Economische veiligheid en strategische autonomie

[0:00:27] Goedemorgen allemaal.

[0:00:30] Welkom bij de Vaste Commissie voor Economische Zaken... ...bij het commissiedebat Economische Veiligheid en Strategische Autonomie.

[0:00:37] Welkom aan de leden van de commissie, de heer Van der Lee van GroenLinks-PvdA... ...de heer Vlag van de SGP, mevrouw Buurder van het CDA, de heer Bricaat van PVV... ...de heer Van den Berg van JA21, mevrouw Walharts van D66 en mevrouw Martens van de VVD.

[0:00:51] Ik mezelf, Arend Christophan, ook van de VVD.

[0:00:54] En een bijzonder welkom aan de minister voor haar eerste commissiedebat hier in de Kamer.

[0:00:59] Een bijzonder moment toch, de eerste keer.

[0:01:02] We wensen haar veel succes.

[0:01:04] Ik wil nog even opwijzen dat we in principe tot één uur dit debat hebben.

[0:01:07] We hebben vier minuten spreektijd.

[0:01:09] En gezien het onderwerp zou ik zes interrupties willen toestaan.

[0:01:12] Het liefst in blokjes van twee keer drie.

[0:01:14] Maar als je het in minder kan, mag dat uiteraard.

[0:01:18] Het woord is aan de heer Van der Lee.

[0:01:21] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:22] En ook aan mij de eer om de minister welkom te heten en heel veel succes te wensen.

[0:01:27] Een belangrijke portefeuille in een geopolitiek zeer ingewikkelde tijd.

[0:01:31] En daarom is het ook mooi dat het eerste debat gaat over de economische veiligheid, strategische autonomie, ik denk ook wel strategische relevantie en de noodzaak om onze ketens te diversificeren.

[0:01:43] We hebben hier uitvoerig over gesproken bij de begrotingsbehandeling.

[0:01:45] Over de noodzaak daarvan ga ik niet allemaal herhalen.

[0:01:48] We weten allemaal wat er gaande is in de wereld.

[0:01:52] En ik denk dat een van de antwoorden daarop is de noodzaak van een actieve industriepolitiek, die ook groen en digitaal zal moeten zijn.

[0:02:01] Ik heb meerdere moties ingediend die zijn aangenomen op dit terrein.

[0:02:04] Eén gaat over de wet FIVO.

[0:02:06] Ik heb ook de evaluatie gezien van de wet FIVO.

[0:02:09] En ja, bij mij speelt wel een zekere zorg.

[0:02:12] Dat komt trouwens ook in samenhang met wat we vandaag gehoord hebben over wat er in de Industrial Acceleration Act komt te staan over koop Europees.

[0:02:21] Maar dat Europees wordt zo breed ingevuld dat ik niet helemaal kan ontdekken wat daar precies Europees nog aan is.

[0:02:27] En dat gaat met name over dat ook de Verenigde Staten daaronder wordt gerekend.

[0:02:31] En ik zie ook het recente besluit over Solvenity.

[0:02:35] Het lijkt alsof we onze strategische autonomie alleen maar richten op de gevaren van China, die ik heel groot vind.

[0:02:42] En daar moeten we ook veel aan doen.

[0:02:44] Maar als het gaat om de Verenigde Staten en autonomie, dat we echt een zoektocht hebben.

[0:02:48] En daarbovenop zie ik toch nog veel tekenen dat Nederland toch hoopt nog steeds aan die vrijhandelsgedachte vast te kunnen houden in een wereld die echt voorbij de laissez-faire is.

[0:03:00] En veel meer mercantilistisch is geworden en protectionistisch.

[0:03:04] Dus ik ben benieuwd hoe de minister daarnaar kijkt.

[0:03:07] En ook vooral hoe ze kijkt naar de noodzaak om de wet vivo wat aan te scherpen.

[0:03:11] Je ziet ook uit de evaluatie dat sectorspecifieke toetsen nog domineren.

[0:03:16] Er is pas één keer een verbod opgelegd.

[0:03:18] Als ik alleen al kijk naar Frankrijk, en ik zeg niet dat het Frankrijk moet worden, de afgelopen jaren is dat al ruim 90 keer gebeurd.

[0:03:25] Dus de vraag is even, is dit instrument wel scherp genoeg?

[0:03:28] Voldoet het?

[0:03:29] Moet het niet verbreed worden?

[0:03:30] En hoe gaat de minister dat aanpakken?

[0:03:33] Het regeerakkoord spreekt op zich mooie woorden over die strategische autonomie.

[0:03:37] Ik ben wel benieuwd of we dat in de praktijk ook gaan waarmaken.

[0:03:40] En daarvoor zijn stappen nodig, is ook lef nodig en moeten we ook af van een fixatie op de staatsschuld, die is doorgeslagen ook weer in dit regeerakkoord, ook specifiek als het gaat om de Nederlandse investeringsinstelling, die marktconform zou moeten zijn.

[0:03:55] Ja, dan verdring je private investeringen, terwijl wat we moeten doen... is andere risico's aftrekken, misschien onrendabele toppen financieren... maar ruimte creëren voor technologische innovatie... die niet automatisch uit de markt komt.

[0:04:09] Ruimte voor start-up scale-ups.

[0:04:12] En dat vereist ook een actievere overheid... die keuzes maakt, maar ook financieel participeert.

[0:04:18] Waar mijn fractie zich zorgen over maakt, is...

[0:04:21] Niet over de noodzaak om fors in inventie te investeren.

[0:04:24] Dat steunen wij.

[0:04:25] Het gaat om veel geld.

[0:04:26] Maar de multiplier daarvan is bijna nul.

[0:04:29] Dat wil zeggen, de Nederlandse economie zal er amper van profiteren omdat we allemaal spullen uit het buitenland, met name ook weer de Verenigde Staten, gaan kopen.

[0:04:36] Wat gaan we daar tegen doen?

[0:04:38] Dual use is een terrein waar mogelijkheden liggen, ook voor Nederland.

[0:04:43] Ik wijs naar een aangenomen motie van mij over de noodzaak om ook productiecapaciteit ook op legacy chips in Europa te hebben.

[0:04:52] En in Amerika zie je ook manieren waarop dat gebeurt.

[0:04:55] Dat de staat eigenlijk eigenaar is van een multidisciplinaire of multifunctionele productiefaciliteit waarin private partijen

[0:05:03] ...specifieke hoogtechnologische producties kunnen laten plaatsvinden... ...maar ook snel kunnen opschalen in tijden van crisis.

[0:05:12] En ik ben wel benieuwd of dat niet iets is waar Nederland ook naar zou moeten kijken... ...en misschien een deel van die investeringen in Defensie ook zou moeten doorgeleiden... ...naar zo'n type faciliteit, waardoor je bijvoorbeeld ook chipproductie nationaal kunt hebben... ...of cruciale onderdelen, of het nou voor drones is, misschien zelfs munitie... ...al zal daar veel meer veiligheidsmaatregelen bij nodig zijn.

[0:05:30] Je kunt er gaan af, Ron.

[0:05:31] Je zit er over de vier minuten in.

[0:05:33] Ik wou nog iets over strategische aankopen zetten, maar dat doen we de volgende keer.

[0:05:39] Meneer Vlagg heeft... O, sorry.

[0:05:40] Dank u wel, met gewend voorzitter zijn natuurlijk.

[0:05:42] Ik zie dat meneer Vlagg een vraag heeft, maar voordat we aan die vraag gaan, wens ik mevrouw Teunis namens de Partij voor de Dieren dan van harte welkom.

[0:05:47] En wat ik helemaal vergeten wens, de mensen op de tribune, die volgens mij prima stoeltjes hebben, die aardig nieuw zijn.

[0:05:53] Het ziet er allemaal relaxed uit.

[0:05:54] En de mensen thuis ook van harte welkom te eten.

[0:05:56] Meneer Vlagg met een interruptie.

[0:05:58] Ja, ik ben sowieso benieuwd wat de heer Van der Lee nog had willen zeggen over strategische aankopen.

[0:06:02] Dat is het eerste deel van mijn vraag en de vraag die ik eigenlijk had willen stellen.

[0:06:07] Ik ben het met de heer Van der Lee eens dat een belangrijk deel van onze defensie uitgaven ook bij onze eigen industrie terecht zouden moeten komen en dat die ook in Europees verband zouden moeten profiteren van die gestegen uitgaven.

[0:06:18] Ik heb er wel een vraag bij, want die bedrijven snakken ook naar langjarige zekerheid en

[0:06:23] In de doorrekening van GroenLinks-BVDA zijn de gestegen defensieuitgaven na 2030 niet opgenomen.

[0:06:29] Welke zekerheid kan de heer Van der Lee ook vanuit zijn partij geven aan die defensiebedrijven?

[0:06:35] De heer Van der Lee met een aanzetje om zijn spreektekst af te maken en nog een extra vraag.

[0:06:40] Nou ja, ik zal over de satirische aankoper in die zin kort zijn.

[0:06:44] Daar heb ik een motie over ingediende aangenomen en ik ben benieuwd hoe de minister dat gaat uitvoeren.

[0:06:48] Hoe kunnen we ervoor zorgen dat, want het is al langer over de 100 miljard euro die de Nederlandse overheid aanbesteedt per jaar, hoe we ook daarin wat strategischer kunnen zijn.

[0:06:58] Koop Europees of koop Nederlands, maar wel misschien wat aangescherpt dan nu voorligt in de Industrial Exhalation Act.

[0:07:08] Dan richting de heer Vlag.

[0:07:12] Kijk, wij hebben aangegeven, wij hebben gewoon het advies gevolgd van de Studiegroep Begrotingsruimte.

[0:07:16] En die geeft aan, het was noodzakelijk om in je doorrekening de komende vier jaar duidelijk te zijn over de financiering van de defensieuitgaven.

[0:07:25] De wereld verandert enorm snel.

[0:07:28] Wat ons betreft staan wij voor de 3,5 procent.

[0:07:31] Dat hebben we ook meerdere malen bevestigd.

[0:07:33] Daar blijven we voor staan.

[0:07:34] Het vraagstuk is wel, hoe ga je het financieren?

[0:07:37] Ten koste van wat?

[0:07:38] En daar hebben wij een verschil van mening.

[0:07:41] Misschien, ik denk ook met de SGP, maar zeker ook weer met de nieuwe coalitie.

[0:07:45] Omdat we zien dat er hard wordt gesneden, sociale zekerheid en zorg.

[0:07:50] Aan de laste kant zien we dat vermogen, de winst...

[0:07:52] Ik zou heel verwachten dat het deze bel afgelopen is, dat het voor de mensen thuis kan zijn.

[0:08:02] Extra gedenktijd.

[0:08:02] Nou, die hebben we niet nodig.

[0:08:40] De heer Van der Lee vervolgt.

[0:08:42] Ja, maar nu duurt het toch wel lang eigenlijk.

[0:08:44] Ik wil zeggen dat als het gaat om de financiering, wij anders in de wedstrijd zitten.

[0:08:49] Dus geen bezuinigingen willen, sociale zekerheid, zorg.

[0:08:52] Ook meer naar de lastenkant willen kijken als het gaat om vermogen, winst, vervuiling.

[0:08:55] Wat nu niet gebeurt.

[0:08:57] Maar belangrijker nog is dat wij een veel sterkere investeringsagenda hebben.

[0:09:01] En als je nu kijkt naar dit coalitieakkoord, wordt er veel geïnvesteerd, maar vooral in defensie, maar daar is de multiplier praktisch nul van.

[0:09:09] Dat betekent dat er te weinig inspanningen zijn om ook de groei te versterken in Nederland.

[0:09:14] En economische groei biedt straks weer ruimte voor meer uitgaven, waaronder die defensieuitgaven.

[0:09:21] En daarom ben ik ook kritisch bijvoorbeeld op de manier waarop de

[0:09:24] de Nederlandse investeringsinstelling wordt vormgegeven.

[0:09:27] Want het lijkt wel alsof de staatsschuld en het tekort, wat prima op orde is in Nederland, het allerbelangrijkste is in de keuzes die worden gemaakt.

[0:09:36] En dat zijn niet de keuzes van Roelinks Partij van de Arbeid.

[0:09:38] Wij vinden nu het moment om te investeren in het versnellen van de energietransitie, om onze energieautonomie te versterken.

[0:09:44] ...in het versnellen van de digitale transitie... ...om onze afhankelijkheid van chipsproductie in Azië te verminderen... ...en te zorgen dat we nu ook het verdienvermogen verbeteren... ...om straks die uitgaven ook van de vergrijzing in de toekomst te kunnen dragen.

[0:09:58] En daar zitten we anders in de wedstrijd.

[0:10:01] De heer Vlag met een vervolgvraag.

[0:10:03] Er zit veel in het antwoord van de heer Van der Lee wat uitlokt tot discussie.

[0:10:07] Maar ik zal me beperken, want natuurlijk moet er dekking worden gevonden... ...voor die enorme extra defensieuitgaven...

[0:10:13] Tegelijkertijd moeten we die dingen ook niet tegenover elkaar zetten, want zonder veiligheid hebben we ook geen economie.

[0:10:18] En als we iets gezien hebben, is dat de wereld echt op drift is en dat defensie gewoon misschien wel een belangrijke randvoorwaarde is geworden voor überhaupt nog economische stabiliteit.

[0:10:28] En een van de kernpunten daarin is, en dat gaat met name om het werven van mensen die al die apparaten gaan bedienen, is langjarige zekerheid.

[0:10:36] En daar zit mijn punt.

[0:10:37] Los even van de financiering en studiegroep begrotingsruimte,

[0:10:41] langjarige zekerheid, zodat mensen weer tegen hun zoon of dochter gaan zeggen van joh, weet je, bij Defensie ligt voor jou een mooie toekomst.

[0:10:48] En dat geldt ook voor al die bedrijven die nu gaan investeren, onderzoek gaan doen enzovoorts.

[0:10:52] Als die die zekerheid niet gaan hebben, gaan we juist als Nederlands bedrijfsleven die boot missen.

[0:10:57] En mijn vraag aan de heer Van der Lee is of hij dat met mij eens is.

[0:11:01] De heer Van der Lee.

[0:11:02] Ja, daar ben ik het wel mee eens.

[0:11:03] Het probleem is alleen dat wij zo gefragmenteerd zijn in ons politieke landschap dat geen enkele politieke partij langjarige zekerheid aan wie dan ook kan bieden.

[0:11:10] Dat is gewoon de harde realiteit.

[0:11:12] De wensen steun ik.

[0:11:14] Daarom pleit ik bijvoorbeeld voor het opzetten van...

[0:11:17] een productiefaciliteit in handen van de staat, waar binnen commerciële partijen kunnen opereren, zonder dat zij voortdurend moeten bijdragen aan de financiering daarvan, zodat ook in de toekomst een productiecapaciteit beschikbaar is, terwijl misschien de marktvraag op dat moment laag is, maar als er een crisis is, die snel kan worden opgevoerd.

[0:11:37] Dat zijn manieren waarop je langjarige zekerheid kunt inbouwen, want wetten, fondsen, afspraken,

[0:11:44] Dat zie je ook aan het pensioenakkoord, je ziet het aan het groeifonds.

[0:11:48] Die worden gewoon in Nederland ontmanteld als er een andere politieke meerderheid is die opportunistische motieven heeft.

[0:11:54] Dat is gewoon de realiteit en die kan ik ook niet veranderen.

[0:12:02] Dan laat ik de heer Vlagti bij en dan kan hij met zijn inbreng beginnen.

[0:12:06] Prima, ja dank ook van mijn kant.

[0:12:09] Welkom aan de minister en toch een eer om

[0:12:12] ...de tweede spreker te zijn die in haar functie mag toespreken.

[0:12:17] Voorzitter, de wereld om ons heen verandert met orkaankrachten... ...en het lijkt me een eufemisme.

[0:12:21] Handelstromen worden wapens... ...en geopolitieke spanningen slaan direct neer op onze exporteconomie.

[0:12:27] Economische veiligheid en strategische autonomie zijn geen luxe... ...maar voorwaarden voor onze welvaart en vrijheid.

[0:12:34] En ter midden van die storm zet de SGP in op een waardengedreven economie... ...die houvast biedt, robuust, sociaal, duurzaam en innovatief.

[0:12:42] Voorzitter, en wil ik vandaag de schijnwerper op onze industrie zetten.

[0:12:46] De Telegraaf kopte recent... ...Nederland raakt slaapwandelend zijn hele industrie kwijt... ...wat weg is, komt nooit meer terug.

[0:12:52] Code rood, kun je zeggen.

[0:12:54] Wat gaat deze kerstversie-minister doen... ...om de industriële bedrijven aan boord te houden?

[0:12:59] Zo bloedt de chemische industrie in Nederland bijvoorbeeld stilletjes leeg.

[0:13:02] Van de aangekondigde sluitingen van chemische fabrieken in Europa stond één op de vijf in Nederland.

[0:13:08] De overheid mag daar niet van wegkijken, want als deze industrie verdwijnt, dan volgen ook andere takken van onze economie.

[0:13:14] Eerder is er steun toegezegd aan de chemische sector, maar inmiddels lopen we achter de feiten aan.

[0:13:19] Mijn vraag is, gaat het kabinet met urgentie met de sector aan tafel om te komen tot een project Beethoven 2.0 voor de chemie?

[0:13:26] Dan naar de defensieindustrie, we hadden het er net ook al over.

[0:13:29] Ons defensiebudget moet zoveel mogelijk worden gestoken in nationale producten, zodat onze oranje industrie maximaal mee profiteert.

[0:13:37] Richt de extra defensiemiddelen daarom op waar Nederland in uitblinkt, bijvoorbeeld complexe dual-use toepassingen.

[0:13:45] Daarvoor is het nodig dat de overheid aan de lat gaat staan voor het creëren van vragen hiernaar tot minimaal 20-35, zo schreven DNB-economen in ESB.

[0:13:54] Zo trekken we investeringen los en stimuleren we onze economie.

[0:13:58] Wat doet de minister hieraan?

[0:14:00] En wie zichzelf serieus neemt, bouwt met defensie geld zijn eigen industrie op, niet die van een ander.

[0:14:06] In veel andere landen zou het ondenkbaar zijn dat de eigen strategische industrie niet wordt beschermd of bevoordeeld.

[0:14:11] Hier liggen echt kansen.

[0:14:13] Gaan deze strategische overwegingen zwaarder wegen in de aanbestedingskaders?

[0:14:17] Wenning deed de aanbeveling een vast percentage van het inkoopbudget... ...te besteden aan innovatiegerichte oplossingen.

[0:14:23] In de VS gaat het bijvoorbeeld om drie procent.

[0:14:26] Pakt ook dit kabinet die handschoen op.

[0:14:29] Specifiek vraag ik aandacht voor de pilot... ...om de routekaartsystematiek te testen binnen de defensiesector.

[0:14:34] Wat zijn daarvan de resultaten en hoe wordt hieraan invulling gegeven?

[0:14:38] En hoe kijkt de minister naar een tweede pilot... ...in samenwerking met de provincie Overijssel en Thales... ...gericht op die mooie radarsystemen?

[0:14:47] ...dan de maritieme maakindustrie.

[0:14:49] Dat ligt me na aan het hart.

[0:14:51] Ons waterland kent een sterke maritieme maakindustrie.

[0:14:54] Een aangenomen SGP-motie vraagt om een koppositie... ...voor Nederlandse bedrijven in de Europese maritieme industriestrategie.

[0:15:01] Welke resultaten zijn hierop geboekt... ...en wat zijn de plannen van deze minister voor de komende periode?

[0:15:05] Investeren is vooruitzien en daarom doe ik nogmaals de oproep... ...om de sectoragenda maritieme maakindustrie structureel door te zetten.

[0:15:14] Het kan toch niet zo zijn dat we alle investeringen al wegspoelen nog voordat de fase aanbreekt in die zich gaan uitbetalen?

[0:15:21] Wanneer krijgt de Kamer hier uitsluitsel over?

[0:15:24] Voorzitter, strategische autonomie betekent ook dat we niet langer afhankelijk zijn van andere grootmachten voor onze kritieke grondstoffen.

[0:15:30] Het Nederlands Materialen Observatorium brengt de waardeketers van de voor Nederland belangrijke kritieke grondstoffen in kaart, maar heeft maar tot 2027 financiering.

[0:15:39] Met een amendement op de EZK-begroting kan NMO toekomstperspectief worden geboden.

[0:15:44] Ik zou de collega's mee willen geven, als u geeft om de strategische autonomie van Nederland, stem dan binnenkort voor dat amendement.

[0:15:50] Daarnaast vraag ik de minister welke plannen heeft zij met NMO en welk vervolg wordt gegeven aan pilots op het gebied van strategische voorraden.

[0:15:58] Tot slot, twee zinnen nog.

[0:15:59] Voorzitter, de tijd van praten is nu echt voorbij.

[0:16:02] Actie is nodig voordat we als land de boot missen.

[0:16:06] Dank u wel.

[0:16:08] Echt keurig binnen de tijd.

[0:16:09] Meneer Vlagg heeft een interruptie van de heer Van den Berg.

[0:16:12] Ik had niet anders verwacht van de SGP, voorzitter.

[0:16:15] Ik heb het betoog van de SGP aangehoord.

[0:16:17] Ik zie veel overeenkomsten met wat JA20 ook wil.

[0:16:21] U spreekt ook over de strategische voorraden die we moeten gaan aanhouden.

[0:16:26] Kan de heer Vlag van de SGP ook verder toelichten welke strategische voorraden we dan moeten aanhouden?

[0:16:31] In welke mate bijvoorbeeld?

[0:16:32] Hoe kijkt de SGP daarnaar?

[0:16:34] En is bijvoorbeeld een strategische gasreserve zoals in Groningen daar niet ook onderdeel van?

[0:16:39] De heer Vlag.

[0:16:41] Nou, dat laatste is natuurlijk een buitengewoon interessante en gevoelige vraag.

[0:16:45] Wij hebben ook enorm geworsteld met die vraag.

[0:16:49] En je ziet dat...

[0:16:50] Wat daar natuurlijk heel zwaar weegt, is ook zekerheid bieden aan de inwoners van Groningen die in grote onzekerheid verkeren.

[0:16:56] Dat gaat verder dan een economische afweging of je ook die voorraad moet willen aanhouden.

[0:17:01] Maar om te zorgen dat we voldoende strategische grondstoffen hebben... ...hebben we juist dat amendement ingediend... ...zodat de NMO, die dat eigenlijk heel nauwgezet volgt... ...dat ook kan blijven doen, want die monitoren dat echt... ...voor heel veel kritische grondstoffen.

[0:17:15] En we zouden er erg voorstander van zijn... ...als die ook een langjarige financiering krijgen... ...zodat we veel strategischer kijken naar onze grondstoffen.

[0:17:22] Want we hebben gezien dat als die ketens doorbroken worden... ...hoe snel we dan met tekorten geconfronteerd worden.

[0:17:30] De heer Van den Berge, een vervolgvraag?

[0:17:32] Ik hoor een antwoord, maar anderzijds ook weer niet.

[0:17:35] Ik ga zeker dat abonnement met interesse bekijken.

[0:17:39] Maar u zegt ook dat wij zekerheid moeten bieden aan onze inwoners.

[0:17:43] Dat ben ik helemaal met de heer Vlag eens.

[0:17:45] Maar is het niet juist zo dat wij ook zekerheid kunnen bieden aan inwoners, een rem op de staatsschuld, zoals de heer Van den Lee al zei, door in ieder geval te kijken van is het niet

[0:17:55] ontzettend onverstandig om nu de putten in Groningen gewoon af te sluiten.

[0:17:59] Dus nogmaals, het gaat niet over boren, maar het gaat echt over een reserve, juist voor de situaties die de heer Vlag hier beschrijft en waar ik het mee eens ben.

[0:18:07] De heer Vlag.

[0:18:09] Sowieso had wat ons betreft het dichtstorten van die putten niet gehoeven, want dat heeft in hoge mate een symbolische betekenis.

[0:18:19] En ik denk dat we eigenlijk nu in hoog tempo zien hoe belangrijk die gasvoorraden waren.

[0:18:25] En er wordt nog op verschillende plekken ook nog naar gas geboord.

[0:18:27] Dus ik denk dat we op die plekken waar dat nog wel kan echt heel zuinig daarop moeten zijn en niet overhaast daarvan afscheid zouden moeten nemen.

[0:18:36] Dat roept geen vervolgvraag op de heer Van der Leeuwen ten interruptie.

[0:18:39] Ja, ik was nogal benieuwd aan alle andere elementen in het betoog van de vlag waar ik het

[0:18:43] maar een project Beethoven voor de chemische industrie.

[0:18:51] Dat project Beethoven was gericht op een uitbreiding van ASML, bijna een verdubbeling.

[0:18:56] Dat gaat in de chemische industrie niet gebeuren.

[0:19:00] Wat is nou precies strategisch eraan?

[0:19:02] Ik snap hun functie in de clusters, maar de basischemie vindt op vele plekken plaats.

[0:19:09] Het kan ook beter plaatsvinden daar waar energie heel goedkoop is, ook binnen Europa.

[0:19:13] En we moeten ook keuzes maken.

[0:19:15] Hoe gaan we dit allemaal betalen als we ook nog weer de hele bestaande industrie financieel moeten gaan ondersteunen?

[0:19:23] Dat is toch niet haalbaar?

[0:19:29] Voorzitter, ik begrijp de vraag van de heer Van der Lee heel goed.

[0:19:31] Want geld kun je ook maar één keer uitgeven.

[0:19:33] Tegelijkertijd zien we juist ook wel nu, in al die geopolitieke spanning, hoe belangrijk het hebben van grondstoffen van bepaalde strategische industrieën is.

[0:19:43] Natuurlijk is het zo dat je bepaalde zaken ook makkelijk elders over de grens kan krijgen.

[0:19:47] Maar wat we zien is dat die bedrijven veel al internationale hoofdkantoren hebben of eigenlijk heel makkelijk ook hun productie kunnen verplaatsen buiten de EU.

[0:19:55] En dan komt het ineens heel anders te liggen.

[0:19:57] Dan kunnen die aanvoerstromen zomaar doorbroken worden.

[0:20:00] Ik pak bijvoorbeeld één element.

[0:20:03] We hebben in Nederland nog een kunstmesfabrikant, belangrijk voor de hele wereld.

[0:20:08] Als die vertrekt uit Nederland, zou die productie zomaar naar Pakistan kunnen verplaatsen.

[0:20:13] Daar zijn de regels heel anders, daar zijn de aanvoerlijnen heel anders en kun je zomaar daarvan verstoken blijven als de spanningen in de wereld daartoe aanleiding geven.

[0:20:20] Met andere woorden, die chemische industrie moeten we proberen ook juist hier in Nederland te helpen.

[0:20:26] En dat hoeft niet altijd met cash geld, maar dat kan bijvoorbeeld ook met bepaalde regelgeving die nu heel knellend is.

[0:20:31] Ik noem even in dat verband bijvoorbeeld de red-3 verplichtingen, waterstof die opgelegd wordt, die gewoon niet toepasbaar is in die industrie.

[0:20:39] Of bepaalde vormen van energiebelasting die gewoon als een molensteen om de nek hangen van die industriebedrijven, wat je in andere landen gewoon niet ziet.

[0:20:46] Dus door dat speelveld gelijker te maken, kunnen we die bedrijven ook in Nederland en dus in Europa houden.

[0:20:53] De heer Van der Lee.

[0:20:55] Ja, op zich snap ik het wel, maar dat is nog niet een antwoord op mijn vraag.

[0:21:00] Hoe gaan we dit allemaal betalen?

[0:21:02] Want ook het verlagen van energiebelastingen gaat gewoon geld kosten.

[0:21:06] Het is een inkomstenbron.

[0:21:07] Die is ook al uitgegeven in de meerjarig, in de plannen.

[0:21:13] Ja, ook regelgeving.

[0:21:14] Ik snap dat paradooi, ik zie het, ook die omnibussen.

[0:21:17] Maar als je kijkt naar wat daar nou het effect van is, dat is ook doorgerekend, dan is het nog geen tiende van het bbp in Europa die je kunt verdienen door heel veel regels te schappen.

[0:21:28] Dus daar moet je het ook niet van hebben.

[0:21:29] Het gaat erom dat je ook strategische keuzes maakt over

[0:21:33] Waar leggen we de prioriteit op dit moment in de tijd en waar stoppen we onze kostbare euro's in?

[0:21:38] En dan vraag ik me echt af of het verstandig is om dat op dit moment in de basischemie te doen.

[0:21:50] Nou, daar kunnen we dan over van mening verschillen, want juist die basisindustrie is cruciaal voor heel veel productie en allerlei processen die we niet kunnen missen.

[0:21:58] En wat ik probeerde aan te geven is als ze eenmaal vertrekken, dan wil het niet zeggen dat ze zomaar in Duitsland of in Frankrijk verder gaan.

[0:22:03] Dat kan ook veel verder zijn, waardoor je uiteindelijk ook financieel in de AAP gelogeerd kunt zijn.

[0:22:09] De ene helft van mijn betogen is misschien financieel, de andere helft gaat dus ook echt gewoon om regelgeving die heel erg kostopdrijvend werkt.

[0:22:16] Ik noem twee voorbeelden.

[0:22:17] De CO2 heffing heeft lange tijd boven bedrijven gehangen en die is op nul gezet.

[0:22:23] Hadden wij liever afgeschaft gezien.

[0:22:25] Leverde de staat op dit moment nog.

[0:22:26] ...niks op en er was nog maar weinig ingeboekt voor de toekomst... ...maar dat was wel een onzekerheid die stapelde op andere onzekerheden... ...waardoor bedrijven de besluit nemen om te vertrekken.

[0:22:34] De R3 die ik net noemde, zou voor een heel aantal bedrijven... ...echt een enorme kostenpost betekenen... ...en voor de staat eigenlijk gewoon niks opleveren.

[0:22:42] Met andere woorden, dat kost geen geld... ...maar met die regelgeving kun je al heel veel geld besparen voor die bedrijven.

[0:22:48] Waar het om gaat, is voorspelbaarheid... ...op basis waarvan ze langjarig kunnen investeren hier...

[0:22:53] Dan even naar de vraag, waarom zou je die basischemie hier houden?

[0:22:56] Ja, ik denk toch dat we...

[0:22:59] Wij zijn gewend om een heel open land te zijn en we hadden een soort winkelmodel.

[0:23:04] Overal over de wereld konden we alles vandaan halen.

[0:23:07] Je ziet nu eigenlijk in hoog tempo dat die aanvoerketens kwetsbaar zijn.

[0:23:11] Ik denk dat we inderdaad strategisch moeten kijken van welke stromen zijn nou strategisch voor ons land en welke moeten we hier houden?

[0:23:16] Dat zal vast niet voor de hele industrie gelden, maar voor een belangrijk deel toch echt wel.

[0:23:24] Dan laten we het daarbij en dan zie ik verder geen interrupties en dan mag mevrouw Bühler met haar inbreng beginnen en welkom in de commissie van Economische Zaken, want volgens mij is dit het eerste debat voor u.

[0:23:37] Dank u wel, voorzitter.

[0:23:38] Het is inderdaad mijn eerste debat, maar ook dat van de minister.

[0:23:42] Ik feliciteer haar met uw plek hier.

[0:23:45] We hebben genoeg te doen.

[0:23:48] Er is veel werk aan de winkel.

[0:23:51] En ook de uitdagingen zijn groot.

[0:23:52] Dat hebben we al gehoord in de eerste inbrengen.

[0:23:55] En als inwoner van Zuid-Limburg, waar de afgelopen jaren impactvolle bedrijfssluitingen zijn geweest, ervaar ik elke dag dat het

[0:24:03] dat er belang is van een sterke economie.

[0:24:07] Want bloeiende regio's kunnen niet zonder een bloeiende economie.

[0:24:11] En investeren in ons verdienvermogen en het afbouwen van afhankelijkheden is geen luxe, maar een noodzaak.

[0:24:18] De ontwikkelingen van de afgelopen dagen bewijzen dat des te meer.

[0:24:21] Het is tijd om te handelen.

[0:24:23] En voor dit debat heb ik focus gelegd op drie punten.

[0:24:26] kritieke grondstoffen, een blokje industrie en economische veiligheid van het MKB.

[0:24:31] Ten aanzien van de kritieke grondstoffen, voorzitter, wil ik de minister bedanken via u voor de vele brieven en onderzoeken.

[0:24:41] Ze geven een goed overzicht, maar het blijft wel veel bij inventariseren.

[0:24:45] Het CDA vraagt de minister dan ook om voor de zomer de uitkomsten van de gesprekken in zaken verwerking van kritische grondstof te delen en een propositie te maken voor de Nederlandse bijdrage aan de EU Raw Materials Act.

[0:24:58] Daarbij de gestelde doelen op het gebied van winning, verwerking en recycling met concrete projecten en financieringsbehoeften.

[0:25:06] En is de minister bereid om dit toe te zeggen?

[0:25:10] en wil zij zich in Europa hard maken voor diversificatie via diverse partnerschappen en handelsakkoorden.

[0:25:17] Dan kom ik op het blokje industrie.

[0:25:19] Economische veiligheid begint bij een adaptieve economie.

[0:25:23] Onze industrie heeft een sterk innovatie-ecosysteem nodig, maar ook continuïteit van bestaande activiteiten is daarbij essentieel.

[0:25:32] Campussen en innovatieclusters zijn de motor van nieuwe bedrijvigheid.

[0:25:37] Het CDA is daarom ook blij met het voornemen om hier structureel geld voor vrij te maken.

[0:25:42] Daarom vragen wij om tempo bij het opstellen van nationale campustrategie.

[0:25:47] Wanneer kunnen wij een eerste versie verwachten?

[0:25:52] Ten aanzien van middelen, het oprichten van een Nederlandse investeringsinstelling is een belangrijke stap.

[0:25:57] Kan de minister aangeven wanneer de Kamer geïnformeerd wordt over de uitwerking?

[0:26:02] Welke concrete mijlpalen liggen ervoor de zomer?

[0:26:04] En hoe zorgen we ervoor dat er snelheid komt in de uitvoering?

[0:26:09] Ook middelen voor de energie-intensieve industrie zijn hard nodig.

[0:26:14] De chemie-sector staat onder druk.

[0:26:16] Dat hebben we net al gehoord.

[0:26:18] We zien bedrijfsluitingen en uitstel van investeringen.

[0:26:22] En tegelijkertijd stijgt de import uit China met 8,3 procent.

[0:26:27] Producten worden gedumpt met staatssteun, als het ware.

[0:26:32] En dit maakt ons kwetsbaar.

[0:26:34] Is de minister hiervan op de hoogte en wat is de inzet van het kabinet om deze oneerlijke concurrentie aan te pakken?

[0:26:41] Het CDA wil dat Nederland hier een optrek met Europese partners en snel effectieve handelspolitiek

[0:26:47] maatregelen in het EU-verband voorbereid.

[0:26:51] En daarnaast vragen wij wanneer de uitwerking van de energiepakketten voor de industrie naar de Kamer komt.

[0:26:56] Snelheid en duidelijkheid is hier een belangrijke stap, zeker gezien de huidige turbulente ontwikkelingen.

[0:27:02] Hierbij ook graag aandacht voor bedrijven waarbij het eigenaarschap niet in Nederlandse handen is.

[0:27:08] Besluitvorming vindt in immers elders plaats.

[0:27:11] En hoe kan de minister ervoor zorgen dat de cruciale productiefaciliteiten dan ook in Nederland blijven?

[0:27:17] En dan tot slot het kopje economische veiligheid van het MKB.

[0:27:23] Dit onderwerp is niet alleen een thema voor grote bedrijven.

[0:27:26] MKB'ers zijn kwetsbaar en hebben behoefte aan een duidelijke, vindbare en uitvoerbare instrumenten.

[0:27:32] En hier kan nog een stap ingezet worden.

[0:27:34] Kan de minister aangeven hoe ze dat gaat verbeteren?

[0:27:38] Voorzitter, economische veiligheid vraagt om keuzes, tempo en samenwerking.

[0:27:42] En ik zie uit naar de antwoorden van de minister.

[0:27:47] Dank u wel voor deze inbreng, ook keurig op tijd.

[0:27:50] En hij heeft nog een interruptie van de heer Van den Berg.

[0:27:52] Ja, dank.

[0:27:53] Voorzitter, allereerst gefeliciteerd dan met de eerste bijdrage, mevrouw Bulig.

[0:27:58] Ik hoor veel overeenkomsten, ook over de industriepolitiek en het belang van de industrie voor onze Nederlandse maatschappij.

[0:28:05] En de vraag aan de minister, hoe wij die industrie hier in Nederland kunnen houden.

[0:28:09] Het onderdeel van de industriepolitiek is ook een energieprijs die voor de bedrijven ook te overleven is.

[0:28:15] Hoe kijkt mevrouw Bühler daarnaar?

[0:28:16] Hoe we daar nou grip op kunnen krijgen zodat simpelweg de randvoorwaarden voor die industrie die zo belangrijk zijn ook ervoor zorgen dat die industrie hier blijft?

[0:28:24] Mevrouw Bühler?

[0:28:27] Ja, we hebben net al het korte debat gehoord tussen de SGP en

[0:28:34] GroenLinks PvdA over de chemische industrie.

[0:28:41] En dat is een zorg die ik ook deel, waarbij partijen vertrekken uit Nederland omdat er ook beslissingsbevoegdheid elders ligt.

[0:28:51] en men minder geworteld is in de Nederlandse economie en daardoor ook keuzes maakt.

[0:28:58] Waar kan ik het beste gaan produceren als ik een lagere energieprijs heb?

[0:29:03] Dat is echt een enorme bedreiging en ik denk dat we daar echt met elkaar keuzes in moeten maken.

[0:29:10] Hoe gaan we ervoor zorgen dat we daar een goede balans in krijgen en een level playing field organiseren?

[0:29:17] Dus ik denk echt wel dat dat een noodzaak is om daarmee aan de slag te gaan.

[0:29:21] De heer Van den Berg met een vervolgvraag.

[0:29:23] Ja, dank.

[0:29:24] Om dat nou eens concreet te maken van hoe zorgen er nou voor dat die bedrijven zich kunnen wortelen in Nederland?

[0:29:31] Moeten we dat dan doen met het investeringsklimaat?

[0:29:33] Moet het vestigingsklimaat aan zich voor Nederland beter?

[0:29:37] Hoe gaan we dat concreet maken de komende jaren?

[0:29:39] En wat is de visie van het CDA daarop?

[0:29:41] Hoe we dat ook echt gaan realiseren?

[0:29:44] Mevrouw Bühler.

[0:29:46] Ja, volgens mij moeten we inderdaad kijken naar het creëren van een gelijk speelveld.

[0:29:54] Dat heeft inderdaad ook te maken met versterkingsklimaatregelgeving.

[0:29:58] CO2-heffing is net al genoemd als een belangrijke stap.

[0:30:01] En daarnaast moeten we ook kijken naar kostencompensatie rondom energie.

[0:30:07] Dus ik denk wel dat we daar mee aan de slag moeten.

[0:30:14] Want net zoals de basisindustrie, op het moment dat men vertrekt, is men niet meer snel terug.

[0:30:23] En los van de effecten van het verdwijnen van industrie,

[0:30:28] die het heeft voor onze strategische positie en de samenwerking binnen de diverse ketens, heeft dat natuurlijk ook een maatschappelijke impact, want daarmee zien we ook banen verdwijnen.

[0:30:38] En ik zei net al in mijn inleiding, ik weet hoe dat eruit ziet en hoe dat voelt op het moment dat

[0:30:45] in de regio daardoor geraakt wordt.

[0:30:47] Dus daar moeten we echt met elkaar het gesprek over gaan voeren.

[0:30:50] En volgens mij hebben we daar de komende tijd met elkaar ook een aantal debatten over gepland.

[0:30:57] In ieder geval, de eerste vragen hebben we gesteld aan de minister.

[0:31:00] En ik ben ook heel erg benieuwd naar de uitwerking waar de minister mee komt.

[0:31:06] Dat roept geen vervolgvraag op.

[0:31:07] Ik zie ook verder geen interrupties meer.

[0:31:09] Dus dan is het beurt aan de heer Prikaat voor zijn inbreng.

[0:31:13] Dank, voorzitter.

[0:31:14] Ook namens mij van harte welkom aan de minister in een eerste commissiedebat.

[0:31:18] En fijn dat er een minister is met een achtergrond in het bedrijfsleven.

[0:31:23] Dat geeft altijd wat meer hoop.

[0:31:27] Voorzitter, vandaag economische veiligheid, strategische autonomie.

[0:31:31] Voor ons strategische autonomie is in feite niets anders dan het pleiten voor Nederlandse soevereiniteit, een lijn die mijn partij de PVV al jaren uitdraagt.

[0:31:39] Het gaat erom dat wij zelf de regie houden over onze industrie, onze economie en daarmee ook onze toekomst.

[0:31:46] Dat wij niet volledig afhankelijk willen zijn van Brusselse regels of telkens worden overroeld de Europese afspraken, maar in staat blijven onze eigen keuze te maken.

[0:31:55] In dat licht wil ik graag even ingaan op de beantwoording van de vragen over de Raad voor Concurrentievermogen.

[0:32:01] De minister stelt erin onder andere dat het versnellen van verduurzaming van de energieintensieve industrie onze strategische autonomie zou versterken.

[0:32:09] De vraag is hoe realistisch dat is.

[0:32:11] Juist de energieintensieve bedrijven, en daar hebben we het, hebben een aantal van mijn collega's het nu ook al over gehad, sluiten momenteel massaal hun deuren omdat energie in Nederland aanzienlijk duurder is dan in omliggende landen.

[0:32:23] De combinatie van hoge energieprijzen en een opgelegde verduurzamingsagenda legt een enorme druk op vooral de maakindustrie.

[0:32:30] De gevolgen zijn desastreus.

[0:32:31] Bedrijven vertrekken, productie verdwijnt en met iedere fabriek die sluit verliezen we een stukje economische zelfstandigheid.

[0:32:37] Zo stelt dit kabinet toekomstige afhankelijkheden te willen verminderen.

[0:32:41] Onder meer via de elektrificatie van de Europese autoindustrie.

[0:32:44] Maar in de praktijk lopen bedrijven tegen keiharde grenzen aan.

[0:32:47] De netcongestie is inmiddels een structureel probleem.

[0:32:49] Er is simpelweg onvoldoende capaciteit op het stroomnet om grootschalige elektrificatie te realiseren.

[0:32:56] Voordat u verder gaat, want ik zat te zoeken naar een momentje dat u heel even een adempauze hield, maar dat was niet het geval.

[0:33:01] Mevrouw Martens had vrij snel een moment dat ze een interruptie heeft op u inbrengen.

[0:33:05] Ja, dank.

[0:33:06] Een mooie aftrap.

[0:33:08] Voor mij wel verrassend als het gaat over de PVV, dus ik zie dat als een positieve stap vooruit.

[0:33:13] Wat ik wel heel erg interessant vind is dat u gelijk via de voorzitter begint over de EU en dat u zich enorm veel zorgen maakt over het behouden van de bedrijven die wij hier in Nederland hebben.

[0:33:23] Tegelijkertijd is de afzetmarkt in Nederland natuurlijk nieuw.

[0:33:26] en hebben we de EU nodig om te zorgen dat al die bedrijven die de PVV zo graag hier wil houden ook hun geld zouden kunnen verdienen.

[0:33:34] Als je dat dan bekijkt in het licht met dat ze uit de EU zouden moeten stappen of die samenwerking moeten minimaliseren, waar denkt de PVV dan dat die prachtige Nederlandse bedrijven hun afzetmarkt vandaan moeten halen?

[0:33:45] Ten eerste, wij zijn niet tegen de EU, vooral niet tegen Europa.

[0:33:54] Wij zijn groot voorstander van samenwerking, wij zijn groot voorstander van internationaal zaken doen.

[0:33:59] Het enige is, wij zijn enorm tegen de EU.

[0:34:01] Het verliezen van onze eigen autonomie aan Brussel, dat er regels opgelegd worden die enorm invloed hebben op ons bedrijfsleven en het heel moeilijk maakt voor Nederlandse bedrijven om te kunnen blijven overleven.

[0:34:15] Maar de suggestie dat wij tegen internationale samenwerking zijn, is niet correct.

[0:34:23] Mevrouw Martens.

[0:34:25] Je kunt niet uit de EU willen en voor internationale samenwerking zijn wanneer je in een land bent van de omvang van Nederland.

[0:34:32] Volgens mij delen wij allebei de wens om zo autonoom mogelijk te blijven als kan, maar dan toch een stapje dieper.

[0:34:40] De EU gaat er ook voor zorgen dat het speelveld tussen de landen in Europa, vooral als het gaat over de energierekening, bijvoorbeeld gelijker wordt, waardoor Nederland niet op achterzand zou kunnen staan tegen landen

[0:34:49] met hele diepe zakken.

[0:34:51] Dat zullen we op Europees niveau moeten gaan afspreken met z'n allen.

[0:34:54] Dat kan betekenen dat je een stukje autonomie inlevert.

[0:34:57] Hoe kijkt de PVV ernaar?

[0:34:59] De heer Prikaat.

[0:35:00] Ik wil dat eigenlijk met een vraag beantwoorden.

[0:35:05] Hoe denkt mevrouw Martins-Amerika van de VVD dat Europa gaat zorgen dat er een goed gelijkspeelveld komt als het gaat om energie?

[0:35:15] Want wat we op dit moment zien, dat is al jaren in de gang, is dat de energie in Nederland aanzienlijk duurder is dan in een aantal om ons omringende landen.

[0:35:22] Het gaat niet alleen om energie, het gaat over heel veel andere zaken.

[0:35:25] We hebben laatst allemaal een petitie aangenomen van bedrijven in de Gent-streek die enorm lijden onder het feit dat net over de grens Duitsland, België, vrijwel alles aanzienlijk goedkoper is dan in Nederland.

[0:35:39] Mogen we dan van de EU verwachten dat in de om ons omringende landen de energieprijzen enorm gaan stijgen zodat we een gelijkspeelveld hebben?

[0:35:48] Of gaan we in Nederland de energieprijzen aanpassen waardoor we echt een gelijkspeelveld hebben?

[0:35:55] Ik laat die vraag even voor mijn eigen bijdrage en dan hoor ik uiteraard graag of u vond dat de antwoorden voldoende zijn.

[0:36:05] Maar ik denk dat het grootste gevaar wat we hier doen is dat we blijven hangen bij SEC, de energieprijzen.

[0:36:09] Dat is een heel groot en belangrijk onderwerp.

[0:36:11] We hebben in Nederland bijvoorbeeld de

[0:36:13] IKC-regelingen in het leven moeten roepen om te voorkomen dat de energieprijzen in Nederland dusdanig veel hoger zijn om die basisindustrie hier te houden.

[0:36:23] Maar het is natuurlijk heel veel meer.

[0:36:24] Het gaat over het volmaken van de kapitaalmarktenunie bijvoorbeeld.

[0:36:27] Dat zijn allemaal essentiële stappen om te zorgen dat wij zowel investeringen ophalen, een grotere afzetmarkt hebben, et cetera.

[0:36:33] Ik ken de PVV als een partij die principieel elk debat aangrijpt om te zeggen dat we minder Europa nodig hebben.

[0:36:40] En als ik de heer Pricard zou hierover zeggen vandaag, ik ben helemaal niet tegen de EU en ook niet tegen Europa en ik denk dat we moeten samenwerken, dan denk ik dat dat zetelwijs een enorme winst is in dit huis.

[0:36:52] Dus u maakt mijn dag, dank u wel.

[0:36:54] Ik hoor zelf geen vraag meer in de implicatie, maar u mag uiteraard reageren.

[0:36:58] Nou, laat ik even vooropstellen dat wij niet tegen Europa zijn, juist voor een Europa, alleen wel tegen EU.

[0:37:07] En daar bedoelen wij heel duidelijk mee de regelgeving die ons opgelegd wordt.

[0:37:12] Onze soevereiniteit die we eigenlijk voor een groot deel uit handen hebben gegeven aan Brussel.

[0:37:17] En dat is hetgene wat ons het meest dwars zit als partij.

[0:37:20] Dus ik hoop dat ik daarmee...

[0:37:23] antwoord heb gegeven.

[0:37:26] Voordat u verder gaat, de heer Van der Lee heeft ook nog een vraag.

[0:37:29] Ja, ik twijfelde, maar toch maar even.

[0:37:31] Kijk, de bulk van de regelgeving uit Brussel is erop gericht om een interne markt te creëren die de grootste vrije markt ter wereld is.

[0:37:40] Dat is wat de EU in de kern is.

[0:37:42] En daartegen zijn, je tegenkeren, betekent Nederland veroordelen tot marginaliteit.

[0:37:48] Wij zijn de lidstaten die het meest hebben geprofiteerd van die vrije markt in de afgelopen decennia.

[0:37:54] Echt het meest.

[0:37:55] Er zijn onderzoeken nagedaan.

[0:37:57] Wij hebben het grootste handelsoverschot structureel binnen de Europese Unie met de andere lidstaten.

[0:38:02] Dus ja, dat hele pleidooi tegen regelgeving uit Brussel, totale onzin, met alle respect.

[0:38:10] Ik wil de replicatie op reageren.

[0:38:13] Voorzitter, daar verschillen wij dan over van mening.

[0:38:15] Ik denk juist dat de combinatie van Europese regelgeving in combinatie met onze eigen regelgeving juist dodelijk is voor bedrijven en dat zien we ook en dat is al jaren aan de gang.

[0:38:26] Nogmaals, we hebben een groot deel van onze autonomie weggeschonken aan Brussel en wij zijn voorstander van juist zelf de regie houden over onze bedrijven, over onze economie, dus vandaar.

[0:38:41] U vervolgt uw betoog.

[0:38:43] Ja, dank u.

[0:38:45] Waar was ik gebleven?

[0:38:48] We hadden het over de elektrificatie van de Europese auto-industrie.

[0:38:52] Het idee dat versnelde elektrificatie überhaupt automatisch leidt tot een sterke industrie, miskent de realiteit waarin ondernemers opereren.

[0:39:00] Deze minister met een achtergrond in de bouw zou als geen ander moeten weten, je kunt blijven bouwen wat je wil, maar zonder aansluiting op het net komt er niets van de grond.

[0:39:10] Hoe denkt de minister dat ondernemers moeten investeren in elektrificatie als zij niet eens zeker zijn van aansluiting op het net?

[0:39:17] Want energiebetrouwbaarheid en beschikbaarheid is cruciaal voor economische groei.

[0:39:22] Als dat niet op orde is, gaan we geen enkele groei realiseren in Nederland.

[0:39:27] Ook geeft de minister aan in Europees verband aandacht te vragen voor de hoge elektriciteitsprijzen voor Nederlandse bedrijven.

[0:39:32] Dat is goed, dat is fijn, maar aandacht alleen houdt geen fabriek open.

[0:39:37] Zolang onze energieprijzen structureel hoger blijven dan die van onze buurlanden, blijven we bedrijven verliezen.

[0:39:43] En ja, het kabinet zet de internationale CO2-heffing op nul, daar zijn we blij mee, maar laten we eerlijk zijn, die heffing was een nationale kop.

[0:39:50] waar we überhaupt nooit aan hadden moeten beginnen.

[0:39:54] Het probleem wordt niet opgelost achteraf één verkeerde maatregel terug te draaien, terwijl de rest van het beleid nog steeds de nek omdraait van het bedrijfsleven.

[0:40:03] Dat brengt mij bij de nationale kop in bredere zin.

[0:40:06] Het kabinet zegt onnodige extra eisen te willen schrappen.

[0:40:09] Tegelijkertijd lezen we dat aanvullende nationale eisen voortaan goed gemotiveerd moeten worden.

[0:40:14] Maar het probleem is niet dat ze onvoldoende zijn gemotiveerd.

[0:40:16] Het probleem is dat ze er zijn.

[0:40:18] Elke extra nationale eis maakt Nederland duurder en minder aantrekkelijk als vestigingsland.

[0:40:23] Hoe reflecteert de minister op deze uitspraak?

[0:40:27] Voorzitter, laat ik het concreet maken met een voorbeeld en daar is hier al eerder over gesproken.

[0:40:32] In het zuiden van Nederland is een bedrijf actief en dat heet NIRSTAR.

[0:40:36] Eén van de meest energie-efficiënt smelterste wereld.

[0:40:39] Bij het winnen van zink, wat zij doen, kan uit reststromen germanium worden gewonnen.

[0:40:43] Een grondstof die crucial is voor de halfgeleide industrie en dus onze autonomie.

[0:40:49] Maar deze reststromen zien we nu nog als afval.

[0:40:51] Ja, het winnen van germanium is een kostbaar en ingewikkeld proces, maar als het afbouwen van deze afhankelijkheid zo crucial is voor dit kabinet, waarom zet het kabinet zich dan niet in om ook dit soort bedrijven te helpen?

[0:41:04] Waarom geen gerichte voorstellen, bijvoorbeeld via lagere energiekosten,

[0:41:07] zodat het economisch rendabel wordt om die grondstoffen hier zelf uit afvalstromen te halen.

[0:41:13] Dat is ons inziens werken aan strategische autonomie.

[0:41:17] Voordat u verder gaat, u bent er, u spreekt het heen, zou u willen afgronden?

[0:41:20] Ja, ik ga m'n best doen.

[0:41:21] Ik heb het laatste twee kleine stukjes nog, voorzitter.

[0:41:24] De Europese Unie heeft allerlei doelen gesteld, zoals andere de CRM-act, maar strategische autonomie kan niet uitsluitend in Europese termen worden geformuleerd.

[0:41:33] Ze moet ook nationaal worden geborgd.

[0:41:35] Wat is hier de Nederlandse inzet?

[0:41:37] Welk aandeel van die verwerking wil Nederland zelf realiseren?

[0:41:41] Welke concrete doelstellingen hanteert de minister voor verwerking binnen onze eigen landsgrenzen?

[0:41:47] Zonder duidelijke nationale ambities blijven we afhankelijk.

[0:41:49] Echte strategische autonomie begint bij een sterke, concurrerende eigen industrie.

[0:41:54] Dat vraagt om realisme in energiebeleid, het schrappen van nationale koppen en gerichte ondersteuning van sectoren die cruciaal zijn voor onze economische veiligheid.

[0:42:03] Want als we strategische autonomie serieus nemen, moeten we stoppen met beleid dat onze eigen industrie op achterstand zet.

[0:42:10] Dat was het ook.

[0:42:11] Nou dan, laten we hier even, volgende keer zou het wel fijn zijn als ik echt gewoon gelijk afrond, in plaats van nog een minuut doorpraat als collegialiteit naar uw collega's natuurlijk ook.

[0:42:19] U vraagt uw collega's toch even te interrupteren, wat altijd ook handig kan zijn.

[0:42:23] Zijn er nog interrupties of kan de heer Van den Berge aan zijn inbreng beginnen?

[0:42:28] Ik zie verder geen interrupties, dan mag de heer Van den Berge aan zijn inbreng beginnen.

[0:42:32] Ja, dank u wel.

[0:42:33] En ook op deze wijze nogmaals een felicitatie aan de minister.

[0:42:36] Veel sterkte en zegenwens ook in de komende jaren die gaan volgen.

[0:42:40] Ik kijk uit naar de resultaten.

[0:42:42] Voorzitter, het coalitieakkoord staat vol met grote woorden over strategische autonomie, economische veiligheid en het opbouwen van eigen kracht.

[0:42:50] Tegelijkertijd hebben we gemerkt dat het kabinet krampachtig blijft vasthouden aan het volstorten van de putten in Groningen.

[0:42:56] En dat vinden wij een historische fout.

[0:42:59] We kunnen niet spreken over economische veiligheid, strategische autonomie en dan dit negeren.

[0:43:05] Voorzitter, voor ruim 80 procent van ons energieverbruik zijn wij afhankelijk van het buitenland.

[0:43:10] Om dat op te vangen hebben we gasreserves die historisch laag gevuld zijn.

[0:43:14] De laagste van heel Europa.

[0:43:16] En volgende gasjunie, allemaal geen probleem, zolang er maar geen gekke dingen gebeuren.

[0:43:22] Zoals het sluiten van de straat van Hormuz.

[0:43:24] En laat dit nou net gebeurd zijn.

[0:43:26] En daarnaast is Qatar sinds de oorlog in Irak, of in Iran, ongeveer een keer gestopt met het produceren van LNG.

[0:43:32] Hetzelfde Qatar dat 20 procent van het wereldaanbod aan gas produceert.

[0:43:37] De prijzen van gas zijn al meer dan 80 procent gestegen en het plafond is nog lang niet in zicht.

[0:43:44] En voorzitter, als er nou enige keer iets gebeurt met Trump of met de gaspijp naar Noorwegen, zoals we eerder bij Nord Stream zagen, dan zijn de gevolgen helemaal niet meer te overzien.

[0:43:53] Kortom, we zijn kwetsbaar, heel erg kwetsbaar.

[0:43:57] En daarom vinden wij, en dat roepen wij trouwens al jaren, het onbegrijpelijk om de gasputten in Groningen hermetisch af te sluiten.

[0:44:04] We roepen niet eens meer op tot we opnieuw beginnen met de gaswinning, waar we ook voorstander van zijn, maar wij willen nu simpelweg voorkomen dat we zometeen echt in de kou komen te zitten.

[0:44:13] Het is in het landsbelang om het Groningenveld niet dicht te metselen.

[0:44:18] De heer Van den Berg heeft een interruptie van de heer Van der Lee.

[0:44:21] Ja, ik hoorde het inderdaad al een aantal jaren.

[0:44:23] Ik was voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie naar de gaswinning in Groningen.

[0:44:28] Er is geen enkel commercieel bedrijf dat nog zou willen winnen uit het Groninger veld.

[0:44:33] Er kan namelijk niet veilig worden gewonnen.

[0:44:35] Het theoretische verhaal over stikstofinjectie is vooral theoretisch.

[0:44:41] Het is nooit in zo'n groot veld toegepast.

[0:44:44] Het kan ook niet, omdat het heel veel kamers heeft, heel veel drukverschillen.

[0:44:48] En je zult een volume stikstof moeten hebben dat ongekend is.

[0:44:51] Je moet een hele serie stikstoffabrieken bouwen met miljarden aan investeringskosten.

[0:44:57] Ik zal dus nooit commercieel windbaar gas

[0:44:59] uit het Groninger veld mee geproduceerd kunnen worden.

[0:45:02] Daarom is het een totaal doodlopende weg.

[0:45:04] Nog afgezien van het signaal dat in het 20 maart blijft achtgeven richting de Groningers.

[0:45:11] De overheid kun je niet vertrouwen.

[0:45:13] Als het erop aankomt, zijn wij het haasje.

[0:45:16] Dus ik zou zeggen, hou daar maar mee op.

[0:45:18] Dat is gewoon een onzinnig pleidooi.

[0:45:22] Ja, ik denk dat de heer Van der Lee deze interruptie al had voorbereid, want ik heb nog niet eens gesproken over het injecteren van stikstof in de gasputten.

[0:45:29] Kijk, bovendien u zegt dat wij als overheid onbetrouwbaar zijn als wij dit doen.

[0:45:33] Ik denk dat wij al onbetrouwbaar zijn.

[0:45:35] We roepen eigenlijk onze hele bevolking op om een noodpakket in huis te hebben voor het geval van dat er stroom uitvalt en dat er een oorlog start en dat mensen zich enkele dagen zelf moeten kunnen redden.

[0:45:44] Nou, wat doen wij daar?

[0:45:46] Wat staat er tegenover?

[0:45:47] Wij hebben ons eigen nationale noodpakket in de grond gestopt, in een kluis en de sleutel daarvan weggegooid.

[0:45:52] En dat is dus hoogst onverstandig.

[0:45:55] En dat is denk ik ook het hele verkeerde voorbeeld.

[0:45:58] En bovendien, u zegt wel van de ondergrond is niet veilig en ik hoor al die bezwaren en die begrijpen wij ook.

[0:46:04] Maar waar ik hier simpelweg voor pleit, is dat noodpakket in handen houden.

[0:46:08] Het gaat erom dat wanneer er een noodsituatie is,

[0:46:11] dat je in zo'n moment, of in zo'n geval, alsnog bij dat gas zou kunnen, afgezet tegenover de gevolgen die er anders zouden zijn, namelijk dat de hele maatschappij stil zou vallen.

[0:46:21] Dat die energie-intensieve industrie, de defensie-industrie, onze bedrijven, onze woningen, zelfs de ziekenhuizen, zouden in zo'n geval stilvallen.

[0:46:29] En in zo'n geval willen wij een strategisch reserve.

[0:46:33] Geen vervolgvraag van de heer Van der Lee, maar wel een vraag van mevrouw Martens.

[0:46:36] Ja, dank u, voorzitter.

[0:46:38] Voorzitter, ik denk dat ik begrijp welk punt de heer Van den Berg probeerde te maken, maar even toch terugkijkend op, is het slim om het verzoek tot het aanleggen van een noodpakket aan burgers hier te gebruiken als voorbeeld, juist omdat wij hier met man en macht nu proberen mensen duidelijk te maken dat dit wel degelijk van essentieel belang is?

[0:46:56] De heer Van den Berg.

[0:46:57] Ja, maar daar zijn we het ook helemaal niet over oneens.

[0:47:00] Ik denk dat het heel goed is dat mensen, inwoners in Nederland weerbaar zijn en dat zij dat noodpakket hebben.

[0:47:05] Beter zelfs, ik denk dat we daar veel te lang mee gewacht hebben en dat we daar ook nog veel meer in kunnen doen om mensen gewoon simpelweg zelfstandig te maken en niet alleen maar naar de staat hoeven te kijken voor een reddingsboei.

[0:47:16] Maar waar het hier om gaat, is dat als wij dat vragen van inwoners, wat overigens heel terecht is,

[0:47:21] Dat wij als staat eigenlijk continu de verkeerde keuzes blijven maken.

[0:47:25] Wanneer het gaat over onze kritieke grondstoffen, strategische voorraden, dan blijven wij de verkeerde keuzes maken.

[0:47:31] We introduceren energiebeleid.

[0:47:32] Wat ervoor zorgt dat die kritieke industrie Nederland uitgaat.

[0:47:36] En dat is precies het punt dat daar een omkeer in nodig is.

[0:47:38] Ook de staat moet het goede voorbeeld geven.

[0:47:43] Ik zie geen vervolgvraag bij mevrouw Martens, dus de heer Van den Berge kunt u betogen vervolgen.

[0:47:47] Dank u wel, voorzitter.

[0:47:48] Ja, ik zei het net al even, maar het is... Ja, we moeten ons eigen noodpakket bereikbaar houden en dus niet in een kluis stoppen waarvan we de sleutels volgens weggooien.

[0:47:57] Het argument de Groningers hebben te veel geleden en het vertrouwen is weg, ik hoorde het net al, dat staat dus niet in verhouding met de risico's die wij als land en maatschappij lopen.

[0:48:06] En deze emo-politiek, zo zie ik het maar, dat brengt ons land nu simpelweg in gevaar.

[0:48:10] Dat moet echt stoppen.

[0:48:12] En laat wat er dit weekend gebeurd is een wake-up call zijn voor andere partijen en vooral dit kabinet.

[0:48:19] Stop met ons verwijten dat we Groningers in de kou zouden zetten of niet serieus nemen en dat we trouwen nog verder zouden beschadigen.

[0:48:27] Maar durf simpelweg te kijken met een openhouding naar de realiteit waar wij voor staan.

[0:48:32] En daarom ook de vragen aan het kabinet.

[0:48:34] op basis van welke strategische analyse is besloten dat Groningen onder welke omstandigheden dan ook, ook nu, nooit meer onderdeel hoeft te zijn van het energiebeleid, zelfs in het geval van een gewapend conflict.

[0:48:46] Dus even los van de argumenten die al bekend zijn over vertrouwen en emotionele schade, etcetera, inhoudelijk strategisch geladen argumenten.

[0:48:54] Waarom zou Groningen nooit meer nodig zijn?

[0:48:56] En dan nogmaals zeker voor onze strategische autonomie en economische veiligheid.

[0:49:02] En hoe verhoudt die keus zich tot de ambitie om afhankelijkheden ook af te bouwen?

[0:49:06] En kan het kabinet uitsluiten dat de Nederlandse inkoop van Russisch gas noodgedwongen verhogen moet worden?

[0:49:12] En kan het kabinet ook 100% garanderen dat Nederland nooit een tekort aan gas zal hebben, welke situatie zich ook maar voordoet?

[0:49:22] Voorzitter, tot zover.

[0:49:23] Ik kijk met veel en zeer veel belangstelling uit naar de antwoorden van de minister en naar de reacties van de verdere commissie.

[0:49:29] Dank u wel.

[0:49:31] U heeft toch een interruptie van de heer Vlag?

[0:49:34] Ja, dank.

[0:49:35] Ik heb met interesse geluisterd naar de betoog rondom de strategische betekenis van gas.

[0:49:41] Maar er zijn natuurlijk veel meer grondstoffen, hebben we net ook even samen een interruptiedebat over gehad.

[0:49:45] Het zijn tal van metalen en mineralen die we nodig hebben in onze chemische industrie, in de productieprocessen.

[0:49:53] Juist om die reden is het belangrijk dat we dat goed in kaart brengen waar onze

[0:49:57] onze risico's zitten.

[0:49:59] Hoe kijkt de heer Van den Berg in dat licht naar het amendement wat ik heb ingediend om het NMO voortaan financieel te ondersteunen zodat ze die taak kunnen blijven uitvoeren?

[0:50:11] Ja, dank voorzitter.

[0:50:12] Allereerst onderschrijf ik ook het belang, net zoals de heer Vlag, van die grondstoffen en ook de strategische voorraden die we daarin kunnen aanhouden, mits dat ook volume en financieel ook uit kan.

[0:50:23] En ik kijk met veel interesse uit naar wat die grondstoffen dan zijn.

[0:50:26] Het punt wat ik bijvoorbeeld wil aanstippen is dat bijvoorbeeld voor het produceren van wapens of vervaalde hitteschilden of

[0:50:32] kogelwerende schilden, er ook bepaalde specifieke grondstoffen nodig zijn die dus kortom belang zijn in het kader van onze nationale veiligheid.

[0:50:42] Ik moet wel toegeven dat amendement, dat moet ik wel doornemen, dat ga ik zeker met heel veel interesse doen, dat zeg ik zeker toen, maar dat heb ik op dit moment nog niet gelezen.

[0:50:54] Dan mag mevrouw Walhart beginnen met haar inbreng.

[0:50:56] Dank u wel voorzitter en ook namens mij hartelijk welkom aan deze minister en ik kijk ook erg uit naar de samenwerking de komende tijd.

[0:51:04] Voorzitter, terwijl we hard werken aan onze economische groei is de wereld elke dag onzekerder.

[0:51:10] Er wordt actief geprobeerd om Nederlandse bedrijfsgeheimen te onderscheppen.

[0:51:14] Onze infrastructuur is kwetsbaar en we zijn te afhankelijk van landen waarop we niet altijd meer kunnen rekenen.

[0:51:19] Dat vraagt naast de opbouw van onze defensie ook veel van onze economie.

[0:51:23] En vandaag wil ik het hebben over die twee zaken.

[0:51:25] Hoe we aan de ene kant onze bedrijven beter voorbereiden en hoe we onze eigen technologische positie versterken.

[0:51:31] Om te starten wil ik eigenlijk een mooi initiatief noemen van VNO-NCW en MKB Nederland.

[0:51:36] Die brachten namelijk vorige maand de handleiding Weerbaarheid uit.

[0:51:39] Daar staan handvatten in die bedrijven in Nederland handvatten geven om hun weerbaarheid ook te versterken.

[0:51:47] Tegelijkertijd bleek onlangs uit de nulmeting die het ministerie heeft laten uitvoeren onder bedrijven dat een derde niet bekend is met de instrumenten die de overheid ook biedt op het gebied van economische veiligheid.

[0:51:58] Het zou dan ook erg zonde zijn als deze handleiding de bedrijven niet weet te bereiken.

[0:52:03] Ik zou daarom ook graag nog een stap verder willen gaan, eigenlijk naar het voorbeeld van onze Zweedse collega's.

[0:52:08] Die hebben namelijk een soortgelijke handreiking actief weten te verspreiden bij 130.000 bedrijven in Zweden.

[0:52:17] Zou de minister hiertoe initiatief willen nemen zodat bedrijven meer met de instrumenten hier in Nederland ook bekend raken?

[0:52:25] En hoe reflecteert de minister in algemene zin op de resultaten van die nulmeting die door het Klingendaal Instituut is gepubliceerd?

[0:52:34] Voorzitter, dan nog een ander punt hierover.

[0:52:36] De wat grotere bedrijven in Nederland en zeker ook bedrijven die met sensitieve technologie werken, die vertellen mij dat het wat betreft awareness zelf flink aan de slag is gegaan.

[0:52:45] En dat is ook logisch, want ze willen hun eigen bedrijven ook graag beschermen.

[0:52:49] Wel geven ze aan mij aan dat de overheid een meer proactieve en structurele rol zou kunnen spelen als het aankomt op informatie uitwisseling met experts uit het bedrijfsleven en het Rijk zelf.

[0:53:00] Bij cyberveiligheid hebben we een soortgelijke manier, namelijk het NCSC.

[0:53:06] Zij brengen bedrijfsleven samen aan tafel en het Rijk weet ze ook te informeren wanneer er een actieve dreiging op het spel staat.

[0:53:15] Zou de minister ook willen verkennen, of naar analogie van het NCSC,

[0:53:20] dit ook voor de bredere economische veiligheid kan worden georganiseerd.

[0:53:23] Misschien bestaat het al, maar ook dan zou ik het graag willen horen.

[0:53:29] En ook uit die nulmeting van het Klingendaal Instituut blijkt gewoon dat bedrijven hier niet snel mee bekend zijn.

[0:53:36] Voorzitter, dan nog even kort over de strategische autonomie.

[0:53:40] Voor cruciale technologie zijn we soms nog te afhankelijk van het buitenland.

[0:53:43] En bedrijven willen weten, hebben we wel controle over de systemen waar onze overheid en onze bedrijven op draaien.

[0:53:49] In het coalitieakkoord staan nationale stresstests genoemd op strategische technologische afhankelijkheden.

[0:53:55] En mijn vraag aan de minister is, kan de minister toezeggen dat die eerste stresstests dit jaar nog worden uitgevoerd?

[0:54:02] Welke sectoren krijgen daar dan voorrang bij?

[0:54:04] en wordt er bij de uitkomsten ook gekeken naar alternatieven als we het afhankelijk blijken te zijn.

[0:54:09] Tot slot nog een vraag over dual use.

[0:54:11] We hebben in Nederland tal van innovaties die kunnen bijdragen aan een sterkere autonomie.

[0:54:16] Ik was ook onlangs op werkbezoek bij Signify van oudsher in divisie van Philips, die met lichttechnologie aan de ene kant tuinbouwgewassen laat groeien, maar ook die lichttechnologie gebruikt om tanks veilig te laten communiceren.

[0:54:28] Die extra investeringen in Defensie zijn dus niet alleen goed voor onze veiligheid, maar bieden ook een kans om technologie die we hier ontwikkelen breder uit te zetten.

[0:54:36] En ik wil ook de minister daarom vragen op welke manier we nou die bredere uitrol van dual use gaan stimuleren.

[0:54:42] Als Defensie optreedt als eerste afnemer van een Nederlandse innovatie, hoe kunnen we er dan voor zorgen dat bredere en bruikbare toepassing in de rest van de samenleving ook vanaf dag één op de agenda staat?

[0:54:53] Dat was hem.

[0:54:53] Dank u wel.

[0:54:55] Dank u wel voor uw inbreng en dan is mevrouw Martens Amerika aan de beurt van Haarlemming.

[0:55:00] Ja, dank u, voorzitter.

[0:55:01] En ook een warm welkom aan onze nieuwe minister.

[0:55:04] Ik ben benieuwd naar de samenwerking.

[0:55:07] Ik heb er zin in.

[0:55:08] Voorzitter, een sterke economie, dat is waar mijn fractie voor aan de lat staat.

[0:55:12] Enerzijds omdat een sterke economie zorgt voor groei, voor welvaart, voor een gevulde schatkist, want het zijn de bedrijven die de schatkist vullen, waar wij vervolgens die enorme investeringen als het gaat over defensie en onderwijs van betalen.

[0:55:26] Anderzijds iets wat vandaag de dag steeds actueler is, is het onderwerp veiligheid.

[0:55:30] Het behouden van onze industrie, om niet afhankelijker te worden van landen waar we eigenlijk vandaag de dag niet meer afhankelijk van willen zijn, wordt steeds urgenter.

[0:55:39] Het onderwerp strategische autonomie staat wat de VVD-fractie dan ook het liefst steeds hoger op de politieke agenda.

[0:55:46] Strategische autonomie kunnen we vandaag bespreken langs een meerdere lijnen, maar ik beperk mij vandaag tot industrie enerzijds en strategische veiligheid anderzijds.

[0:55:54] Laat ik beginnen met het eerste.

[0:55:55] Voorzitter, een paar zorgwekkende feiten.

[0:55:57] 97 procent van het magnesium dat de EU nodig heeft, komt uit China.

[0:56:02] 100 procent van de aardbetalen voor permanente magneten komt uit China.

[0:56:06] En onze verwerkingsindustrie krimpt.

[0:56:09] Het is dan ook goed dat de Europese Raw Materials Act, waarmee we duidelijke en hele concrete doelstellingen hebben in relatie tot de EU-behoefte er nu daadwerkelijk ook gaat komen.

[0:56:18] Maar...

[0:56:19] Vraag aan de minister over deze voortgang.

[0:56:21] Kan de minister al delen hoe het Nederlandse aandeel hierin is?

[0:56:24] Liggen we op schema?

[0:56:25] Wat moet er gebeuren om te zorgen dat wij daadwerkelijk hier aan bijdragen en dan de strategische autonomie?

[0:56:30] En ik denk voorzitter dat Nexperia opeens voor heel veel Nederlanders buiten dit huis heel zichtbaar maakte wat er gebeurt als wij afhankelijk worden of dreigen te worden van landen waar we dat wellicht niet van willen zijn en actief handelen om te voorkomen dat dat gebeurde was nodig.

[0:56:47] Daar is toen gegrepen naar een wet.

[0:56:49] die voorhanden was, maar bijvoorbeeld de wet FIFO is nu een van die wetten die ontzettend belangrijk is om te voorkomen dat het weer gebeurt.

[0:56:57] En een van de sectoren waar mijn collega Wim Meulekamp een voorstel heeft ingediend is de zaadverenigingsindustrie, om die toe te voegen aan de wet FIFO.

[0:57:06] En ik ben heel erg benieuwd of de minister daar al iets over kan zeggen en de voortgang wat dat betreft.

[0:57:10] En dan het spanningsveld, want de wet FIFO zorgt ook daadwerkelijk voor meer regeldruk voor het bedrijfsleven enerzijds, maar het is zo ontzettend belangrijk om veilig te blijven anderzijds.

[0:57:20] En hoe kijkt de minister naar dit ingewikkelde spanningsveld?

[0:57:24] En industriebeleid vraagt om een samenhangende aanpak.

[0:57:27] En een van die punten waar ik me eigenlijk zorgen over maak, is dat bijvoorbeeld bij het ministerie van Defensie gebruiken ze met vijf zogenaamde NLD-gebieden en op economische zaken spreken we op zes prioritaire gebieden.

[0:57:38] terwijl we eigenlijk dezelfde doelstelling hebben.

[0:57:41] En hoe gaan we nu zorgen dat we ook echt daadwerkelijk gaan samenwerken aan die sterke economie?

[0:57:46] En dan tot slot, voor een sterke en robuuste strategische onafhankelijke economie, in geopolitieke tijden zijn onze innovatieve bedrijven heel erg belangrijk.

[0:57:55] En dat kan bijvoorbeeld met DARPA.

[0:57:57] Wat inhoudt dat de overheid als eerste afnemer kan optreden bij bedrijven die werken aan baanbrekende technologieën.

[0:58:03] En in het buitenland werkt het DARPA-systeem ontzettend goed en heeft het bijvoorbeeld een belangrijke bijdrage in de ontwikkeling van

[0:58:08] GPS, het internet, mRNA-technologie, et cetera.

[0:58:12] Wij zijn blij dat dit nu ook in het akkoord staat.

[0:58:14] We zijn blij dat we gaan werken aan Nadi, volgens het DARPA-model.

[0:58:19] Misschien kan de minister alvast toelichten hoe zij hiermee aan de slag wil gaan en op welke termijn we daar wellicht de eerste update van zouden kunnen verwachten.

[0:58:27] Ik zie de voorzitter met een schuine oog naar mij kijken.

[0:58:30] Voordat u verdergaat, volgens mij was de heer Van den Berg net, fractie van de seconde eer, dus de heer Van den Berg met een interruptie.

[0:58:37] Ja, voorzitter, toch even net terug op het interruptiedebat tussen de heer Prickaerts en mevrouw Martens.

[0:58:43] Wat ging over de voordelen van de EU?

[0:58:45] U weet, ja, 21 is ook voor de EU, maar wel voor een EU die zich niet zo sterk bemoeit zoals wij dat nu doen.

[0:58:51] En wij zijn natuurlijk ook kritisch op die afdrachten en heel even daarover.

[0:58:55] U had het net over dat wij heel veel geld aan de EU verdienen.

[0:58:59] Heeft u het bericht gelezen van Hans Hogevorst, de oud-minister van VVD toevallig, die er zei dat die verhouding steeds meer uit de pas begint te lopen?

[0:59:07] Mevrouw Martens.

[0:59:11] Ik ben een beetje zoekende naar de relatie naar mijn bijdrage, maar ik wil hier met liefde op antwoorden.

[0:59:16] Nee, ik ben niet voor een hogere afdracht en ik heb het artikel niet gelezen.

[0:59:21] De heer Van den Berg.

[0:59:22] Ja, dan raad ik mevrouw Martens toch met klem aan om dat artikel te lezen.

[0:59:25] Dat was overigens een zeer goed artikel van die oud-VVD-minister.

[0:59:29] Die zei dat de afdrachten de komende jaren stijgen naar zo'n 17,8 miljard euro per jaar.

[0:59:34] Ja, en dat dat simpelweg steeds minder houdbaar begint te worden.

[0:59:39] En ik ben voor die EU die de economische voordelen biedt aan Nederland, heel graag zelfs.

[0:59:43] maar in dat licht hoe kunnen we dan ervoor zorgen dat die aftracht wellicht naar beneden gaat of getemperd wordt zodat we dat weer kunnen investeren in die strategische autonomie die we zo hard nodig hebben.

[0:59:55] Ja, voorzitter, nou, volgens mij vinden de heer Van den Berge en ik op dit onderwerp precies hetzelfde.

[1:00:02] Is dit niet helemaal de commissie waar we gaan debatteren over lagere afdrachten?

[1:00:06] Maar ik weet wel dat mijn fractie is voor lagere afdrachten.

[1:00:09] Dus nee, daar vindt u de VVD geheel aan uw zijde.

[1:00:13] En volgens mij moeten we dat gesprek ook absoluut blijven voeren met de redenen die de vierde voorzitter hier aangeeft.

[1:00:19] U bent door interrupties heen, dus u heeft er zes gehad.

[1:00:21] Dus dit is aan de heer Van der Lee.

[1:00:23] Ja, dank voorzitter.

[1:00:25] Ik heb eigenlijk twee vragen, maar ik heb nog twee interrupties.

[1:00:28] De eerste is echt een informatieve vraag en dat gaat over Nadi.

[1:00:35] Gaat het op deze schaal werken?

[1:00:38] Want dit model kennen we, maar het is wel een veel grotere schaal dan die nu wordt voorgesteld.

[1:00:43] En bovendien, het half miljard is onduidelijk waar het vandaan komt.

[1:00:47] En daar heb ik eigenlijk een informatieve vraag over.

[1:00:49] Het CPB in haar doorrekening zegt, we begrijpen het niet helemaal, dus het komt uit het saldo.

[1:00:54] Zo hebben ze het opgenomen in de doorrekening van het regeerakkoord.

[1:00:58] Terwijl in het regeerakkoord staat, ja,

[1:01:00] Dus 10% van de defensie investeringen lijkt te suggereren dat het uit de defensiemiddelen komt.

[1:01:07] Weet mevrouw Martens Amerika hoe dat zit?

[1:01:09] Mevrouw Martens.

[1:01:12] Ja, voorzitter.

[1:01:12] Wij zitten een uitstekende vraag om aan de minister te stellen en niet aan een Kamerlid.

[1:01:16] Ik ben ook heel erg benieuwd naar het antwoord, dus laten we hem via deze weg doorgeleiden aan de minister.

[1:01:21] Wellicht kan zij ons hier duidelijkheid over geven, maar hele terechte vraag.

[1:01:25] Dank, daar sluit ik me graag bij aan.

[1:01:27] De andere vraag is van een iets andere orde en dat gaat wel over het dilemma tussen het versterken van de strategische autonomie en regelgeving.

[1:01:37] Er is net ook een rapport over de elektronica-industrie gepubliceerd op TNO, volgens mij, wat laat zien dat het recyclen,

[1:01:51] in combinatie met het verlengen van de levensduur van producten, een enorme slag zal slaan in het reduceren van de afhankelijkheid van zeldzame materialen.

[1:02:03] Ik vroeg me even af, is dat nou iets waarvan de VVD ook zegt, ja, dat is misschien eigenlijk nog kansrijker dan alleen maar inzetten

[1:02:09] op zo'n wet FIWO, die ook belangrijk is, maar dat is alleen maar... Ja, je verbiedt dan op een gegeven moment iets, maar je vermindert niet per se de afhankelijkheid, want je voorkomt dat je nog afhankelijker wordt.

[1:02:20] Terwijl wil je de afhankelijkheid reduceren, dan zou je ook moeten investeren in dit soort activiteiten, waardoor je feitelijk afhankelijkheid van die grondstoffengrond daalt, en veel sneller dan dat je nieuwe bronnen van die grondstoffen zou kunnen vinden.

[1:02:34] Ik hoop dat de vraag duidelijk is.

[1:02:35] Mevrouw Martens.

[1:02:37] Ja, dank voorzitter.

[1:02:37] Ik ben aan het proberen, maar volgens mij, via de voorzitter, bedoelt de heer Van der Lee, maar verbeter me ook als ik dat niet goed heb.

[1:02:44] Ik zie de relatie naar wet FIFO niet per se.

[1:02:46] Ik zie wel de afhankelijkheid van de bedrijven die ervoor zorgen dat we nieuwe extra grondstoffen hebben om dat werkelijk ook te voldoen aan de vraag die we hebben.

[1:02:54] FIFO is natuurlijk om te voorkomen dat bedrijven in handen vallen van mogendheden waar we dat liever niet hebben.

[1:03:00] Ik ben het wel eens met de heer Van der Lee.

[1:03:02] Een groot aantal grondstoffen zijn eindig.

[1:03:05] Als we niet gaan zorgen dat een aantal producten een langere levensduur hebben, dan zal de vraag naar grondstoffen zo groot blijven dat het op een gegeven moment op is.

[1:03:12] Volgens mij is het een en-en die we moeten nastreven.

[1:03:15] moeten we zowel zorgen dat de basisindustrie in Nederland blijft die ervoor zorgt dat wij bijvoorbeeld voor iets heel bazaals als plastic niet afhankelijk worden van China.

[1:03:23] En de andere kant is ja, volgens mij is het anno 2026 heel normaal dat we ervoor zorgen dat een aantal hoog technologische producten zo lang mogelijk meegaan.

[1:03:34] Dus ik ga voor de NN als de heer Van der Lee dat goed vindt.

[1:03:40] Het was niet N-O, maar TU Delft, corrigeer ik, op verzoek van de heer Van der Lee.

[1:03:44] Hij zei een vraag van net.

[1:03:45] De heer Vlag met een interruptie.

[1:03:47] Ja, ik wil het graag hebben over onze nationale trots, de maritieme maakindustrie.

[1:03:51] Heb ik een aantal keer samen opgetrokken met mevrouw Martens om daar ook aan te werken.

[1:03:56] Er ligt nog een aangehouden SGP-motie om de sectoragenda maritieme maakindustrie door te zetten.

[1:04:01] Die heb ik aangehouden op verzoek van de minister Karremans omdat er een evaluatie aankomt.

[1:04:06] Maar ik heb van dichtbij gezien wat de impact alleen al van die agenda is.

[1:04:09] Nog nooit eerder hebben de bedrijven en instanties die daarbij betrokken zijn zo nauw opgetrokken.

[1:04:15] Hoe is de basishouding van mevrouw Martens als het gaat om voortzetten en structureel financieren van die sectoragenda?

[1:04:21] Mevrouw Martens.

[1:04:22] Ja, dank.

[1:04:23] En ook dank aan de heer Vlagg voor die vraag.

[1:04:26] We trekken inmiddels inderdaad al ongeveer 2,5 jaar samen op om die maritieme maakindustrie hoog op de politieke agenda te houden.

[1:04:33] Of dat nou gaat over specifieke aandacht als het gaat voor de sector of het behouden van de fysieke ruimte waar we natuurlijk samen ook regelmatig voor hebben opgetrokken.

[1:04:42] Ik denk dat het laat zien dat een specifieke sectoragenda zorgt voor een betere samenwerking.

[1:04:50] Ik denk dat Beethoven daar de hele grote variant van is, waar heel veel middelen aan hangen.

[1:04:54] Dit is een andere vorm.

[1:04:56] Ik heb de sector ook gesproken.

[1:04:57] Zij zijn bijvoorbeeld heel teleurgesteld, volgens mij, dat ze niet een van de sectoren zijn die wordt genoemd in het regeerakkoord.

[1:05:03] Waarbij de andere kant natuurlijk ook wel is.

[1:05:04] We kunnen niet elke sector blijven noemen.

[1:05:06] Dat betekent niet dat wat de VVD betreft de maritieme maakindustrie niet essentieel is voor ons.

[1:05:12] Veiligheid ook.

[1:05:12] Dat is natuurlijk ook waar we het vandaag over hebben.

[1:05:15] Dus zeker.

[1:05:16] Ik zou dan eigenlijk ook willen vragen aan de minister of zij hier ervan op de hoogte is dat dit dus nu niet meer doorloopt.

[1:05:24] Welke middelen hier voor nodig zijn en of zij zelf ook wellicht in de plannen had om hiermee door te gaan.

[1:05:28] Anders ga ik graag met de heer Vlaggenaar kijken wat we kunnen doen.

[1:05:32] Ik zie geen vervolgvraag.

[1:05:33] U heeft nog 30 seconden voor uw inbreng om hem af te ronden als u dat nog wil, mevrouw Martens.

[1:05:40] Voorzitter, ik had graag nog een aantal uitvoerende vragen over DARPA.

[1:05:46] Ziet zij het belang hiervan in en hoe gaan we gebruik maken van dit agentschap?

[1:05:51] En ook over de vorming van het agentschap.

[1:05:54] Gaan zij onafhankelijk opereren op afstand van de politiek om ook daadwerkelijk te zorgen dat er fouten mogen worden gemaakt?

[1:06:00] Dus dat wij in de politiek niet van mening zijn dat wanneer iets niet slaagt er gelijk op wordt afgerekend, maar dat we ze de ruimte gaan bieden om te zorgen dat er wordt geïnnoveerd.

[1:06:10] En daar wil ik het eigenlijk bij laten.

[1:06:12] Dank u wel.

[1:06:14] Dat is strak op tijd, precies.

[1:06:17] Dan is het de beurt van mevrouw Teunissen voor haar inbreng namens Partij voor de Dieren.

[1:06:21] Dank u wel, voorzitter.

[1:06:22] Ik wil allereerst ook de minister van harte welkom heten.

[1:06:25] Gefeliciteerd en kijk uit naar onze samenwerking.

[1:06:29] Voorzitter, ons energievoedsel- en klimaatbeleid en ons grondstoffenbeleid, die vormen de weg naar strategische onafhankelijkheid en nationale veiligheid.

[1:06:39] Willen we een weerbare en leefbare samenleving houden, dan is op die vlakken echt een systeemverandering nodig.

[1:06:48] En ik ga vandaag op energie en grondstoffen in en ik sluit af met klimaatverandering.

[1:06:54] Voorzitter, hoe vaak moet het nog misgaan voordat we echt leren van onze fouten?

[1:06:58] We hadden Poetins inval in Oekraïne in 2022, energiecrisis en nu de illegale oorlog in Iran.

[1:07:04] Weer een energiecrisis en gasprijzen die met 50 procent exploderen, waarvan de gewone hardwerkende mensen de dupe worden.

[1:07:12] Hoe vaak moeten we nog de prijs betalen voor onze fossiele verslaving?

[1:07:17] En hoeveel langer kunnen we ons in Nederland blijven gedragen alsof we drie aardbollen tot onze beschikking hebben?

[1:07:25] Nu is het moment om te investeren in energie onafhankelijkheid en dat betekent ook forse energiebesparing, wat heel vaak in de debatten buiten beschouwing blijft, maar ook de versnelling in de transitie naar hernieuwbare energie.

[1:07:40] Het is nu het moment om kritisch te kijken naar waar we onze kostbare energie in Nederland voor willen inzetten.

[1:07:47] Voorzitter, daarom mijn vragen aan de minister.

[1:07:49] Hoe staat het met de uitvoering van onze aangenomen motie over de mogelijkheden voor het afbouwen van afhankelijkheden voor olie en gas van de Verenigde Staten?

[1:07:58] En is de minister bereid om in te zetten op een integraal plan hoe Nederland energie onafhankelijk wordt door vol in te zetten op energiebesparing en versnelling van de energietransitie?

[1:08:08] En ook zou er een analyse moeten komen van hoeveel gas nou nog nodig is voor onze noodvoorraden en hoe we daar op langere termijn ook een vervanging

[1:08:17] hebben.

[1:08:18] Kan de minister hierop reageren?

[1:08:21] TNO berekende vorig jaar dat de totale kosten van ons energiesysteem enorm verlaagd kunnen worden als je fossiele brandstoffen zoveel mogelijk vermijdt.

[1:08:29] Gecombineerd met de inzet op een circulaire economie wordt Nederland met een duurzame energie weerbaarder tegen een nieuwe mondiale energiecrisis, zo zegt ook TNO.

[1:08:39] En daarom kom ik op onze grondstoffen onafhankelijkheid.

[1:08:43] Want ons economisch systeem is enorm fragiel doordat er enorme doorvoer is aan grondstoffen.

[1:08:49] En dat hebben we nu nodig om onze economie draaiende te blijven houden.

[1:08:54] Als we nou in zouden zetten op een reductie van ons grondstoffengebruik en daarmee ook een reductie van onze energievraag, verminderen we ook onze onafhankelijkheid.

[1:09:03] Daarom vraag ik de minister.

[1:09:05] Veranker energieonafhankelijkheid in de Nationale Veiligheidsstrategie.

[1:09:08] Is de minister daartoe bereid?

[1:09:10] Investeer in circulaire verwerkingscapaciteit en herstel- en hergebruiksinfrastructuur in plaats van nieuwe grondstoffen.

[1:09:18] Welke mogelijkheden ziet zij hiertoe?

[1:09:21] en stimuleer ontwerp voor reparatie en langere garantieperiodes, zodat we de vraag naar kritieke grondstoffen kunnen verminderen in plaats van ze proberen elders in de wereld te delven.

[1:09:31] Ziet de minister kansen om de grondstoffenstrategie op deze punt aan te vullen en concrete stappen te zetten op vermindering van ons grondstoffengebruik?

[1:09:42] Voorzitter, en ik wil nog even benadrukken, de heer Van der Lee noemde het net al, dat onderzoek van de TU Delft en het Center for Materials and Resilience laat zien dat er met het aanpakken van de vraagkant van grondstoffen een enorme potentie ligt in de reductie van ons grondstoffengebruik en daarmee ook onze energievraag en daarmee weer onze internationale onafhankelijkheid.

[1:10:05] Voorzitter, dan tot slot over klimaat.

[1:10:07] Klimaatwetenschappers en financiële experts waarschuwen dat de economische modellen van overheden en beleggers klimaatrisico's volledig onderschatten.

[1:10:16] Overstromingen, hittegolven, mislukte oogsten en instabiele regio's en kantelpunten in het klimaatsysteem kunnen volledige economieën ontwrichten en daar is onze economie ook niet ongevoelig voor.

[1:10:27] De Britse veiligheidsdiensten waarschuwden recent nog voor de enorme gevolgen van klimaatverandering voor de nationale veiligheid op korte termijn.

[1:10:35] Dus om eerlijke keuzes te maken voor onze economie is het van belang dat de gevolgen van klimaatverandering erkend worden in onze economische en financiële modellen.

[1:10:45] En daarom vraag ik de minister, is zij bereid om klimaat- en natuurrisico's expliciet als systeemrisico's op te nemen in de kabinetsaanpak economische veiligheid en ervoor te zorgen dat onze planbureaus en toezichthouders extreme weersevenementen en kantelpunten serieus meenemen in de economische modellen.

[1:11:04] Voorzitter, tot slot, echte autonomie betekent een economie die bestand is tegen crisis door vraagreductie, duurzame energie en klimaatweerbaarheid.

[1:11:13] De eindeloze cyclus van afhankelijkheid moeten we nu stoppen.

[1:11:17] Dank u wel.

[1:11:20] Dank u wel voor uw inbreng.

[1:11:21] Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn van de Kamer.

[1:11:23] De minister heeft gevraagd om twintig minuten tijd, zodat zij zich kan voorbereiden op de beantwoording.

[1:11:29] Dus ik stel voor dat we om vijf over half twaalf verder gaan.

[1:11:33] Dus twintig minuten schorsen, vijf over half twaalf gaan we verder.

[1:37:18] Welkom terug.

[1:37:26] We gaan beginnen aan de eerste termijn van de minister.

[1:37:30] Ik stel voor dat we vier interrupties hebben namens de leden en geef ik het woord aan de minister voor een toelichting op haar verhaal.

[1:37:40] Dank voorzitter en dank voor het hartelijke welkom wat ik van de commissie heb gekregen.

[1:37:46] Het feit dat ik nu niet helemaal op tijd weer terug was wil ik niet symbool laten staan voor wat u verder van mij kunt verwachten.

[1:37:54] Fijn ook dat we met zo'n mooi onderwerp kunnen beginnen in ons gesprek met elkaar.

[1:37:59] Ik zie ook hoe zeer daar belang van gevoeld wordt door u allen en de urgentie ook in uitgesteld wordt.

[1:38:05] Dat resoneert ook bij mij.

[1:38:08] En tegelijkertijd heb ik ook herkend dat ook in de interrupties er ook een besef is over dat er best wat uitdagingen liggen, zeker voor een kleine

[1:38:16] open economie zoals Nederland is.

[1:38:20] Mijn voornemen is om vandaag de vragen weer de revue te laten placeren, mijn reactie daarop, in drie onderwerpen.

[1:38:29] Industrie en sectoren, wetgeving en instrumenten en grondstoffen.

[1:38:33] Maar voordat ik dat doe zou ik het fijn vinden om nog even een soort start te kunnen maken om u misschien ook een beetje beeld te geven over hoe ik gestart ben met dit onderwerp.

[1:38:43] Dus in een inleidende tekst.

[1:38:48] Want inderdaad, die economische veiligheid gaat natuurlijk over het verminderen van kwetsbaarheden en strategische afhankelijkheden.

[1:38:55] zowel op gebied van technologie als op kritieke grondstoffen.

[1:38:59] En helaas is dat ook iets wat natuurlijk aan de orde van de dag is, dat dit nodig is.

[1:39:04] Door de hedendaagse geopolitiek, waar we allemaal zien dat de spanningen tussen VS en China voelbaar zijn in de mondiale strijd om kennis- en technologiegrondstoffen, dus dat het nodig is om te werken aan het vergroten van onze weerbaarheid, dat zal voor niemand meer ter discussie staan.

[1:39:23] Gelukkig hebben we daarbij een goede basis waarop we als Nederlandse economie kunnen bouwen.

[1:39:27] Die Nederlandse economie kenmerkt zich door het feit dat we een sterke open structuur hebben, innovatief zijn, dat we kennis en technologie delen.

[1:39:36] Dat heeft ons ook veel gebracht.

[1:39:38] We hebben krachtige internationaal opererende ondernemingen, bijvoorbeeld in die high-tech sector van ons.

[1:39:45] En die internationale verbondenheid, die draagt ook enorm bij aan onze gedeelde welvaart.

[1:39:52] Dat willen we ook graag zo houden.

[1:39:55] Tegelijkertijd.

[1:39:56] En dat we dat zo willen houden, dat vraagt dus ook om allerlei ondersteunende actie.

[1:40:00] Daar zetten we ook op in vanuit het kabinet.

[1:40:02] Daarom investeren we in onze economie in het algemeen, in bepaalde sectoren zoals de halfgeleiders, de defensieindustrie, de kwantum en de innovatieve chemie.

[1:40:12] En gaan we ook flux aan de slag met de aanbevelingen uit het rapport Wenning.

[1:40:17] En tegelijkertijd moeten we niet naïef zijn dat het alleen maar gaat over het versterken van onze economie.

[1:40:23] Daar heeft u zelf ook allerlei opmerkingen over gemaakt.

[1:40:26] Want het feit dat we een sterke economie hebben maakt ons ook aantrekkelijk.

[1:40:30] Een aantrekkelijk doelwit.

[1:40:32] En dat merken we doordat statelijke actoren kennis en sensitieve technologie proberen te bereiken.

[1:40:42] in Nederland en Europa.

[1:40:43] Dat zien we in spionage en cyberaanvallen, maar ook door gerichte investeringen, overnames van bedrijven.

[1:40:49] En ja, als dat lukt, dan kan dat gebruikt worden om ons geopolitiek onder druk te zetten.

[1:40:54] Het kan een bedreiging vormen voor onze economische veiligheid, maar ook daarmee onze nationale veiligheid.

[1:41:00] U heeft dat zelf ook heel duidelijk laten doorklinken in uw reacties.

[1:41:05] Recente bedrijfscases, die zijn ook met uw Kamer besproken onlangs.

[1:41:10] En juist daarom is het dus van cruciaal belang dat we weerbaarder worden.

[1:41:17] Daar zijn wat mij betreft een paar voorwaarden of randvoorwaarden om in mee te nemen voordat we naar de concrete maatregelen gaan, daar zal ik straks op ingaan, in willekeurige volgorde.

[1:41:30] Het is voor mij essentieel dat we dit altijd blijven zien als een kabinetsbrede aanpak.

[1:41:36] Dus ik werk nu samen met mijn collega's op buitenlandse handel en de ontwikkelingssamenwerking, op defensie, op justitie en veiligheid.

[1:41:44] En zal dat ook blijven doen.

[1:41:46] Een tweede punt.

[1:41:48] Dit kunnen we niet loszien van de Europese context.

[1:41:51] Ook daar is dus die samenwerking belangrijk.

[1:41:53] Onze Europese eenheid en solidariteit zijn hier echt van groot belang.

[1:41:57] Dat is nodig om goed gesteld te staan ten opzichte van die andere economische machtsblokken.

[1:42:04] En het is daarom dan ook steunend dat er een strategie vanuit de Europese Commissie is opgesteld en daar ook nog recent een mededeling aan toegevoegd is.

[1:42:11] Dat geeft het onderwerp ook urgentie.

[1:42:13] En het derde punt wat ik wil maken, als het nog steeds gaat om die randvoorwaardelijkheden, is dat het feit dat onze economie zijn kracht vindt in dat open karakter, dat dat ook iets is om te willen behouden en dat daarom de interventies die we doen, de maatregelen, dat die ook om die risico's, om daarop te acteren, dat die heel gericht toegepast moeten worden.

[1:42:35] Eigenlijk alles om niet als verstikkend uit te werken.

[1:42:39] Dan naar die aanpak.

[1:42:42] Waarschijnlijk herkent u de grote termen.

[1:42:47] op de aanpak economische veiligheid, zoals die ook in Europa gehanteerd wordt.

[1:42:51] U bent daar eerder ook over geïnformeerd.

[1:42:53] Dat doen we langs drie lijnen.

[1:42:55] Protect, Promote en Partner.

[1:42:57] De drie P's.

[1:42:59] En Protect gaat over het beschermen van kennis en technologie, vitale processen.

[1:43:04] Eigenlijk alles wat ons sterk maakt.

[1:43:06] Daar hebben we verschillende instrumenten voor.

[1:43:08] Bijvoorbeeld die wet FIFO, waar u ook al een aantal keren aan refereerde.

[1:43:13] En daar moeten we ook op doorzetten.

[1:43:15] De tweede, die lijn van promote, gaat natuurlijk over het versterken van onze eigen positie.

[1:43:21] Want het feit dat we die positie innemen, geeft ons ook een krachtige plek.

[1:43:28] Daar staat dus promote voor.

[1:43:30] Er zijn ook weer verschillende instrumenten voor, daar gaan we nog dieper op in.

[1:43:35] De derde lijn, die van partner, gaat over het aangaan van die samenwerkingen, zowel publiek als privaat.

[1:43:43] maar ook binnen het Europese context.

[1:43:49] Ik laat daar de details even van zitten.

[1:43:54] Het is eigenlijk fijn om te merken dat u met al uw inbreng al duidelijk mij ook weer richting mee probeert te geven.

[1:44:03] Ik heb daar op verschillende momenten gedacht, ja, heb ik me al op ingelezen.

[1:44:07] U begrijpt vast ook dat ik in de fase zit dat ik vooral

[1:44:11] eerst zich proberen te krijgen op wat is er allemaal al wat we van plan zijn te doen en hoe gaat het daarmee voordat ik überhaupt nadenk over nieuwe dingen aanvangen.

[1:44:20] Dat is ook een stijl die u van mij zult gaan zien dat ik er erg aan hecht om eerst zeker te weten of we doen wat we al eerder afgesproken hebben voordat ik om soms heel begrijpelijke redenen op nieuwe dingen mij ga richten om daar alweer te veel nieuwe toezeggingen op te doen.

[1:44:36] In ieder geval in deze fase van mijn ministerschap.

[1:44:39] Dan stel ik voor naar de drie blokken, te beginnen met de industrie en de sectoren.

[1:44:48] U ziet hoeveel papier ik hiermee heb gekregen.

[1:44:53] Ik ga kijken of ik daar zelf snel de hoofdlijnen uit kan halen om u goed te informeren.

[1:45:01] Voor mij willekeurige volger, daar ga ik nu in op een aantal punten die door u genoemd zijn.

[1:45:06] Eigenlijk, de heer Vlag noemde het, wat doen we nou om niet onze industrie zomaar te verspelen?

[1:45:16] Want we moeten die bedrijven aan boord houden.

[1:45:19] Ik steun heel erg het belang om

[1:45:23] zuinig te zijn op de dingen die ons krachtig maken in Nederland.

[1:45:26] Draghi en Wenning zijn ook heel helder.

[1:45:29] Het versterken van de strategische autonomie en de economische groei moet een topprioriteit zijn voor Nederland en voor de EU.

[1:45:38] Ik onderschrijf dat ook persoonlijk helemaal.

[1:45:42] Daarom is dat nieuwe industriebeleid ook zo belangrijk voor me, wat in oktober al naar de Kamer gestuurd is.

[1:45:48] Daarin worden zes programma's aangekondigd met gerichte acties voor markten die heel erg van belang zijn voor strategische autonomie, maar ook voor ons verdienvermogen en onze maatschappelijke uitdagingen.

[1:46:00] Ik heb al gemerkt dat er bij u ook een bewustzijn is over dat je ongelimiteerd door zou kunnen gaan met sectoren voorrang willen geven daarin.

[1:46:07] Ik denk ook dat hier weer geldt.

[1:46:09] Laten we ons allereerst richten op de eerste prio's die zijn benoemd.

[1:46:12] Zonder dat dat betekent dat de rest onbelangrijk is.

[1:46:17] Die programma's worden momenteel uitgewerkt.

[1:46:20] Dat zijn integrale programma's.

[1:46:22] Er wordt gekeken naar verschillende acties om de markt te versterken.

[1:46:26] Zowel als het gaat om opschaling, innovatie, het gaat soms om fysieke ruimte, infrastructuur.

[1:46:33] Er zijn ook meerdere zaken over benoemd door u.

[1:46:38] Het kabinet werkt daarnaast ook aan het versterken van randvoorwaarden voor de industrie.

[1:46:44] Zo is in september van het voorgaande jaar al een Kamerbrief ondernemingsklimaat en regeldruk gedeeld met de Kamer.

[1:46:54] En er is besloten om een subsidieregeling indirecte kostencompensatie, ETS,

[1:47:00] Ik moet zelf nog heel erg wennen aan al die afkortingen.

[1:47:03] Misschien herkent u ze al beter, de IKC-ETS, om die compensatieregeling voor te zetten.

[1:47:11] En dat is precies gericht om dat gelijke speelveld te houden voor die elektriciteitskosten waar meerdere van u aan gerefereerd hebben.

[1:47:19] Voordat u verder gaat, was het...

[1:47:22] Ik maak één zin nog af.

[1:47:23] Want misschien vindt u het het meest interessant, ik vind dat zelf eigenlijk wel,

[1:47:29] dat er een taskforce gaat starten om eigenlijk invulling te geven aan een aantal van die zaken die zo erg om actie vragen.

[1:47:38] En die taskforce zal gestart worden onder leiding van onze minister-president en die moet actiegerichte werk gaan om de industrie in Nederland te versterken in lijn met het coalitieakkoord en het rapport Wenning.

[1:47:53] De heer Vlag was eerst.

[1:47:54] Als u uw microfoon wil uitdrukken, dan is het woord aan de heer Vlag.

[1:47:58] Nou, dank voor de eerste antwoorden, minister.

[1:48:03] De staat van onze industrie gaat mij echt wel erg aan het hart, omdat dat ook de basis is van onze economie.

[1:48:08] Allerlei toeleveringen vinden daar ook plaats enzovoorts.

[1:48:10] Dus dat gaat me echt aan het hart.

[1:48:12] En als ik zie in wat voor tempo bedrijven op dit moment of vertrekken of het niet meer kunnen bolwerken, maak ik me daar oprecht zorgen om.

[1:48:19] En dat is ook één van de redenen dat we als SGP de motie eerder hebben ingediend om met een ondernemersakkoord te komen.

[1:48:26] Een van de grootste bezwaren die men heeft is van, het zit niet alleen op economische zaken, veel van de regeldruk en kosten die daarmee samenhangen komen van andere ministeries.

[1:48:34] Dus de behoefte aan langjarige duidelijkheid en zekerheid zorgt ervoor dat bedrijven zich kunnen aanpassen aan andere productieprocessen, aan hogere kosten enzovoorts.

[1:48:44] Ik hoor bij de taskforce nu eigenlijk als een soort alternatieven, maar dat gaat om acties.

[1:48:51] Hebben we niet meer behoefte aan ook langjarige zekerheid, aan een plan en daaruit volgen dan acties?

[1:48:57] Hoe verhouden die twee zich tot elkaar?

[1:48:59] De minister.

[1:49:04] Die samenhang met eigenlijk zaken die ook vaak onder verantwoordelijkheid van collega-ministeries liggen, ik onderschrijf die helemaal.

[1:49:12] Ik zie daarin ook een heel belangrijke rol voor mij in mijn rol om vooral die verbanden zo scherp te smeden dat daaruit ik gevoel van zekerheden krijg voor wat zekerheden, voor hoe ver je zekerheid kunt zijn.

[1:49:26] Ik heb een aantal van u het woord garanties horen noemen.

[1:49:30] Ik houd er zelf ook erg van om het gevoel te hebben dat er garanties zijn, die zijn niet altijd natuurlijk te geven.

[1:49:36] Maar goed, het bespelen van die samenwerkingsrelaties naar de andere departementen, ik zal me daar heel erg op focussen.

[1:49:43] Ik zie ook echt vormen van dat in de taskforce dit soort dingen landen en tot een soort roadmap gaan leiden.

[1:49:52] Ik hoop dat ik hiermee een beetje reageer op uw behoefte.

[1:49:56] De heer Vlag.

[1:49:57] De gedachte achter het ondernemersakkoord was dat er ook iets van wedekerigheid in zou zitten, dat de zorgen geadresseerd konden worden vanuit het bedrijfsleven en andersom ook de verplichtingen bij de overheid lagen om bepaalde zaken nu echt een keer goed te regelen.

[1:50:10] Want bedrijven zijn, merk ik ook wel, helemaal niet tegen bepaalde nieuwe regelgeving, zelfs niet tegen bepaalde hogere kosten, als ze daar maar de tijd voor hebben om dat in te rekenen in hun tarieven en als ze daarmee concurrerend kunnen blijven.

[1:50:21] Welke trajectie ziet de minister voor zich?

[1:50:23] ...als het gaat om de samenwerking tussen enerzijds die taskforce... ...en anderzijds ons bedrijfsleven.

[1:50:29] Hoe gaan we die werelden bij elkaar brengen?

[1:50:31] Want volgens mij is dat nog belangrijker... ...dan dat we intern met elkaar aan taskforce gaan bewenden.

[1:50:36] GESPREKSLEIDER.

[1:50:36] De minister.

[1:50:38] Ik kan dit ook vanuit mijn vorige ervaring van harte onderstrepen hoe zeer het belangrijk is voor bedrijven die heel graag willen investeren om toekomstbestendig te zijn, om daarbij dan te weten waar je aan toe bent.

[1:50:50] Dus dat is ook allereerst al wat ik in mijzelf meebreng.

[1:50:54] En tegelijkertijd ben ik heel blij dat ook al door mijn voorganger gestart was met kotshuis sessies.

[1:50:59] waarin regelmatig vertegenwoordigers vanuit het bedrijfsleven ook aan zullen sluiten om juist deze afstemming goed op elkaar te blijven doen.

[1:51:06] Dus ik zal mij daar zeker met een sterk luisterend oor in voegen.

[1:51:13] Voordat u verdergaat, mevrouw Martens.

[1:51:15] Ja, dank voorzitter.

[1:51:17] Ook dank aan de minister voor deze beantwoording.

[1:51:19] Ik wil eigenlijk verder gaan bij waar de heer Vlag net is gestopt.

[1:51:23] Het ondernemersakkoord is een voorstel dat de VVD met de SGP ongeveer twee jaar geleden heeft ingediend en we zijn eigenlijk nog een beetje op zoek naar de uitvoering ook hiervan.

[1:51:32] Dus wellicht kan de minister hier nog op terugkomen wat daar dan de laatste stand van is om de beweegredenen die de heer Vlag ook aanhaalt.

[1:51:40] De kloof is gewoon te groot geworden tussen het bedrijfsleven en de politiek.

[1:51:43] En naar ander punt is het heel fijn dat we die taskforce nu gaan starten.

[1:51:48] Ik hoop dat dit het startschein is voor het ontschotten tussen alle ministeries.

[1:51:53] Mijn grootste wens is tussen sociale zaken en economische zaken.

[1:51:57] Ik hoor dat dit onder de minister-president gaat vallen.

[1:52:00] Kan de minister wellicht toelichten over hoe de Commissie Economische Zaken op de hoogte wordt gehouden van deze voortgang en waar deze debatten gaan plaatsvinden uiteindelijk?

[1:52:10] De minister.

[1:52:13] Misschien is dit goed om even in de tweede termijn wat preciezer op terug te komen, ja?

[1:52:19] Mevrouw Teunissen, wou u nog een vraag stellen?

[1:52:22] Ja, voorzitter, toch even over die kabinetsbrede aanpak die de minister noemde.

[1:52:28] En dat geldt natuurlijk ook voor de industrie.

[1:52:32] Wat ik daar dan wel op zoek is dat we, het is wel een beetje in lijn met de vraag van heer Vlag, van die integrale aanpak.

[1:52:39] Daar mist mijn fractie toch ook wel bepaalde accenten in.

[1:52:45] Vanuit verschillende rapporten wordt gezegd dat er nu echt keuzes moeten worden gemaakt in wat de overheid als industrie van de toekomst ziet en daar gericht op inzetten.

[1:52:55] We hebben klimaat ook als randvoorwaarde waar we aan moeten voldoen, de klimaatdoelen.

[1:52:59] We hebben het over grondstofgebruik, energiegebruik.

[1:53:03] Dus wordt er dan ook vanuit dit ministerie een soort integrale aanpak ontwikkeld, waardoor we kunnen ook richting geven en duidelijkheid geven aan de industrie.

[1:53:18] Het is in ieder geval zo dat waar die samenhang, waar u op doelt, tussen het klimaatbeleid en de focus op sectoren, dat ik daar in ieder geval nauw de samenwerking ook met mijn collega van KGG voor oog heb.

[1:53:36] Mevrouw Teunis met een vervolgvraag.

[1:53:38] Ja, voorzitter, maar dan is alsnog natuurlijk de vraag bij wie ligt dan de regie?

[1:53:42] Want wat we zien is vanuit KGG wordt geprobeerd om de klimaatdoelen te halen.

[1:53:48] Vooralsnog niet zo succesvol, maar dat heeft ook wel te maken met dat er juist een integrale aanpak mis.

[1:53:53] Want ook voor het klimaat moeten bijvoorbeeld weer grondstoffen worden verminderd en dat ligt dan weer bij dit ministerie.

[1:54:00] Dus dan is toch de vraag van bij wie ligt nou de regie voor een integrale aanpak voor de industrie, voor de toekomst, waarbij ook de industrie dus duidelijkheid krijgt welke richting wil nou het kabinet op?

[1:54:11] Misschien om het kortste antwoord is dat ik de coördinerende rol zal hebben voor de taskforce, dus de coördinerende voorzitter ben.

[1:54:21] Misschien is het goed om uitgebreider terug te komen op deze vragen in de tweede termijn.

[1:54:28] Ja, dank u voorzitter.

[1:54:29] Ik hoorde de minister spreken over de bedrijven behoefte hebben zodat ze weten waar ze aan toe zijn.

[1:54:35] Tegelijkertijd zien we ook dat die envelop voor de tegemoetkomende elektriciteitsprijs pas vanaf 2028 gaat lopen en dan met zo'n 345 miljoen en dan 2029-30 stijgt naar zo'n half miljard.

[1:54:49] Maar het punt is dat daar structureel geen geld voor gereserveerd is.

[1:54:54] Kortom, hoe kunnen dan bedrijven weten waar ze aan toe zijn zodat ze hier kunnen blijven ondernemen?

[1:55:00] De minister.

[1:55:02] Voorzitter, ik moet toegeven dat ik hier even overvraagd ben.

[1:55:06] Misschien zit het antwoord in mijn documenten, alleen weet ik die dan nu even niet zo snel te vinden.

[1:55:10] Dus ik vraag hier even Clementie voor.

[1:55:13] We parkeren hem even voor de tweede termijn.

[1:55:16] De heer van der Lee.

[1:55:18] Ja, ik wil geen vraag stellen hoor, maar ik suggestie doen om

[1:55:23] Kijk, ik wil helemaal niet sceptisch zijn over de taskforce en integraliteit juich ik ook toe en het doorbreken van schotten ook, maar dat heb ik al heel veel jaren gehoord en ik zie nog niet zo heel veel progressie.

[1:55:37] Dus ik zou een suggestie willen doen aan de minister als het gaat om haar eigen departement, dat in de stukken die wij van haar departement krijgen wat meer zal worden ingegaan op de coördinatie tussen de instrumenten.

[1:55:52] Wij hebben normeren, beprijzen, stimuleren fiscaal of per subsidie, strategisch inkopen en kapitaal investeringen vanuit de overheid.

[1:56:02] Dat zijn een beetje de vijf basisinstrumenten en ik zou het heel fijn vinden als we in toekomst

[1:56:10] duidelijkheid krijgen over waarom welk instrument wordt gekozen en hoe de coördinatie tussen die instrumenten, die vaak in verschillende wetten en regelgevings plaatsvindt, verbeterd kan worden.

[1:56:20] Dat is denk ik een bereikbaarder doel dan op alle terreinen integraliteit verwacht op korte termijn.

[1:56:28] Ik zit al te grijnzen omdat eigenlijk de heer Van der Lee een behoefte beschrijft die ook heel erg mijn persoonlijke behoefte is.

[1:56:36] U spreekt met een ingenieur.

[1:56:38] Ik heb behoefte aan samenhang en logica en dat uit zich ook in zo'n soort overzicht zoals waar u op doelt.

[1:56:45] Dus ik en wij gaan daar enorm ons best voor doen om dat u ook de komende tijd te laten voelen.

[1:56:53] U vervolgt uw betoog.

[1:56:57] De actieve industriepolitiek waar de heer Van der Lee naar vroeg, die ook groen en digitaal moet zijn.

[1:57:09] Eigenlijk heeft de heer Van der Lee zijn zorg uitgesproken over de wet VIVO.

[1:57:15] ook over wat er in de Industrial Acceleration Act komt te staan.

[1:57:22] Hij benoemde daarin dat het lijkt alsof we ons alleen richten op China.

[1:57:28] Eigenlijk vraagt hij mijn visie op hoe ik aankijk tegen de vrije handel en het

[1:57:37] protectionistisch karakter wat we steeds meer herkennen.

[1:57:42] Allereerst misschien het kabinetsoordeel hierover.

[1:57:45] Het kabinet is van oordeel dat zowel nationaal als Europees gericht en strategisch industriebeleid essentieel is in de huidige geopolitieke context.

[1:57:53] en dat er stappen moeten worden gezet om de industrie te versterken.

[1:58:01] Tegelijkertijd is dat voor mij niet iets wat tegenover een open economie staat.

[1:58:07] Want we moeten ook blijven optrekken met handelspartners.

[1:58:10] Zoals de EU nu ook doet in Mercosur en het vrijhandelsakkoord met India.

[1:58:19] Wij hebben als kabinet een aantal risicovollere strategische afhankelijkheden geïdentificeerd.

[1:58:27] op een moment klaar is, dat is een doorlopend proces.

[1:58:31] De Interdepartementale Taskforce Strategische Afhankelijkheden, ook weer met een mooie afkorting TFSA, is daarin een belangrijke taskforce.

[1:58:42] Er zijn risicoanalyses uitgevoerd, die zijn vertrouwelijk van aard.

[1:58:46] Daarvan worden handelingsopties in beeld gebracht.

[1:58:51] En als het gaat over staatsdeelnemingen,

[1:58:55] Dan merk ik op dat via publiek-private financiering een positie wordt ingenomen in start-ups en scale-ups.

[1:59:06] Dan wel ook in andere bedrijven van strategisch-economisch belang.

[1:59:09] Dat gebeurt natuurlijk via invest-inhal.

[1:59:12] En we zijn terughoudend met het innemen van strategische aandeelhoudersposities door de staat vanwege het risico openmarktverstoring en de grote kosten voor de rijksbegroting.

[1:59:26] Het is allemaal wel waar nadrukkelijk naar gekeken wordt.

[1:59:29] Het belang hiervan wordt ook echt gezien, maar wel met de gerichte interventies.

[1:59:35] Dat was het einde van dit antwoord.

[1:59:37] Dan mag de heer Van der Leeuwen de interruptie.

[1:59:40] Ja, ik snap het antwoord en ik herken de terughoudendheid.

[1:59:45] Dat is niet iets wat ik voor het eerst hoor.

[1:59:48] Ik denk wel dat er een verschil zit tussen de wens een open economie te behouden in de grootste vrije

[1:59:56] maakt de economie binnen de Europese Unie ter wereld.

[2:00:00] En de noodzaak om op heel specifieke terreinen toch ook met een staatsdeelneming iets tot stand te brengen dat de markt op korte termijn niet gaat realiseren.

[2:00:12] En dat kan zijn bijvoorbeeld in capaciteit voor de hafgeleidersindustrie in Europa.

[2:00:19] Ook om dual use gebruik mogelijk te maken.

[2:00:23] Ik denk dat het te vroeg is om dat dan in dit debat uit te discussiëren, maar ik zou de minister wel willen uitnodigen om toch ook specifiek te kijken naar waar liggen nou de mogelijkheden waarbij de overheid met een gerichte staatsdeelneming toch een katalysator kan zijn en dat niet bij voorbaat te zien als een bedreiging voor de vrije markt.

[2:00:44] Omdat we ook in andere vrije economieën dit soort voorbeelden zien die buitengewoon goed gewerkt hebben.

[2:00:50] De minister.

[2:00:51] Voorzitter, ik neem deze suggestie van de heer Van der Lee zeer ter harte.

[2:00:58] Misschien is het dan goed om door te gaan naar een thema wat door de heer Vlag werd neergezet en wat gaat over de chemische industrie.

[2:01:10] Heeft een aantal van u ook verder op aangehaakt.

[2:01:12] Eigenlijk was de concrete vraag van is dit nou een onderwerp om bijvoorbeeld met een nieuwe Beethoven constructie

[2:01:21] steun aan te geven.

[2:01:24] Nou, het kabinet erkent zeker dat strategisch belang van de chemie sector voor Nederland, eigenlijk breder nog voor Europa, juist omdat chemie aan de start staat van een heleboel waardeketens.

[2:01:35] En daarom is het ook van grote waarde voor onze strategische autonomie.

[2:01:40] Het kabinet is zich zeer goed bewust van de zware concurrentiedruk

[2:01:44] die zelfs als oneerlijk gevoeld zou kunnen worden op allerlei momenten.

[2:01:49] En samen met de minister van KGG werk ik vanuit economische zaken volop aan het verstevigen van die concurrentiepositie van de chemische industrie.

[2:01:59] Zo is innovatie

[2:02:01] een van de strategische markten waar dit kabinet op wil inzetten.

[2:02:06] Veel maatregelen om de concurrentiepositie te versterken en te verduurzamen worden in Europees verband opgepakt.

[2:02:16] Het in kaart brengen van welke chemicaliën en productielocaties van kritiek belang zijn.

[2:02:21] En daar zijn de Europese Commissie, lidstaten en bedrijven nauw bij betrokken.

[2:02:26] We hebben verschillende maatregelen aangekondigd als kabinet om de energiekosten voor de energieintensieve industrie te verlagen.

[2:02:32] En daar is onder andere de IKC, waar ik het net al over had, minimaal tot 2030 in stand gehouden.

[2:02:42] En vanaf 2028 komt er een envelop met een tegemoetkoming elektriciteitskosten voor bedrijven.

[2:02:49] In die taskforce waar ik het net al over had, zullen we een aantal van die strategische projecten verder uitwerken.

[2:02:57] En een aantal concrete voorstellen is ook al uitgewerkt in het advies van Peter Wenning.

[2:03:05] De heer Vlagg, en ik wil de leden nog even bijzorgen, we hebben vier interrupties.

[2:03:08] Het gaat best snel als het in blokje één met de derde beantwoording van de minister.

[2:03:11] We moeten gewoon om één uur klaar zijn, dus zet uw interrupties er goed in.

[2:03:14] De heer Vlagg.

[2:03:16] Ja, voorzitter, dan beperk ik me tot een oproep.

[2:03:20] Ik zou de minister willen oproepen om in die samenwerking met de minister van KGG er dan op toe te zien dat ons bedrijvenleven niet onnodig wordt belast met nog eens een keer nationale interpretaties van bijvoorbeeld Europese eisen.

[2:03:32] Als voorbeeld noem ik inderdaad de REN3-richtlijn, die erop toeziet dat bijvoorbeeld ook in de kunstmestindustrie 60 procent van de energiebehoeften met waterstof zou moeten worden ingevuld, terwijl de Europese richtlijn eigenlijk gewoon een uitzonderingsmogelijkheid biedt voor die sector.

[2:03:49] In dat geval heeft de minister van KG daar niet voor gekozen, maar ik zou de minister

[2:03:54] de oproep willen doen om juist vanuit haar rol dan dus erop toe te zien dat onze bedrijven niet onnodig zwaar belast worden met nationale koppen op Europese richtlijnen.

[2:04:06] De minister en ook oproepen zijn gewoon interrupties.

[2:04:12] Ik hoor uw oproep goed.

[2:04:14] We zullen dat in de Europese context zoveel mogelijk proberen te bekijken.

[2:04:20] Mevrouw Bühler.

[2:04:21] Dank u wel.

[2:04:22] Ik ben ook blij met het antwoord van de minister dat ze erkent dat het vijf voor twaalf is, of dat in ieder geval de chemie op dit moment in zwaar weer zit, ook vanwege de concurrentie uit

[2:04:38] Onder andere China.

[2:04:42] Maar ik ben ook blij dat u zegt we gaan dingen aanpakken.

[2:04:48] Nu hoor ik dat we wel zaken nu nog verder gaan onderzoeken en volgens mij is het 5 voor 12 in ieder geval voor de chemische industrie in Nederland.

[2:04:59] We weten dus nu al dat er een aantal partijen gaan vertrekken en dat voor sommige partijen

[2:05:05] ...die de overweging nemen om nu waarschijnlijk ook weg te gaan.

[2:05:11] Welke versnelling kunt u hierin aanbrengen?

[2:05:14] De minister.

[2:05:18] Dit jaar zullen er Europese maatregelen komen.

[2:05:24] Een vraag van de heer Plikaats.

[2:05:27] Dank, voorzitter.

[2:05:28] Ja, ik sla even aan.

[2:05:29] De minister refereert enkele keren aan het IKC-ETS, waarvan de inschrijving overigens momenteel niet meer mogelijk is.

[2:05:37] Die is stopgezet.

[2:05:39] Maar ik sla een beetje aan op de voorwaarden van die subsidieregeling, want het is namelijk zo dat

[2:05:47] Ik pak het er net even bij.

[2:05:50] Je moet 50% van die subsidie investeren in CO2-verlagende systemen.

[2:05:59] Je mag niet meer dan 50% fossiele grondstoffen gebruiken, anders kom je er niet voor een aanmerking.

[2:06:05] Plus het feit dat via de EU elektriciteitsleveranciers CO2 moeten inkopen, emissies.

[2:06:14] dat weer doorberekenen aan uiteindelijk de klanten.

[2:06:18] En mijn vraag aan de minister is, ja, gaat dit überhaupt iets helpen?

[2:06:24] Is dit niet een beetje een wassen neus?

[2:06:28] Met alle respect.

[2:06:29] De minister.

[2:06:31] Voorzitter, ik bewonder het dat de heer Prikaas al zo zich heeft verdiept in complexe materie.

[2:06:36] Ik sta daar nog wat aan de start.

[2:06:38] Ik ga in de tweede termijn wat terugkomen op uw vraag.

[2:06:42] U vervolgt, minister.

[2:06:47] wat basishandelingen te leren.

[2:06:51] De maritieme maakindustrie werd ingebracht door de heer Vlag en met een vraag van mevrouw Martens.

[2:07:02] Daar is een motie voor die vraagt om een koppositie voor Nederlands bedrijven in de strategie.

[2:07:08] Welke resultaten zijn er opgeboekt en wat zijn de plannen voor de volgende periode?

[2:07:12] En eigenlijk vraagt u ook om dit door te zetten naar een sectoragenda voor die

[2:07:16] maritieme maakindustrie.

[2:07:19] U vraagt eigenlijk wanneer kunnen we duidelijkheid hierover krijgen als Kamer.

[2:07:23] Nou nu is het zo dat inderdaad Nederland samen met Duitsland de commissie heeft opgeroepen om met een Europese maritieme strategie te komen.

[2:07:35] Daar heeft de Europese commissie gehoor aan gegeven.

[2:07:37] Er is een non-paper opgesteld.

[2:07:39] om invloed uit te oefenen op de toekomst van de strategie.

[2:07:45] Even kijken.

[2:07:46] Vandaag wordt de European Maritime Industry Strategy gepresenteerd.

[2:07:52] Nederland is voornemens om een actieve rol te spelen in de uitvoering hiervan en dit jaar wordt het Rijksregierbureau geëvalueerd.

[2:07:59] Voor mij is het niet de vraag of de uitvoering van de sectoragenda wordt gecontinueerd, maar op welke manier.

[2:08:05] En de Kamer wordt hierover geïnformeerd in 2026.

[2:08:13] Dan een vraag van meerdere van u.

[2:08:18] Op welke manier we de uitrol van dual use kunnen stimuleren?

[2:08:23] U wijst daar eigenlijk op mogelijkheden om met defensie als eerste afnemer innovaties eigenlijk te kunnen stimuleren.

[2:08:32] Dat herken ik ook.

[2:08:33] Dus ik onderschrijf dat belang van die dual use innovaties.

[2:08:38] Die kunnen grote maatschappelijke baten hebben, al die investeringen in de defensie.

[2:08:44] Daarop werken wij dus ook veel samen vanuit de ministeries.

[2:08:47] Ik samen met de minister van Defensie.

[2:08:50] Er zijn volop raakvlakken tussen de prioriteiten van de Nationale Technologie Strategie en de technologische prioriteiten binnen de Defensie Strategie.

[2:08:57] zoals ook beschreven in de Defensiestrategie voor Innovatie en Industrie.

[2:09:02] Daarnaast werk ik mede in lijn met het rapport Wenning en het 3% R&D-actieplan aan de oprichting van een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie, het NADI, daar heeft u al meerdere keer het over gehad.

[2:09:14] Voor de zomer komt daarover meer duidelijkheid over hoe de verdere uitrol daarvan plaats gaat vinden.

[2:09:23] Dan misschien in dit blokje een laatste punt waar mevrouw Teunissen op inging.

[2:09:30] Het ging eigenlijk over of de minister bereid is om door te zetten op een integraal plan waarin we energie onafhankelijk worden door inzet van energiebesparing en het versnellen van de energietransitie.

[2:09:43] Dan eigenlijk kijk ik allereerst naar mijn collega, minister van Klimaat en Groene Groei, die inzet op een snelle, betrouwbare, duurzame energietransitie.

[2:09:54] Daarbij wordt ook gekeken naar het belang van de verschillende energiedragers en hoe een duurzame energiesysteem kan bijdragen aan meer...

[2:10:02] Er staat hier afhankelijkheid, maar ik hoop dat er is onafhankelijkheid.

[2:10:08] Laat ik meer doen dan alleen voorlezen wat er staat.

[2:10:13] We monitoren vanuit KGG de internationale energiemarkt.

[2:10:17] Dat doen we samen met partners, zoals de gastenunie, de Europese commissie en het internationale energieagentschap.

[2:10:22] En indien de leveringszekerheid door bepaalde scenario's in het geding komt, zal het kabinet uiteraard dat meenemen in overwegingen.

[2:10:30] Ik kan me voorstellen dat er heel veel verdere vragen over te stellen zijn.

[2:10:35] Ik zou daarvoor graag eigenlijk willen doorverwijzen naar het debat over de energieraad.

[2:10:38] Dat is namelijk morgen, donderdag 5 maart.

[2:10:43] Dank, voorzitter.

[2:10:45] De heer Van der Lee met een vraag over Blokje In.

[2:10:52] We hadden het even in het interruptiedebatje over, maar na die, we krijgen allemaal nog informatie over wat er moet gaan doen, hoe het eruit gaat zien, maar ik ben toch een beetje in de war over, is dat geld er nou eigenlijk wel?

[2:11:09] Door de doorrekening van het CPB, omdat die zegt, ja, we kunnen eigenlijk niet de financiering ontdekken, dus we zeggen, het komt uit saldo, want daar is onduidelijkheid over.

[2:11:19] terwijl de tekst ook lijkt te suggereren dat het uit de defensie-investeringen zelf komt.

[2:11:24] Kan de minister daar duidelijkheid over geven of ontschetsen wanneer we daar duidelijkheid over krijgen?

[2:11:30] De minister.

[2:11:34] Mijn horecaoor werkt toch niet helemaal goed genoeg om het antwoord wat ik krijg meteen te kunnen verwerken.

[2:11:41] Ik hoor dat Defensie fondsen heeft en dat, ik kijk even naar rechts hoor,

[2:11:50] en dat dat voor nadien nog uitgezocht moet worden door ons.

[2:11:56] De heer Van den Berg.

[2:11:58] Ja, voorzitter, dan Ton nog even over dit blokje.

[2:11:59] U bent natuurlijk de minister van Economische Zaken en Klimaat ook tegenwoordig en u zei dat wanneer er risico's zijn voor de leveringszekerheid, dat het kabinet daarop zal reageren met de minister van Klimaat en Groene Groei.

[2:12:13] Maar is het niet zo dat er eigenlijk twee typen leveringzekerheid zijn?

[2:12:16] Enerzijds natuurlijk technisch, wanneer wij letterlijk en fysiek bijvoorbeeld zonder gas komen te zitten.

[2:12:22] Maar we hebben ook met de Oekraïnse energiecrisis gezien dat we niet zonder gas kwamen te zitten, maar dat de prijzen onbetaalder werden ook voor het bedrijfsleven.

[2:12:32] Soms met een prijs van drie euro per kuub aardgas.

[2:12:35] Kortom, zit er niet eigenlijk een tweede laag onder?

[2:12:38] Niet alleen leveringzekerheid fysiek,

[2:12:41] maar zeker ook wanneer het aanbod beperkt wordt, de prijzen omhoog schieten, zoals nu, en ook die hele agenda van economische zaken onder druk komt te staan.

[2:12:50] Is dat niet de manier om in te grijpen?

[2:12:52] De minister.

[2:12:55] Dank, voorzitter.

[2:12:56] Ik zet mij in voor de belangen van de industrie.

[2:12:59] En verder is het de agenda van de minister voor KGG om eigenlijk naar het aanvalsplan te komen op dit terrein.

[2:13:09] Daar werken wij natuurlijk nauwelijks samen.

[2:13:13] U kunt verder gaan.

[2:13:15] Ik stel eigenlijk omwille van de tijd voor om de...

[2:13:18] Er zijn meer vragen gesteld die bij dit blokje te bundelen zouden zijn, maar om die schriftelijk te beantwoorden.

[2:13:26] Van blokje 1 bedoelt u?

[2:13:27] Van blokje 1.

[2:13:28] Dus dat gaat over industrie en sectoren.

[2:13:31] Antwoorden niet zijn gegeven.

[2:13:32] Volgens de minister komt de minister in een brief.

[2:13:34] Zo snel mogelijk ga ik dan vanuit op terug.

[2:13:37] Daar mag u op rekenen.

[2:13:37] Dan kunt u door naar blokje 2.

[2:13:46] Zal ik dan doorgaan met het tweede thema, namelijk wetgeving en instrumenten.

[2:13:54] Want dan gaan we meer toe naar de actie die we voor ogen hebben.

[2:14:01] Eens even kijken.

[2:14:04] Ook weer in willekeurige volgorde.

[2:14:08] Mevrouw Teunissen heeft eigenlijk gevraagd naar de veiligheidsrisico's op het moment dat klimaateffecten optreden.

[2:14:19] En suggereerde of het een idee is om dat te integreren in economische veiligheidsanalyses.

[2:14:24] Ecologische veiligheid maakt onderdeel uit van het domein nationale veiligheid.

[2:14:29] Het wordt expliciet meegenomen in analyses met betrekking tot de nationale veiligheid.

[2:14:33] Het valt daarmee dus niet onder economische veiligheid, maar zeker wel onder nationale veiligheid.

[2:14:39] Dan heeft de heer Van der Lee gevraagd naar de noodzaak om de wet VIVO aan te scherpen.

[2:14:48] Dus eigenlijk met een achterliggende vraag, is die wet nou scherp genoeg?

[2:14:53] Is dat instrument nou scherp genoeg?

[2:14:58] Ik zou u willen benoemen dat het kabinet voortdurend werkt aan de verbetering van die wet VIVO.

[2:15:06] U weet ongetwijfeld dat er recent een tussentijdse evaluatie is opgeleverd, waaruit blijkt dat men kan aannemen dat die wet FIVO risico's voor de nationale veiligheid reduceert.

[2:15:18] Tegelijkertijd wordt er ook gewerkt aan een uitbreiding van de wet FIVO, naar aanleiding van de implementatie van de Foreign Direct Investment Verordening.

[2:15:25] En er worden ook additionele sensitieve technologieën onder die wet gebracht.

[2:15:30] Dat gebeurt per algemene maatregel van bestuur.

[2:15:32] En die sectoren, dat zijn de biotechnologie, AI, geavanceerde materialen en nanotechnologie, sensor- en navigatietechnologie, nucleaire technologie met medisch gebruik.

[2:15:48] En bij de aanpassingen van de Wet Vivo probeert Nederland de effecten op het investeringsklimaat beperkt te houden door in te zetten op juist die heel beperkte en nauwkeurige afbakening van sectoren en technologieën.

[2:15:58] Hier geldt dus niet meer is beter, wat ons betreft.

[2:16:04] Dan heeft mevrouw Bühler vooral aandacht gevraagd voor de economische veiligheid van het MKB.

[2:16:11] Want ik onderken, zeker sluit ook aan bij de opmerking van mevrouw Walratsch over het feit dat het MKB gewoon soms wat ander soort steun nodig heeft, maar wel degelijk ook weerbaar moet zijn.

[2:16:25] Want inderdaad heeft zo'n eerste onderzoek wat onlangs is gedaan gewoon aangetoond dat het MKB

[2:16:30] nog onvoldoende beschermd is tegen economische veiligheidsdreigingen.

[2:16:35] En dat daar ook vooral geldt dat zij toegang moeten hebben tot eenvoudige instrumenten die praktisch toepasbaar zijn, daar eigenlijk even geholpen moeten worden om in actie te komen.

[2:16:45] Ook dit onderschrijf ik weer vanuit mijn eigen ervaring.

[2:16:49] Het feit dat informatie beschikbaar is, wil nog niet zeggen dat het gebruikt kan worden.

[2:16:53] Daar heeft u ook erg op gedoeld.

[2:16:56] Het ondernemersloket Economische Veiligheid bestaat al twee jaar.

[2:17:00] is een aanspreekpunt.

[2:17:01] Ik weet dat u zich zorgen maakt over of dat wel actief genoeg het werk doet.

[2:17:07] In ieder geval is er al een campagne gestart.

[2:17:11] Bescherm wat je sterk maakt.

[2:17:15] Dat is gericht om ondernemers bewust te maken van risico's, maar ook om heel toepasbaar

[2:17:20] informatietips en tools aan te reiken.

[2:17:23] Een website is er in het leven geroepen en in het komende jaar vind ik het belangrijk om ook extra stappen hierop te zetten.

[2:17:30] Dus we onderzoeken de mogelijkheid om ondernemers, of we onderzoeken de mogelijkheid van een subsidie om ondernemers te helpen om concrete maatregelen te treffen.

[2:17:41] maatregelen die zich richten op die economische veiligheid.

[2:17:44] We zetten die campagne voort, gaan dat ook op allerlei manieren proberen te doen, door podcasts en artikelen te maken, door aandacht te geven aan

[2:17:52] Thema's zoals die toeleveringsketens, maar ook personeelsbeleid bijvoorbeeld.

[2:17:56] En we scherpen de tools verder aan.

[2:17:59] Iedere keer met als doel om ze nog beter aan te laten sluiten bij de praktijk van die ondernemers.

[2:18:05] Brancheorganisaties hebben daar natuurlijk ook een rol in te spelen.

[2:18:09] Andere netwerkpartners.

[2:18:12] Eigenlijk alles wat erop gericht is om effectief te zijn.

[2:18:15] Uiteindelijk ben ik niet tevreden als we alleen veel hebben gedaan, maar als daarin het effect is dat die ondernemers ook echt beschermd zijn.

[2:18:24] Dank je wel en ook dank aan de minister voor deze beantwoording en ook fijn om te horen inderdaad ik ken het loket en ik ken ook vele van de van de initiatieven die de minister hier noemt de vraag die ik natuurlijk had was die ging ook over het akkoord

[2:18:39] verspreiden van het mooie handboek en handreiking zoals we het zelf noemen.

[2:18:44] Juist ook omdat uit die nulmeting blijkt dat die bedrijven dus de bestaande initiatieven niet goed weten te vinden.

[2:18:53] Dus het vraagt denk ik ook iets van ons en van het Rijk en van de overheid om de bedrijven die handreiking aan te bieden.

[2:19:00] Er staan namelijk echt hele concrete tools en tips in hoe we als bedrijven ons weerbaar moeten maken

[2:19:08] op het moment dat dat ook nodig is.

[2:19:12] Dus dat is echt de extra stap die we hier zetten, ook naar het Zweedse model.

[2:19:16] Zoals ik aangaf, daar is gewoon bij 130.000 bedrijven de folder op de mat gevallen.

[2:19:22] Dus ik vraag me af waarom we dat dan niet op die manier ook hier zouden kunnen doen.

[2:19:27] De minister.

[2:19:28] Dank u voorzitter.

[2:19:31] Ik ben heel blij met de concrete suggesties die hierover gedaan worden, mevrouw Wilhart.

[2:19:36] Ik zal hier zeker ook de samenwerking met WNO-NCB bijvoorbeeld ook weer verder in zoeken, maar absoluut ben ik erop gericht om de effectiviteit te bereiken van alles wat er beschikbaar is.

[2:19:47] Meneer Prickaerts heeft aandacht gevraagd voor het feit hoe we voorkomen dat door extra nationale eisen juist de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsland onderuit halen.

[2:20:02] En hij vraagt mijn reflectie hierop.

[2:20:07] Nou, dat is zeker iets wat ook mijn aandacht heeft over hoe we het fenomeen van die nationale koppen goed in toon houden.

[2:20:18] Dat is ook iets waar in het coalitieakkoord zelfs aandacht voor is.

[2:20:23] Dus wij zijn er op gericht om bij de omzetting van Europese regelgeving...

[2:20:31] Dus eigenlijk twee kanten op.

[2:20:37] Wij hechten allereerst aan om onnodige regels te schrappen.

[2:20:41] Dat beheersen van die regeldruk.

[2:20:43] Daarin loopt al een programma op waar mijn voorganger mee gestart is.

[2:20:46] Dat ga ik zeker voortzetten en richten op juist dit soort fenomenen.

[2:20:51] En ja, tegelijkertijd, het kan wel nodig blijven om nieuwe regelgeving te ontwikkelen op terreinen waarin de Europese regelgeving onvoldoende is.

[2:21:04] Maar u mag er echt mij op aan blijven spreken dat ik dat alleen doe als dat echt nodig is en ook proportioneel is.

[2:21:13] Ja, wij gaan elkaar hierop zeker blijven ontmoeten.

[2:21:20] Even kijken, dan mevrouw Wilhatch heeft een opmerking gemaakt over de grote bedrijven met sensitieve technologie die aan de slag zijn gegaan zelf met awareness en hoe wij daar in een proactievere en structurele rol kunnen spelen.

[2:21:36] vanuit de overheid, eigenlijk met een analogie naar de NCSC.

[2:21:43] Nou, dat NCSC, National Cyber Security Center, is inderdaad een succesvol voorbeeld van een centrale organisatie waarin die informatievoorziening, advies en incident response

[2:21:56] goed gecombineerd worden.

[2:22:00] Tegelijkertijd is dat NCSC, ook een Europese cybersecurity, voert eigenlijk ook iets uit wat de Europese regelgeving daarin vereist.

[2:22:13] Bijvoorbeeld voor crisismanagement.

[2:22:15] Dus het model is niet één op één toepasbaar voor het onderwerp waar we het hier over hebben.

[2:22:21] Tegelijkertijd ben ik er in algemene zin enorm op uit om te leren van de dingen die werken om te kijken waar ik ze naar me toe kan halen.

[2:22:30] Dus dat geldt ook bijvoorbeeld voor het Digital Trust Center.

[2:22:34] Dat is ingericht voor cyberveiligheid voor het MKB.

[2:22:37] Dus u mag mij erop blijven aanspreken dat ervaringen en lessen goed gebruikt worden voor het kijken hoe we verder doorzetten op deze bedoeling.

[2:22:48] Dat gaan we ook brengen via ondernemers op campuses en zo, deze kennis.

[2:22:54] Dan, ook door u, ik moet via de voorzitter spreken, dat is nog wat onwennig voor mij, excuse, de stresstests.

[2:23:09] wordt aan mij gevraagd of ik kan toezeggen dat die eerste stresstests dit jaar nog uitgevoerd gaan worden.

[2:23:16] Nou, dat is een doorlopend proces waarin we iedere keer kijken waar die grootste afhankelijkheidsrelaties zitten.

[2:23:25] Die taskforce waar ik al eerder aan refereerde.

[2:23:28] Interdepartementaal werkt die tas voor strategische afhankelijkheden.

[2:23:31] Die speelt daarin een belangrijke rol.

[2:23:33] Er zijn de laatste tijd al vertrouwelijke risicoanalyses uitgevoerd.

[2:23:37] Die hebben ertoe geleid dat er allerlei handelingsopties in beeld gebracht worden.

[2:23:41] Die stresstests zijn daar eigenlijk een onderdeel van.

[2:23:44] En zoals ook in het Solfinity-debat afgesproken, gaan we actief aan de slag met de motie.

[2:23:49] Zoals die vanuit GroenLinks, de PvdA, is ingediend tijdens dat Solfinity-debat.

[2:23:54] Die verzoekt namelijk om binnen ministerisch stresstest uit te voeren

[2:23:58] op gebied van clouddiensten.

[2:24:00] En we streven ernaar om deze zo snel mogelijk te kunnen starten.

[2:24:04] En er staat hier ook, om dan ook informatie te kunnen geven op hoe we dat precies gaan doen.

[2:24:11] Ik dacht dat we ook een timing hiervoor hadden.

[2:24:13] Voor de zomer, alleen vertrouwelijk.

[2:24:15] Voor de zomer, kijk, dat had ik goed onthouden.

[2:24:17] Het gaat om vertrouwelijke informatie, dus dat wordt een uitnodiging aan u.

[2:24:24] Dan heeft mevrouw Bühler gevraagd of ik wat in zou kunnen gaan over verdere informatie aan de Kamer over de uitwerking van de nationale investeringsinstelling.

[2:24:37] Eigenlijk concrete mijlpalen.

[2:24:39] U vraagt om snelheid in de uitvoering.

[2:24:41] Ik steun die intentie in ieder geval van harte.

[2:24:46] De belangrijkste keuze en dus ook de mijlpaal is nu om te kiezen wat dan die vormgeving en inrichting precies gaat zijn van die NII.

[2:24:55] Dat wordt op dit moment uitgewerkt samen met collega's van Financiën en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

[2:25:03] En via een voorziende kamerbrief over Durfkapitaal... of in een kamerbrief over de Nationale Investeringsinstelling specifiek... wordt u voor de zomer over de eerste mijlpalen geïnformeerd.

[2:25:15] Trouwens, het is niet zo dat er op dit moment daarom niets gebeurt.

[2:25:19] Want we zetten door met de reeds bestaande instanties.

[2:25:22] Dat is dan InvestNL en Invest International.

[2:25:26] Ja, die worden ook geïntegreerd in de nieuwe in te zetten instelling.

[2:25:33] Ik stel voor dat we heel even dit blokje afmaken en dat we daarna de interrupties kunnen doen, oké?

[2:25:37] Dus als u dit blokje gewoon afrondt, dan kunnen we daarna de vragen.

[2:25:40] Dank, voorzitter, want ik ben ook aan mijn laatste onderwerp en dat gaat over de maritieme maakindustrie.

[2:25:46] Nou heb ik daar net ook al wat over gezegd, dus ik moet even kijken... Nou, ik zeg anders nog een keer toe dat we kijken naar hoe we dat door kunnen zetten, niet de vraag of, maar hoe, en dat we ook kijken naar de middelen.

[2:25:58] De Kamer wordt hierover in 2026 geïnformeerd.

[2:26:03] Twee keer dezelfde toezegging.

[2:26:06] Meneer Van der Berg, u was als eerst met de vraag.

[2:26:09] Dat was meer even een punt van orde eigenlijk, want ik hoorde de minister spreken over de briefing en dan in het kader van de stresstest en Solfinity.

[2:26:17] Zou de minister daar ook de Commissie Digitale Zaken bij willen uitnodigen?

[2:26:21] Dat was meer even het punt.

[2:26:25] Ja, dat is een vraag aan de commissie en dat zullen wij meenemen, oké?

[2:26:32] De heer Van der Lee.

[2:26:34] Ja, toch even over de Nederlandse investeringsinstelling.

[2:26:36] Ik had daar ook wat opmerkingen over gemaakt en met name een zorg uit die ook aan het bod kwam tijdens de rondetafelsessie die we met de commissie al hebben gehad.

[2:26:45] Waar eigenlijk de gevleugelde zin werd uitgesproken.

[2:26:49] Je kunt niet marktconform marktfalen opheffen.

[2:26:53] En dat ging over het punt dat, ja, dit gaat alleen maar iets additioneels doen ten opzichte van private partijen, ja, als een deel van de risico's bij de overheid belanden, linksom of rechtsom.

[2:27:06] En als dan de volledige investering, omdat het dan niet saldo relevant is, zeg maar, marktconform moet worden ingezet, hebben we een probleem met elkaar.

[2:27:15] En ik hoop dat de minister zich dat realiseert en dat op dit punt een beweging gaat

[2:27:22] inleiden, zodat we ook straks wat hebben aan die instelling.

[2:27:26] De minister.

[2:27:29] Dank, voorzitter.

[2:27:29] En het is goed dat meneer Van der Lee mij nog even deze opmerking weer in herinnering brengt.

[2:27:34] Ik heb hem goed gehoord, ook hiervoor.

[2:27:36] En inderdaad is dit iets wat ik belangrijk vind.

[2:27:38] Dit wordt serieus meegenomen in ook voor de zomer in het bepalen van de scope.

[2:27:43] Dank u wel.

[2:27:46] Mevrouw Teunissen.

[2:27:50] Voorzitter, met het risico dat dit toch in de schriftelijke beantwoording terugkomt, maar toch nog even een vraag over de grondstoffen, ook naar aanleiding van het onderzoek wat nu een paar keer voorbij is gekomen van TU Delft, dat grondstofvermindering ook kan bijdragen aan geopolitieke onafhankelijkheid.

[2:28:08] Daarbij heb ik dus gevraagd of de minister mogelijkheden ziet om binnen de grondstoffenstrategie en ook in het kader van de uitvoering van de Raw Materials Act om in te zetten op die grondstoffenvermindering.

[2:28:22] Blokje drie is grondstoffen.

[2:28:24] Dus ik vermoed dat die beantwoording daarop komt.

[2:28:26] We zijn nog niet aan het einde van blokje 2, nog niet aan het einde van blokje 3.

[2:28:31] Dus daarmee zijn we ook... Alle interrupties verdwijnen nu.

[2:28:33] En dan verzoek ik de minister door te gaan naar blokje 3.

[2:28:35] En dan doen we ook gewoon alle vragen aan het einde van blokje 3, oké?

[2:28:39] Fantastisch dat er bruggetjes gemaakt worden door de commissie zelf.

[2:28:43] Ja, heerlijk.

[2:28:45] Grondstoffen, inderdaad mijn laatste thema.

[2:28:48] Ik pak dan eerst even de informatie erbij die misschien ingaat op uw behoefte of op de behoefte van mevrouw Teunissen, ik zal via de voorzitter spreken.

[2:28:57] Even kijken.

[2:29:00] Is de minister bereid om in te zetten op een integraal plan waarin we energie onafhankelijk worden en hoe staat het met de uitvoering van de motie afhankelijkheid energie?

[2:29:07] Die gaat wat meer over energie en is minder op grondstoffen gericht.

[2:29:12] Daar moet ik in de tweede termijn even op terugkomen.

[2:29:19] Om op die energievraag dan nog even in te gaan.

[2:29:24] Er wordt momenteel gewerkt aan de uitvoering van de motie.

[2:29:29] Het blijft van belang om in Nederland een diverse mix van energieimport te hebben voor vragen over maatregelen die vanuit het ministerie van KGG worden genomen.

[2:29:39] om die energie-onafhankelijkheid te bereiken.

[2:29:42] Daar verwijs ik u graag door naar dat debat waar ik het net ook al over had, op donderdag 5 maart, morgen dus.

[2:29:48] Dan de inbreng die er is gedaan over de Critical Raw Materials Act, zowel van mevrouw Bühler als door de heer Prickaert.

[2:30:00] Ja, die ambities uit die Critical Raw Materials Act, die vind ik ontzettend belangrijk.

[2:30:06] Die helpen namelijk om onze leveringszekerheid te versterken.

[2:30:09] Dus nationaal ga ik erop inzetten om strategische projecten sneller door die ontwikkelfase heen te helpen.

[2:30:16] Met concrete ondersteuning op business development vanuit de overheid.

[2:30:22] En ik ga graag in op het voorstel om uw kamer voor de zomer te informeren.

[2:30:28] Wel rekening houdend met bedrijfsgevoelige informatie die daarin kan zitten.

[2:30:31] Vertrouwelijkheid die daarbij soms speelt.

[2:30:34] Maar dat ga ik zeker voor de zomer op terugkomen.

[2:30:38] En dan de laatste in dit blokje, of nou, nog niet helemaal de laatste.

[2:30:45] De heer Vlag vroeg hoe het staat of die structurele en voldoende financiering voor het NMO wel geborgd is.

[2:30:53] Past natuurlijk ook bij het amendement wat u daar zelf voor ingebracht heeft en waar u al

[2:30:59] extra support voor heeft opgeroepen.

[2:31:04] Inderdaad is het zo dat de middelen grotendeels vanuit mijn ministerie beschikbaar worden gesteld en vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken.

[2:31:16] Die lopen nu tot

[2:31:17] tot en met dit jaar, tot en met 2026.

[2:31:21] Op dit moment zijn die middelen voldoende voor de huidige activiteiten en taken.

[2:31:26] En op dit moment kijkt ook mijn ministerie in overleg met de andere betrokken ministeries naar de structurele financiering voor na 2026.

[2:31:33] Het oordeel over het amendement is aan de Kamer gelaten.

[2:31:38] Het gaat over of er een miljoen extra beschikbaar gesteld zou moeten worden.

[2:31:41] En ik ben nieuwsgierig naar wat de uitkomst van de stemming daarover is op 15 maart.

[2:31:48] Oh, voorzitter.

[2:31:50] Misschien kan ik mevrouw Teunissen nog iets beter bedienen op haar vraag over de nationale grondstoffenstrategie.

[2:31:57] Want u heeft eigenlijk gevraagd om een reductie van gebruik van grondstoffen.

[2:32:03] Ook dit spreekt mij overigens ook vanuit mijn oude werkveld heel erg aan om zeker ook te kijken naar het gebruiken van minder voordat je alleen kijkt op het verduurzame.

[2:32:15] Circulariteit, inclusief het terugbrengen van gebruik van grondstoffen, is onderdeel van de nationale grondstoffenstrategie.

[2:32:22] Dus u mag mij eraan houden dat ik daarop blijf inzetten, samen met mijn collega van Klimaat en Groene Groei.

[2:32:30] En dan een laatste die ik hier voorgelegd heb is een reactie op een inbreng van mevrouw Martens en dat gaat over het Nederlands aandeel in de CRMA doelen.

[2:32:45] Eigenlijk de vraag liggen we op schema en gaan we dus wel daadwerkelijk bijdragen daarmee.

[2:32:52] onderstreept mevrouw Martens hoezeer dat van belang is en dat ben ik geheel eens.

[2:32:57] Er is een mooi fundament gelegd in de afgelopen jaren op die leveringszekerheid van kritieke grondstoffen en materialen.

[2:33:05] Bijvoorbeeld door dat NMO waar meneer Vlag zo steun voor vraagt.

[2:33:12] En dat NMO is gericht te helpen in kaart brengen van kwetsbaarheden in waardeketens waarop de overheid ook verder kan handelen.

[2:33:19] Het faciliteren van potentiële kritieke grondstoffenprojecten, bijvoorbeeld door de inrichting van een one-stop-shop.

[2:33:26] een vergunningverlening bij RVO en twee nationale pilots met de industrie voor uitwerking van voorraadvorming.

[2:33:32] Mijn inzet nu is vooral gericht op focus en uitvoeringskracht.

[2:33:37] Dus prioriteit aanbrengen lijkt mij nuttig daarin.

[2:33:41] Die prioriteit is nu gekozen voor permanente magneten, voor batterijen en voor defensiematerieel.

[2:33:49] Dat ligt overigens ook helemaal in lijn met het Europese Resource You pakket.

[2:33:58] Dat was blokje drie en dan draaien we het grove draaitje af.

[2:34:01] Mevrouw Teunissen, mevrouw Martens, mevrouw Warts, de heer van den Berg, meneer Prikaats nog of niet meer, dat weten we zometeen.

[2:34:07] Mevrouw Teunissen.

[2:34:09] Laten we het een beetje kort houden, omwille van de tijd.

[2:34:11] Zeker.

[2:34:11] Dank, voorzitter.

[2:34:12] Heel fijn dat de minister inzet op vermindering van grondstoffen.

[2:34:15] We zien alleen in de plannen en de grondstofstrategie nog geen concrete stappen daartoe, terwijl we wel zien dat de handelsverdragen worden afgesloten om kritieke grondstoffen veilig te stillen.

[2:34:25] Dus mijn vraag is, ziet zij misschien mogelijkheden om te onderzoeken over reparatiewetgeving en langere garantieperiodes, of die zouden kunnen bijdragen aan de uitvoering van die Critical Role Materials Act?

[2:34:39] Minister?

[2:34:42] Voor mij hangt dit sterk samen met het onderwerp circulariteit.

[2:34:47] Circular economie is zoals u weet belegd bij mijn collega bij KGG.

[2:34:53] Ik zou hier nog wel wat preciezer op in willen gaan in de tweede termijn.

[2:34:58] Mevrouw Martens?

[2:34:59] Ja, dank voorzitter voor de beantwoording.

[2:35:02] Even met een schuin oog naar de voorzitter.

[2:35:04] Is het ook een soort van veeg rondje met de punten die we nog niet hebben behandeld?

[2:35:07] Want dan bundel ik mijn openstaande... Sorry, nog één keer.

[2:35:13] Ik heb nog een vraag over de Critical Rural Materials Act.

[2:35:17] De minister gaf een prachtig lang antwoord over wat we allemaal doen, maar ik had een hele simpele vraag en dat was eigenlijk of we op schema liggen.

[2:35:25] Dus ik hoop dat ik daar nog antwoord op zou kunnen krijgen of hoe zij ons daarvan op de hoogte kan houden.

[2:35:30] Mijn andere vraag aan de voorzitter was, is dit ook het veeggrondje, dus het moment om openstaande vragen nog een keer op tafel te leggen voor de tweede termijn van de minister?

[2:35:38] Ik denk dat het zometeen handig is als de minister ons een klein beetje duidelijkheid gaat geven wat ze straks schriftelijk gaat beantwoorden en wat ze zometeen nog van haar kunnen verwachten in de tweede termijn.

[2:35:47] Dus als de minister eerst de eerste vraag van mevrouw Martens wil beantwoorden en daarna ook misschien alvast de tweede, wat kunnen wij zometeen nog in de tweede termijn verwachten en wat schriftelijk en dan geven we even ruimte voor zometeen nog een vraag.

[2:35:59] Is dat goed?

[2:35:59] Ik zal u de microfoon uit willen zetten.

[2:36:03] Dank, voorzitter, en dank, mevrouw Martens, voor het herhalen van de precieze vraag.

[2:36:08] Hoe meer die herhaald wordt, hoe nieuwsgieriger ikzelf ook word naar het precieze antwoord.

[2:36:13] Ik zal hier nog op terugkomen in de tweede termijn.

[2:36:17] En u vraagt mij dan gelijk of ik onderscheid kan maken tussen de dingen die dus inderdaad nu openstaan voor die tweede termijn, wat mij betreft, en wat daarmee ook rest voor de geschriftelijke beantwoording.

[2:36:27] Even kijken of wij daar een overzicht van hebben van de tweede termijn.

[2:36:45] Excuus, ik heb het niet meegeschreven, dus ik kan niet de thema's benoemen.

[2:36:50] Ik heb ze hardop genoemd, maar in ieder geval de thema's die ik niet al genoemd heb, waar ik op terug ga komen, dat is mijn suggestie om die allemaal terug te laten komen in een schriftelijke reactie.

[2:37:00] Dus dat betekent dat de minister heeft straks gezegd... ...ik kom bepaalde dingen in de tweede termijn terug... ...en wat daar dus niet onder zit, zal ze schriftelijk op terugkomen.

[2:37:09] Ik snap wel dat het enigszins verwarrend is voor de leden van de commissie.

[2:37:11] Mevrouw Martens heeft nog ruimte voor een vraag... ...dus als u die nog heeft, kunt u die uiteraard stellen... ...maar ik vermoed dat de minister daar in het schriftelijke op terug gaat komen.

[2:37:21] U laten we zitten.

[2:37:22] Mevrouw Walhartjes.

[2:37:24] Dank, voorzitter.

[2:37:24] En ook als de beantwoording op deze vraag schriftelijk komt, is dat helemaal oké.

[2:37:29] Want mijn vraag gaat ook over de grondstofprojecten, want er zijn best wat innovatieve bedrijven die circulaire grondstofprojecten opzetten.

[2:37:38] Maar ik begrijp ook dat die regelmatig worden afgewezen bij bestaande financieringsinstrumenten, omdat die primair zijn ingericht op CO2 reductie.

[2:37:46] En een idee zou bijvoorbeeld zijn om strategische autonomie of leveringszekerheid daarin

[2:37:51] mee te laten wegen.

[2:37:52] Dus een vraag van mij is, zou het een idee zijn om bij die financieringsinstrumenten juist strategische autonomie expliciet als beoordelingscriterium op te nemen?

[2:38:03] Zodat dus ook juist die circulaire grondstofprojecten ruimte krijgen en we daarmee ook onze autonomie versterken.

[2:38:13] De minister.

[2:38:15] Voorzitter, ik vind dit een ontzettend logisch klinkende opmerking.

[2:38:19] Die wil ik zeker goed bestuderen.

[2:38:20] Dat ga ik dan ook doen met mijn collega van KGG.

[2:38:25] De heer Van den Berg, heel kort.

[2:38:27] Ja, voorzitter, ik vind het toch wel ingewikkeld, zeg maar, dat hier voor heel veel vragen ook naar de minister van Klimaat en Groene Groei wordt verwezen.

[2:38:34] Kijk, het is ten slotte zo dat dit kabinet heeft voorgesteld om het ministerie van Klimaat en Groene Groei onder EZK te plaatsen.

[2:38:41] Kijk, en ik denk dat we daarmee nogmaals de plank mislaan, want juist met het energieaspect heeft het natuurlijk raakvlak met zo'n beetje alle economische zaken waar we mee te maken hebben in deze maatschappij.

[2:38:53] En als we dat op deze manier zo gescheiden houden, dan denk ik dat er van die economische agenda helemaal niks terecht gaat komen.

[2:39:00] Dus ik denk dat, ik vind, ik wil de minister ook vragen om dat meer te integreren, zodat we beter die economische aspecten kunnen aanbrengen.

[2:39:07] En ik zou erafrondend ook aan de minister willen vragen of zij anders een brief kan sturen met de punten bijvoorbeeld op energiebeleid waar wij afhankelijk zijn van het buitenland.

[2:39:20] Op welke punten, hoe kunnen we dat strategisch beter organiseren.

[2:39:25] En ik zou er zelf ook voor blijven om daar gewoon in toe te voeren.

[2:39:30] De minister.

[2:39:33] Ik herken het enorme belang van alles wat met energie te maken heeft voor het bedrijfsleven en daarmee ook voor de portefeuille waar ik mij verantwoordelijk voor voel.

[2:39:42] Ik ben nergens erop uit om dingen af te schuiven van me, wel om mijn collega ook de kans te geven om haar eigen portefeuille goed vorm te geven.

[2:39:51] En ik wil daar altijd zelf aan blijven trekken en u ook over informeren.

[2:39:56] De heer Pikaats, kort als het kan.

[2:39:59] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:40:00] Ik begrijp dat de minister klaar is met de eerste termijn en de antwoorden.

[2:40:05] Er blijft nog één dingetje openstaan.

[2:40:07] Ik had een vraag gesteld aan de minister over de elektrificatie, hoe ondernemers moeten investeren in elektrificatie als er helemaal geen ruimte op het net is.

[2:40:15] En ik weet niet of de minister die antwoorden schriftelijk wil doen of misschien in de tweede termijn, maar het is wel een belangrijke vraag, denk ik.

[2:40:24] De minister.

[2:40:26] Dan kies ik er graag voor om in de tweede termijn daar nog even op terug te komen.

[2:40:34] Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn van de minister.

[2:40:39] Gaan we gelijk door naar de tweede termijn van de Kamer.

[2:40:44] Ik verhoor van de heer Van der Lee, die geeft het aan dat hij een tweede debat gaat aanvragen.

[2:40:48] Dus wat we kunnen doen is dat we...

[2:40:49] Maar dan kijk ik even naar de commissie, dat we verder dan van de tweede termijn van de Kamer afzien, dat we de minister tijd geven om de beantwoorden van de openstaande vragen te geven in haar tweede termijn.

[2:40:59] Maar dat is gewoon een voorstel van mij.

[2:41:01] Ik zie een aantal leden knikken, dan doen we dat.

[2:41:03] Dus dan geef ik de heer Van der Leeuwen de kans om het terminusdebat aan te vragen op officiële manier.

[2:41:10] Ja, bij deze vraag ik een twee minuten debat aan, zodat de Kamer de kans heeft om de schriftelijke antwoorden te bestuderen en eventuele moties in te dienen.

[2:41:19] Ik wil er zelf eentje rond de wet VIVO indienen, met name ook naar aanleiding van de evaluatie.

[2:41:23] Dat kondig ik alvast aan, maar dat komt dan wel in een paar weken bij de twee minuten debat.

[2:41:31] We schorsen voor vijf minuten.

[2:41:33] Dank de leden voor het meedenken.

[2:41:36] We schorsen voor vijf minuten en dan gaan we om tien voor één verder.

[2:49:35] Welkom terug bij de vaste commissie Economische Zaken, het commissiedebat Economische Veiligheid en Strategische Autonomie.

[2:49:40] We zijn aangekomen bij de tweede termijn van de minister.

[2:49:43] We hebben geen tijd meer voor interrupties, dus u kunt de vraag stellen bij het tweede debat.

[2:49:48] Het woord staat aan de minister.

[2:49:50] Dank, voorzitter.

[2:49:51] Mevrouw Martens vroeg van hoe is het nou eigenlijk precies met dat ondernemersakkoord wat eerder gesloten was.

[2:49:59] Nou, ik heb al verwezen dat er nu

[2:50:02] een keer per half jaar een overleg is met VNO-NCW, MKB, Nederland en eventueel andere stakeholders.

[2:50:08] Dat zijn de zogenaamde kathuis sessies.

[2:50:11] Ik zet vooral vanaf nu ook vol in op die taskforce om daarin acties in te brengen.

[2:50:19] Dan, mevrouw Teunissen vroeg, wordt er een integrale aanpak ontwikkeld voor de industrie?

[2:50:27] Het duidelijkste antwoord daarop is ja, die integrale aanpak wordt ontwikkeld en de regie daarvoor ligt bij mij.

[2:50:34] Dan heeft mevrouw Martens gevraagd, lopen we op schema met de doelen van de CRMA?

[2:50:40] En daarin, we kijken goed naar de voortgang op al die onderwerpen.

[2:50:45] Dat is natuurlijk een Europese doelstelling die daar gehaald moet worden.

[2:50:48] over onze bijdrage eraan, informeer ik u voor de zomer over de stand van zaken.

[2:50:53] En dan heeft meneer Prikaats gevraagd de subsidieregeling en de voorwaarden voor de IKC-ETS regeling.

[2:51:07] Ik denk dat een aantal aannames die u daarbij heeft in ieder geval niet het beeld zijn die ik heb over wat die voorwaarden zijn.

[2:51:18] Ik herken het probleem niet precies zoals u dat beschrijft.

[2:51:22] Misschien is dat anders iets waar we nog een verdere verdieping op moeten ingaan.

[2:51:26] En dan heeft meneer Van den Berg ook een aanname over het feit dat de tegemoetkoming in de elektrische tijdsprijs pas vanaf 2028 gaat lopen.

[2:51:39] En dat er geen geld voor zou zijn gereserveerd.

[2:51:42] Dat is in mijn beleving wel zo.

[2:51:46] Dat is gereserveerd voor de energieenvelop van 2028 tot 2035.

[2:51:53] Zit in de bijlage van het coalitieakkoord.

[2:51:56] Even veel verdere verdiepende vragen zou ik willen doorverwijzen naar het ministerie van KGG.

[2:52:02] Nee, niet het ministerie van, de minister van KGG.

[2:52:04] En dan mijn laatste opmerking.

[2:52:07] Even kijken, die gaat over de taskforce.

[2:52:13] Hoe dat nou precies gaat lopen.

[2:52:17] Want u heeft aan mij gemerkt, ik zet volop in op die taskforce.

[2:52:20] Dat is eigenlijk wat ik voel als wat mijn grote middel gaat zijn om actiegericht aan de slag te gaan.

[2:52:24] Is er echt op gericht om doorbraken te willen halen?

[2:52:27] Misschien heb ik onterecht de suggestie gewekt alsof de minister-president dat voor gaat zitten.

[2:52:31] Dat is niet de bedoeling.

[2:52:33] Ik ben de coördinerend minister en we willen daar heel actiegericht aan de slag.

[2:52:41] Het lijkt mij goed om voor de zomer te rapporteren over de voortgang in die taskforce.

[2:52:46] Ik heb de hoop en verwachting dat ik hiermee eigenlijk alles wat nog open stond behandeld heb.

[2:52:51] Ik denk daar ook dat er niet meer iets open staat voor schriftelijke beantwoording.

[2:52:54] Ik ben overigens wel voornemens om heel snel binnen een paar weken nog een brief te sturen met daarin eigenlijk de totale aanpak voor economische veiligheid.

[2:53:04] Dank, voorzitter.

[2:53:06] Ik begrijp de minister goed dat ze nu zegt dat er geen vragen meer open staan voor schriftelijke beantwoording.

[2:53:11] Dan kijk ik wel even naar de commissie of ze het daar mee eens zijn.

[2:53:17] Want volgens mij is dat niet het geval, hè?

[2:53:19] Nee, hè?

[2:53:19] Dus ik stel voor dat de minister en dan nog even goed het debat gaat terugluisteren, de overstaande vragen dan nog alsnog gaat beantwoorden, zodat de commissie deze vragen beantwoord krijgt via een brief.

[2:53:34] En dan ga ik ook meteen door naar de toezeggingen die zijn gedaan.

[2:53:38] De minister zegt toe in de stukken meer in te gaan op de coördinaties, de verschillende instrumenten en de andere onderbouwing van keuzes.

[2:53:45] Er komt voor de zomer meer duidelijkheid over het Nationaal Agentschap Disruptieve Innovatie.

[2:53:52] In de loop van 2026 wordt de Kamer geïnformeerd over de evaluatie van de maritieme en de maakindustrie.

[2:53:58] Dat is van de heer Vlag.

[2:54:00] En de Kamer wordt voor de zomer geïnformeerd over de Nationale Investeringsinstelling.

[2:54:05] Er is een twee-minuten-debat aangevraagd door de heer Van der Lee en ik stel voor dat de minister, wat ook een toezegging, de resterende vragen beantwoordt voor het twee-minuten-debat, maar dat lijkt me ook niet meer dan gebruikelijk.

[2:54:16] Heb ik hiermee, en ik kijk even naar de leden van de commissie, alle toezeggingen aanvuldaan?

[2:54:22] Dat is de knik in ja.

[2:54:25] Oh, sorry, mevrouw Bühler.

[2:54:27] Ja, ik twijfel nog even of ik die toezegging heb gehoord rondom de Raw Materials Act.

[2:54:34] De grondstoffen, dat zou ook nog voor de zomer worden...

[2:54:39] We zouden informatie krijgen, ja.

[2:54:42] Dat is heel correct.

[2:54:43] Oké, dat is een aparte toezegging, dat noteren wij deze toezegging ook nog.

[2:54:46] Daarmee zijn we aan het einde gekomen van dit commissiedebat.

[2:54:51] De minister heeft haar vuurdoop gehad.

[2:54:54] Ik dank de leden ook voor de coulance richting de voorzitter en richting de minister.

[2:54:59] En hierbij sluit ik de vergadering.