de tijd zich verhoudt tot specifieke verwachtingen?

[1:01:13] Dus die relatie daartussen.

[1:01:15] En die vraag is ook gesteld door mevrouw ten Hove.

[1:01:18] Voorzitter, het Pallas Nieuwbouwprogramma is een groot, langdurig en technisch bijzonder complex project.

[1:01:24] Uw leden zijn er, denk ik, geweest.

[1:01:25] Ik ben er zelf ook geweest.

[1:01:26] We hebben ook gezien hoe prachtig het is om te zien, maar ook hoe complex het is.

[1:01:33] En daarbij speelt inderdaad mee dat het in Nederland geruime tijd geleden is dat een kernreactor werd gebouwd.

[1:01:38] Dat betekent dat procedures, toezicht en besluitvorming soms meer tijd vagen dan bij gangbare bouwprojecten.

[1:01:44] En als het meer tijd kost, dan heb je natuurlijk ook het risico dat de bouwkosten oplopen.

[1:01:49] of langer doorlopen.

[1:01:50] En zoals ik de Kamer in oktober heb geïnformeerd in de tweede basisrapportage, worden de kosten van een maand, zoals ik al zei, geraamd op 15 tot 18 miljoen per vertraging gemiddeld, afhankelijk van het moment en de reden van de vertraging.

[1:02:04] En dat is dus iets wat we natuurlijk op alle manieren proberen te voorkomen.

[1:02:08] En als dat al zou gebeuren, dan zullen we uw Kamer uiteraard nauwkeurig op de hoogte houden van dat soort ontwikkelingen.

[1:02:14] Hoe intensief is onze samenwerking met andere EU-lidstaten die wel ervaring hebben met kernreactoren?

[1:02:19] En hoe kunnen we die kennis optimaal benutten?

[1:02:21] Zo vraagt de heer Bevers.

[1:02:24] En voorzitter, bij de uitvoering van het Pallas Nieuwbouwprogramma wordt gebruik gemaakt van internationale kennis en ervaring.

[1:02:29] Dus ja, er wordt intensief internationaal kennis samengewerkt.

[1:02:33] Zo werken binnen het Pallas Nieuwbouwprogramma al meer dan 20 verschillende nationaliteiten.

[1:02:40] NRG Pallas BV heeft met verschillende internationale partijen contracten gesloten.

[1:02:44] waaronder Europese partijen met ruime ervaring in de nucleaire sector.

[1:02:49] Die partijen zijn betrokken bij het ontwerp, bij de bouw en bij de toelevering van de verschillende onderdelen.

[1:02:56] Daarnaast onderhoudt NRG Pallas contact met exploitanten van vergelijkbare Europese en internationale onderzoeksreactoren, die er natuurlijk zijn.

[1:03:03] Binnen Europa wordt er naast de Pallas-reactor nog een andere onderzoeksreactor gebouwd in Frankrijk.

[1:03:10] En NRG Pallas heeft op verschillende momenten contact

[1:03:13] gehad al met het Franse team om ervaringen uit te wisselen en dat is natuurlijk ook heel goed om dat te doen.

[1:03:18] Kijken wat je van elkaar kunt leren.

[1:03:20] Sinds 2022 laat het ministerie van VWS zich bij het Pallas Nieuwbouwprogramma adviseren door Mod MacDonald, dat is een bedrijf, hierin gespecificeerd, een internationaal bureau met ervaring in grootschalige en nucleaire projecten.

[1:03:35] Tegelijkertijd is Pallas een one-of-a-kind-project.

[1:03:38] Ervaringen uit andere Europese onderzoeksredactoren zijn dus wel waardevol, maar niet één-op-één toepasbaar.

[1:03:44] En daarom is de nieuwe kennis die we opdoen ook zo waardevol in het vervolgtraject.

[1:03:49] We worden steeds vertaald naar de specifieke context van Pallas.

[1:03:53] Dan, voorzitter, wil de heer Bevers graag van mij horen hoe ik de aanbevelingen van de auditdienst rijk in het accountantsrapport

[1:04:00] bij de basisrapportage Pallas Nieuwbouwprogramma van 8 januari 26 gaan implementeren.

[1:04:06] Voorzitter, laat ik zeggen dat ik groot belang hecht aan de onafhankelijke toetsing door de ADR.

[1:04:11] Het is goed dat we de ADR hebben als onafhankelijke toezichthouder.

[1:04:18] De aanbevelingen van de ADR zijn bedoeld ter versterking van bestaande structuren en sluiten aan bij de ambitie om de governance en programmabeheersing van dit complexe en risicovolle programma continu te verbeteren.

[1:04:30] Ik betrek die aanbevelingen bij de verdere inrichting en werking van het programma.

[1:04:35] En ik zal de Kamer ook informeren in de eerstvolgende voortgangsrapportage april 26, die ik u zal toesturen.

[1:04:42] En ik zal daarin ook specifiek aandacht besteden, ook aan de aanleiding van deze vragen van verschillende leden, aan de aanbevelingen van de auditdienst Rijk.

[1:04:53] Dan, voorzitter, is de vraag, zijn de eerder gemelde prijsstijgingen van grondstoffen en materialen evenredig met de wereldwijde ontwikkelingen

[1:05:00] op het gebied van geopolitiek en economie.

[1:05:03] Een hele relevante vraag.

[1:05:05] En de heer Bevis verwijst in zijn vraag naar de brief van 12 mei 2025, waarin mijn ambtsvoorganger heeft beschreven dat geopolitieke, ik moet zeggen één van mijn ambtsvoorgangers dit jaar, heeft beschreven dat geopolitieke en economische ontwikkelingen hebben geleid tot prijsstijgingen van grondstoffen, van materialen en van werkzaamheden, conform bredere marktontwikkelingen, die natuurlijk ook in andere markten gelden,

[1:05:28] die meer waren dan de indexatie van toepassing was.

[1:05:30] Het ging harder dan de indexatie.

[1:05:32] En daar hebben de in de vraag genoemde geopolitieke en economische ontwikkelingen natuurlijk alles mee te maken.

[1:05:39] De reden voor de hogere stijging in dit geval was de scheids van apparatuur, vrij unieke apparatuur natuurlijk, de materialen en het personeel, ten behoeve van de nucleaire sector.

[1:05:49] En daar is wereldwijd veel vraag naar, dus we zijn ook nog in concurrentie.

[1:05:53] En juist daarom is het ook zo belangrijk om die infrastructuur en kennisbasis in Nederland te blijven ontwikkelen en versterken.

[1:05:59] En daarom zitten we daar bovenop.

[1:06:01] De kostenramingen voor de palletsreactor zijn open boek.

[1:06:04] Het is een open offerte eigenlijk, open boek.

[1:06:08] En opgebouwd uit de daadwerkelijk gemaakte kosten, plus een vaste opslag voor winst en risico.

[1:06:13] En die moet natuurlijk redelijk zijn.

[1:06:16] En dit zelt NRG Pallets in staat om te toetsen of prijzen ook marktconform en niet excessief zijn.

[1:06:24] Dan, voorzitter, de vraag van de heer Bevers.

[1:06:25] Hoe kan de opgedane kennis bij Pallas worden gebruikt voor de bredere Nederlandse ambitie?

[1:06:29] En kan de minister iets zeggen over het gisteren gepresenteerde rapport?

[1:06:31] Ik ben er al even kort op ingegaan.

[1:06:34] Maar ik werk, zoals gezegd, nou samen met de minister van KGG om de opgedane kennis te borgen.

[1:06:39] En ik heb ook met haar samen dit rapport gisteren mogen aannemen.

[1:06:43] Het rapport bouwen op ervaring.

[1:06:46] En ik zie dat een hele nieuwe coalitie hier verdegenwoordigd is bij dit debat.

[1:06:49] Dus in uw coalitieakkoord spreekt u ook

[1:06:52] over het doorwerken aan de realisatie van ten minste vier reactoren.

[1:06:56] Dus dit rapport is ook voor u ontzettend waardevol.

[1:06:59] Tenminste, daar ook in ieder geval een deel van de grote oppositiepartij hier ook is.

[1:07:02] Dus u bent misschien al net op de goede weg, maar daar sta ik uiteraard geel buiten.

[1:07:08] Het SEO-rapport schetst dat de kennis en ervaring die worden opgedaan bij de bouw van de Pallesreactor, dit rapport dus, en het leergeld dat daarvoor ook onvermijdelijk betaald wordt, natuurlijk, gaandeweg de rit,

[1:07:20] dat die gebruikt kan worden om de kerncentrales sneller te realiseren.

[1:07:24] Dus dat is een goede zaak en dat rendeert op zich dus ook weer.

[1:07:27] Pallas is het eerste grootschalige nucleaire bouwproject in Nederland sinds de jaren zeventig.

[1:07:32] We hebben dit dus lang niet bij de hand gehad.

[1:07:34] En Nederland heeft kennis opgebouwd, praktijk, kennis rond nucleaire kwaliteitsnormen, documentatie, supply chain kwalificatie en de interactie tussen de initiatiefnemer en de tussenhouder met dit project, de toezichthouder met dit project, zoals het nu al een tijd loopt.

[1:07:49] En dat zorgt ervoor dat de kerncentrales 1 tot 3 jaar eerder in bedrijf genomen kunnen worden.

[1:07:56] De financiële baten daarvan, van toekomstige kerncentrales dus, liggen zoals in dit rapport becijferd tussen de 300 miljoen en 6 miljard.

[1:08:03] En dat is dus een return on investment, zou je kunnen zeggen.

[1:08:06] En dat is dus ook een hele andere offspin van zo'n project.

[1:08:12] Dan ga ik naar de vragen van D66, maar aangezien er ook nog vragen waren van de heer Bussel en mevrouw Meijer, moet ik nu mijn tempo gaan vertragen, want die antwoorden zijn waarschijnlijk, is dat hoop ik nog, onderweg.

[1:08:25] En de printer is kapot.

[1:08:27] We zijn wel in staat om een kerkreactor te bouwen.

[1:08:31] Een printer aan de gang houden is ingewikkelder in uw kamer, voorzitter.

[1:08:34] Het is ook goed, minister, om rekening te houden met wellicht als er dubbelingen zijn in de vragen, om die dan ook gewoon samen te pakken.

[1:08:41] Dat hoeft niet allemaal per kamerlid, wat mij betreft.

[1:08:44] Ja, voorzitter.

[1:08:46] Dank u wel, voorzitter.

[1:08:48] Voorzitter, de vragen van D66, de heer Vervuurt.

[1:08:53] De ZZ ziet het Pallas Nieuwbouwprogramma als maatschappelijk en strategisch belangrijk en is tevens ook financieel en bestuurlijk.

[1:08:58] Dit is natuurlijk een uitdaging.

[1:09:00] Kan ik reflecteren of het ministerie van VWS wel genoeg capaciteit en expertise heeft om aan te sturen en te monitoren?

[1:09:10] Sinds het besluit van mijn ambtsvoorganger, de heer Kuipers, wederom één van mijn ambtsvoorgangers, in 2022 al om te investeren in het Pallas Nieuwbouwprogramma, heeft VWS ten eerste een programmadirectie ingericht.

[1:09:22] bij mensen met de nodige specialisten in huis, maar ook met externe adviseurs die daar dan bij betrokken zijn.

[1:09:29] Ten tweede een governanceplan opgesteld en in praktijk gebracht wat blijkt uit het accountingsrapport van de ADR bij de basisrapportage die vorige maand naar de Kamer is gestuurd.

[1:09:38] Verder is de programmadirectie doorontwikkeld naar een vaste lijndirectie onder de SG van VWS, wat ook het belang onderstreept.

[1:09:46] toch iets anders dan een DGEM, allebei heel belangrijk.

[1:09:49] Dit laat zien dat het hoge prioriteit heeft binnen VWS.

[1:09:53] En daarnaast zijn er verschillende onderzoeken en reviews uitgevoerd, onder andere door de Algemene Rekenkamer en de ADR, we hebben ze al besproken.

[1:10:00] De Algemene Rekenkamer schrijft in het verantwoordingsonderzoek 2024 VWS, en ik citeer dat de projectorganisatie Medische Isotopen, die op het ministerie van VWS verantwoordelijk is voor het bouwproject, is versterkt met bouwkundige en financiële expertise,

[1:10:16] En ook laat die organisatie en die projectorganisatie zich bijstaan door bureaus met specifieke kennis.

[1:10:23] Dus dat wordt toegejuicht.

[1:10:25] Ook schrijft de ADR in het accountusrapport dat vorige maand naar de Kamer is gestuurd.

[1:10:30] VWS heeft in de beschrijving van de administratieve organisatie aangegeven welke processen zijn ingericht voor het verkrijgen van inzicht in de financiële beheersing van het programma.

[1:10:40] Nu gaat mijn bloeddruk weer een beetje omlaag.

[1:10:43] VWS heeft een uitgebreid stelsel van checks en balances ingericht in de kredietovereenkomst om zicht te krijgen op de besteding van de beschikbaar gestelde middelen en in de financiële beheersing van het programma door NRG Pallas BV.

[1:10:56] Is er dan zicht, zo vraagt de heer Vervuurt, op full-cost recovery en hoe wordt samengewerkt om dit mogelijk te maken zonder de staatssteunregels te doorbreken?

[1:11:05] En hoe is EZ betrokken bij die samenwerking om te zorgen dat we die markt optimaal benutten en ook bedienen?

[1:11:12] De productie van epitopen is interessant genoeg nu eigenlijk een bijproduct van onderzoeksreactoren die door overheden worden gesubsidieerd.

[1:11:20] Hierdoor wordt de werkelijke kostprijs van medische isotopen in de regel niet in rekening gebracht bij de klant en uiteindelijk dus ook niet bij de patiënt.

[1:11:28] De overheden van betrokken landen hebben zich de afgelopen jaren ingezet op een prijs voor het bestralen van isotopen die kostendekkend is voor de reactor te bereiken.

[1:11:37] Dat is die full cost recovery waar de vraag over gaat van de heer Vervuurt.

[1:11:41] Die inzet heeft ook tot een opwaartse prijsbijstelling geleid.

[1:11:45] Het blijft wel moeilijk, moet ik in alle eerlijkheid zeggen, omdat dit alles op vrijwillige basis moet gebeuren.

[1:11:51] Prijsafspraken kunnen niet gemaakt worden vanwege mededinkingswetgeving, die we natuurlijk ook respecteren.

[1:11:56] En er blijft altijd een risico op prijsdruk bestaan.

[1:12:00] Nederland blijft actief om het principe van full-cost recovery verder te implementeren.

[1:12:05] En zo zijn in 2024, tijdens het Europese voorzitterschap van België,

[1:12:09] raadsconclusies aangenomen over medische isotopen en de implementatie van full-cost recovery.

[1:12:14] Het staat dus nog steeds op de agenda.

[1:12:17] En die raadsconclusies, die wil ik gaan gebruiken om samen met België op te trekken om full-cost recovery in Europa breed geïmplementeerd te krijgen.

[1:12:24] Uiteraard gebruikmakend van de expertise op het ministerie van Economische Zaken op dit vlak.

[1:12:29] En in die zin sta ik dus ook helemaal aan de kant van de heer Vervuurt.

[1:12:33] Kan ik dan daarbij aangeven hoeveel ik aankijk tegen de Roadmap nucleaire geneesmiddelenontwikkeling en de aangekondigde onderzoeksagenda van NucMedNL.

[1:12:43] De Roadmap nucleaire geneesmiddelen is in opdracht van mijn ansporenganger uitgevoerd en geeft de ambities weer voor de nucleaire geneesmiddelen voor de lange termijn.

[1:12:53] Ik steun die Roadmap en ik ben met meerdere partijen in gesprek om hier een vervolg aan te geven.

[1:12:58] Ik vind het belangrijk dat de patiënt ook de vruchten plukt van het gegeven dat we een Nederlandse productiefaciliteit van medische isotopen hebben, hoewel, zoals we eerder besproken hebben, het eind van die keten natuurlijk wel onafhankelijk is in die zin van het begin van de keten.

[1:13:10] Het is onder meer belangrijk daarvoor dat de betrokken partijen goed samenwerken.

[1:13:14] Het Platform NUK met NL, wat door de vervuurder genoemd wordt,

[1:13:17] wordt aangejaagd door FAST en is een goed gremium om de verschillende partijen mee samen te brengen.

[1:13:23] En in NUK met NL worden nu de eerste stappen gezet voor een nationale onderzoeksagenda op Radio Pharmaka.

[1:13:29] En ik vind het passend om te prioriteren in onderzoek voor de komende jaren.

[1:13:33] En ik zeg ook toe dat ik uw Kamer daar van op de hoogte zal houden.

[1:13:38] Kan ik aangeven, ze vraagt even vervuurd, hoe ik aankijk tegen die roadmap.

[1:13:42] Maar het leuke is dat we die vraag net behandeld hebben.

[1:13:45] Dus hij zit er twee keer in.

[1:13:47] Kijken of ik misschien weer het nieuws ervoor lees, maar dat gebeurt dus niet.

[1:13:50] Een andere vraag is wel of het beter is om de verantwoordelijkheid gezamenlijk neer te leggen bij ministeries van VWS en BV, bijvoorbeeld Financiën.

[1:14:00] Dat is een logische vraag.

[1:14:01] In de nota Staatsdeelnemingen Beleid wordt een onderscheid tussen staatsdeelnemingen en beleidsdeelnemingen gemaakt.

[1:14:08] Staatsdeelnemingen, beleidsdeelnemingen.

[1:14:10] Voor NHG Pallas is gekomen voor een beleidsdeelneming.

[1:14:14] En dat betekent dat het aandeelhouderschap bij het beleidsdepartement ligt in plaats van bij het ministerie van Financiën.

[1:14:20] Dat is een keuze.

[1:14:22] Die keuze is toegelicht in de Kamerbrief over het voornemen om de deelneming NRG Pallas op te richten in 2023.

[1:14:29] En daar waren twee redenen voor om die keuze te maken.

[1:14:31] Ten eerste zorgt de mix van risico's die samenhangen met zo'n groot complex bouwproject in combinatie met de nog onzekere omzetverwachtingen downstream en de huidige beperkte middelen van de onderneming ervoor

[1:14:44] dat het verstrekken van aanvullende financiering vanuit VWS niet uit te sluiten valt.

[1:14:49] En ik denk zomaar dat dat voor financiën misschien in het voortraject ook wel meegespeeld heeft.

[1:14:53] Ten tweede is de beleidsmatige en sectorale kennis van het verantwoordelijke beleidsdepartement, die zit natuurlijk bij VWS, die is natuurlijk van groot toegevoegde waarde voor de verdere ontwikkeling van NRG Palace.

[1:15:05] Daar zit de kennis over de hele geneesmiddelenmarkt, over het verzekerd pakket en hoe we dat goed bij de patiënt krijgen.

[1:15:13] En dat is ook in lijn met de nota deelnemingenbeleid 2022.

[1:15:17] Dus kiezen voor het verantwoordelijke beleidsdepartement en niet voor financiën.

[1:15:23] Net zoals bij andere deelnemingen zal dit wel na zeven jaar, 2032 dus, worden geëvalueerd.

[1:15:30] Dat aandeelhouderschap bij VWS.

[1:15:33] En die evaluatie zal natuurlijk ook bepalen of dat aandeelhouderschap daar blijft liggen, of u dat als toezichthouder als Kamer ook wenselijk vindt, samen met mijn opvolgers, dan wel overgaat naar een ander departement.

[1:15:45] Dus dat is natuurlijk altijd iets wat opnieuw bekeken kan worden.

[1:15:49] Eventueel kan er ook een eerder moment zijn zelfs, bijvoorbeeld als de bouw is afgerond of als zich andere zaken voordoen.

[1:15:54] Dus het is niet in beton gegoten, maar er is nu gekozen voor het Beleidsdepartement vanwege die twee redenen.

[1:16:02] voor beleidsdeelnemers.

[1:16:03] Dan, hoe kijken we hier tegenaan?

[1:16:06] Hoe reageer ik naar de bevindingen van de accountsreportage en welke aanbevelingen nemen we over?

[1:16:12] Daar gaat het weer over de ADR.

[1:16:13] We hebben het al even genoemd, ik zal het kort houden nu, maar we hechten daar groot belang aan, aan die ADR-onafhankelijke toetsing.

[1:16:22] De aanbevelingen zijn bedoeld ter versterking van bestaande structuren en sluiten aan bij de ambitie om de governanceprogrammabeheersing van dit complex en risicovolle programma continu te verbeteren.

[1:16:31] En ik betrek die aanbevelingen ook bij de verdere inrichting en zal uw Kamer in april 2026, ik of eventueel mijn opvolger, daarover informeren.

[1:16:43] De full cost recovery hebben we denk ik voldoende besproken.

[1:16:47] Ik kijk even naar de heer Vervuurt.

[1:16:50] Hoe beoogt de kabinet het ecosysteem te versterken in Nederland en in de EU, zodat patiënten sneller toegang krijgen tot die behandelingen?

[1:16:57] Nou, de aanwezigheid van de reactor in Petten voor de productie van isotopen maakt dat het farmaceutische bedrijf aantrekt naar Nederland, ook een van de mooie gevolgen daarvan.

[1:17:06] Recent heeft Ilay Lili zich hier nog gevestigd, zoals u weet.

[1:17:10] Maar het gaat dus ook om de bewerking van nucleaire geneesmiddelen, want er zijn ook farmaceuten die dat doen.

[1:17:15] En het is uniek dat we in Nederland die hele infrastructuur aanwezig hebben met de komst van de Pallesreactor.

[1:17:21] Laten we dat nou ook nog eens onderstrepen en ook heel dankbaar zijn aan de mensen die zich daar iedere dag hard voor maken.

[1:17:26] Ik zet mij nationaal met partijen als Fast, Oncode en KWF en nucleair geneeskundigen in om de samenwerking te versterken in dat hele ecosysteem, met uiteindelijk als doel om innovatieve geneesmiddelen voor de behandeling van kankerpatiënten bij de patiënt te krijgen.

[1:17:42] En laat ook gezegd zijn dat van therapeutische isotopen, vooral bij die therapeutische kant is, een sterke groei wordt verwacht, wat natuurlijk ook belangrijk is.

[1:17:51] Internationaal ben ik in gesprek met andere landen, ook in het kader van het OESO, die ook een reactor voor productie van medische isotopen beschikbaar hebben, zodat we op lange termijn, op het moment dat andere reactoren bijvoorbeeld uitfaseren, nog steeds beschikbaarheid hebben in de EU, dankzij deze mooie reactor.

[1:18:09] Dan de vragen van de heer Busselhoff.

[1:18:12] De GroenLinks-PvdA ziet dat de planning onder druk staat en dat er risico's op vertraging zijn.

[1:18:15] Is er ook een kritiekpunt wanneer de vertraging te veel zal zijn, gelet op de levensduur van de oude

[1:18:21] en de heer Bisschof noemde ook een paar jaartallen.

[1:18:24] Nou, voorzitter, iedere vertraging vergroot ik het risico dat de nieuwe pallasreactor niet tijdig beschikbaar zal zijn als vervanging van de huidige hogefluxreactor, de HFR.

[1:18:34] Maar er is niet echt één kritiek punt.

[1:18:37] De HFR is een verouderde reactor en vertragingen in pallas vergroten wel het risico op een periode waarin onvoldoende productiecapaciteit voor medische isotopen beschikbaar is, maar er is niet een einddatum aan de levensduur van de HFR.

[1:18:51] Maar als dat gebeurt, als het dus verlaagd wordt, kan dat wel gevolg hebben voor de toegang voor de patiënt in Nederland en daarbuiten tot essentiële medische zorg.

[1:19:00] En dat onderstreept dus het belang van de voortgang en de beheersing van het pallas-nieuwbouwprogramma.

[1:19:05] Want als de HVR nu uitvalt, terwijl pallas nog niet draait, heb je dus wel een probleem.

[1:19:09] Maar dat kritieke punt wordt niet veroorzaakt doordat HVR plotsing zou stilvallen, want als alles goed gaat, kan je die dus laten doorlopen.

[1:19:18] En in die zin zal vertraging

[1:19:20] naar verwachting redelijkerwijs ook niet tot een probleem leiden.

[1:19:26] Gelet op de levertuur van HFR en de ingebruiknaamendatum van de nieuwe reactor voor 2032.

[1:19:31] We moeten ons daar dan zorgen over maken, vraagt de heer Busselhoff.

[1:19:34] En wat doet het nog met de kosten, die vertraging en de aanvulling uit het account?

[1:19:37] Is hier een rapport voor de algemene opslag of een post onvoorzien?

[1:19:42] Nou, de HFR, zei ik al, is wel een verouderde reactor en vertraging in pallets vergroten dus het risico op een periode waarin onvoldoende productiecapaciteit

[1:19:50] beschikbaar zou zijn, maar de HVR staat aan de andere kant ook niet op omvallen.

[1:19:56] Als er vertraging is, lopen ook de projectkosten langer door.

[1:19:59] Wat betreft de suggestie om een algemene opslag op te nemen, daar is al een postomvoorzien van 146 miljoen opgenomen.

[1:20:06] Daar is tot nu toe nog geen gebruik van gemaakt, gelukkig.

[1:20:09] Dus dat is ook knap werk natuurlijk van de directies die hierbij betrokken zijn en van de hele projectteam.

[1:20:15] Daarbovenop, op die 146 miljoen, nog extra aanvullende reserves opnemen, zou dan direct een laste van de begroting van VWS komen.

[1:20:23] En dat zou dan ter koste gaan van ander zorgbeleid.

[1:20:25] Die keuzes moeten we dan wel onder ogen zien.

[1:20:28] Dus in de toekomst is dat nooit geheel uit te sluiten.

[1:20:30] VWS is nu eenmaal aandeelhouder.

[1:20:32] Maar op dit moment lijkt die 146 miljoen post-onvoorzien dus ruimstgrootst voldoende, voor zover we dat kunnen voorspellen.

[1:20:41] Hoe wordt omgegaan met de aanbeveling uit het Accountancyrapport om algemene opslag op te nemen in de posten om voorzien?

[1:20:46] En wordt daarmee aanvullinggevend licht dat er een tekort van 30 miljoen in de voorjaarsbesluitvorming gevonden moet worden?

[1:20:52] En is daar zicht op?

[1:20:53] Vraagt de heer Busselhoff.

[1:20:54] De aanbeveling uit het rapport wordt dans nadeel bestudeerd.

[1:20:56] Ik verwacht er in een komend voortgangsrapport op in te gaan.

[1:21:00] En over de voorjaarsbesluitvorming komt het volgende kabinet bij uw Kamer terug.

[1:21:04] En daar zien we natuurlijk allemaal naar uit.

[1:21:07] De EC zegt dat ze niet de mensen hebben voor de ontmanteling, de Europese Commissie.

[1:21:11] Wat betekent dat dan voor die ontmanteling?

[1:21:13] Nou, daar hebben we dus ook al het schriftelijk overleg over gehad.

[1:21:16] En laat ik helder zijn, de ontmanteling is een verantwoordelijkheid van het JRC, eventueel de Europese Commissie.

[1:21:22] De JRC zal moeten zorgen dat zij de juiste kennis en capaciteit hebben of inschakelen als de HAVR ontmanteld moet worden.

[1:21:28] Dat is niet een verantwoordelijkheid van Nederland.

[1:21:30] En wat het kabinet betreft blijft dat ook zo.

[1:21:35] Dan, voorzitter...

[1:21:36] Interruptie van de heer Bushof.

[1:21:38] Ja, één vraag voor u. Dat gaat toch over die, zeg maar, die... Nou, dan moet de algemene opslag, of die post onvoorzien is het volgens mij, zoals hij nu heet.

[1:21:47] Kijk, er zijn een aantal risico's geschetst op vertraging.

[1:21:50] Laten we hopen.

[1:21:51] En wellicht gaan die risico's zich niet effectueren.

[1:21:54] Maar mede naar aanleiding daarvan begrijp ik dat het accountrapport de aanbeveling is om toch...

[1:21:59] ...nog iets extra's te reserveren eigenlijk.

[1:22:01] En nou zegt de minister, dat gaan we niet doen... ...want dat gaat ergens ten koste van, dat snap ik.

[1:22:07] Maar hij zegt, de minister daarmee ook... ...ja, wij zien eigenlijk anders dan dat accountantsrapport... ...niet echt volgens die risico's die geschreven zijn... ...zich allemaal dusdadig gaan effectueren... ...dat die pot met geld van bijna 150 miljoen... ...die er nu nog is, onvoldoende gaat zijn.

[1:22:21] Dus naar onze beste inschatting is dat gewoon nu echt voldoende.

[1:22:26] Ja, voorzitter, het antwoord is ja.

[1:22:28] Maar bovendien hebben we natuurlijk ook het ministerie daarachter, die natuurlijk in zekere zin ook garant staat met de begroting hiervoor.

[1:22:36] Dus het is niet zo dat mocht de pot al aangesproken moeten worden en mocht het zover komen dat hij tot nul daalt, dat er dan geen budget is.

[1:22:43] Alleen zullen dan keuzes moeten worden gemaakt binnen de VWS-begroting in samenspraak met uw Kamer op dat moment.

[1:22:50] En we zullen op dat moment moeten bezien wat dan de mogelijkheden zijn.

[1:22:55] En iemand adviseert om iets te onderzoeken, maar ik weet niet wie dat is.

[1:22:59] Hij adviseert om te onderzoeken, niet om het te doen.

[1:23:00] Oh, in het advies staat om het te onderzoeken.

[1:23:03] Ja.

[1:23:03] Nog niet om het te doen.

[1:23:04] Nee.

[1:23:05] Nou ja, we houden daar natuurlijk zicht op, maar die pot is er.

[1:23:08] Dat lijkt voorlopig in ieder geval een veilige stok achter de deur.

[1:23:11] En mocht het moment daar komen dat die aangesproken moet worden, ja, dan zal het moment ook kunnen komen om binnen de begroting wellicht te kijken naar mogelijkheden om meer geld te reserveren.

[1:23:24] Dan voorzitter, kan ik per risico aangeven wat nu de huidige stand van zaken is?

[1:23:28] Vraagt de PVV.

[1:23:31] Ten opzichte van de risico's die ik heb gerapporteerd in de tweede basisrapportage, daar staan ze eigenlijk allemaal in.

[1:23:36] Ik heb begrepen, voorzitter, dat u enige spoed wenst in dit, dus ik ga ze maar niet allemaal weer langslopen.

[1:23:41] Maar ik kan natuurlijk de basisrapportage wel voorlezen, als u dat wenst.

[1:23:44] Nee.

[1:23:45] Dan doen we dat niet?

[1:23:46] Ik zie daar niet per se de meerwaarde van in, tenzij de leden dat anders zien.

[1:23:51] Het is aan u, voorzitter.

[1:23:51] Nee, het is aan de Kamer.

[1:23:53] Ik ben maar een lid van dit huis.

[1:23:56] Gaat u gewoon door met wat u heeft opgeschreven, maar u hoeft niet alles helemaal gedetailleerd voor te lezen.

[1:24:02] Dat was ook het plan niet.

[1:24:03] Ten opzichte van de risico's die ik heb gerapporteerd in de tweede basenrapportage hebben zich geen grote veranderingen afgespeeld.

[1:24:11] Dus wat dat betreft kan ik u ook nog steeds veilig verwijzen naar die basenrapportage.

[1:24:15] In de eerstvolgende voortgangsrapportage zal ik natuurlijk nader ingaan op de ontwikkeling van de risico's en ze allemaal opnieuw langslopen.

[1:24:23] En dat zal ik eind april aan uw Kamer toezenden.

[1:24:28] Dan, voorzitter, kan ik ingaan op risico twee over de integratie van het ontwerp.

[1:24:32] Daar heeft mevrouw Maes specifiek ook aandacht voor gewaagd en risico negen voor het verkrijgen van de benodigde kernenergiewetvergunning, zoals die in de tweede basisrapportage zijn gemeld.

[1:24:42] Maar, voorzitter, zowel het risico ten aanzien van de integratie van het ontwerp en het risico op tijd verkrijgen van de kernenergiewetvergunning zijn de risico's die zijn gedaald binnen de ranking van de risico's.

[1:24:54] Ze worden dit moment dus kleiner.

[1:24:56] En in de eerstvolgende voortgangsrapportage in april zal ik nader ingaan op de precieze ontwikkeling van de risico's in detail.

[1:25:04] Zijn de risicovolle ontwikkelingen naast de risico's die zijn gedeeld in de basisrapportage en die ook nog tot vertraging kunnen leiden?

[1:25:10] Nou, voorzitter, de basisrapportage bevat een zo volledig mogelijk overzicht van alle bekende risico's.

[1:25:16] Natuurlijk is het zo dat bij zo'n groot, complex en langdurig nucleair programma als Pallas er altijd nieuwe of onvoorziene omstandigheden kunnen voordoen, maar dat doet niet af aan de, in mijn ogen toch wel, volledigheid op die basisreportage.

[1:25:31] Verwacht ik een verdere toename van de kosten, vraagt het PVV, en is er een oplossing voor de budgetspanning van 30 miljoen?

[1:25:37] Op dit moment, voorzitter, zijn er geen kostenstijgingen bekend ten opzichte van baseline 9.

[1:25:42] Bij een groot, complex, langdurig programma zijn ze natuurlijk nooit uitgesloten, die koststijging, maar ze zijn dus op dit moment niet in beeld, gelukkig.

[1:25:49] En dat is ook weer knap werk van het management daar te plekken.

[1:25:52] De mogelijke optie is dat NRG Pallas zelf dekking vindt voor de 30 miljoen budgetspanning.

[1:25:57] Andere oplossing is dat VWS die opvangt binnen haar begroting.

[1:26:02] Maar die budgetspanning van 30 miljoen is overigens relatief klein ten opzichte van de totale kosten van het programma.

[1:26:07] wat u als een positief of als een betrekkelijk negatief punt kunt opvatten, maar dat is even terzijde natuurlijk, voorzitter.

[1:26:13] Dan, hoe zorg ik ervoor dat de sturing gewaarborgd blijft en wat is de rol van het ministerie van Financiën?

[1:26:19] Kan die rol steviger zijn van financiën?

[1:26:22] Die vraag is natuurlijk in zekere zin ook al gesteld door D66, maar sinds het besluit van mijn ambtsvoorganger, de heer Kuipers, in 2022, heeft VWS z'n programmadirectie ingericht, een governanceplan opgesteld

[1:26:35] de programmadirectie doorontwikkeld en verschillende onderzoeken en reviews laten uitvoeren door de Rekenkamer en de ADR.

[1:26:41] En die zijn eigenlijk allemaal positief.

[1:26:44] Dus ik heb eigenlijk alle vertrouwen in dat dit bij VWS goed geborgd is.

[1:26:49] En er zijn ook een aantal inhoudelijke redenen waarom gekozen is voor onderbrenging van dit project geheel bij VWS.

[1:26:58] Dan, voorzitter, tenslotte, waar komt de ommezwaai in Brussel vandaan?

[1:27:03] En dat is dan de ommezwaai

[1:27:05] Want er zijn natuurlijk wel meer onbezwaaien in Brussel, maar in dit geval gaat het om die van het aanpassingen van het wetsvoorstel rond ontmanteling van de HVR.

[1:27:11] Kan ik de ontmantelingskost van de HVR dragen?

[1:27:15] Dat wil zeggen mijn ministerie.

[1:27:16] Kan de minister iets vertellen over de planning van het wetsvoorstel?

[1:27:19] Nou, waarom de tekst in het wetsvoorstel is veranderd ten opzichte van de huidige wetgeving, is mij onbekend.

[1:27:26] De verantwoordelijkheid voor de ontmanteling van de HVR ligt bij het JRC.

[1:27:31] Zij betalen ook de kosten voor de ontmanteling en die kosten hoef ik dus als minister niet te dragen en dat ga ik dus ook niet doen.

[1:27:39] Het wetsvoorstel is onderdeel van het MFK en uw Kamer wordt geïnformeerd uiteraard over het verloop van de onderhandelingen over dat MFK, in het bijzonder via de overleggen die plaatsvinden voorafgaand aan de Raad Algemene Zaken en de Raad Economische en Financiële Zaken en de Europese Raad en tevens middels technische briefings.

[1:28:00] Maar laat het nog een keer gezegd zijn dat de ontmanteling verantwoordelijkheid is niet van Nederland, maar van het JRC en daar horen ook de kosten bij.

[1:28:10] Dus dat staat bij ons niet op de agenda.

[1:28:13] En voorzitter, tot zover de beantwoording van de vraag, althans de poging daartoe.

[1:28:23] Een vraag van mevrouw Ten Hoofd, Groep Markuszau.

[1:28:26] Dank u wel, voorzitter.

[1:28:27] Ik wou toch nog graag een verhelderende vraag opstellen, want ik begrijp de beantwoording dat het JRC verantwoordelijk is voor de ontmanteling van de HVR.

[1:28:38] Maar het is nog steeds onduidelijk waarom de tekst, de inhoud, veranderd is.

[1:28:45] Mijn inzien is, als je dus wat meer inzicht krijgt in dat management of change,

[1:28:50] Misschien wordt dan de vraag ook wel beantwoord waarom ze de verantwoordelijkheid willen afschuiven naar de lidstaten.

[1:28:56] Ik ben toch nieuwsgierig waarom die onbeswaai gekomen is.

[1:29:01] En daar ben ik nog eigenlijk steeds op zoek naar de antwoorden.

[1:29:05] Nou voorzitter, ik ben ook, althans ik weet het niet, maar ik ben er eigenlijk ook niet nieuwsgierig naar.

[1:29:11] En ik ben er ook niet naar op zoek, omdat het gewoon niet onze verantwoordelijkheid is en wij op ook geen enkele manier die verantwoordelijkheid ons in de schoenen willen laten schuiven.

[1:29:19] Dus we zien ook geen aanleiding om dit te onderzoeken.

[1:29:22] Het is de verantwoordelijkheid van de JRC.

[1:29:25] Het blijft ook de verantwoordelijkheid van de JRC.

[1:29:27] En in die zin hebben wij dus met die verandering van die wet en de redenen daartoe niks te maken.

[1:29:33] Dat verandert ook niks aan die verantwoordelijkheid.

[1:29:38] En ik denk dat Nederland daar heel duidelijk over moet zijn en blijven, want iedere ruimte die we geven, is een ruimte die we beter niet kunnen geven.

[1:29:50] Ja, die mening deel ik hoor, met de minister.

[1:29:55] Dan is het aan ons om het nieuwe kabinet dezelfde visie te laten hebben.

[1:30:01] Laten we daarop sturen.

[1:30:03] Dank u wel.

[1:30:07] Ik kijk nog naar anderen.

[1:30:08] Ik ga even gewoon het rijtje langs, ik denk het makkelijkst.

[1:30:10] Heer Bevers nog verhelderende vragen.

[1:30:13] Het is geen tweede termijn nog, dit komt zo.

[1:30:16] Heer Vervuurt nog een aanleiding van de beantwoording.

[1:30:18] Ja, voorzitter.

[1:30:20] Dank aan de minister voor de beantwoording.

[1:30:22] In principe was hij helemaal helder.

[1:30:24] Ik heb alleen nog één vervolgsvraag op het verhaal over de full-cost recovery.

[1:30:29] Want misschien heb ik mijn vraag niet goed geformuleerd.

[1:30:32] Kijk, wat we zien is dat dit project natuurlijk een enorm groot project is.

[1:30:36] En de minister heeft het ook gehad, het staat ook in de basisrapportage, over de risico's.

[1:30:42] Dat het duurder wordt, dat het langer duurt.

[1:30:44] Uiteindelijk komt het er allemaal op neer dat er meer geld naartoe moet.

[1:30:48] En dit plan is natuurlijk gebouwd op het concept dat wij ook isotopen gaan produceren in die reactor, die wij vervolgens weer kunnen gaan verkopen.

[1:30:56] Daar zit een business case onder.

[1:30:58] Aan de ene kant, als je dat dan dekkend maakt, dan zullen die producten duurder moeten gaan worden.

[1:31:05] En van de andere kant wil je jezelf ook niet uit de marktprijzen.

[1:31:08] Dus er zit spanning op.

[1:31:10] Waar ik mij een beetje zorgen om maak, is stel van het gaat echt langer duren en tegelijkertijd kunnen wij onze producten niet wegzetten tegen de marktprijzen, ook met het oog op de staatsteun verhaal.

[1:31:22] Heeft de minister het vertrouwen dat in het realiseren van de planning zoals die er nu ligt, dat dat full cost recovery principe niet onder spanning komt te staan?

[1:31:36] Bijvoorbeeld ook van commerciële partijen die met nieuwe innovatieve technieken dezelfde soort producten gaan maken, die dat dan goedkoper kunnen doen, waardoor wij onszelf uiteindelijk helemaal uit de markt hebben geprijsd.

[1:31:47] Kan hij daar iets over vertellen?

[1:31:49] Voorzitter, om te beginnen zijn er natuurlijk verschillende redenen die we ook besproken, maar eigenlijk vier redenen waarom Nederland heeft besloten om dit prachtige project natuurlijk te aanvaarden en te voltooien.

[1:32:01] En daarbij is natuurlijk het financiële businessmodel niet het enige.

[1:32:06] Ten tweede, ja, als je natuurlijk dit doet, krijg je nooit de garantie dat de prijs ook kostendekkend zal zijn, dus de full cost recovery, die garantie krijg je niet.

[1:32:17] Wat je wel kunt doen, en we hebben het nog minstens tot 2033, dus het gaat nog even duren, is vol inzetten, samen met andere landen, op het bereiken van die full-cost recovery.

[1:32:26] En daarom heb ik ook verteld dat wij die raadsconclusies willen gebruiken om met België op te trekken, om de full-cost recovery in Europa breed geïmplementeerd te krijgen.

[1:32:35] Ik ga er ook van uit dat ook andere producenten daar uiteindelijk ook belang bij hebben, dus dat je in die zin ook wel samen kunt optrekken.

[1:32:43] Maar eenvoudig is het niet.

[1:32:44] We hebben dus ten eerste nog jaren de tijd om dit te realiseren.

[1:32:48] En ten tweede, zelfs als het niet helemaal zou lukken, zou ik me nog kunnen voorstellen dat uw Kamer als toezichthouder toch zegt het blijft een zeer waardevol project.

[1:32:58] Er zijn per dag tienduizenden patiënten die hier vanaf hank zijn met ernstige ziektebeelden.

[1:33:03] We hebben een groot economisch belang.

[1:33:04] De kennis die we ermee genereren voor het vervolg, dat levert ook in financiële zinnen.

[1:33:09] Dat hebben we dus in dat rapport gisteren heel mooi gezien.

[1:33:12] ook veel op bij de bouw straks van de andere reactoren in het uitsparen van geld.

[1:33:16] Als je die met vier reactoren die je misschien gaat bouwen ook nog meetelt, dan wordt die business case natuurlijk ook al direct anders.

[1:33:24] Maar ik ben het wel met de heer Vervuur het eens.

[1:33:26] We moeten natuurlijk alles op alles zetten om full cost recovery te realiseren.

[1:33:29] En dat doen we dus ook.

[1:33:33] Ja, ik denk wel een beetje het antwoord waar ik naar op zoek was.

[1:33:38] Ik begrijp ook heel goed dat er meerdere argumenten zijn waarom we die reactor willen plaatsen.

[1:33:44] Meneer Krul zei ook over strategische autonomie.

[1:33:46] Er zit een stukje kennis, economische.

[1:33:48] Incentief zit daarin, dus dat snap ik heel goed.

[1:33:52] Maar uiteindelijk zijn wij wel natuurlijk als staat 100% aandeelhouder van het concept.

[1:33:57] En dan zou je ook graag zien, conform ook de plannen natuurlijk, dat dat zo sluitend mogelijk is.

[1:34:06] op het einde van het project ook niet het liefst het scenario waarin dat we zeg maar negatieve exploitatie krijgen, waarin dat we gewoon ieder jaar als staat geld moeten bijleggen.

[1:34:14] Als dat zo is, dan zou het een politieke keuze kunnen zijn om te zeggen van oké, maar dat is het ons waard, maar aan de voorkant natuurlijk liever niet.

[1:34:23] En dat is de achtergrond van mijn vraag.

[1:34:26] Dat is zeker niet het uitdragspunt.

[1:34:28] Ik hoop dat duidelijk gemaakt te hebben ook in mijn beantwoording.

[1:34:31] Blijkt mij ook helder.

[1:34:32] Anderen nog, de laatste ronde voordat we naar de tweede termijn gaan.

[1:34:40] Voorzitter, dank.

[1:34:41] Ik had nog een vraag en die gaat eigenlijk over het rapport van de Algemene Rekenkamer van tussen het 21 mei, vorig jaar is dat al, en daar deden ze de Kamer een aantal aanbevelingen.

[1:34:53] In de tussentijd is er natuurlijk het een en ander gebeurd ook weer, maar ik vroeg mij af en ik stel ze dan maar als vraag aan de minister en ik ben benieuwd naar zijn antwoord.

[1:35:03] Zij bevalen de Kamer aan, zeg maar, om de minister aan te spreken op

[1:35:07] de kwaliteit van het toezicht van de minister op de kwaliteit van de kostenramingen bij de besluitvorming en of er afdoende zeggenschap en keuzeopties zijn op het moment dat de kosten sterker stijgen.

[1:35:22] Ik vroeg me af hoe kijkt de minister tegen deze twee punten aan?

[1:35:29] Dank u wel, voorzitter.

[1:35:30] Dat is natuurlijk een hele terechte vraag van mevrouw Meijer.

[1:35:33] En meer specifiek wordt dan dus geadviseerd om te kijken naar het uiteenhalen van het aandeelhouderschap en het beleid.

[1:35:42] En de aandeelhouder heeft dan natuurlijk vooral de financiële blik, terwijl de beleidsmaker toch meer de inhoudelijke blik heeft met al die verschillende belangen en stakeholders die we nu besproken hebben.

[1:35:51] En dat hebben we ook opgevolgd.

[1:35:53] We hebben dat dus gesplitst.

[1:35:56] En wel tussen enerzijds de SG, het bedrijf van de SG en alles wat daar onder hangt, waar het aandeelhouderschap is ondergebracht, en anderzijds de directeur-generaal Curatieve Zorg, die het beleid daar de verantwoordelijkheid voor heeft.

[1:36:11] Uiteraard ben ik als minister uiteindelijk voor alles verantwoordelijk.

[1:36:14] Maar in die zin hebben we dat dus ook opgevolgd en kijken we dus nu ook met andere ogen naar die twee belangen, omdat ze gescheiden zijn.

[1:36:27] We hebben nog het hele termijn.

[1:36:28] Mag ik nog een verheldende vraag stellen?

[1:36:30] Ja?

[1:36:31] Oké.

[1:36:32] Dank voor de beantwoording.

[1:36:34] In uw termijn, minister.

[1:36:35] Helder.

[1:36:37] Goed uiteengezet.

[1:36:39] Dank u wel, voorzitter.

[1:36:40] Dat heb ik nog nooit van een voorzitter teruggekregen.

[1:36:45] Als u lange minister zou zijn geweest, dan had u dat vaker gehoord.

[1:36:48] Maar ik ga niet over wie minister wordt.

[1:36:53] Die rol zal ik mij niet geven.

[1:36:55] We gaan echt naar de tweede termijn.

[1:36:57] Korte tweede termijn.

[1:36:58] Behoefte?

[1:36:59] Ja, mevrouw ten Hoofd.

[1:37:00] We gaan gewoon... Spreektijd, ja, rond de minuut.

[1:37:04] Maar ik maak vooral uw punt.

[1:37:07] Ja, dank u wel.

[1:37:08] Ja, de rest om mij nog te zeggen, ook de minister te bedanken.

[1:37:11] Kort samengemaakt, maar was een hele prettige samenwerking.

[1:37:14] Dank u wel daarvoor.

[1:37:15] En ook de rapporteurs, heer Krul en de heer Vervuurt.

[1:37:19] Dus ik kijk al uit naar het werkbezoek wat gepland gaat worden.

[1:37:23] En ik wil graag een twee minuten debat aanvragen.

[1:37:27] Ja, dat noteren wij.

[1:37:29] Mevrouw Ten Hove namens Groep Markersouwer vraagt een twee minuten debat aan en dat staat genoteerd.

[1:37:35] Heer Bevers.

[1:37:36] Ja, dank voorzitter.

[1:37:37] Ik heb weer veel geleerd vandaag, waarmee ik niet deze minister wil beschuldigen van college geven, hoewel hij begon over het periodiek systeem der elementen.

[1:37:46] Toen kreeg ik wel even een flashback naar inderdaad mijn schooltijd.

[1:37:49] Nee, dank.

[1:37:50] Heldere beantwoording van de vragen en om dan gelijk in de complimenten verder te gaan, zoals we dat de afgelopen periode ook van hem gewend zijn geweest.

[1:37:58] Ik wil hem heel erg danken voor zijn open manier van in debat gaan met de Kamer, de ruimte die we ook

[1:38:06] bij elkaar konden geven.

[1:38:08] Ik wens hem heel veel succes in alles wat hij gaat doen hierna en heel hartelijk dank voor uw inzet voor dit prachtige departement.

[1:38:15] Dank u wel.

[1:38:21] Ik heb nog een heleboel moeilijke vragen maar die zal ik laten schieten en dan neem ik toch gewoon ook even de tijd om de minister inderdaad dan ook even te bedanken.

[1:38:31] Drie mooie debatten, zal ik maar zeggen, als nieuw Kamerlid.

[1:38:36] Maar ik kan wel zeggen, ik heb de minister wel leren bewonderen om het verhaal dat hij ook vertelt vanuit zijn positie.

[1:38:46] Ik kan me voorstellen dat minister, zeker op een departement als VWS minister zijn, dat dat niet een makkelijke taak is.

[1:38:51] Uiteindelijk gaat alles wat we hier doen om keuzes maken.

[1:38:54] En ik denk dat als het gaat om keuzes maken, dat raakt aan de gezondheid van mensen.

[1:39:00] Dat komt heel dichtbij en is heel persoonlijk.

[1:39:02] En dat is heel moeilijk.

[1:39:04] Dat heeft hij toch altijd heel met een rechte rug en met een helder verhaal zo goed mogelijk gedaan.

[1:39:08] En dat vind ik bewonderenswaardig.

[1:39:10] Daar wil ik hem voor bedanken en ik wens hem alle goeds toe.

[1:39:15] Mooie woorden.

[1:39:16] Dank u wel.

[1:39:17] De heer Bisschof.

[1:39:19] Ja, voorzitter.

[1:39:19] In mijn eerste termijn heb ik al een aantal woorden van dank gesproken en ik sluit me aan bij de

[1:39:23] Overige woorden van dank en ik kan me ook vinden in de woorden van de minister gericht aan de mensen bij het ministerie van VWS.

[1:39:29] En daar laat ik het bij.

[1:39:33] En voorzitter, van mijn kant natuurlijk ook, van harte bedankt en dank ook voor de antwoorden in het debat.

[1:39:38] Ik heb ook weer een hoop geleerd over medische isotopen en van alles en ik leer nog steeds.

[1:39:44] Ik denk dat volgens mij iedereen het belang heeft onderstreept van de productie van de isotopen voor bijvoorbeeld de kankerbehandelingen, maar ook het belang van het houden van grip en controle op het project aan zich.

[1:39:56] Ik hoor dat de minister dit deelt en ik ga er dan ook vanuit dat hij de Kamer tijdig of zijn opvolger de Kamer tijdig zal informeren op het moment dat zaken toch anders lopen dan gepland.

[1:40:07] Dank u wel.

[1:40:12] Neem alle woorden over die dank uitspreken richting de bewindspersoon.

[1:40:17] Ik dank ook de Kamerleden voor hun tweede termijn, voordat de minister de mogelijkheid heeft om nog wat laatste woorden tot ons te richten.

[1:40:24] Ook vanuit de commissie, namens de commissie, veel dank voor uw inzet.

[1:40:28] Als ik het goed heb, is het uw laatste debat.

[1:40:30] met deze commissie.

[1:40:31] Dat weet je maar nooit, hè?

[1:40:34] Nou ja, we weten het nooit, maar voorlopig is dat zo.

[1:40:37] En daarom wil ik ook enorm bedanken voor uw inzet, voor toch een belangrijk dossier, een breed dossier ook.

[1:40:44] En wij kennen elkaar al eerder uit een tijd dat we allebei hoger onderwijs deden, ik hier en u aan de overkant, in uw rol als senator.

[1:40:51] Maar nogmaals heel veel dank namens de commissie en hopelijk tot ziens, uiteraard.

[1:40:55] En het is uw tweede termijn, dus wilt u ons nog wat

[1:40:59] wat meegeven, wat wijze woorden.

[1:41:03] Ja, voorzitter.

[1:41:03] Hoe lang?

[1:41:05] Onbeperkt.

[1:41:07] Ik heb aan het begin al gezegd dat ik natuurlijk dit ongelooflijk eervol vond om dit samen met de Kamer te mogen doen.

[1:41:15] Opkomen voor patiënten in Nederland, opkomen voor ook de alle hardwerkende mensen in de zorg.

[1:41:22] Laten we die niet vergeten.

[1:41:23] Dat zijn toch de mensen die aan bed staan, die bij nacht en ontij in de ambulance springen en ons weer komen redden.

[1:41:29] en die zeven dagen per week, dag en nacht klaarstaan in Nederland, de zorgverleners.

[1:41:34] En ze staan onder druk en het is onze verantwoordelijkheid gezamenlijk om ze te helpen, te steunen.

[1:41:40] Daarom hebben we ook dat ASWA, dat aanvullend zorgakkoord, recent getekend om te kijken hoe we de zorg toegankelijk en kwalitatief goed en ook vooral betaalbaar houden, dat we voorkomen dat er een tweedeling ontstaat, dat we voorkomen dat de solidariteit onder druk ontstaat in ons prachtige

[1:41:56] verzekeringssysteem dat voor iedereen die zorg echt toegankelijk blijft en dat we niet zulke dure geneesmiddelen of zulke dure technische middelen maken.

[1:42:07] dat ze niet het verzekerd pakket in kunnen, maar wel beschikbaar zijn, want dan praten we over een tweedeling.

[1:42:12] Dat is het laatste wat we willen.

[1:42:14] Ik vind het ook heel mooi als je naar de verkiezingsprogramma's van partijen kijkt, dat er geen enkele partij is die dat ter discussie stelt.

[1:42:20] Dat is natuurlijk een prachtig iets.

[1:42:22] En dat in die zin de verschillen tussen de partijen eigenlijk ook klein zijn, dat we ook goed kunnen samenwerken op dit punt.

[1:42:27] En ik hoop dat in de toekomst

[1:42:30] dat ook zo blijft, want ik denk dat dat wel onder druk staat.

[1:42:34] En dan is goede samenwerking tussen de Kamer, ook de Eerste Kamer en het kabinet van groot belang.

[1:42:40] En het was mij een grote eer om daar een bescheiden bijdrage aan te mogen leveren.

[1:42:44] En ik zie ook uit naar wellicht verdere samenwerking in de toekomst op andere manieren.

[1:42:48] Dank u wel, voorzitter.

[1:42:50] Heel veel dank.

[1:42:50] En voor ik de vergadering sluit, wil ik nog even met u

[1:42:56] en enkele toezeggingen doornemen.

[1:42:58] Voordat ik dat doe, er is een twee minuten debat aangevraagd door het lid ten hoofde, dat zal worden doorgeleid naar de Griffipleinair.

[1:43:05] Het is wel zo dat dat sowieso plaatsvindt met de nieuwe bewindspersoon, gezien wanneer dat dan kan plaatsvinden.

[1:43:12] Toezeggingen in ieder geval gedaan op, even kijken waarover het is, ja.

[1:43:17] Eén, het CEO-rapport bouwen op ervaring zoals middels

[1:43:21] ook is rondgestuurd, wordt ook officieel toegezonden naar de commissie, dus daarmee ook een kamerstuk.

[1:43:29] Punt 2.

[1:43:31] In de volgende voortgangsrapportage zal specifiek aandacht worden geschonken.

[1:43:35] aan de uitvoering van de ADR-aanbevelingen.

[1:43:38] Deze rapportage zal de Kamer in april 2026 ontvangen.

[1:43:44] In de eerder genoemde voortgangsrapportage zal wederom worden ingegaan op de risico's en eventuele ontwikkelingen op dat punt.

[1:43:56] Punt 3b hierna gekoppeld als mede zal worden gerapporteerd over ontwikkelingen ten aanzien van de roadmap nucleaire geneesmiddelen.

[1:44:03] En daarmee zijn we volgens mij... Ja, nee, ik heb niet iets... Nee, check, oké.

[1:44:08] Dank.

[1:44:09] Ik dank iedereen, kamerleden, bewindspersonenondersteuning, iedereen hier in de zaal, iedereen die betrokken is bij dit onderwerp en iedereen die het heeft gevolgd via het scherm.

[1:44:18] Hartelijk dank en nog een fijne woensdag.

[1:44:20] Ik sluit de vergadering.