Waterstof, groen gas en andere energiedragers

[0:00:00] Van harte welkom aan de minister Van Veldhoven en aan de Kamerleden.

[0:00:05] We hebben vandaag tot 7 uur en een spreektijd van 5 minuten per partij.

[0:00:10] Ik vervang even als voorzitter.

[0:00:13] Ik wil zelf, als u klaar bent, ook nog graag het woord als woordvoerder even.

[0:00:17] En daar vervang ik mijn collega Daniel van den Berg.

[0:00:20] Dus ik stel voor dat we gewoon beginnen en dan geef ik als eerst het woord aan mevrouw Van Oosterhout van GroenLinks PvdA.

[0:00:26] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:27] En fijn om dit commissie-debat te voeren met onze nieuwe minister.

[0:00:33] Wij vinden het heel fijn dat deze minister stappen wil gaan zetten op de energietransitie en de verdere uitbouw van alternatieven.

[0:00:38] En ik denk dat we elkaar zeker daarop kunnen vinden en dat we daarin partners zullen zijn.

[0:00:42] In algemene zin zijn wij als fractie wel benieuwd als minister van D66-huizen hoe deze minister aankijkt naar het

[0:00:47] Aankijk tegen het klimaat- en energiebeleid en hoe deze minister de energietransitie nog verder wil gaan versnellen.

[0:00:52] We zien natuurlijk allemaal dat we nog steeds erg ver afstaan van de doel in 2030.

[0:00:56] Dus hoe denkt deze minister deze tocht te kunnen gaan halen?

[0:00:59] En als het aan mijn fractie ligt, moet het klimaatbeleid niet alleen groener, maar ook een stuk socialer.

[0:01:03] Dus ik ben ook benieuwd welke kansen de minister ziet op dat vlak.

[0:01:06] En dat is ook relevant in het kader van de crisis in Iran en de blokkade van de straat van Hormuz.

[0:01:11] Ik denk dat we daar morgen uitgebreid met elkaar verder over zullen debatteren, maar toch heel kort daar even over.

[0:01:16] Ik las dat de minister zegt dat we ons geen zorgen moeten maken, maar dat lijkt me gezien de situatie iets te kort door de bocht.

[0:01:24] Dat lijkt de minister-president overigens ook te vinden, want gisteren zei de heer Jetten in Brussel nog dat er nationale maatregelen worden voorbereid voor als dat nodig is.

[0:01:32] Is de minister met ons eens dat dit vraagt om veel meer voorbereiding?

[0:01:35] En kan de minister ons vertellen met welke voorbereiding zij bezig is?

[0:01:39] En is de minister met ons eens dat deze geopolitieke crisis nogmaals het belang benadrukt van het versnellen van de transitie weg van fossiel?

[0:01:46] En dan over op waterstof.

[0:01:48] Dan laat ik beginnen met zeggen dat we ook nu weer zien dat Nederland versneld moet verduurzamen en vooral ook moet elektrificeren.

[0:01:53] Groene waterstof is een essentieel onderdeel van de nieuwe energieintensieve industrie.

[0:01:57] En daarom zijn we erg blij met de grootschalige inzet van wind op zee in het coalitieakkoord.

[0:02:02] Maar waterstof is ook prijzig en daarom laat het waar het kan en gebruik het waar het moet.

[0:02:07] Een belangrijk extra argument van groene waterstof is dat we ons ook minder afhankelijk maken van landen als de VS en Rusland.

[0:02:13] Geopolitiek gezien is blauwe waterstof een naïeve tussenoplossing en wij willen publiek geld daarom focussen op groene waterstof.

[0:02:20] Ik ben dan ook erg benieuwd hoe de minister kijkt naar de rol van waterstof in onze economie en of zij elektrificatie ook als eerste oplossing ziet.

[0:02:27] En of deze minister ook onze focus deelt op groene waterstof.

[0:02:32] Wij zijn dus voor meer groene waterstof, ook in lijn met de Europese afspraken die we daarover hebben gemaakt.

[0:02:37] We kennen allemaal de doelen van RET 3, maar Nederland koerst nu op 15% in 2030 en niet op 42% en dat is toch wel echt een enorm gat.

[0:02:46] Welke plannen heeft de minister om dit gat te gaan dichten?

[0:02:50] Uw eigen ambtenaren geven daarin twee smaken.

[0:02:52] Enerzijds de jaarverplichting voor de industrie ophogen, dus normeren.

[0:02:56] Of vraag subsidies fors verhogen.

[0:02:58] Welke weg gaat het worden, vraag ik aan de minister.

[0:03:00] En wanneer komt de minister met plannen om duidelijk te maken hoe de doelen voor 2030 en 2035 wel worden gehaald?

[0:03:07] Voor vraagbeleid is nu heel beperkt geld beschikbaar in de stuwieregeling, maar er is veel kritiek vanuit de sector dat dit nog een erg complexe regeling is.

[0:03:15] Wat gaat de minister doen om deze regeling te versterken en om de uitvoering hiervan ook makkelijker te maken?

[0:03:21] En ziet de minister misschien ook kans om lessen te leren van de Duitsers, die via de zogenaamde dubbele veilingen werken?

[0:03:27] Zou dat niet simpeler en sneller zijn?

[0:03:29] De huidige jaarverplichting voor groene waterstof uit RET 3 kon ook op kritiek rekenen, omdat het de concurrentiepositie zou schaden.

[0:03:35] Want elk land doet het namelijk op een andere manier.

[0:03:38] De discussie over RET na 2030 geeft ons de kant om vraagbeleid verderop in de keet te realiseren.

[0:03:44] Dat is ook iets waar veel van de industrie om vraagt.

[0:03:47] Gaat de minister zich inzetten voor dit nieuwe groene vraagbeleid in het kader van RET?

[0:03:51] En groene waterstof is ook een alternatief voor gas, iets wat ons ook weerbaarder zal maken als Nederland en als Europa.

[0:03:57] En daarom ben ik kritisch op de koers die de minister hier inzet.

[0:04:00] Er is geen extra geld voor groene waterstof in het coalitieakkoord, maar de SDE++ is dit jaar wel opgesteld voor blauwe waterstof.

[0:04:07] Hoe voorkomt de minister de lock-in-risico's van blauwe waterstof en ziet de minister kans om te verplichten om later nog over te stappen op groen?

[0:04:15] Fundamenteler zijn mijn vragen als het aankomt op hoe dit geld mogelijk wordt besteed.

[0:04:20] Wij denken dat het belangrijk is om te kijken naar de wedekerigheid... ...van het erg beperkte geld dat er nu beschikbaar is.

[0:04:26] Een voorbeeld is het project Age Vision.

[0:04:29] Een project voor het gebruik van restgassen... ...voor het maken van waterstof door Rotterdamse raffinaderijen.

[0:04:34] Een project van partijen als Shell, ExxonMobil en Vopak.

[0:04:37] Begrijp me niet bekeerd, helemaal prima als ze dit willen doen.

[0:04:40] En we begrijpen dat de SDE++ beschikbaar is voor de onrendabele top.

[0:04:44] Maar afgelopen week maakte bijvoorbeeld Vopak nog bekend... ...500 miljoen extra uit te keren aan aandoelhouders.

[0:04:49] om over partijen als Exxon en Shell nog maar te zwijgen.

[0:04:52] De geopolitieke onrust zal de fossiele winsten alleen maar verder doen stijgen.

[0:04:56] Zijn dit echte bedrijven die we moeten betalen om restrassen, hun eigen afval, te verduurzamen?

[0:05:02] Dus kan de minister reflecteren op het verstrekken van subsidie aan bedrijven met megawinsten door geopolitieke onrust?

[0:05:08] Ziet de minister kans om het gebruik van restgassen niet te subsidiëren, maar te normeren?

[0:05:12] En waarom verplichten we niet het duurzaam gebruik van restgassen?

[0:05:15] En kunnen we dus niet beter en restgassen normeren en meer geld beschikbaar stellen voor groene waterstof?

[0:05:20] Dank u wel.

[0:05:24] Dank u wel.

[0:05:24] Dan geef ik nu het woord aan de heer Klos van Democraten66.

[0:05:28] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:29] En ook namens de fractie van D66 heet ik de nieuwe minister welkom.

[0:05:33] Geen makkelijke klus.

[0:05:34] Ik denk wel de belangrijkste in het kabinet, zeker met wat er nu in de wereld gebeurt.

[0:05:38] We kunnen onze windmolens rood, wit en blauw gaan verven en er een nationaal project van maken om los te komen van fossiele brandstoffen.

[0:05:46] En dat is u met zoveel ervaring zeer toevertrouwd.

[0:05:49] Fijn dat u er bent.

[0:05:50] De opdracht is helder.

[0:05:52] Nederland en Europa onafhankelijk, veilig en klaar voor de toekomst maken met een economie zonder uitstoot.

[0:05:58] Zolang we grote hoeveelheden gas importeren, gaat dat niet lukken.

[0:06:01] Dat hebben we deze week pijnlijk bevestigd gekregen.

[0:06:04] Daarom elektrificeren we de economie zo snel mogelijk met schone energie van eigen bodem.

[0:06:08] Maar zelfs als we daarbij alles goed doen, is dat nog niet genoeg.

[0:06:12] We hebben ook nog iets nodig met de kracht en de kwaliteit van fossiele brandstoffen, maar dan zonder de uitstoot.

[0:06:18] We spreken daarom vandaag over die andere schakels in het energiesysteem van de toekomst, waterstof en ook groen gas.

[0:06:24] Onmisbaar, maar nu nog wel nodig gemist.

[0:06:26] Groen gas zit nog enigszins in de lift, maar wat de waterstofgeschiedenis betreft, bevinden we ons op een herkenbare plek, het dal van desillusie.

[0:06:34] Projecten worden uitgesteld of geschrapt, kosten vallen hoger uit dan gedacht en het besef groeit dat waterstof geen wondermiddel is.

[0:06:42] Moeten we dan het beltje erbij neer gaan leggen?

[0:06:44] Wij vinden van niet.

[0:06:46] Wat vaak wordt vergeten is dat Nederland al op grote schaal waterstof gebruikt.

[0:06:49] Sterker nog, wij zijn een van de grootste waterstofproducenten van de Europese Unie.

[0:06:54] Alleen gaat dat nu nog vrijwel volledig om grijze waterstof, waterstof gemaakt met aardgas.

[0:06:58] Dat is goed voor bijna een tiende van de Nederlandse uitstoot.

[0:07:02] Voorzitter, die grijze waterstof willen wij zo snel mogelijk vervangen door groene waterstof.

[0:07:06] Maar we moeten ook eerlijk zijn, die omslag kost tijd.

[0:07:09] Om nu al klimaatwinst te boeken, is het logisch om op korte termijn ook alvast CO2 af te vangen.

[0:07:14] De blauwe waterstof die dan ontstaat, mag wat D66 betreft echter slechts een beperkte en tijdelijke rol spelen.

[0:07:20] Anders maken we ons te lang afhankelijk van gas.

[0:07:22] Daarom ben ik blij dat het nieuwe kabinet blauwe waterstof alleen onder voorwaarden wil toestaan.

[0:07:28] Kan de minister schetsen hoe die voorwaarden eruitzien en hoe zij die laat aansluiten bij onze klimaatdoelen en de beweging naar strategische onafhankelijkheid?

[0:07:36] Voorzitter, ondertussen moet groene waterstof wel veel sneller van de grond gaan komen.

[0:07:40] We hebben in Europa afgesproken om in 2030 42 procent van het industriële waterstofgebruik te vergroenen.

[0:07:46] De berekeningen die ik maak, ik hoorde net 15 procent, maar volgens mij is met het huidige beleid zelfs nog erger gesteld, komen we maar op 10 procent.

[0:07:53] met het voorgenomen beleid en dat is echt veel te weinig.

[0:07:57] Dus hoe duidt de minister dan dat grote gat tussen doel en het huidige beleid?

[0:08:01] Eigenlijk dezelfde vraag die GroenLinks B van de A stelt.

[0:08:03] Welke concrete aanvullende maatregelen is zij bereid te nemen om dat gat te gaan dichten?

[0:08:08] En ook welke mogelijkheden ziet de minister om korte termijn de groene waterstofketen op te schalen?

[0:08:14] De komende jaren gaan we in Nederland gigantisch investeren in wind op zee, 40 gigawatt.

[0:08:19] Dat is cruciaal voor de productie van groene waterstof, maar onder de huidige Europese regels kunnen we de gesubsidieerde windstroom niet gebruiken.

[0:08:25] En met Contract for Difference is onze windstroom gesubsidieerd.

[0:08:28] Kan de minister toelichten hoe ze daarmee om wil gaan?

[0:08:33] Hoe meer windparken op zee we bouwen, hoe verder van land we komen.

[0:08:37] Dan wordt het ook straks logischer om ter plekke op zee groene waterstof te gaan maken.

[0:08:43] Nederland is al volop bezig om deze techniek te verfijnen.

[0:08:46] Helaas heeft het vorige kabinet de kennisontwikkeling op pauze gezet.

[0:08:49] Is de nieuwe minister bereid een deel van het gereserveerde budget alsnog in te zetten om de continuïteit van kennis en capaciteit te waarborgen en latere vertraging en hogere kosten te voorkomen?

[0:09:00] En dan, voorzitter, tot slot.

[0:09:01] Afgelopen maandag was ik in Alkmaar bij de vergister voor groeigas van Engie.

[0:09:07] Jeroen, de gepassioneerde Brabantse ingenieur die mij daar rondleidde, noemde het liefkozend zijn betonnen koe.

[0:09:13] Hij voedde de bacteriën die ronddansen in drie warme grote ketels met reststromen zoals aardappelschillen of, en ik kon dat goed ruiken, uiensap.

[0:09:21] Ieder uur produceert hij genoeg om een huishouden een jaar lang te verwarmen.

[0:09:25] Zulke projecten gebruiken overschotten en maken iets waar we een tekort aan hebben.

[0:09:30] Heel logisch dus.

[0:09:31] Maar ondernemers die dit heel graag willen doen, die hebben nu wel duidelijkheid nodig van de politiek.

[0:09:35] De bijmengverplichting van groen gas moet heel snel naar de Kamer gaan komen.

[0:09:38] Kan de minister een concrete update geven over de planning hiervan?

[0:09:41] En kan zij ook inzichtelijk maken welke prijsgevolgen dat zou hebben voor mensen?

[0:09:45] Wat zeker in deze tijd heel erg belangrijk is.

[0:09:47] Voorzitter, dank.

[0:09:47] Ik zie uit naar de eerste beantwoording van onze nieuwe minister.

[0:09:51] Dank u wel.

[0:09:51] Dan geef ik nu het woord aan de heer Jumelet van het ChristenDemocratische Appel.

[0:09:56] Dank u wel voorzitter.

[0:09:57] Ik sluit me aan bij de collega's als het gaat om welkom aan de nieuwe minister hier.

[0:10:02] En natuurlijk gaan we uit van een goede samenwerking.

[0:10:06] Dat zal zeker goedkomen.

[0:10:08] Voorzitter, de ontwikkeling van een sterke waterstofmarkt is cruciaal voor het verduurzamen van onze industrie, het verminderen van aardgasgebruik en het versterken van de strategische autonomie van Nederland en Europa.

[0:10:19] Waterstof kan een sleutelrol spelen, maar die rol komt alleen van de grond als de randvoorwaarden kloppen.

[0:10:24] Op dit moment remmen onzekerheid en knelpunten de opschaling.

[0:10:28] In het Financiële Dagblad vandaag ook een artikel daarover.

[0:10:32] Het CDA heeft vorig jaar een motie ingediend, de motie Bontebal, en daarin wordt de minister verzocht om een aantal obstakels weg te nemen.

[0:10:39] We zijn uiteraard nu ook benieuwd met de nieuwe minister hoe zij daarnaar kijkt en welke stappen zij wil gaan zetten om de ontwikkeling van de waterstofketen te versnellen.

[0:10:48] Voor het CDA zijn in ieder geval een aantal zaken van belang.

[0:10:52] In het coalitieakkoord, collega Kloss heeft daar net ook al aan gerefereerd, staat dat blauwe waterstof onder duidelijke voorwaarden

[0:10:58] ...een rol kan spelen in het opschalen van de Nederlandse waterstofketen.

[0:11:01] Over die voorwaarden hebben wij in ieder geval de vraag... ...om daar zo snel mogelijk duidelijkheid over te geven.

[0:11:07] Deze moeten zo worden opgesteld dat ze ontwikkeling stimuleren... ...en in ieder geval niet belemmeren.

[0:11:12] Nog een aandachtspunt, er moet wat ons betreft iets worden gedaan... ...aan de hoge nettarieven voor electrolyzers in Nederland... ...voor opzichte van de omringende landen.

[0:11:20] Dat is een onnodige belemmering voor investeringen.

[0:11:23] Hier is regie nodig om samen met de toezichthouder en sector tot een werkbare oplossing te komen.

[0:11:29] Ook de strikte Europese eisen rond om nabijheid en gelijktijdig opwek van groene waterstof beperken de marktontwikkeling wat ons betreft onnodig.

[0:11:38] Meer flexibiliteit binnen de Europese Unie en een gelijk speelveld voor waterstof uit hernieuwbare bronnen en kernenergie kunnen helpen om investeringen los te trekken.

[0:11:48] Het was even een terugblik op die motie, maar het is wel van belang denk ik om dat hier nog eens een keer te noemen.

[0:11:53] Voorzitter, een paar vragen naar aanleiding van de brieven die ook op de agenda staan vandaag.

[0:11:57] In de brief over het transportnet voor waterstof wordt geschetst dat de overgang van subsidie naar tariefregulering kan leiden tot forse tariefstijgingen.

[0:12:06] Om dit te mitigeren onderzoekt het kabinet samen met de ACM de mogelijkheid van intertemporele kostentoerekening.

[0:12:12] Welke inzichten zijn daar op dit moment al beschikbaar is dan de vraag.

[0:12:16] En wat betekenen deze inzichten voor de verdeling van de netkosten in de tijd.

[0:12:20] En voor het uiteindelijk neerslaan van die kosten.

[0:12:23] Niet onbelangrijk, zeker als het gaat om de toekomst.

[0:12:25] En we zeggen het vaker, rust de rijnetten regelmatig.

[0:12:28] Ook hier kan dat van toepassing zijn.

[0:12:30] Iederal zeker als het gaat om die investeringen.

[0:12:33] Uit de brief Voortgang Waterstofbeleid, voorzitter, we lezen over de inzet van het kabinet op vraagcreatie voor hernieuwbare waterstof via groene eindmarkten op EU-niveau.

[0:12:45] Het is goed om te lezen dat de plannen uit de Clean Industrial Deal daarbij volgens het kabinet slechts een eerste stap zijn.

[0:12:51] Dat roept wel de vraag op welke aanvullende opties de minister ziet voor het stimuleren van de vraag naar hernieuwbare waterstof en het verder creëren van markten voor schone producten.

[0:13:02] Ik ben erg benieuwd naar de inzet van de minister om groene vraagcreatie op Europees niveau te versnellen.

[0:13:08] Uit dezelfde brief, iets ook over het verduurzamen van industriële restgassen, ook dat is net genoemd, biedt de grootste CO2-reductiepotentie voor koolstofarme waterstof in de industrie.

[0:13:20] En de vraag is, kan de minister toelichten hoe zij kijkt naar het belang van koolstofarme waterstof uit restgassen?

[0:13:26] Hoe gaat zij ervoor zorgen dat projecten voor waterstof uit restgassen daadwerkelijk van de grond komen?

[0:13:32] En welke voortgang is er in die context geboekt bij de ontwikkeling van de CCS bij restgassencategorie in de SDE++?

[0:13:41] Voorzitter, dat was over waterstof.

[0:13:43] Dan nog wat over groen gas, want we hebben het over meerdere modaliteiten hier vandaag en vanmiddag.

[0:13:50] Ook groengas kan wat het CDA betreft een belangrijke rol spelen in de energietransitie.

[0:13:54] Jammer genoeg wel vaak toch als een sluitstuk gezien, maar we zien het anders.

[0:14:00] Het is inzetbaar in bestaande woningen en infrastructuur en kan daarmee juist in wijken waar een warmtenet of volledige elektrificatie lastig is, realistisch alternatief zijn voor aardgas.

[0:14:12] Maar gemeenten kunnen daar alleen op plannen als ze weten wanneer, hoeveel en waar groengas beschikbaar komt.

[0:14:18] En die duidelijkheid ontbreekt nu vaak.

[0:14:21] Zonder duidelijke keuzes en stabiel beleid blijft ook hier de groei achter.

[0:14:26] Gelukkig zijn er ook kansen om te versnellen.

[0:14:28] In 2022 heeft het CDA bijvoorbeeld al een aantal suggesties.

[0:14:34] Aanbevelingen gedaan om collectieve mestvergisting in combinatie met het strippen van stikstof meer te stimuleren.

[0:14:39] Daarnaast zou binnen de SDE++ gerichter ruimte voor groen gas kunnen worden gemaakt zodat projecten niet wegvallen in concurrentie met andere technieken.

[0:14:49] Ik noem zo in ieder geval ook twee van die eerder genoemde ideeën of aanbevelingen.

[0:14:55] Toch nog een drietal vragen dan.

[0:14:58] Hoe gaat de minister op korte termijn zorgen voor meer duidelijkheid... ...over de inzet en regionale beschikbaarheid van groengas?

[0:15:03] Als we het belangrijk vinden, is dat een toch wel wezenlijke vraag.

[0:15:06] Is zij daarbij ook bereid met provincies en gemeenten afspraken te maken... ...over regionale productiedoelen en locaties?

[0:15:15] En hoe kijkt zij naar de mogelijkheden om binnen de SDE++... ...gerichter ruimte voor groengasproductie te reserveren?

[0:15:21] En als laatste vraag, voorzitter, is de minister bereid...

[0:15:25] ...om samen met de minister van LVVN en INW en in overleg met de sector... ...een geactualiseerde integrale routekaart groen gas op te stellen.

[0:15:34] Hij is nu nog van 2020 en hij is verouderd volgens ons.

[0:15:37] En kan die ook geactualiseerd worden met een oog op 2040, 2050... ...en kan deze voor het einde van het jaar met de Kamer dan worden gedeeld.

[0:15:46] Voorzitter, tot zover.

[0:15:48] Dank u wel.

[0:15:50] Dan geef ik nu graag het woord aan mevrouw Müller van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie.

[0:15:55] Excuus, ik zie een interruptie over het hoofd van de heer Klost nog op de voorgesprekken.

[0:16:00] Dank, voorzitter, en dank voor het mooie betoog.

[0:16:03] Ik vroeg me even af, want u had het over uw visie voor blauwe waterstof, ook voor de waterstofmarkt, om die op gang te brengen.

[0:16:10] De ontwikkelingen nu in de wereld laten zien, denk ik, dat de import van aardgas iets is wat we willen voorkomen en niet willen stimuleren.

[0:16:17] Ik kan het CDA misschien reflecteren op wat de uitkomst zou zijn van als we heel veel extra blauwe waterstof zouden gaan invoegen, op juist die uitkomst dat je meer aardgas zou moeten gaan importeren en of dat al dan niet wenselijk is.

[0:16:30] Wat mij betreft niet.

[0:16:34] Voorzitter, dank voor deze vraag, heer Klos.

[0:16:37] Ik denk dat we elkaar heel snel vinden als het gaat over de rol van blauwe waterstof.

[0:16:43] Het is de opmaat naar groene waterstof, maar we weten allemaal op dit moment is dat kostbaar groene waterstof.

[0:16:50] We constateren inderdaad met elkaar dat het een tussenstap moet zijn.

[0:16:54] Dus het zal zeker niet moeten zijn dat we meer aardgas moeten gaan importeren om blauwe waterstof te maken.

[0:17:01] Het zal echt een stap moeten zijn naar groene waterstof.

[0:17:04] Dus ik denk dat dat ook voor het CDA helder is.

[0:17:06] We hebben een stappenplan richting de klimaatopgave en daar zullen we met elkaar aan moeten blijven werken.

[0:17:13] Maar op dit moment kun je met hele grote stappen proberen de stap te zetten.

[0:17:17] Dat lijkt ons op dit moment even lastig en daarom is blauwe waterstof ook een optie, denk ik, heel terecht om nu te maken op deze manier.

[0:17:23] En dan ben ik wel benieuwd naar de voorwaarden, onder welke voorwaarden dat op dit moment ook kan, voorzitter.

[0:17:29] Interruptie van mevrouw van Oosterhaar.

[0:17:31] Fijn dat we het over eens zijn dat blauwe waterstof dus een beperkte rol speelt en slechts een tussenoplossing is.

[0:17:37] Het is heel belangrijk om dus ook snel de stap te zetten naar groene waterstof.

[0:17:40] Dus ik ben heel erg benieuwd hoe het CDA die versnelling van groene waterstof dan voor zich ziet.

[0:17:44] Zit het dan vooral in normering of zit het dan vooral in subsidiering?

[0:17:48] En hoe gaan we ervoor zorgen dat we die Europese doelstellingen dan toch gaan halen als het gaat om groene waterstof?

[0:17:54] Toch even nog terug naar de nieuwe opgave als het gaat om wind op zee.

[0:18:00] Dat werd net ook even aangerefereerd.

[0:18:01] Dat is een mooie, denk ik, investering waarbij we in ieder geval zien dat we ook daarmee hernieuwbaar weer ook een goede impuls geven.

[0:18:09] Het stopcontact van Entrugger gaat ook voor het hele verhaal van de hernieuwbare energie inzetten en waar we ook met groene waterstof, denk ik, mee aan de voeten kunnen.

[0:18:18] Als het gaat om hoe we dat zien en hoe we het willen stimuleren.

[0:18:22] Ik denk dat het goed is om te constateren dat we in deze fase met elkaar constateren dat dat nog niet rendabel te maken valt in bedrijven.

[0:18:31] Dus ik denk dat het goed is om naar het instrumentarium te kijken.

[0:18:33] Ik ben vooral ook erg benieuwd naar die voorwaarden.

[0:18:36] Ik heb ook het coalitieakkoord gewoon gelezen.

[0:18:38] Ik heb ook die voorwaarden gezien.

[0:18:39] Dus ik ben erg benieuwd wat daar staat om vervolgens ook die andere stap te kunnen maken.

[0:18:43] Dus we willen er graag op inzetten.

[0:18:45] Ik denk dat het goed is dat we kijken naar normering, maar dan wel in Europees verband, want het moet wel een gelijk speelveld zijn voor ook onze bedrijven en ook voor onze samenleving, denk ik, van groot belang.

[0:18:55] Dat we niet als Nederland er een kop op zetten, maar dat we wel met elkaar kijken hoe we in Europees verband dit kunnen bevorderen, voorzitter.

[0:19:05] Dank u wel.

[0:19:05] Dan geef ik nu alsnog het woord aan mevrouw Muir.

[0:19:08] Ja, dankjewel voorzitter.

[0:19:09] En laat ik misschien beginnen met zeggen dat dit mijn eerste debat is in de Tweede Kamer.

[0:19:13] En ik ben heel erg blij dat ik dat hier mag doen, op deze mooie portefeuille.

[0:19:17] Ik neem aan te groeien en ik kijk er echt heel erg naar uit om dat met deze collega's te doen, met de bewindspersonen en met iedereen hier in de Tweede Kamer.

[0:19:25] Dus ik kijk er gewoon heel erg naar uit.

[0:19:27] Dan de inhoud.

[0:19:29] De ontwikkelingen op de gas- en oliemarkt door de situatie in Iran en ook de potentiële gevolgen van de Nederlandse huishoudens en bedrijven, die benadrukken eigenlijk nogmaals het belang voor verdere diversificatie en verduurzaming van onze energievoorziening.

[0:19:43] Aardgas stap voor stap vervangen door waterstof en groen gas maakt ons minder afhankelijk van gasimport en versterkt ook onze strategische autonomie.

[0:19:51] Door zelf duurzaam gas te produceren maken we ons immers minder afhankelijk van instabiele regio's en regimes waarvan we niet afhankelijk willen zijn.

[0:20:00] Waterstof is wat betreft de VVD dan ook onmisbaar voor de verduurzaming van industrieën die niet of nauwelijks kunnen elektrificeren en die we wel hier in Nederland willen behouden.

[0:20:09] Het kan de druk op netcongesti verlichten en het maakt het ook mogelijk om windenergie op zee te integreren in ons eigen energiesysteem.

[0:20:16] En hoewel die voordelen eigenlijk door iedereen in de waterstofketen gezien wordt, zien we ook dat de marktontwikkeling achterblijft.

[0:20:23] En om uit die kip-ei-problematiek te komen, vinden wij dat er schaal gemaakt moet worden.

[0:20:27] En wat de VVD betreft doen we dat op korte termijn door middel van koolstofarme waterstof met CO2-opslag.

[0:20:33] Dit creëert de noodzakelijke volumes, benut onze infrastructuur en zorgt ook voor investeringszekerheid.

[0:20:38] terwijl het tegelijkertijd direct emissiereductie oplevert.

[0:20:42] En welke mogelijkheden ziet de minister om op korte termijn de koolstofarme waterstof, oftewel de blauwe waterstof, op te nemen in de SDE++?

[0:20:52] Is de minister het met de VVD eens dat we dit in ieder geval zouden moeten onderzoeken?

[0:20:55] En waarom heeft het PBL dit niet eerder gedaan, terwijl dat wel in lijn is met een verzoek vanuit de Kamer naar de eerder gerefereerde motie Pontebal?

[0:21:04] Onlangs is ook bekendgemaakt dat de bouw van een grote koolstofarme waterstoffabriek in de Eemshaven niet doorgaat.

[0:21:11] We verkent het ministerie scenario's om in de regio alsnog de productie van koolstofarme waterstof aan te jagen, zodat de industrieclusies daar op waterstof aangesloten kunnen worden.

[0:21:21] Duitsland lijkt zich te willen inzetten om binnen de Europese verplichtingen voor het gebruik van groene waterstof meer ruimte voor kostarme waterstof te creëren.

[0:21:29] En is de minister bereid zich samen met Duitsland hiervoor in te spannen?

[0:21:33] En kan zij zich daarnaast ook in Europa ervoor inspannen dat groene stroom op basis van Contracts for Difference ingezet kan worden op de productie van RF&BO-waterstof, waar volgens mij D66 ook naar vroeg.

[0:21:43] Naast de stimulatie van aanbod en vraag is het ook belangrijk de infrastructuur betaalbaar te houden.

[0:21:48] De kosten voor de aanleg van het netwerk zijn fors hoger dan verwacht.

[0:21:52] De Algemene Rekenkamer geeft als aanbeveling dat er snel een keuze gemaakt moet worden over de toekomstige ontwikkeling en financiering van het waterstofnetwerk.

[0:21:59] Die aanbeveling heeft de vorige minister overgenomen.

[0:22:02] Hoe ziet dat proces en het tijdspad om tot deze keuze te komen er nu uit, vraag ik aan de minister.

[0:22:08] En dan groengas.

[0:22:10] Wat de VVD betreft is ook dit een essentieel onderdeel voor de energietransitie.

[0:22:14] Het biedt kansen voor onze agrarische sector en biedt ook een goed alternatief voor bijvoorbeeld de verduurzaming van onze historische binnensteden.

[0:22:21] Maar we zien ook dat hier ook de projecten vertragen.

[0:22:25] Dit komt door lange vergunningstrajecten, netcongesti en onzekerheid vanuit het Rijk.

[0:22:30] Wanneer kunnen we de wet die de bijmengverplichting regelt verwachten, vraag ik.

[0:22:34] Koerst het ministerie nog steeds af op de invoering van 1 januari 2027 en is dat eigenlijk nog realistisch?

[0:22:41] Voor de VVD is het een belangrijke randvoorwaarde dat de energierekening voor huishoudens niet onredelijk stijgt door de verplichting.

[0:22:49] En in hoeverre wordt dit meegenomen in de uitwerking van deze verplichting?

[0:22:53] Voorzitter, ik sluit af.

[0:22:55] De actuele geopolitieke situatie laat zien dat energiebeleid synoniem is aan veiligheidsbeleid.

[0:23:00] Elke kube groengas die we zelf opwekken en elke kilo waterstof die we hier produceren maakt ons minder kwetsbaar voor de grillen van instabiele regimes.

[0:23:08] Laten we de industrie de zekerheid geven die ze nodig heeft en ooghouden voor betaalbaarheid.

[0:23:13] Dank u wel.

[0:23:14] Dank u wel.

[0:23:15] Dan geef ik nu het woord aan de heer Vlag van de SGP.

[0:23:19] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:23:21] Er zijn verschillende manieren om naar het energiebeleid te kijken.

[0:23:24] Als je er eigenlijk geen zin in hebt, zie je overal leeuwen en beren en kom je geen steek verder.

[0:23:29] En als je goed vooruit wil komen, dan is er daadkracht nodig en vooral ook een open houding.

[0:23:33] Aan de slag dus.

[0:23:35] Maar wel met oog voor knelpunten in de praktijk.

[0:23:38] Oog voor de zorg van burgers en ondernemers die het uiteindelijk moeten doen en betalen.

[0:23:42] Oog voor een houdbaar energiesysteem.

[0:23:44] En graag wens ik de nieuwe minister deze openhouding en veel energiewijsheid en zegen toe.

[0:23:50] Voorzitter, vorige week was ik op werkbezoek bij een tuinbouwbedrijf.

[0:23:54] Het bedrijf wil samenwerken met nabijgelegen melkveebedrijven voor biogasproductie.

[0:23:59] En wat is er mooier dan groengas van Hollandse koeien in plaats van LNG uit de VS of uit Qatar?

[0:24:05] Het zorgt bij melkveebedrijven ook voor een stevige stikstofreductie.

[0:24:09] Een win-win die ondersteuning verdient.

[0:24:12] Voor meer schwung in groengasproducten is naast duidelijkheid over de bijmengverplichting ook een stikstofvrijstelling, voorrang voor een netaansluiting, een fiscale inputvrijstelling en een gerichte SDE++ steun nodig.

[0:24:24] Welke stappen gaat de minister hierin zetten?

[0:24:28] Wat betreft de tijdelijke stikstofuitstoot geldt dat dit ruimschoots wordt gecompenseerd door reductie van de stikstofuitstoot bij de aangesloten veehouderijbedrijven.

[0:24:36] Dat zou je tegen elkaar moeten kunnen wegstrepen.

[0:24:38] Gaat het kabinet daarvoor zorgen?

[0:24:41] Voor groen gas wordt in tegenstelling tot waterstofproductie en het belastingplan nog steeds dubbel betaald bij productie en gebruik.

[0:24:47] Wil de minister met haar collega van Financiën kijken naar een zogeheten inputvrijstelling?

[0:24:52] Haar voorganger zou dit bespreken en de vraag is, komt er ook actie?

[0:24:56] Glastuinbouwbedrijven lopen keihard aan tegen de bijmengverplichting en ETS2.

[0:25:00] Realiseert de minister zich dat dit voor tuinders een lastenverzwaring van tienduizenden euro's betekent, terwijl bijvoorbeeld elektrificatie strandt op de congestieproblematiek?

[0:25:11] De toegezegde compensatie is beperkt, tijdelijk en omgeven met staatssteunrisico's.

[0:25:16] Wil de minister hier nog eens goed naar kijken, samen met de sector?

[0:25:19] De Kamer heeft eerder verzocht om de sector buiten ETS2 te houden, evenals in omliggende landen.

[0:25:25] Dan naar waterstof.

[0:25:27] We zitten op een doodpunt, voor mijn gevoel.

[0:25:28] Zonder extra inzet gaat het niet op tijd vliegen.

[0:25:31] We hebben wel wat realisme nodig.

[0:25:33] Enerzijds kan de industrie niet zonder.

[0:25:35] Het zij door import van waterstofdragers, bijvoorbeeld uit zonovergote ontwikkelingslanden, of door Hollandse blauwe of groene waterstof.

[0:25:42] Tegelijkertijd moet de rol niet overschat worden.

[0:25:45] Overtollige stroom kan energetisch beter worden weggezet via bijvoorbeeld elektrische boilers.

[0:25:50] Maar we moeten wel aan de slag, want we kunnen er sowieso niet omheen.

[0:25:55] Wat is de visie van de minister op het aantakken van de industrie op het landelijke waterstofnetwerk?

[0:26:00] En worden in de hoofdstructuur T-splitsingen meegenomen om later eenvoudige regionale aftakkingen te kunnen realiseren?

[0:26:08] Komt er ruimte voor collectieve aanvragen en voor private of publieke distributienetten?

[0:26:15] Waterstof zal vooral nodig zijn voor industriële decarbonisatie, niet voor gebouwverwarming of elektriciteitsproductie.

[0:26:23] Daarbij zal geïmporteerde ammonia zo dicht mogelijk bij de industriële grootverbruikers aangeland moeten worden.

[0:26:28] Wat betekent dat voor de omvang van het landelijke waterstofnetwerk?

[0:26:33] We zullen moeten werken aan de betaalbaarheid van gebruik van groene waterstof door de industrie.

[0:26:37] Zo willen bedrijven geen risico lopen op exploderende tarieven voor het waterstofnetwerk.

[0:26:42] Gaat de minister binnen enkele maanden duidelijkheid geven over de toepassing, dat is net ook al gevraagd, van de intertemporele kostentoerekening?

[0:26:50] En kijkt de minister met een schuin oog naar Duitsland, waar een vrijstelling van de netkosten voor elektrolyzers geldt?

[0:26:57] De productie van blauwe waterstof kan ook uit restgassen.

[0:27:00] Ik heb begrepen dat de SDE-regeling slecht aansluit op de praktijk, waardoor kansen worden gemist.

[0:27:05] Bijvoorbeeld als het gaat om concepten waarbij zowel waterstof als brandstof

[0:27:11] En als grondstof geleverd wordt, wil de minister dit in overleg met het bedrijfsleven verbeteren en via de SDA++ meer mogelijkheden bieden voor blauwe waterstof?

[0:27:20] En klopt het dat waterstofproductie niet langer als groene waterstof voor de R3-verplichting aangemerkt wordt, zodra er sprake is van een contract for difference bij Wind op Zee?

[0:27:30] Gaat de minister er ook voor zorgen dat dit wordt aangepakt?

[0:27:34] En ik blijf even bij die raad 3, voorzitter, want de SGP blijft vraagtekens zetten bij de voorgestelde ja-verplichting voor ammoniakproductie.

[0:27:42] De Kamer heeft bij aangenomen motie gevraagd om een volledige uitzondering.

[0:27:46] De vorige minister heeft dat niet uitgevoerd.

[0:27:50] Praktijkproeven leren dat het netto nauwelijks CO2-winst oplevert als je dat in deze industrie blijft opleggen.

[0:27:56] Het zou toch ingevuld worden door ammoniak import in plaats van de gewenste elektrolyse?

[0:28:01] Gaat de minister dit heroverwegen?

[0:28:03] Afrondend.

[0:28:05] Naast biogas en waterstof biedt mogelijk ook verbranding van ijzerpoeder perspectief.

[0:28:10] Er gaat een fabriek gebouwd worden.

[0:28:11] Een knooppunt is dat ijzerpoeder in verschillende subsidieregelingen nog niet als duurzame brandstof is meegenomen.

[0:28:17] Zou de minister dit willen rechtzetten?

[0:28:19] En dat is mijn laatste vraag, voorzitter.

[0:28:23] Dank u wel.

[0:28:24] Dan wil ik een van u vragen om tijdelijk het voorzitterschap over te nemen, zodat u ook een bijdrage kan houden.

[0:28:29] Ik zie de heer Vlag knikken.

[0:28:31] Dank u wel daarvoor.

[0:28:33] Dan is het woord aan de laatste spreker van deze middag en dat is de heer Boomsma namens JA21.

[0:28:38] Dank u wel, voorzitter.

[0:28:41] Ik vervang dus Daniel van der Berg hier.

[0:28:44] Maar goed om hier te zijn en ook in deze eerste commissie met de minister, met de nieuwe woordvoerders.

[0:28:49] Hopelijk zal ik hem nog vaker kunnen vervangen, want dit vind ik ook een buitengewoon belangrijk en interessant onderwerp.

[0:28:55] Mevrouw van Oosterhout vroeg aan het begin van haar termijn naar de maatregelen die de regering nu gaat nemen in het licht van de huidige geopolitieke ontwikkelingen.

[0:29:02] Daar sluit ik me graag bij aan.

[0:29:05] 2021 maakt zich grote zorgen over de dreigende de-industrialisering in Nederland.

[0:29:10] Ook in Duitsland en de rest van Europa, maar met name ook in Nederland.

[0:29:13] En een van de oorzaken daarvan, dat is toch de toren hoge energiekosten.

[0:29:18] Als je in Nederland drie keer zoveel moet betalen voor energie als in Frankrijk, of vijf keer zoveel, of zeven keer zoveel als in Amerika, of nog goedkoper in allerlei andere landen in de wereld, dan is het niet goed vol te houden, die industrie hier.

[0:29:34] En dat vinden wij buitengewoon zorgwekkend.

[0:29:37] Klimaatdoelen halen door bedrijven weg te verjagen, dat is niet de weg.

[0:29:41] En ik lees, wij horen over Duitse bedrijven die hier fabrieken sluiten en die dan weer opbouwen in China, wanneer de Duitsers alsnog de producten die daar worden gemaakt gaan kopen, waardoor wij dus uiteindelijk heb je dan meer CO2-uitstoot, het klimaat heeft er niets aan, maar wij verarmen en worden juist meer afhankelijk.

[0:29:58] Dus dat mogen wij gewoon niet laten gebeuren.

[0:30:00] En de vraag is nou hoe zich dit verhoudt tot de inzet van ons, van het kabinet, op bijvoorbeeld waterstof.

[0:30:08] Want de idee is natuurlijk heel goed.

[0:30:10] Je gaat van aardgas naar waterstof, dus je haalt de koolstofatomen eruit.

[0:30:14] Maar als je dit wil, dan kan dat alleen met realisme.

[0:30:19] In dat kader heb ik ook wat vragen over het rapport van de Rekenkamer.

[0:30:23] Daar heeft er onderzoek gedaan naar die inzet op dat landelijke dekkend waterstofnetwerk.

[0:30:28] Maar die conclusies in dat Rekenkamerrapport zijn echt snoeihard.

[0:30:32] En volgens ons is dat terecht.

[0:30:34] Die raming van 1,5 miljard voor de kosten was dus volstrekt onrealistisch.

[0:30:39] En de Kamer was daar ook niet goed over geïnformeerd.

[0:30:41] Dat is toch ernstig?

[0:30:42] De Kamer moet gewoon kunnen vertrouwen dat zaken niet te rooskleurig worden voorgesteld.

[0:30:46] Dus graag een reactie van de minister daarop.

[0:30:49] Ook die aanloopverliezen bleken dan al drie keer zo hoog uit te vallen.

[0:30:52] Het ministerie heeft het volledige risico ook overgenomen, tot 750 miljoen.

[0:30:57] Maar het rendement van 6 procent, dat bleef gewoon staan.

[0:31:01] Dus waarom is daarvoor gekozen?

[0:31:03] Nou, dan stelt de rekenkamer verduurzamen door aardgas te vervangen door groen waterstof.

[0:31:08] Lukt nog niet.

[0:31:10] De marktontwikkeling voor groene waterstof blijft achter.

[0:31:12] Er is nauwelijks productie, nauwelijks vraag en de prijs is nog erg hoog.

[0:31:16] De Nederlandse doelen voor de productie van 4 gigawatt groene waterstof van 2030 en 8 gigawatt in 2022 zijn niet meer realistisch.

[0:31:23] Dat zegt de rekenkamer.

[0:31:24] Ze zijn niet meer realistisch.

[0:31:25] En realisme, nogmaals, is heel erg dringend noodzakelijk in de hele energietransitie.

[0:31:29] En inmiddels zijn dus wereldwijd meer dan 50 waterstofprojecten nu afgeblazen, tussen juni 2024 en december 2025, volgens de ING. Nou, vorige maand inderdaad ook dat project in de Eemshaven voor blauwe waterstof.

[0:31:44] Ja, iemand noemde het dal van desillusie.

[0:31:47] Ja, dat zien wij inderdaad ook.

[0:31:50] Er is ook net een promotieonderzoek verschenen in Eindhoven van mevrouw Kayafa.

[0:31:54] Die heeft het allemaal onderzocht en die concludeert ook al van heel veel waar we nu op inzetten is niet realistisch.

[0:31:59] Het is nu gewoon nog te duur.

[0:32:01] Ik wilde ook vragen of de minister dat onderzoek, de promotieonderzoek, heeft bekeken en hoe het kabinet dat ziet.

[0:32:08] Kunnen we dan die waterstofgoedkoper importeren?

[0:32:12] Ik vraag me af, ik kan tenminste gewoon ingaan op de vraag hoe verhouden nou de meerkosten van productie hier, met electrolyzers of op andere manieren, hoe verhouden die meerkosten zich nou tot de meerkosten van importeren uit bijvoorbeeld Brazilië of zelfs uit Spanje?

[0:32:28] En wat is nou de verwachting over hoe die kosten zich gaan ontwikkelen, die verschillen daarin?

[0:32:33] Want in de Eemshaven ging het dan om blauwe waterstoffabriek, dus zelfs dat lukte al niet.

[0:32:39] Welke conclusies

[0:32:41] Wat trekt het kabinet daaruit?

[0:32:42] Wat kunnen we daar nou van leren?

[0:32:45] Want zelfs met 162 miljoen subsidie kon je dat dus niet rendabel krijgen.

[0:32:49] En dat is op zich ook niet gek, want al die omzettingen van gas naar waterstof, dat kost heel veel energie.

[0:32:56] Voor één kilo blauwe waterstof is zo'n zes kuub aardgas nodig.

[0:32:59] Dus er komt evenveel CO2 vrij als bij de directe verbranding van die zes kuub aardgas.

[0:33:03] Bij die blauwe waterstofproductie wordt die CO2 met subsidie dan ondergronds opgeslagen.

[0:33:10] Maar dan kun je toch eigenlijk veel beter gewoon direct dat aardgas verbranden en dan alsnog dat CO2 omslaan, want dan heb je minder energieverlies.

[0:33:16] Dus dat is dan veel efficiënter.

[0:33:19] Dus ja, iedereen heeft het al over de problemen rond blauw waterstof, dat dat niet ideaal is en dergelijke, maar hoe gaan we daar nou mee om?

[0:33:26] Hoe kom je nou een soort sunk cost fallacy?

[0:33:28] Dus dat je een richting opslaat en dat je denkt van dit moet, dit moet, dit moet en het kost steeds meer geld, maar het wordt gewoon een soort bodemloze put.

[0:33:35] Nou, we lezen natuurlijk ook dat het omzetten van het netwerk voor aardgas is veel duurder en ingewikkelder dan eerst gedacht.

[0:33:41] Waterstof is een veel kleiner molecuul.

[0:33:43] Het ontsnapt dus ook makkelijker, het is onzichtbaar en dergelijke.

[0:33:47] De heer Klost zei het ook al, er is nu gewoon een groot gat tussen de doelen en de ambities en waar we nu op afstevenden met de huidige plannen.

[0:33:56] En dan kunnen we vragen aan het kabinet van ja, hoe gaan jullie de doelen halen?

[0:34:00] Of misschien moeten we gewoon gaan vragen, zijn die doelen gewoon niet realistisch?

[0:34:05] En moeten we die conclusie gaan trekken?

[0:34:06] En moeten we dus ervoor zorgen dat we gewoon wat langer de tijd nemen?

[0:34:10] Want ook jaar 21 is voor de energietransitie.

[0:34:13] Hier moeten we zeker naartoe.

[0:34:15] Maar we hebben gewoon meer tijd nodig, want anders dan dan redden we het niet.

[0:34:18] Het is gewoon nu nog te duur.

[0:34:20] En ik denk ook als je inderdaad wil inzetten op waterstof, dan is waarschijnlijk toch een van de goede manieren om dat wel betaalbaar te houden is roze waterstof, dus via kernenergie.

[0:34:30] En als het even kan niet eerst door het eerst om te zetten in elektriciteit en met electrolyzers, maar direct met warmte waterstofproductie.

[0:34:38] Oh, ik ben al... Ja, voorzitter, tot slot dan wil ik me aansluiten bij de vraag van de heer Vlag over groen gas en hoe het zit met stikstof en de inputregeling en ook over ijzerpoeder.

[0:34:49] Ik heb ook die studies gelezen.

[0:34:51] Dat leek me heel veelbelovend.

[0:34:53] Maar dan moeten we dat niet fiscaal, zeg maar, onmogelijk maken.

[0:34:56] Dank u wel.

[0:34:58] Ik zie één interruptie van de heer Jumilet en daarna de heer Klos.

[0:35:02] En dan zou ik willen afsluiten met zelf ook een interruptie te stellen.

[0:35:05] We beginnen bij de heer Jumilet.

[0:35:07] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:35:08] Ik heb de bijdrage van de heer Boomsma goed gehoord, denk ik, maar ik probeer het nog even te checken.

[0:35:17] Volgens mij stelt u ook vast dat in deze wereld waarin we nu leven, dat het gaat om gas en olie, dat we wel zien dat dat heel lastig is.

[0:35:25] We zien allerlei geopolitieke

[0:35:28] Zorgen als het gaat om de invoer.

[0:35:31] Hoor ik u nu echt ook zeggen dat als het gaat om waterstof, u ook naar import kijkt van waterstof, of als het gaat om de verhouding van kostenprijs en het ook met elkaar hier kunnen produceren in relatie tot import.

[0:35:46] Zegt u eigenlijk van, het kan ook wel uit Brazilië komen?

[0:35:49] Want hoorde ik dat u nu zeggen, maar dan betekent dat ook dat je je afhankelijk opstelt vanuit onze positie die we nu hebben.

[0:35:55] Hoor ik dat goed, voorzitter?

[0:35:58] Dank.

[0:35:58] Meneer Boomsma.

[0:36:01] Het gaat om twee dingen.

[0:36:01] Het gaat om kosten en om geopolitieke afhankelijkheid.

[0:36:05] En je wil die kosten zo laag mogelijk houden.

[0:36:07] En die afhankelijkheid, en ook de kosten overigens, die kun je lager houden als je dus gebruik maakt van heel veel verschillende bronnen.

[0:36:14] Er zijn heel veel leveranciers van gas, zeker nu dus die LNG-terminals er zijn.

[0:36:19] Dus ja, je wil zo min mogelijk afhankelijk zijn van zeker nare regimes.

[0:36:23] Maar goed, Amerika exporteert nu ook heel veel LNG.

[0:36:26] Dus mijn vraag was ten aanzien van waterstof, kunnen we dat importeren?

[0:36:32] Ja, dat kan natuurlijk, maar ik heb niet zo goed zicht op de vraag nu wat de meerkosten zijn van het transporteren van dat waterstof, al dan niet via omzetting in ammoniak en het dan weer terugconverteren, wat de meerkosten daarvan zijn vergeleken met de meerkosten van productie hier.

[0:36:46] Want daar zit natuurlijk ook allerlei extra kosten.

[0:36:49] Want het is hier gewoon veel duurder dan inderdaad de zon over grote streken waar eerder over werd gesproken.

[0:36:55] Dus daar zou je dan inzicht in moeten hebben en ook wat de verwachting is over hoe die kosten zich gaan ontwikkelen.

[0:37:01] En verder ja, we hebben natuurlijk nog heel veel gas.

[0:37:06] Maar goed, laat ik die discussie gewoon niet openen.

[0:37:09] Die is vanmorgen inderdaad in een andere commissie door uw fractiegenoot aangeroerd.

[0:37:15] Heer Humilet, voldoende antwoord op de vraag?

[0:37:18] Ik maakte het opmerkend omdat ik daar een discrepantie zag in de redenering.

[0:37:21] We willen niet afhankelijk zijn van gas en olie vanuit het buitenland.

[0:37:27] Nu wel gemerkt dat dat soms tot allerlei andere... Nou ja, kijk even naar de prijzen.

[0:37:32] En tegelijkertijd hoorde ik u zeggen, als het gaat om waterstof, dan kijken we ook verder de wereld in om dat te importeren.

[0:37:39] Dus ik snap uw redenatie daarachter, maar voor mij voelt dat wat lastig samen te brengen.

[0:37:45] Maar dat heb ik maar geconstateerd.

[0:37:48] Ik hoor er geen vraag, wil de heer Boomstra daar even op reageren?

[0:37:49] Ja, ik wil er nog wel even op reageren.

[0:37:51] Kijk, je kunt natuurlijk zeggen van ja, wat mij betreft hoeven we niet als Nederland volledig zelfvoorzienend te zijn in energie.

[0:37:58] Kijk, we zijn ook niet volledig zelfvoorzienend in alle andere dingen.

[0:38:01] Het is goed om niet afhankelijk te zijn van landen die je daarmee gaan chanteren of zo min mogelijk.

[0:38:07] Alleen als de prijs voor het niet afhankelijk willen zijn is dat je tien keer zoveel voor je energie moet betalen of twintig keer en daarmee deindustrialiseert, dan word je alsnog afhankelijk omdat je energie hebt.

[0:38:16] of je industrie niet in stand kan houden en dan word je afhankelijk op een andere manier.

[0:38:21] Dus er is wel gewoon een wereldmarkt voor allerlei vormen van energie.

[0:38:24] Gas is er één van.

[0:38:25] Waterstof, nou, dat is een opkomst.

[0:38:29] Uiteindelijk, wat ons betreft, gaan we natuurlijk ook naar kernenergie en bouwen we veel meer kerncentrales.

[0:38:33] Ja, dan zijn we afhankelijk van landen die de grondstof daarvoor leveren.

[0:38:37] Maar goed, dat hebben we ook niet zelf in Nederland, maar toch is dat wel de betere route.

[0:38:44] Dank.

[0:38:44] De heer Kloss ziet af van zijn interruptie.

[0:38:47] Dan zou ik zelf graag een vraag willen stellen aan de heer Boomsma.

[0:38:51] Ik hoor heel veel realisme in zijn betoog en pragmatisme, hoe we toebewegen naar een soort post-industrieel tijdperk.

[0:38:59] Wat ik deel, is dat we in ieder geval niet het ministerie van KGG, dat heb ik eerder wel eens gezegd, moeten laten verworden tot het ministerie van Klimaat en Groene Krimp.

[0:39:08] Dat kan nooit het doel zijn.

[0:39:09] We moeten het met de industrie doen.

[0:39:11] En ik hoor ook de heer Boomsma zeggen, ja, 2021 is ook niet tegen de energietransitie,

[0:39:16] Zou je nog eens kort kunnen schetsen hoe we dan wel die transitie maken met behoud van die industrie?

[0:39:24] Ja, dat is inderdaad een hele goede vraag en dat is precies wat we moeten doen.

[0:39:29] Ik denk daarbij een aantal overwegingen.

[0:39:32] We moeten geen nationale koppen zetten op Europees beleid, want dan vertrekken bedrijven naar ons omringende landen.

[0:39:39] En op dit moment zijn de kosten van energie gewoon al veel hoger in Nederland dan in andere EU-landen.

[0:39:45] Dus als je inderdaad drie keer zoveel voor elektriciteit betaalt hier in Nederland als in Frankrijk, ja, dan gaan op een gegeven moment bedrijven naar Frankrijk.

[0:39:52] Maar als ze in Frankrijk ook veel meer betalen dan nog weer elders, dan is dat ook voor Frankrijk uiteindelijk niet houdbaar.

[0:39:57] Dus je moet A. geen nationale koppel zetten op Europees beleid wat dat betreft, maar je moet ook realistisch zijn in wat Europa zelf aan wetgeving ontwikkelt ten opzichte van de rest van de wereld.

[0:40:08] En zeker als het gaat om klimaatbeleid.

[0:40:11] Dus dat is wel een hele belangrijke voorwaarde.

[0:40:14] Dus ja, wij moeten die transitie inzetten, maar daarom zeggen wij, misschien moeten we gewoon wat langer de tijd nemen.

[0:40:21] Want als je ziet dat overal landen eigenlijk een terugtrekkende beweging maken, ook zeggen van ja, dit willen we doen, maar dat gaat ons meer tijd kosten, dan is het niet verstandig als wij als enigen

[0:40:32] in Nederland dan ook het braafste jongetje van de klas willen zijn, dat je dan eigenlijk het domste jongetje van de klas wordt, omdat je, ja, met je hoge idealen en ambities ondertussen moet toekijken hoe je je industrie eigenlijk verliest.

[0:40:47] En dan, nou ja, daar zijn we het dan denk ik inderdaad over eens, dan schiet dat zijn doel voorbij.

[0:40:53] Dus we moeten ondertussen natuurlijk ook...

[0:40:56] Ik zie ook wel de problemen van die kip-ei-situatie, waardoor je bepaalde transities in gang moet zetten.

[0:41:01] En dat is de worsteling en de zoektocht, want je kunt ook zeggen als jij die kip-ei-problematiek wil doorbreken, maar dat moet je niet doen op zo'n manier dat jij zo ver voorop loopt dat het een soort bodemloze put wordt en dat je alsnog achterblijft, omdat je hele industrie het gewoon niet aan kan en niet mee kan komen.

[0:41:20] Helder, dank voor dit antwoord en dan geef ik het voorzitterschap graag weer terug.

[0:41:24] Dank u wel.

[0:41:24] Dan zijn we bij het einde van de eerste termijn van de Kamerleden.

[0:41:28] En dan kijk ik even hoeveel tijd zullen wij schorsen voor de minister om te overleggen.

[0:41:33] Een half uurtje zou fijn zijn.

[0:41:35] Goed, dan schors ik voor een half uur en dan zien we elkaar om...

[0:41:39] Wat zeg je?

[0:41:40] Kwart over drie.

[1:11:38] Oké.

[1:11:40] Dank allemaal.

[1:11:41] Dan is het nu tijd voor de eerste termijn van de minister.

[1:11:44] Geef ik graag het woord aan de minister.

[1:11:46] Dank u wel, voorzitter.

[1:11:47] En laten we allereerst mevrouw Muller ook feliciteren met haar eerste debat.

[1:11:52] Het is ook mijn eerste debat in deze commissie, dus we kunnen elkaar de hand geven.

[1:11:55] Maar ik wil ook veel dank uitspreken voor het warme welkom van de andere Kamerleden.

[1:12:00] Ik kijk uit naar een hele goede samenwerking in deze commissie en dank voorzitter voor uw leiderschap.

[1:12:07] Voorzitter, ik doe eerst een paar inleidende opmerkingen en vervolgens heb ik dan de beantwoording in een aantal blokjes vormgegeven en ik zal het aan het einde van

[1:12:16] een beetje de inleiding even aangeven wat de blokjes zijn.

[1:12:21] Allereerst met het aantal van de leden wil ik even stilstaan inderdaad kort bij de geopolitieke situatie en hoe inderdaad ook dit debat in de context van strategische autonomie plaatst.

[1:12:35] Veel meer dan dat dat misschien een tien jaar geleden zo was.

[1:12:38] En ik hoor bij heel veel van uw Kamerleden

[1:12:41] dat inzicht en dat realisme, dat het in het debat waar we het nu over hebben ook gaat over het investeren in onze economie en in onze weerbaarheid.

[1:12:51] En dat is een belangrijke context.

[1:12:53] Een tweede punt waar ik eigenlijk velen van u aan heb horen refereren en ook wel een beetje af en toe heb van horen afwijken, is dat we het hebben over een energiesysteem.

[1:13:07] En dat alle elementen die wij vandaag bespreken en ook de verschillende opties die we hebben, met elkaar moeten optellen tot een efficiënt systeem.

[1:13:14] En dan kan het dus soms zijn dat ik heel veel begrip heb voor bepaalde vragen, maar toch tegen u zeg in de context van een efficiënt systeem kan het beter zijn om deze knop niet verder open te draaien of niet verder dicht te draaien.

[1:13:26] Omdat elke vorm van energie zijn prijs heeft en ook zijn plaats heeft.

[1:13:29] Zowel waterstof, elektrificatie, groengas, kernenergie.

[1:13:35] En dat we erop moeten letten dat we met elkaar dat hele systeem zo goed mogelijk laten draaien.

[1:13:39] Want dat betekent zo laag mogelijke kosten en dat is weer zo goed mogelijk voor onze industriële vergroening.

[1:13:45] Ik denk dat we met elkaar op zoek gaan naar die juiste balans en kijken waar we onnodige knelpunten weghalen en zoveel mogelijk ruimte geven.

[1:13:53] En ik kijk uit naar het gesprek daarover.

[1:13:57] Netwerken.

[1:13:59] Zolang als infrastructuren worden aangelegd is er altijd een belangrijke

[1:14:05] publieke taak daarin, omdat opstarten altijd relatief duur is en individuele marktpartijen dat dan moeilijk zelf kunnen doen.

[1:14:12] En dan is altijd de vraag hoe verdeel je de kosten van die opstartfase dan op een goede manier.

[1:14:18] Daar zitten ook een aantal vragen van u.

[1:14:21] Het is ook een kwestie van deze transitie goed begeleiden en er dicht op zitten.

[1:14:25] Dat betekent soms ook wel eens dingen aanpassen in hoe je ze eerder had voorzien.

[1:14:30] Laten we met dat realisme met elkaar ook deze discussies voeren.

[1:14:34] En terugkomend op het punt van mevrouw Muller weer, die strategische autonomie van energie en industrie.

[1:14:41] Inderdaad, meneer Vlag, dit departement heet klimaat en groene groei.

[1:14:46] En ik denk dat Europa ook met zijn combinatie over de afgelopen jaren van verlaging van de CO2-uitstoot en toch ook groei van de economie,

[1:14:54] ook laten zien dat het kan, moeten we ons ook de wereldwijde context daarbij steeds in rekenschap nemen om te zien hoe we het doen, zodat we ook zorgen dat het inderdaad leidt tot die sterke economie, weer die strategische autonomie waar we het over hadden.

[1:15:09] In die context van die wereldwijde situatie en ontwikkeling, naar aanleiding van mevrouw Oosterhuis, die daar een vraag over had,

[1:15:18] Ik maak me geen zorgen over de leveringszekerheid.

[1:15:23] Dat is wat ik heb gezegd.

[1:15:25] We zien natuurlijk wel dat de prijzen zich ontwikkelen.

[1:15:28] Dus dat is iets om heel goed in de gaten te houden.

[1:15:31] Ik kan me ook voorstellen dat huishoudens zich afvragen wat het betekent voor onze energierekening.

[1:15:37] Daarom vind ik het heel belangrijk dat huishoudens ook de mogelijkheid hebben om te zeggen, ik kies niet voor die onzekerheid, ik kies voor een vast contract.

[1:15:45] En dat ze ook die mogelijkheid hebben om voor zo'n vast contract te kiezen en daarmee ook de kostenstijgingen voor zichzelf te beperken.

[1:15:53] Een vast contract is niet in elke financiële situatie de beste, maar mensen moeten zelf de afweging kunnen maken.

[1:15:59] En gelukkig kan dat ook in Nederland, omdat die ruim voor handen zijn.

[1:16:03] Voorzitter, de blokjes waarin ik de beantwoording wilde gaan doen zijn waterstofdoelen en groene groei, dan waterstofinfrastructuur,

[1:16:18] koolstofarme waterstof en dan groen gas en de bijmengverplichting.

[1:16:23] En laat mij op die inhoudelijke onderwerpen nog een paar woorden spreken.

[1:16:29] De inzet van het kabinet is om nu volop te bouwen aan schone energie van eigen bodem.

[1:16:34] En daarbij moeten we om dat tot stand te krijgen, moeten we ook zorgen voor de goede randvoorwaarden.

[1:16:39] Zo maken we ruimte voor groene groei en verkleinen we onze afhankelijkheid voor onze energievoorziening.

[1:16:46] En zowel groen gas als waterstof zijn daarvoor essentieel.

[1:16:51] Waar dat met waterstof en waar dat met elektriciteit niet lukt.

[1:16:54] Dus op verschillende plekken in het systeem spelen ze hun rol.

[1:16:57] We werken op dit moment hard aan een update van het Nationaal Plan Energiesysteem uit 2023, wat richting geeft aan dat systeem, waar ik net al even over sprak.

[1:17:08] En waterstof en groengas zijn dan hele belangrijke stukken van die complexe puzzel.

[1:17:12] En ik wil ervoor zorgen dat we eerst voor u ook die puzzel schetsen.

[1:17:17] Dus voor een aantal vragen die u heeft gesteld, hoe gaat u precies bepaalde voorwaarden bijvoorbeeld vormgeven, vind ik het belangrijk dat ik die nu kan schetsen in de context van die bredere puzzel, van hoe we de ontwikkeling van dat hele energiesysteem zien.

[1:17:31] Dus u zult mij er af en toe aan horen refereren.

[1:17:33] Dat is vanuit een wens tot consistentie en een wens tot efficiency.

[1:17:37] En wellicht dat ik u dus dan soms vraag om nog een paar maanden geduld te hebben,

[1:17:42] zo'n integraal plan komt en dan kunnen we vervolgens kijken wat de wensen van uw Kamer daarop zijn.

[1:17:48] Dan nog heel kort een overzichtje over groengas en waterstof om te schetsen waar we aan werken.

[1:17:54] En dan kom ik vervolgens op de individuele vragen terug.

[1:17:58] Maar groengas, ik heb bij velen van u de wens om opschaling gehoord.

[1:18:02] En daar zetten we ook op in door zowel marktontwikkeling als innovatie.

[1:18:07] Want om dat systeem goed te laten draaien, moeten we er ook voor zorgen dat we zowel het aanbod als de vraag in enige mate van synchronie ontwikkelen.

[1:18:18] En dat is op zich natuurlijk al ingewikkeld, maar dat vraagt dus ook extra aandacht.

[1:18:22] Dat we zowel het marktaanbod en innovatie als de vraag ontwikkelen.

[1:18:27] En daar kan soms ook wel eens een... Ja, daar kunnen wat hobbels in die weg zitten, om het maar even een beetje huiselijk te zeggen.

[1:18:32] komen met elkaar vast over te spreken, waardoor het niet meteen 100% op elkaar aansluit, terwijl het toch de duidelijke richting is.

[1:18:40] Knelpunten wegnemen, een aantal van u heeft ook over knelpunten gesproken, daar moeten we zeker goed naar kijken wat we daaraan kunnen doen.

[1:18:47] De vergroten van de synergie met het landbouwbeleid, waar kunnen we inderdaad wat dat betreft meerdere doelen dienen.

[1:18:54] De groene waterstofmarkt, daar heeft u veel aan gerefereerd, is nog heel pril.

[1:18:58] Het is echt nog in een opstartfase.

[1:18:59] Dan kun je ook nog niet daarvan hetzelfde verwachten als in een volledig efficiënt volwassen markt.

[1:19:05] Dus dat heeft soms aanloopvraagstukken.

[1:19:09] Wat we doen, we stimuleren het als kabinet wel actief.

[1:19:13] De eerste investeringen in productiefaciliteiten

[1:19:16] van groene waterstof zijn genomen.

[1:19:18] Dankzij subsidies het eerste tracé van het landelijk transportnet.

[1:19:23] Komt trouwens zeker ook terug op de suggestie van de theestukken.

[1:19:25] Klinkt eigenlijk heel logisch.

[1:19:26] Dus gaan we ook zeker naar kijken.

[1:19:28] Ik zal iets meer nog op antwoorden in detail.

[1:19:31] De brandstoftransitieverplichting is sinds 1 januari van kracht.

[1:19:36] een voorstel voor een verplichting voor de industrie wordt voorbereid.

[1:19:39] En het wetvoorstel daartoe ligt binnenkort in de ministerraad.

[1:19:44] Maar we hebben op de waterstofmarkt ook nog een aantal uitdagingen.

[1:19:47] Het is nog een prillenmarkt, dus zijn er nog hoge aanloopkosten.

[1:19:50] En dat betekent ook dat je in de maatvoering daar een beetje rekening mee moet houden om die energietransitie dan ook efficiënt te laten vormgeven.

[1:19:59] En soms vallen dingen ook gewoon tegen.

[1:20:01] Er werd gesproken over de hoge ambities.

[1:20:04] Ja, we moeten ook kijken naar hoe ontwikkelt die markt zich in Nederland, in Europa, wereldwijd en wat kunnen we daarmee doen.

[1:20:11] En soms moet je constateren dat het minder snel op gang komt dan je had gehoopt of voorzien.

[1:20:15] Dat krijg je met innovatie.

[1:20:17] Dat kun je niet 100 procent voorspellen hoe dat loopt.

[1:20:20] Extra middelen in het coalitieakkoord voor wind op zee en de SDE Plus kunnen wel echt een positieve bijdrage leveren weer.

[1:20:25] Dus wat is die impuls?

[1:20:26] Nou, onder andere doordat we daar ook extra middelen voor beschikbaar maken.

[1:20:31] Nogmaals, in dat Nationaal Plan Energiesysteem kom ik terug op de samenhang van al die blokjes en al die elementen.

[1:20:39] Dat nog even als algemene inleiding.

[1:20:42] Wat meer specifieke punten over groene groei van waterstof.

[1:20:51] Eén van u zei ook elektrificeren waar het kan, want dan voorkom je ook de conversiekosten van het omzetten van elektriciteit weer in waterstof en dan van waterstof weer in elektriciteit.

[1:21:05] Waar we dat kunnen voorkomen, is dat natuurlijk een voordeel, maar ook bij vergaande elektrificatie zijn er plekken waar waterstof echt onmisbaar is en bovendien is het soms ook een grondstof.

[1:21:16] Dus we blijven daarmee aan de gang.

[1:21:18] De opschaling, daar beogen we te stimuleren dit jaar met de derde openstellingsronde van de subsidieregeling grootschalig productie hernieuwbare waterstof via elektrolyse van minimaal 500 miljoen.

[1:21:31] En dan gaan we ook, want een aantal van u had het ook over opties voor lokalere, kleinere projecten, gaan we ook... Een nieuwe financiële regeling is daarvoor opgezet van maximaal 125 miljoen.

[1:21:42] Dus ook dat gaan we heel nadrukkelijk kijken.

[1:21:45] Die kleinschaligheid, hoe kunnen we daarbij aansluiten?

[1:21:48] Want het lijkt misschien op het geheel kleinschalig, maar regionaal kan het dan net superefficiënt zijn.

[1:21:53] Dus ook daar willen we ruimte voor bieden.

[1:21:56] De brandstoftransitieverplichting na 2030 heeft een aantal van u naar gevraagd.

[1:22:00] Daarvoor is mijn collega van INW in de lead, maar ook daarover wordt over dat besluit nagedacht en zal die Kamer worden geïnformeerd.

[1:22:09] En de tijdige realisatie van een transportnet, ik had het al even over infrastructuur, de kosten gaan daar altijd een beetje voor de baat uit, maar hoe voorkom je dan dat de kosten onevenredig zwaar eigenlijk op maar een deel van de gebruikers, namelijk de gebruikers van nu, gaan rusten?

[1:22:23] En daarom onderzoeken we of een deel van de kosten van dat net die we nu moeten maken ook door toekomstige gebruikers

[1:22:30] kunnen worden betaald en ik zal daar nog iets meer in detail op ingaan zo meteen.

[1:22:37] Aanbieding van het wetvoorstel ter introductie van een jaar verplichting voor gebruik van hernieuwbare waterstof in de industrie en dan de eerste resultaten van de waterstof global tenner met Duitsland om ook importstromen voor hernieuwbare waterstof op gang te brengen.

[1:22:50] verwacht ik in 2027.

[1:22:51] Europa is natuurlijk cruciaal.

[1:22:57] Veel van de context waarin wij onze beslissingen nemen, moet ook in Europa gecreëerd worden, want we willen voorzichtig zijn met nationale koppen.

[1:23:05] We willen wel stimuleren, maar je wil ook zorgen dat je in dat level playing field opereert.

[1:23:10] En in Europa richten we ons op het versoepelen van Europese eisen voor hernieuwbare waterstof, heeft ook een aantal van u aangerefereerd, ik kom er nog iets gedetailleerder op terug, maar dus ook weer vraagstimulering en vraagcreatie.

[1:23:23] Want we kunnen op de aanbodkant in blijven zetten, maar als er geen vraag komt, dan blijft aanbod natuurlijk gewoon relatief niet competitief.

[1:23:31] Dus denk aan een label voor groen staal bijvoorbeeld, dan komt er een vraag naar groene waterstof en is het ook aantrekkelijker om dat verder te ontwikkelen.

[1:23:40] Mevrouw Oosterhout had daar inderdaad ook specifiek een vraag over.

[1:23:47] We zetten dus in op die verplichte afname van hernieuwbare waterstof in de mobiliteit en de industrie.

[1:23:54] En die vraag creëert ze bij eindproducten, zetten we dus op in.

[1:23:58] Hoe kijken we aan tegen de doelen van 2030 en het klimaat- en energiebeleid?

[1:24:05] In het coalitieakkoord is helder opgenomen dat we vasthouden aan de doelen uit het klimaatakkoord en dat gaan we samen met Europa doen, want dan staan we gewoon sterker en dat biedt ook de grootste markt.

[1:24:18] Eind 2026 komt de commissie met haar voorstel voor het 2040-pakket.

[1:24:23] Want dit is natuurlijk een heel systeem bewegen.

[1:24:26] Dat doe je niet met haakse bochten.

[1:24:28] Dus ook het kijken naar zowel 2030 als voorbij.

[1:24:31] 2030 is dan van belang, dus die Europese doelen voor 2040.

[1:24:35] zullen heel belangrijk zijn voor zowel een ambitieuze route als ook een gelijkspeelveld.

[1:24:40] En daar zetten we natuurlijk op in.

[1:24:42] We hebben ook gezegd in het coalitieakkoord, indien nodig, dat we in het voorjaar van 2027 aanvullende nationaal geworgde maatregelen nemen, maar daarbij wel ook met aandacht voor de betaalbaarheid en handelingsperspectief.

[1:24:55] En die betaalbaarheid geldt natuurlijk voor huishoudens, geldt ook handelingsperspectief voor de industrie.

[1:25:00] Dus in die balans zullen we samen met elkaar daarin een pakket moeten vinden.

[1:25:04] Het doel voor 2030, zeg ik ook heel eerlijk, op deze termijn gaat ook niet makkelijk worden.

[1:25:08] Dus een aantal knelpunten die we daarbij zien, gaat het kabinet wel kaart mee aan de slag.

[1:25:15] Netcongesti, de staatssecretaris heeft dat als heel belangrijk punt, maar ik zal me er zelf ook mee bezighouden.

[1:25:21] Die netcongesti kan veel lostrekken, waardoor veel investeringen die bedrijven ook graag zouden willen doen, die kunnen bijdragen aan die CO2-reductie, zodat die mogelijk worden en ook woningen kunnen worden aangesloten.

[1:25:31] zonder gas, stikstof, vergunningen versnellen.

[1:25:35] Het zijn allemaal trajecten waar we op inzetten, ook met het oog op de doelen van 2030.

[1:25:40] We gaan natuurlijk ook investeren.

[1:25:42] SDE++, ik heb het al gezegd, stikstofpakket, de crisiswet, netcongesti.

[1:25:47] We gaan er alles op zetten om ze te halen, maar we kijken ook door naar 2040 en daarna.

[1:25:54] En steeds hebben we ook oog voor de verdelingslasten van groepen in de samenleving.

[1:25:58] Want mensen moeten wel het gevoel hebben dat ze het mee kunnen maken.

[1:26:01] Dus dat zal dit kabinet ook nadrukkelijk een onderdeel maken van hoe we kijken.

[1:26:05] Ik zie dat de heer Vlag een vraag heeft.

[1:26:07] Dat stelt misschien de vraag aan u, voorzitter, of u het verder op zullen doen.

[1:26:11] Maar hier zitten wat meer vragen in, dus ik kan me voorstellen...

[1:26:13] Nee, dank u wel, meneer.

[1:26:14] U let beter op dan ik.

[1:26:15] Maar het woord is aan de heer Vlag.

[1:26:17] Ja, voorzitter, dank u wel.

[1:26:18] Helder betoogd tot nu toe.

[1:26:21] De minister noemt terecht netcongressie als een belangrijke, belemmerende voorwaarde.

[1:26:25] Als de oplossingen daar nu voor het oprapen zouden liggen, dan zou ik daar ook veel hoop aan ontlenen om misschien wellicht doelen te halen.

[1:26:33] Ik ben daar relatief somber over, wat daar aan oplossingsmogelijkheden ligt.

[1:26:37] Wat kan dat betekenen uiteindelijk voor de doelen en de haalbaarheid daarvan?

[1:26:43] Dank u wel, voorzitter.

[1:26:44] Ik had mijn microfoon nog openstaan, maar...

[1:26:49] De heer Vlag is daar somber over.

[1:26:51] Wij gaan er toch echt eens even goed kijken naar wat er wel kan, zeg ik.

[1:26:53] En dat zal niet alles kunnen.

[1:26:56] Maar waar we bijvoorbeeld al een aantal mooie voorbeelden zien van bedrijven die in bepaalde regio's gezamenlijk tot een betere benutting van de netwerkcapaciteit komen, blijkt er toch weer dingen mogelijk te zijn.

[1:27:09] Als we vergunningen kunnen versnellen, vergunningstrajecten kunnen versnellen en plannen sneller op elkaar kunnen afstemmen,

[1:27:17] in dezelfde tijd als dat bedrijven ook nodig hebben om hun investeringsbeslissingen voor te bereiden, wellicht meer gelijktijdig samen optrekken.

[1:27:24] Dus de staatssecretaris zal zeker ook nog met nadere informatie hierover komen.

[1:27:29] Maar we gaan ook heel erg inzetten op het gesprek aangaan in de verschillende regio's waar de netcongestie zich voordoet, om te kijken wat er in die regio nodig is om dat los te trekken.

[1:27:38] Warmtenetten spelen ook bijvoorbeeld weer een belangrijke rol.

[1:27:41] Als netbedrijven rekening moeten houden met de nieuwe woonwijken en ze denken dat het volledig geëlektrificeerd moet worden of dat er met een warmtenet gewerkt zal kunnen worden, verlicht dat ook weer het perspectief op de netcongestie over de komende jaren heen.

[1:27:56] Dus we gaan daar echt integraal naar kijken.

[1:27:58] We gaan ook in alle regio's praten om te kijken wat er daar nodig is.

[1:28:02] Dus ik ga nog niet vooruitlopen op wat het betekent voor de doelen.

[1:28:04] We gaan eerst eens even kijken wat er wel kan.

[1:28:06] En dat is ook...

[1:28:08] De staatssecretaris zet daar echt volop in.

[1:28:10] Een van de eerste dingen die we dus ook gaan doen, is zo'n crisiswet ontwikkelen, zodat we kijken hoe we die procedures kunnen versnellen, want het zit hem ook in de lange doorlooptijden dat een deel van dit probleem zich voorgaat doen.

[1:28:23] En daar gaan we dus ook actief mee aan de slag.

[1:28:27] GESPREKSLEIDER.

[1:28:29] De waterstofdoelen... Excuseer, toch nog een interruptie van mevrouw Van Oosterhout.

[1:28:40] Tenzij de minister het nu gaat hebben over de doelen.

[1:28:42] Ik was nog niet klaar met het blokje.

[1:28:45] Meestal stel ik voor om de interrupties aan het einde van het blokje te doen, want dan weet u wat ik allemaal beantwoord heb.

[1:28:50] Maar dit waren er wel erg veel, dus ik dacht, nou, dat ben ik zo lang aan het woord.

[1:28:54] Dat is misschien ook wel weer zowat.

[1:28:55] Even kijken, de doelen.

[1:28:58] Het gat dichten voor de waterstofdoelen.

[1:29:02] We moeten gewoon erkennen dat het beoogde beleid onvoldoende zal zijn om het EU-doel van 42% in 2035 te halen.

[1:29:10] Gestegen kosten, vertragingen zijn ook een Europees probleem.

[1:29:14] We zien dat in de breedte.

[1:29:16] We zien drie opties voor aanvullende maatregelen.

[1:29:19] Het creëren dus van die Europese markten, die vraagmarkten.

[1:29:23] Als er echt een grote vraag is, is het natuurlijk veel aantrekkelijker om op te schalen en gaan dingen sneller.

[1:29:28] Dus die vraagcreatie is echt een hele belangrijke.

[1:29:31] Daarnaast kun je altijd nog kiezen voor intensiveren van budgetten of verlenging en verruiming van de raffinageroute.

[1:29:38] Ook dat zou een mogelijkheid zijn om de doelen te halen.

[1:29:46] Verhoging van de normering van de industrie in Nederland, dat lijkt ons ingewikkeld met het oog op de concurrentiepositie.

[1:29:53] Een aantal van u heeft dat ook geschetst.

[1:29:57] hier heel hard trekken aan de vergroening, maar het leidt daartoe dat het bedrijf vervolgens vertrekt, waardoor we ook geen grip meer hebben op de vergroening die een bedrijf binnen Nederland wel zou kunnen realiseren, dan schiet ook de CO2-reductie daar niets mee op en wij ook niet.

[1:30:11] Dus dat houden we scherp in de gaten.

[1:30:15] Maar we gaan binnenkort een wetsvoorstel voor de jaarverplichting voor de industrie naar de Kamer sturen en dan zullen we zorgen dat we ook hier nog nader op ingaan.

[1:30:24] Vraagcreatie nog even, daar zijn we ook echt actief mee bezig in Europa.

[1:30:30] Vorig jaar heeft Nederland nog in een non-paper gepleit voor die vraagcreatie, met name chemie en staal.

[1:30:36] Maar ook labels en productnormeringen zijn natuurlijk instrumenten die je daarbij kunt inzetten.

[1:30:41] En vanmiddag is die Industrial Accelerator Act gepubliceerd, waarin Europa ook echt met die lead markets aan de slag gaat.

[1:30:48] En die ontvangt binnenkort natuurlijk een nadere duiding in zo'n BNC-fiche, maar heel goed dat ook Europa heeft gezien.

[1:30:53] We kunnen niet aan de ene kant alleen maar inzetten op versterking van het aanbod, als we ook niet gaan zorgen voor die vraag.

[1:30:59] En dan moet je natuurlijk ook zorgen als Europa dat je je industrie ook de ruimte geeft om binnen Europa op deze manier te produceren, zonder weggeconcureerd te worden weer door de rest van de wereld.

[1:31:07] Dus in die samenhang zal dat vormgegeven moeten worden.

[1:31:12] Nogmaals, u krijgt binnenkort dus dat BNC-fiche over de...

[1:31:16] Dat is het kabinetsstandpunt over zo'n nieuw commissievoorstel.

[1:31:18] Komt binnenkort naar uw Kamer.

[1:31:20] Dan mogelijkheden op de korte termijn om de groene waterstofketen op te schalen.

[1:31:26] Een vraag van de heer Klos.

[1:31:28] Opschaling van nationale en internationale productie met subsidies.

[1:31:32] Ik refereerde er net al eventjes aan.

[1:31:34] Ook verplichtstellingen, maar ook het ontwerp van een subsidie voor de afname van hernieuwbare waterstof.

[1:31:39] Dus we gaan de vraagcreatie ook een handje helpen met de STI-HWI-regeling.

[1:31:46] Ik zal u eerlijk bekennen dat ik de afkorting nog niet uit mijn hoofd ken.

[1:31:49] Maar mocht u daarin geïnteresseerd zijn, dan kan ik u zeker nog even melden.

[1:31:54] En we willen ook de randvoorwaarden dus op orde brengen.

[1:31:57] Dus regelgevend kader, transportnet, ondergrond opslagen gaan we ook echt nog met elkaar over spreken.

[1:32:05] Dat is natuurlijk wel een essentieel onderdeel van ook die weerbaarheid en die grotere onafhankelijkheid van gas, is dat we ook waterstof moeten kunnen opslaan, zodat we tussen verschillende seizoenen daar ook gebruik van kunnen maken.

[1:32:18] Dan belangrijk de motie Bontebal, want die schetste ook eigenlijk een heel integraal kader.

[1:32:21] En u vroeg, hoe gaat het kabinet, hoe is het kabinet daarmee aan de slag?

[1:32:27] Nou, volop en we gaan er ook volop actief mee verder, zeg ik tegen de heer Jumelet en anderen, want daar is breder aan gerefereerd.

[1:32:35] Bijvoorbeeld de subsidies voor electrolyzers.

[1:32:38] Daar hebben een aantal van u naar gevraagd.

[1:32:40] willen we meer flexibiliteit creëren voor projecten met vertraging.

[1:32:44] Toen ik zelf in een van uw stoelen zat, heb ik hetzelfde ooit gedaan voor concessies voor windmolenparken op zee, omdat toch soms ontwikkelingen meer tijd kosten dan je denkt en je wil wel dat die projecten dan toch door kunnen gaan zonder dat je weer helemaal opnieuw

[1:32:57] een hele tender door hoeft te gaan.

[1:32:59] We willen meer flexibiliteit creëren waar het gaat om die nieuwe subsidies voor electrolyzers.

[1:33:06] We willen voorkomen dat bedrijven, ook meneer Jumelet en mevrouw Mueller hebben daarnaar gevraagd, hoe zit het nou met die gesubsidieerde wind op zee?

[1:33:18] Kan die wel worden ingezet voor ook groene waterstof?

[1:33:22] We zien wel de noodzaak van uitstel van de invoering van de meest knellende Europese eisen om de ontwikkeling van de eerste elektrolyseprojecten te versnellen.

[1:33:32] We proberen ook snel daarover een besluit te nemen om te voorkomen dat bedrijven zo lang in onzekerheid zitten dat ze denken, ja, moeten we dit nog wel doen?

[1:33:40] Maar dat kunnen we natuurlijk niet alleen, dus we zijn echt actief in gesprek met de Europese Commissie en met andere lidstaten.

[1:33:45] want die worstelen natuurlijk deels met hetzelfde, om te kijken naar wat we hiermee kunnen doen.

[1:33:54] En overigens ook met inzet op waterstof uit kernenergie bereidt het kabinet zich voor op een EU-voorstel voor energiedoelen later dit jaar.

[1:34:02] Dat was ook nog een vraag.

[1:34:03] Ook de heer Kloss had daar vragen over gesteld, wat we doen, die aanvullende routes die ik heb gezegd, die eindmarkt, intensiveren van budgetten, die STI-HWI regeling.

[1:34:18] Oh ja, dat was ook in relatie tot het leren van Duitsland.

[1:34:20] In zijn algemeenheid denk ik heel goed, als we ook goed om ons heen kijken en leren van slimme voorbeelden van hoe andere landen het aanpakken en dat dan vervolgens in de Nederlandse context afwegen tegen andere opties die wij hebben, want elk land is toch ook weer net een beetje anders.

[1:34:37] Dus wat optimaal is, zal ook per markt toch weer net even verschillen.

[1:34:41] Dat hebben we hier dus ook gedaan en op basis van dat onderzoek bleek de inrichting die wij nu hebben de meest haalbare variant met het oog op waar onze waterstofmarkt zich nu bevindt.

[1:34:50] Ik ben dus ook bekend met de Carbon Contracts for Difference in Duitsland.

[1:34:55] Maar de meest kosteneffectieve...

[1:34:57] Zij sturen vooral op de meest kosteneffectieve wijze voor CO2-reductie, maar hernieuwbare waterstof is daar nog niet.

[1:35:04] Dus als je toch die hernieuwbare waterstof wil ontwikkelen, kom je daar niet op uit.

[1:35:09] Dus dat is het onderzoek dat is gedaan in aanloop naar het opstellen van die STI-HWI-regeling.

[1:35:18] Oh, ja, precies.

[1:35:19] Ik dacht, ik wil nu wel echt even weten waar hij precies voor staat.

[1:35:22] Stimulering, toename, inzet, hernieuwbare waterstof in de industrie.

[1:35:26] En dat geeft dus ook aan waarom alleen sturen dan op de goedkoopste kosten per CO2-reductie op dit moment nog niet voldoende is om dit, zeg maar, tot de voldoende schaal te krijgen.

[1:35:38] Waarvan we zeggen, in het eindbeeld hebben we dit wel nodig, dus we zullen ook door die iets minder kosteneffectieve aanloopfase heen moeten en daar is zo'n regeling dan voor.

[1:35:47] Dan was er nog een vraag over de jaarverplichting ammoniakproductie van de heer Vlag.

[1:35:55] De volledige uitzondering is niet door de vorige minister uitgevoerd of we dit gaan heroverwegen.

[1:36:01] Nee, helaas niet.

[1:36:02] Mijn voorganger heeft ook een wel overwogen keuze daarin gemaakt om wel 60% van de ammoniak

[1:36:08] productie uit te zonderen en niet honderd procent.

[1:36:12] Daar is de onderbouwing ook van gedeeld met de Kamer, maar een belangrijk argument daarin is ook dat de richtlijn hernieuwbare energie geen juridische grondslag bevat om die productie uit te zonderen.

[1:36:23] Dus naar zestig denken we dat we nog kunnen doen, maar om honderd procent te gaan lopen misschien meer risico dan dat we daarmee winnen.

[1:36:33] Dat is het antwoord op dit.

[1:36:35] Daar heeft de heer Vlag nog een vraag over.

[1:36:39] Ik geloof toch niet dat ik het hier helemaal eens ben met de minister.

[1:36:43] Volgens onze fractie biedt de richtlijn die uitzonderingsmogelijkheden wel.

[1:36:47] En ook andere Europese landen passen die wel toe.

[1:36:51] En ik kan me niet voorstellen dat het per land verschillend zou zijn.

[1:36:54] Bovendien, en dat is ook wel voldoende aangetoond, leidt het ook niet echt tot CO2-reductie zoals beoogd.

[1:37:03] Het is ook praktisch onmogelijk in de productieprocessen van betreffende fabrikanten waar het om gaat.

[1:37:09] Dus ik zou willen vragen aan de minister of ze daar, hoeft niet nu, maar nog eens naar zou willen kijken van hoe dan die andere landen wel gebruik maken van die mogelijkheden en of ze wellicht bereid is om in de serie werkbezoeken, die ze ongetwijfeld zal doen, ook de aanjager hiervan, dat is Jara in Sluiskil, is te bezoeken en te zien in de praktijk wat die verplichting ook eigenlijk voor een desastreus effect op de productieprocessen zal hebben.

[1:37:36] Ik zeg de heer Vlag sowieso graag toe dat ik veel op werkbezoeken ga en ook Yara staat volgens mij op het lijstje om langs te gaan.

[1:37:45] U vroeg mij om een open blik en die heb ik ook.

[1:37:48] Ik zou het heel fijn vinden als u ervoor kunt zorgen dat die informatie over die andere landen dat ik die kan krijgen en dan zeg ik u graag toe dat ik

[1:37:54] daar nog een keertje naar zal kijken of we toch iets nog niet gezien hebben.

[1:38:00] En zeker ook...

[1:38:03] Ik zal deze kwestie specifiek, wat dat betreft zelf, ook nog eens doorlichten.

[1:38:08] Het was natuurlijk mijn voorganger die deze keuze heeft gemaakt.

[1:38:10] In principe ga ik ervan uit dat dat heel wel overwogen is geweest, maar er kan nieuwe informatie zijn.

[1:38:15] Dus als de heer Vlag wil zorgen dat we die krijgen, dan zal ik daar nog een keer naar kijken.

[1:38:20] Dus dat is een toezegging om een brief te sturen waarbij de minister nog een keer gaat kijken naar die ammoniakplitsen.

[1:38:31] We nemen dat mee in een bredere brief, want anders krijgt u straks twintig aparte briefjes van mij.

[1:38:35] Maar het zou heel fijn als de heer Vlag ervoor kan zorgen dat wij die informatie krijgen over de andere landen en overigens ook uw interpretatie van die uitzonderingsgrond.

[1:38:44] En dan zal ik ervoor zorgen, we nemen het mee in een brief op redelijke termijn.

[1:38:54] De toezegging om erop terug te komen is geen toezegging dat we wat anders gaan doen.

[1:38:58] We hebben even verwachtingenmanagement, maar ik ga er wel naar kijken en we zullen dan ook de afwegingen nogmaals met u delen.

[1:39:05] Dat is de toezegging.

[1:39:08] Even kijken.

[1:39:10] De verstrekken van subsidies aan bedrijven.

[1:39:15] Moeten we daar onderscheid maken tussen wat het bedrijfsresultaat is?

[1:39:22] Dat was een vraag van mevrouw Oosterhout.

[1:39:24] Het staat elk bedrijf, ongeacht de omvang in het bedrijfsresultaat, natuurlijk vrij om subsidie aan te vragen voor dingen die zij anders, gezien de marktomstandigheden, niet zouden kunnen doen.

[1:39:33] En die koplopersrol hebben we ook van heel veel verschillende spelers

[1:39:38] in deze transitie nodig.

[1:39:40] Dus daarom kunnen die bedrijven ook aanvragen.

[1:39:45] De verbranding van ijzerpoeder.

[1:39:47] Dit soort innovaties zijn altijd mooi.

[1:39:51] Het blijkt wel dat de Europese eisen voor hernieuwbare waterstof alleen subsidies toestaan voor gebruik van gasvormige en vloeibare stoffen.

[1:40:00] En dat zou dan een wijziging van de richtlijn vereisen wat jaren kan duren.

[1:40:04] Maar we gaan wel onderzoeken of partijen die willen innoveren met het gebruik van hernieuwbare waterstof voor de productie van ijzerpoeder, in die nieuwe tender voor kleine waterstofhubs toch een iets van mogelijkheden zouden kunnen krijgen.

[1:40:18] Kan niet grootschalig opgeschaald worden via de SDE+, maar we gaan kijken via die tender voor kleine projecten wat er mogelijk is.

[1:40:27] Dan kunnen we waterstof goedkoper importeren.

[1:40:32] Nou, daar zijn studies naar gedaan, want uiteraard ook wat produceren we zelf, wat importeren we uit Europa of buiten Europa in zo'n heel efficiënt energiesysteem, met ook het oog op weerbaarheid en op vankelijkheid.

[1:40:44] Er zijn veel dingen, veel afwegingen die we met elkaar moeten maken.

[1:40:47] Daarbij zijn ook de kosten natuurlijk een van de punten waar we naar kijken.

[1:40:53] De inschattingen uit studies voor de kostprijzen van binnenlandse elektrolyse en import via waterstofdragers liggen dicht bij elkaar.

[1:41:00] Op dit moment zijn beide routes kansrijk.

[1:41:03] Voor 2035 zetten we daarom in op 3 tot 4 gigawatt binnenlandse productie uit elektrolyse om de voorzieningszekerheid te borgen, aangevuld met het faciliteren van importinfrastructuur.

[1:41:15] Dus dat doen we ook, want de verdeling op langer termijn hangt dan weer af van de kostontwikkeling op beide routes.

[1:41:20] Dus daar willen we nu nog niet vast in kiezen.

[1:41:23] We zetten het allebei in en ook daarom, ook vanwege die voorzieningszekerheid, ook een apart argument is om toch te zeggen, sommige zaken wil je ook gewoon in Europa of nationaal goed geborgen hebben.

[1:41:33] Vrijstelling van de netkosten van electrolyzers.

[1:41:39] Dat zie ik nu niet als een haalbare optie, maar ik maak me in Brussel wel hard voor een harmonisatie van de netkosten op EU-niveau.

[1:41:44] Het gaat natuurlijk om de relatieve kosten.

[1:41:48] Dus als we die harmonisatie kunnen bereiken, dan hebben we een gelijkspeelveld.

[1:41:55] Dus we gaan voortvarend aan de slag met de uitwerking van de bredere aanpak en ik kom daar later dit jaar op terug.

[1:42:00] Dan geïmporteerde ammonia zo dicht mogelijk bij de grootverbruikers.

[1:42:06] Wat betekent dat voor het waterstofnetwerk?

[1:42:09] De kabinetsvisie waterstof dragen zet erop in om het transport van ammoniak door Nederland zoveel mogelijk te beperken.

[1:42:15] Vanuit mijn vorige rol met verantwoordelijkheid voor gevaarlijke stoffen kan ik me daar ook nog enige afwegingen bij herinneren.

[1:42:24] Geïmporteerde ammoniak kan direct worden ingezet, maar ook gekraakt worden naar waterstof en dan in het waterstofnetwerk.

[1:42:30] geïnjecteerd worden.

[1:42:31] Dus bepalend voor de mate waarop het waterstofnetwerk gebruikt wordt voor het geïmporteerde ammoniak is dus eigenlijk de keuze van de eitgebruiker.

[1:42:40] Het onderzoek van mevrouw Kayava.

[1:42:44] Ik neem graag kennis van dit onderzoek.

[1:42:45] Ik heb er een kort krantenartikeltje voor bijzien komen.

[1:42:48] Het lijkt me toch goed om het iets beter te bekijken.

[1:42:52] En dat Nationale Plan Energiesysteem, ik zei u al, ik wil echt heel graag met u eerst een discussie hebben op systeemniveau.

[1:43:00] Hoe passen de verschillende puzzelstukjes in elkaar?

[1:43:03] En zijn we dan van mening dat we de juiste balans hebben tussen de kosten, effectiviteit, zelfvoorziening, zekerheid, investeren in onze eigen economie?

[1:43:10] en energie van eigen bodem, al dat soort hoofdlijnvragen bepalen dan uiteindelijk wat een consistente uitwerking is naar de verschillende vraagstukken die hier aan de orde zijn gekomen.

[1:43:21] Zorgen over afhankelijkheid en deindustrialisering.

[1:43:24] Ik heb het net al gezegd, ja, dat is echt een zorg.

[1:43:30] En dus kan het betekenen dat je in samenhang ook weer met de weerbaarheid

[1:43:37] We moeten wel zorgen dat het voor de industrie ook mogelijk is om die transitie door te maken.

[1:43:42] En vanuit weerbaarheid en zelfstandigheid en niet-afhankelijkheid voor onze economie en onze economische groei kan het dus ook zijn dat je er bewust voor kiest om iets meer te betalen op dit moment, als dat betekent dat je kunt investeren in je eigen economie.

[1:43:56] Daar komen we ook met elkaar nogmaals terug op die weging in de context van dat brekerplan.

[1:44:02] Dat waren de vragen die ik had over waterstofgroene groei.

[1:44:07] Dan kom ik nu nog waterstofinfrastructuur, een aantal punten.

[1:44:11] Maar daarvoor nog een interruptie van mevrouw Müller.

[1:44:14] Ja, blij om te horen dat Nederland de inzet is richting Brussel om te kijken hoe kunnen we nou die groene stroom, die nu nog met subsidie wordt gemaakt, hoe kunnen we ervoor zorgen dat die wel in de verplichting gaat tellen en dat we elkaar inzetten op later eisen?

[1:44:25] Ik vroeg me wel, want het is ook een vraag die echt vanuit de industrie komt, welke route willen we daarvoor?

[1:44:30] Want volgens mij zit het nu vast in de regelgeving.

[1:44:32] Je zei misschien kunnen we dat verlaten.

[1:44:34] Hoe ziet dat er precies uit?

[1:44:36] Welke route bewandelen jullie hierin?

[1:44:43] Ik heb een gesprek aan met de commissie hierover.

[1:44:44] Ja.

[1:44:46] Volgens mij zei ik al iets over de inzet in Brussel daarop, dus dit is wel echt een punt waarover we het gesprek met de commissie zullen aan moeten gaan, maar het zou ook goed zijn om dat in samenhang met andere landen te doen.

[1:44:59] En dat is prima en goed en lijkt me fijn om daar ook wel binnenkort als Kamer misschien over geïnformeerd te worden in hoeverre deze route ook echt haalbaar is.

[1:45:08] Zeker, uiteraard.

[1:45:09] We zullen u terugkoppelen wat onze inschatting is van die gesprekken.

[1:45:15] Dan nog een interruptie van mevrouw van Oosterhout.

[1:45:18] Ja, heel fijn om te horen dat de minister aan de slag gaat met vraagcreatie, ook in Europese context.

[1:45:21] De minister had het al even over de Industrial Accelerator Act.

[1:45:25] Die act, die gaat over labels en over publieke vraag, maar de markt vraagt ook om private vraag.

[1:45:31] Dus ik vroeg me af of de minister iets zou kunnen zeggen over hoe de mogelijke rol van de herziening van red hier een rol in zou spelen of mogelijke andere Europese kaders.

[1:45:42] Ik stel voor dat ik daar even nader op terugkom, want dat vraagt even om een vrij gedetailleerde doorlichting van die stukken wetgeving.

[1:45:53] Dus misschien dat we in tweede termijn er al iets over kunnen zeggen, maar daar kom ik graag nog eventjes bij u op terug en anders eventueel in een latere brief.

[1:45:59] Maar de vraag is goed gehoord.

[1:46:05] Dan ga ik verder met de infrastructuur.

[1:46:10] Want de productie van waterstof zal plaats gaan vinden in de grote industriële kusters aan de kust, gekoppeld aan windparken op zee.

[1:46:18] Dus ja, dan is een infrastructuur ook een noodzakelijke voorwaarde voor het op gang brengen van een functionerende waterstofmarkt.

[1:46:23] ook de import van waterstof zal in havens in ons land komen.

[1:46:27] We zien dat de vraag naar waterstof ontstaat in vijf grote industriële clusters en ook bij bedrijven die dan het zogeheten cluster zes zijn, dus die zitten wat meer verspreid door het hele land.

[1:46:38] Opslag, ik noemde het er straks al even, kan plaatsgaan vinden in te ontwikkelen cavernes in het noorden van het land, dus ondergrondse opslag.

[1:46:46] En ja, dat maakt dus investeringen in transportnetwerken gewoon noodzakelijk.

[1:46:50] En daarbij is het dus de vraag, hoe vind je continu de balans tussen de kosten nu en de investeringen en hoe doe je dat goed?

[1:47:00] Een aantal van u heeft daar vragen over gesteld.

[1:47:03] En wat we nu aan het doen zijn, is te kijken of we naar

[1:47:07] een prachtig woord, intertemporele kostentoerekening kunnen komen, wat eigenlijk wil zeggen dat je een deel van de opbrengsten van alles, als die infrastructuur eenmaal er is, dan levert die ook geld op of een deel van die opbrengsten eigenlijk naar voren ook kunnen halen om de kosten nu te verlagen, zodat de kosten van het hele netwerk beter gespreid kunnen worden in de tijd.

[1:47:25] En voor de zomer kom ik hierover naar de Kamer.

[1:47:28] Dan is er ook nog de alternatieve transportrechten.

[1:47:37] Dus in het coalitieakkoord hebben we als kabinet ook gezegd, we moeten echt een ambitieuze aanpak hebben op die hoge elektriciteitskosten in Nederland.

[1:47:45] want daar staan we gewoon echt op nadeel als je dat vergelijkt met het buitenland, in aanvulling op de in februari al gepresenteerde acties.

[1:47:55] En voor elektro-leaseprojecten kijk ik dus eerst of de alternatieve transportrechten een uitkomst bieden, waarbij partijen die flexibel zijn dus in het gebruik van het netwerk en eigenlijk dus helpen ook in de balancering, ja dan ook een lagere kosten betalen.

[1:48:07] De ACM onderzoekt dit de komende maanden en dan komen we uiteraard naar uw Kamer.

[1:48:20] Is er ruimte voor zowel publiek als private investeringen in distributienetten?

[1:48:24] We werken momenteel aan de implementatie van het decarbonisatiepakket in nationale wetgeving.

[1:48:32] Daar komen we een wetsvoorstel eind van dit jaar.

[1:48:35] U hoort de aankondigingen, al de wetgevingsagenda gaat hier vol lopen.

[1:48:40] In dit traject kijken we ook naar of er al dan niet ruimte is voor private investeringen.

[1:48:46] Visie op de T-stukken.

[1:48:48] Ja, want als je toch een stuk aanlegt, dan is het ook logisch om na te denken, een netwerk aanlegt, dan is het ook logisch om na te denken, kun je voorbereidingen treffen, redelijk kosteneffectief voor latere aftakkingen.

[1:49:00] Dus we hebben een onderzoek gestart naar

[1:49:03] Die mogelijkheden.

[1:49:05] En we bekijken dus welke aanvragen voor T-stukken nog mee kunnen lopen in de Rijksprojectprocedure, zonder dat we dan het traject van het hele landelijk transportnet vertragen.

[1:49:15] Dus ook daar is een beetje, als het heel concreet is, en het is duidelijk dat het een no-regret is, zeker doen, als het nog zou betekenen dat er heel veel studies moeten worden verricht en het heel veel vertraging oplevert.

[1:49:25] dan is dat wat lastiger.

[1:49:27] En als onderdeel hiervan gaan KGG, High Network en de regionale netbeheerders in zowel tweede als derde kwartaal, gezamenlijk langs bij alle twaalfde provincies, om daar te horen wat de behoeften en ook te kijken wat de mogelijkheden zijn voor die T-stukken, zodat we ook goed zijn voorbereid op mogelijkheden later.

[1:49:46] De heer Vlag vroeg daarnaar en we proberen daar zo goed mogelijk

[1:49:54] de mogelijkheden te benutten zonder het hele netwerk te vertragen.

[1:49:58] Maar dus we gaan vooral ook in de regio praten en dus horen wat zijn hier de wensen, wat zijn de mogelijkheden, hoe kunnen we dingen samen mogelijk maken.

[1:50:05] Geldt ook voor collectieve aanvraag, voor aansluiting.

[1:50:09] Bedrijven kunnen zich gezamenlijk melden bij GasUnie.

[1:50:11] Dat is eigenlijk daar het korte antwoord.

[1:50:13] De 6% bleef staan, terwijl toch het risico is overgenomen.

[1:50:19] Dat zijn van die aanloopbeslissingen die je moet nemen om zo'n netwerk tot stand te krijgen.

[1:50:25] Tot nu toe is 6% marktconform.

[1:50:28] Als de marktomstandigheden aanleiding zouden geven tot een aanpassing hiervan, dan wordt dat ook aangepast.

[1:50:34] Dus op dit moment is die 6% een marktconforme rendement.

[1:50:41] Dat was dat blokje.

[1:50:45] Dan kom ik bij de koolstofarme waterstof.

[1:50:49] Eerst nog een interruptie.

[1:50:53] De minister had het net over amortisaties.

[1:50:55] Ik ben vooral heel erg benieuwd waar de minister dat van denkt te gaan betalen.

[1:50:59] Bij ons is het best wel een grote zorg dat dat ten koste gaat van de investeringen in groene waterstof.

[1:51:03] Dus erg benieuwd waar de minister dat van gaat financieren.

[1:51:07] Ja, die amortisatie, dat gaat echt over de verdeling van de kosten over de tijd en hoe we dat precies inrichten.

[1:51:16] Ik zal even vragen in tweede termijn of we daar iets meer details al nu over kunnen geven.

[1:51:20] Of dat u daar toch nog even over moet wachten tot we met het voorstel specifiek komen.

[1:51:24] Maar dan, ofwel in de tweede termijn of wanneer we komen, zullen we specifiek ook de vraag van mevrouw Oosterhuis doorhoudt op dit punt beantwoorden.

[1:51:33] Maar ik kijk even of er...

[1:51:36] Precies, ja.

[1:51:40] Er is geen apart geld voor nodig.

[1:51:42] Wordt me al ingeluisterd.

[1:51:43] We zijn wel over de... Oké, sorry.

[1:51:48] Er is wel garantiegeld voor nodig, maar de vraag van u is dan van hoe zorgen we dat dat niet ten koste gaat van investeringen in groene waterstof?

[1:51:55] En daar komen we dan nog wel even op terug.

[1:51:58] We kunnen kijken, of in tweede termijn of in de brief die hierover gaat, hoe we op dit punt daar nog specifiek...

[1:52:04] Want ook een garantiekost geldt.

[1:52:05] Het is natuurlijk een investeringsmechanisme, dus het is wat anders dan nu een subsidiepot.

[1:52:10] Maar ook voor een garantie moet je wel iets opzij zetten.

[1:52:13] En u zegt, laten we zorgen dat het niet ten koste gaat van de groene waterstof.

[1:52:16] Dus daar komen we dan nog even op terug.

[1:52:19] Vele van u hebben ook gevraagd naar de voorwaarden waaronder we blauwe waterstof ook willen benutten.

[1:52:26] Ik stel voor ook dat ik hierop inga in een brief en ook daarvan zeg ik als we die samenhang in dat systeem hebben geschetst dan is daarin ook duidelijk hoe we met die blauwe waterstof willen omgaan en dan kan ik dan ook aangeven welke voorwaarden

[1:52:42] Ik dan ontwikkel om ervoor te zorgen dat we die blauwe waterstof ook zo inzetten, zoals we met elkaar in de context van dat systeem optimaal achten, dat we dat dan ook realiseren.

[1:52:52] Want anders, je kunt voorwaarden creëren voor de inzet van blauwe waterstof, maar als je niet weet wat je daarmee wil bereiken, dan weet je ook niet of je de juiste voorwaarden hebt gecreëerd en of je ondergedimensioneerd of overgedimensioneerd bent.

[1:53:03] Dus vandaar dat ik dit wel ook echt even in die context graag met u wil bespreken.

[1:53:07] Maar ik heb de vraag goed gehoord en...

[1:53:10] Eerst dus het systeemplaatje en daarna komen we terug met die specifieke voorwaarden waarna gevraagd is.

[1:53:18] Interruptie.

[1:53:19] Er zijn nog meer vragen over koolstof, warme waterstoffen.

[1:53:24] Maar toch eerst de interruptie nog van mevrouw Van Oosterhout.

[1:53:27] Ja, als de minister het dan in kaart gaat brengen onder welke voorwaarden die blauwe waterstof zou kunnen plaatsvinden en hoe we die lokking kunnen voorkomen, is het daarbij, denk ik, ook heel erg belangrijk dat we de methaanuitstoot meenemen en dan met name ook de upstream emissions.

[1:53:41] Want als je daar, ja, onder bepaalde voorwaarden, bijvoorbeeld bij het gebruik van schadelijk as, kan het zelfs zo zijn dat het even schadelijk of bijna net zo schadelijk is als grijs waterstof.

[1:53:50] Dus ik zou graag willen dat de minister dat ook meeneemt.

[1:53:52] We zullen daar op terugkomen, in een brief.

[1:53:55] Ja.

[1:53:55] En dan een interruptie van de heer Klos.

[1:53:57] Ik was benieuwd of de minister alvast wat kan schetsen over de voorwaarden die zij nu zelf wenselijk zou vinden, en dan met name op het aardgasgebruik, want dat is natuurlijk iets wat we naar beneden proberen te krijgen.

[1:54:08] En als je, ik denk dat de minister het woord gebruikte, overdimensioneert, dan zou het zomaar kunnen dat het aardgasgebruik zou stijgen, wat dus de onwenselijke uitkomst is.

[1:54:17] Is dat een van de voorwaarden waar de minister aan denkt waarvan zij zegt nee, dat aardgasgebruik moet juist dalen?

[1:54:22] Ik ga nu nog in op een aantal van de vragen die u allemaal heeft gesteld over blauwe waterstof.

[1:54:27] Dus daarin schets ik wel een beetje een breder kader van hoe het kabinet wil omgaan met blauwe waterstof.

[1:54:34] Maar de vraag was heel specifiek naar de voorwaarden waaraan gerefereerd is in het regeerakkoord.

[1:54:39] Die voorwaarden kan ik, ook de heer Kloss helaas, nog niet schetsen vandaag.

[1:54:43] Maar ik ga wel natuurlijk iets zeggen over wat is de ontwikkelrichting zoals we het zien.

[1:54:47] En dan komen we later dus terug op de specifieke voorwaarden.

[1:54:49] Dus laat mij daar nu dan meteen iets over zeggen.

[1:54:53] In het coalitieakkoord is namelijk ook opgenomen dat blauwe waterstof, onder die duidelijke voorwaarden waar we het net over hebben gehad, een rol kan spelen in het opschalen.

[1:55:02] Het kabinet spreekt dan over koolstof-arme waterstof, wat aansluit bij de Europese terminologie.

[1:55:08] Dus als mensen dat allebei horen, dan bedoelen we dus hetzelfde.

[1:55:13] Of is dat dan de Europese terminologie?

[1:55:16] of hoe we het in de wandelgangen noemen.

[1:55:20] De inzet van koolstofarme waterstof heeft als doel om sneller CO2-reductie te realiseren.

[1:55:27] Dat doen we via de SDE++ al voor bestaande grijze waterstofproductie in delen van de raffinage- en chemischector.

[1:55:34] Dus die snelheid is dan een reden om het te doen.

[1:55:36] Dat is één indicatie over waar die snelheid van belang is.

[1:55:45] Kun je dat doen?

[1:55:45] Als de snelheid niet van belang is of het leidt niet tot versnelling, kom je misschien weer tot een andere afwering.

[1:55:50] In de komende periode richt het beleid voor die koolstofarme waterstoffen primair om de omzetting van onvermijdelijke industriële restgassen.

[1:55:59] want die zijn er toch, dus laten we die dan zo goed mogelijk benutten.

[1:56:02] Dus in combinatie met CCS, omdat dat ook op die termijn, en we weten allemaal hoe belangrijk het is, hoe eerder we meer reduceren in de CO2-uitstoot, hoe beter.

[1:56:12] Dus hiermee kunnen we al een substantiële bijdrage aan de klimaatdoelen leveren.

[1:56:17] En we kijken ook hoe dit kan worden ondersteund binnen SDE++, omdat die termijn hier dus van belang is, voor nieuwe fabrieken die koolstof, arme waterstof willen produceren uit aardgas met CCS.

[1:56:29] Daarvoor zie ik in die context vooralsnog geen grote aanvullende financiële ondersteuning, omdat die eigenlijk relatief een hele hoge onrendabele top hebben.

[1:56:37] Dus het wordt gewoon heel duur als je daarop in wil zetten.

[1:56:41] Maar, nogmaals, we moeten kijken hoe willen we dat hele systeem gaan kantelen?

[1:56:46] Wat zijn dan opties die op de korte termijn een oplossing bieden?

[1:56:50] En mogelijk kunnen de projecten later in de transitie wel een rol gaan spelen als het echt kosteneffectief is.

[1:56:56] Maar er zijn een aantal kantrekeningen bij geplaatst en dus moeten we eerst eens kijken hoe willen we dat hele systeem kantelen en welke andere goedkopere oplossingen zijn er?

[1:57:06] Dus...

[1:57:08] Voor steun binnen de SDE++ voor koolstofarme waterstofroutes die CCS gebruiken, geldt dat die alleen gestimuleerd worden als er geen kosteneffectief hernieuwbaar alternatief is.

[1:57:17] Want dat heeft natuurlijk de eerste voorkeur.

[1:57:20] En ook bij eventuele steun moet worden voldaan aan de Europese standaard.

[1:57:24] En dat wil zeggen 70 procent CO2-reductie ten opzichte van het fossiele alternatief.

[1:57:29] Het zijn gewoon de Europese kaders waar we ons aan te houden hebben.

[1:57:33] We hebben dit jaar de SDE++ voor de productie van koolstofarme waterstof uit restafval aangepast, waarmee we onze strategische onafhankelijkheidspositie ten opzichte van aardgas ook weer verbeteren.

[1:57:45] Dus ook hier kijken we naar waar kan het wel, hoe past het optimaal in de richting die we kiezen.

[1:57:51] Een aantal van u heeft daarnaar gevraagd, die waterstof uit restafval en uit restgassen in de petrochemie, en die routes zijn echt belangrijk om de klimaatdoelen te halen.

[1:58:02] Maar om lock-in te voorkomen, zal via de jaarverplichting voor de industrie ook het gebruik van hernieuwbare waterstof in toenemende mate verplicht worden.

[1:58:13] Mevrouw Müller had nog een vraag om aan te sluiten.

[1:58:17] U heeft daarvoor nog een interruptie van de heer Jimmelen.

[1:58:20] Voorzitter, dank u wel.

[1:58:21] In een van de brieven staat dat het huidige instrumentarium nog onvoldoende er is om projecten van de grond te tillen.

[1:58:28] Ik begrijp ook dat er in het eerste kwartaal 2026 dus nu een update komt over de eventuele aanpassingen.

[1:58:36] Kan de minister daar nog iets over zeggen?

[1:58:38] Voor dit jaar hebben we de SDE++ voor de productie van die koolstofarme waterstof uit Restaval aangepast zodat het beter wordt gestimuleerd.

[1:58:45] Dat was in het verleden inderdaad onvoldoende.

[1:58:48] Dat wordt nu dus beter gestimuleerd.

[1:58:51] Dus laten we hopen dat dat dan ook verbeterde resultaten geeft.

[1:58:55] Maar goed om daar ook de vinger aan de pols te houden.

[1:58:58] Ik kijk even naar rechts of er nog andere dingen zijn die we daarover zouden willen zeggen.

[1:59:02] En anders kan ik er ook altijd in de tweede termijn nog even op terugkomen.

[1:59:05] Dus laten we kijken of er nog iets anders is wat we op dit punt graag aan u mee willen geven.

[1:59:13] Dan de lock-in had ik het net over gehad.

[1:59:18] Dan had mevrouw Müller nog een vraag om aan te sluiten bij de Duitse inzet om meer Europese verplichtingen voor het gebruik van groene waterstof en meer ruimte voor koststofarme waterstof te creëren.

[1:59:28] Maar ook hier herkennen wij dat beeld van die Duitse inzet niet.

[1:59:33] Net als Duitsland zet Nederland zich op Europees niveau in voor gericht aanpassen van die Europese eisen voor hernieuwbare waterstof.

[1:59:40] Dus daar gaan we hand in hand.

[1:59:42] In de desbetreffende stukken regelgeving, dat heet dan de gedelegeerde handelingen, om de marktontwikkeling te versnellen.

[1:59:52] Het creëren van ruimte in bestaande Europese waterstofdoelen voor koolstofarme waterstof is voor Nederland

[1:59:58] ook niet zo wenselijk omdat het jarenlange onzekerheid voor bedrijven creëert en we eigenlijk in Nederland op korte termijn ook weinig koolstofarme waterstof hebben die aan die Europese eis van die 70% voldoet.

[2:00:10] Dus het wordt er niet per se makkelijker op voor ons, of dat zo is.

[2:00:14] Dan was er nog een vraag van de heer Jumelet, ook over de restgassen.

[2:00:19] De grote CO2-reductiepotentie onderstreept u nogmaals.

[2:00:23] Zolang zij een onvermijdelijk bijproduct zijn, is dat ook inderdaad echt gewoon een win-win.

[2:00:27] En die SDE-plus-route wordt dus verruimd.

[2:00:32] Net hebben we al gezegd, wellicht is daar nog iets meer over te zeggen.

[2:00:37] Deze vraag ging daar ook over.

[2:00:40] En de vraag van mevrouw Müller ging daar ook over.

[2:00:44] Volgens mij waren dat de vragen over de koolstofarme waterstof.

[2:00:49] En dan zou ik bij groen gas komen, maar ik zie dat mevrouw Müller nog een vraag heeft.

[2:00:54] Ik had een specifieke vraag gesteld over de Eemshaven en de koolstofarme fabriek die daar niet doorgegaan is.

[2:01:00] En ik probeer ook even te reflecteren op wat u zei.

[2:01:05] Dat er volgens u voor nu niet zo heel veel ruimte is voor nieuwe blauwe waterstoffabrieken eigenlijk, omdat die voorlopig nog niet... omdat die onder en daalbaar zijn.

[2:01:13] En ik begrijp aan de ene kant dat u dat zegt, en aan de andere kant, als we uit dat hele kip-ei-problematiek willen komen en ervoor willen zorgen dat de waterstofmarkt groeit, is dat misschien iets waar je voor nu eigenlijk toch ruimte voor zou moeten bieden.

[2:01:26] Ik hoor ook dat u daarop terug gaat komen in het NPE, en dan hoop ik heel erg dat u daar wat meer...

[2:01:32] dat het anderzijds meer over kan zeggen, want anders komen we daar nooit uit.

[2:01:35] Nee, dat snap ik helemaal.

[2:01:36] En ik denk ook dat ze...

[2:01:38] Dank, mevrouw Müller, voor de constructieve suggestie.

[2:01:40] Inderdaad, in de context van het NPA, als we zien met elkaar hoe we het totale plaatje willen maken, kunnen we ook zien of we voldoende groene waterstof en waterstof uit restafval en gassen, of dat voldoende biedt om die waterstoftransitie op gang te brengen op de manier waarop die ook weer mogelijk is in de combinatie weer met de import, zoals we die ook zien ontwikkelen.

[2:01:59] Dus dan kunnen we die verschillende knoppen van dat systeem naast elkaar zetten en zien, hebben we dan genoeg of is er dan reden om toch te zeggen, we gaan iets doen wat nu nog niet zo kosteneffectief is, maar om het hele systeem op gang te brengen, wel heel belangrijk is.

[2:02:11] Dus dan kunnen we precies die afweging met elkaar goed maken.

[2:02:16] Interruptie van de heer Jumilet.

[2:02:19] Voorzitter, volgens mij gaat de minister over naar GroenGas, hoorde ik haar zeggen.

[2:02:22] Ja, dat was het volgende blokje.

[2:02:23] Dus als er inderdaad nog vragen zijn over waterstof... Ja, precies, dan is dit het moment.

[2:02:27] Ik vroeg ook nog even over...

[2:02:29] De strikte Europese eisen rondom nabijheid onder andere, dat is volgens mij met de afwoording R, F en B, O.

[2:02:35] Vraag mij niet wat dat allemaal betekent, maar in ieder geval, daar zit wel wat ons betreft ook een knelpunt als het gaat om de marktontwikkeling en het misschien toch wel een beetje lastig dan ook groen gas, waterstof, groene waterstof verder te brengen.

[2:02:53] Kan de minister daar nog op reageren?

[2:02:55] Is hij bereid om daar ook het gesprek over te openen?

[2:02:58] Volgens mij heb ik daar straks iets over gezegd, maar daar gaan we inderdaad in Brussel over in gesprek.

[2:03:08] Dat had ook te maken met die dubbele of gesubsidieerde windenergie die dan weer niet gebruikt mocht worden en daar gaan we inderdaad over in gesprek.

[2:03:17] Dan gaan we naar groen gas.

[2:03:19] Nou ja, ook door groen gas, ik hoorde Vrelin van u daarover spreken, bouwen we aan schone energie van eigen bodem en een waardevol gebruik van reststromen.

[2:03:30] En dat draagt dan bij aan de onafhankelijkheid van import, van onder andere LNG uit andere landen.

[2:03:36] En tegelijkertijd verbetert ook de verdienkansen voor bedrijven.

[2:03:42] Dus de bijmengverplichting van groen gas, waar we daaraan gewerkt aan, een zekere vraag voor groen gas, om zo de opschaling een impuls te geven.

[2:03:50] U heeft de vraag gesteld over hoe dan, wanneer dan.

[2:03:52] Dus daar kom ik bij de specifieke vragen.

[2:03:54] Het aangepaste wetsvoorstel over die wetbijmengverplichting ligt momenteel voor ter advisering bij de Raad van State en we verwachten dat advies eind maart.

[2:04:05] Dan zal ik snel een nader rapport opstellen zodat het wetsvoorstel zo snel mogelijk bij de Kamer kan worden ingediend.

[2:04:11] Het streven is om de bijmengverplichting per 1 januari 2027 in werking te laten treden.

[2:04:16] Dat hangt natuurlijk af van de timing en de inhoud van het advies van de Raad van State, waar ik geen kennis van heb.

[2:04:21] En natuurlijk van u, hoe snel u mij inplant om daar met u over te komen spreken.

[2:04:25] Maar wij zetten graag in op snelle behandeling en snelle inwerking training.

[2:04:29] Wat is dan de impact van die bijmenverplichting?

[2:04:36] De stijging van de gasprijs betraagt maximaal 1,5 cent per kube gas vanaf de voorziene inwerkingstrading in 2027.

[2:04:43] Dat stijgt natuurlijk wel wat door naar 2031, naar maximaal 9 cent.

[2:04:48] En om de impact van de bijmengverplichting te verlichten, heeft het kabinet halverwege 2025 besloten om het opbouwpad met 25 procent te verlagen.

[2:04:58] En daarnaast zorgt de openstelling voor buitenlands groen gas ook nog voor een betere vraag-aanboodynamiek, waardoor die prijzen waarschijnlijk wat lager zullen zijn en dus de kosten voor de consumenten ook wat lager zullen zijn.

[2:05:09] Maar je wel die stroom op gang brengt.

[2:05:12] Daarnaast zetten we natuurlijk ook in op structurele verlaging van de energierekening van huishoudens door energiebesparing.

[2:05:19] verzuurzamingssubsidies, et cetera.

[2:05:21] Dus ook in de breedte houden we de energierekening van mensen echt in de gaten.

[2:05:29] Dan is er een vraag van de heer Vlag.

[2:05:32] Of de bijmengverplichting in ETS 2 voor tuiners een lastenverzwaring of dat die een lastenverzwaring oplevert, terwijl elektrificatie dus het alternatief om eronderuit te komen strand door netcongressie.

[2:05:43] Het klopt inderdaad dat de WKK in de glastuinbouw ook deel wordt gebruikt om te leveren aan het net en daarin flexibiliteit kunnen leveren.

[2:05:52] Maar die draait natuurlijk op fossiel gas, wat we ook willen afbouwen.

[2:05:56] Dus het is wel belangrijk dat er een prikkel is om zoveel mogelijk gas te besparen en ook ervoor te zorgen dat de business case voor verduurzaming in deze trouwens fantastisch innovatieve sector te realiseren.

[2:06:09] Dat doen we in het huidige beleid met de beprijzing via het CO2-tarief voor de glastuinbouw en het belonen van het leveren van elektriciteit aan het net een financiële prikkel, zodat WKK lucratief kan worden ingezet op de juiste momenten, terwijl tuinders tegelijkertijd het eigen verbruik zo veel mogelijk verminderen.

[2:06:26] Maar in lijn met het convenant en de afspraken uit de voorjaarsnota zijn we voor de bijmengverplichting in gesprek met de sector over compensatie voor de extra lasten.

[2:06:35] En hier gaan we de Kamer binnenkort extra over informeren.

[2:06:38] Meneer Jumelet vroeg ook meer duidelijkheid over de inzet en regionale beschikbaarheid van groengas.

[2:06:47] En daarin is het...

[2:06:50] Moeten we soms zien hoe de gasmarkt werkt.

[2:06:53] Het wordt ingevoerd ergens en daarmee is het... Eigenlijk wordt het verkocht op de markt via privaatrechtelijke ingang.

[2:07:01] Dus het wordt eigenlijk als aardgas ingevoerd in het netwerk.

[2:07:04] Dus op het moment dat het wordt ingevoerd, is het gas.

[2:07:07] wat gewoon in het netwerk zit en beschikbaar is voor iedereen, maar het groene label wordt verkocht op de markt via privaatrechtelijke overeenkomsten.

[2:07:17] Er kan dus geen voorraad groen gas gereserveerd worden in bepaalde regio's, omdat het het net ingaat en dan kun je wel

[2:07:23] via die labels dus groengas kopen, maar fysiek zit het dan gewoon in het netwerk.

[2:07:31] Groengas loopt mee in de interbestuurlijke samenwerking voor de ontwikkeling van het energiesysteem.

[2:07:35] Een dure zin voor, we spreken natuurlijk met alle regio's over,

[2:07:38] hoe we dit gaan organiseren met elkaar en kijken we ook naar welke afspraken dan nodig zijn ook met de regio's voor een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar en ook innovatief energiesysteem wat de kansen pakt in 2050.

[2:07:54] Er komt een specifieke brief over de decentrale ontwikkeling in het energiesysteem waar we ook kansen die verschillende van u over verschillende regio's hebben benoemd ook in mee kunnen nemen.

[2:08:05] Datgene wat we eraan ophalen bij onze werkbezoeken in de verschillende regio's.

[2:08:10] En ik vind ook echt dat we bij onze werkbezoeken in de regio's... wil ik ook graag met de regio's in gesprek over... hoe werkt het systeem nu hier voor jullie?

[2:08:17] Wat zijn er aan mogelijkheden?

[2:08:18] Wat zijn de knelpunten?

[2:08:19] Wat zijn de wensen?

[2:08:20] En hoe brengen we die dingen ook bij elkaar?

[2:08:21] Want het moet als systeem werken ook in die regio's.

[2:08:25] Wil de minister een inputvrijstelling regelen om dubbele betaling voor productie en verbruik te voorkomen?

[2:08:32] Vraag van de heer Vlag ook.

[2:08:34] De hoofdinput van groen gasproductie, namelijk biomassa, is wel al vrijgesteld van energiebelasting, terwijl aardgas en het gebruik van elektriciteit tijdens het productieproces inderdaad wel belast zijn.

[2:08:47] Bij de vraag of een apart tarief te overwegen is, moet verder worden meegenomen waarom een fiscale regeling noodzakelijk is.

[2:08:53] om welke hoeveelheden aardgas en elektriciteit het gaat en wat dan de doeltreffendheid en doelmatigheid van de regeling is en hoe een dergelijke maatregel zich verhoudt tot bestaand en aankomend beleid en de uitvoerbaarheid.

[2:09:07] We bezien deze elementen en nogmaals, in de context van dat hele MPE kunnen we ook hier nog eens naar kijken, maar voorlopig zijn we niet voornemens om het gebruik van elektriciteit en aardgas bij groen gasproductie vrij te stellen voor dit moment.

[2:09:22] Welke ruimte is er om binnen de SDE gerichte ruimte voor groen gasproductie te reserveren?

[2:09:29] De SDE werkt met de bekende hekjes, zodat we zorgen dat verschillende domeinen van de SDE tot ontwikkeling komen.

[2:09:38] Niet alles opgaat in maar één, terwijl de andere niet tot die ontwikkeling en daarmee ook tot innovatie en kostenreductie komen.

[2:09:46] Na de beoordeling door RVO van de aanvragen van de SDE++-ronde van 2025 wordt ook weer naar de hekjes gekeken of die op de juiste plaats staan.

[2:09:55] En hierover wordt in de Kamerbrief over de SDE 2025 over de definitieve resultaten daarvan gerapporteerd.

[2:10:03] En dan kunnen we dus ook kijken naar deze vragen van het hekje van groen gas en het hekje moleculen, staan die op de juiste plek?

[2:10:09] Dat zien we met elkaar hoe effectiever zijn geweest.

[2:10:11] En dat is ook een moment om daar weer over te spreken.

[2:10:15] Ja en soms valt er wel iets buiten van je dacht klonk toch heel erg mooi maar dan blijkt dat er eigenlijk misschien nog mooiere dingen zijn.

[2:10:22] Dat gaan we met elkaar zien wat er uit die evaluatie komt en dan kunnen we met elkaar het gesprek voeren over de hekjes.

[2:10:30] Voorrang netaansluiting.

[2:10:32] De heer Vlag ook.

[2:10:35] Ja, complexiteit van het krijgen van een netaansluiting is een breed knelpunt.

[2:10:40] Nogmaals, we zetten als kabinet daar echt extra op in.

[2:10:45] De ACM gaat er uiteindelijk over wie de voorrang krijgt.

[2:10:48] En de prioriteringskader van de ACM geeft voorrang aan partijen die vallen in de categorie of congestieverzachters.

[2:10:56] Dus ben je deel van de oplossing.

[2:10:57] Veiligheid, natuurlijk, of basisbehoeften.

[2:11:01] Ik denk in ieder geval dat dat drie categorieën zijn waar we ons ook allemaal van harte in kunnen vinden door de hele Kamer heen.

[2:11:07] Maar het betekent ook dat groen gas als zodanig daar niet onder valt.

[2:11:12] En de ACM gaat ook over aanpassingen in het prioriteringskader.

[2:11:15] Dus dat is echt een competentie van de ACM.

[2:11:18] Dan de tijdelijke stikstofuitstoot.

[2:11:22] Wordt gecompenseerd door verlaging van de uitstoot van aangesloten veehouderijen.

[2:11:26] Kan dat tegen elkaar worden weggestreept, zei de heer Vlag volgens mij.

[2:11:31] Wij zetten als kabinet in op een stikstofuitzondering bij de Europese Commissie voor de versnelling van de energietransitie.

[2:11:36] Dus kijken of we dingen slimmer kunnen doen.

[2:11:38] Zeker onderdeel.

[2:11:39] Daar moeten we voor naar Europa, maar gaan we zeker doen.

[2:11:41] Een positieve ontwikkeling in deze context is het grid package, waarin de commissie ook ons voorstel heeft overgenomen voor een stikstofvrijstelling bij de elektriciteitsinfrastructuur, want dat was natuurlijk ook heel lang een knelpunt.

[2:11:53] We kunnen geen windmolens bouwen vanwege de stikstof, terwijl ze eigenlijk gaan bijdragen aan het verlagen van de stikstofuitstoot.

[2:11:58] Hoe komen we uit die catch 22?

[2:12:01] En ik zet me dan nu in voor een verbreding daarvan voor onder andere waterstof en groengas.

[2:12:08] Daarnaast draagt het programma GroenGas bij aan de versnelling van de vergunningverlener door handreikingen voor vergunningsverleners, expertisecentrum GroenGas, lokale voorlichtingsbijeenkomsten, weet je wel, waar kan het, hoe kan het, voorkomt dat iedereen het wiel helemaal opnieuw moet uitvinden.

[2:12:22] En dan was nog de laatste vraag van de heer Jumlet.

[2:12:25] Ben ik bereid om samen met de minister van LVWVN en IMW in overleg met de sector een geactualiseerde integrale routekaart op te stellen?

[2:12:33] Ja, en die komt voor het einde van het jaar naar de Kamer.

[2:12:37] Voorzitter, als het goed is, heb ik de vragen van de leden beantwoord.

[2:12:41] Een excuus is als er ergens genist is, dan kom ik daar graag op terug in tweede termijn.

[2:12:47] Dank u wel.

[2:12:48] Dan gaan we, als er geen andere interrupties zijn, door naar de tweede termijn van de leden.

[2:12:53] Dan geef ik graag weer het woord aan mevrouw Van Oosterhout.

[2:12:56] Dank u wel, voorzitter.

[2:12:57] Dan zou ik graag willen beginnen met het aanvragen van het twee-minuten-debat.

[2:13:01] Nogmaals, groene waterstof is volgens ons een essentieel onderdeel van de nieuwe energie-intensieve industrie, maar ook prijzig.

[2:13:08] Dus nogmaals de oproep, laat het waar het kan en gebruik het waar het moet.

[2:13:11] En zet vooral in op groene waterstof een beperkend gebruik van blauwe waterstof om lok in te voorkomen, ook indachtig de methaanuitstoot, die in sommige gevallen ervoor zorgt dat grijze waterstof even schadelijk kan zijn als blauwe waterstof.

[2:13:21] Nog even terugkomend op het verstrekken van subsidies aan bepaalde bedrijven.

[2:13:24] Het gaat ons er niet om om onderscheid te maken tussen bedrijfsresultaten, maar we vragen wel om reflectie van de minister op de inzet van de hele beperkte middelen die we hebben voor subsidies van bedrijven met grote winsten.

[2:13:34] Waarbij de vraag ontstaat, is daar normering geen weg?

[2:13:38] Zodra we die middelen kunnen gebruiken voor groene waterstof, want we hebben samen al geconstateerd dat er meer geld nodig zou zijn voor die groene waterstof.

[2:13:50] En dan de reservebuffer die nodig zou zijn voor amortisatie, nogmaals het oproep dat we ervoor zouden willen waken dat het geld wordt weggehaald bij de groene waterstof.

[2:14:01] En ik kijk uit naar de voorwaarden van de minister voor blauwe waterstof, de verdere stappen die de minister wil gaan zetten op het gebied van vraagcreatie en dan ook specifiek de kansen bij de onderhandelingen van de Industrial Accelerator Act en de aankomende RET.

[2:14:13] Dank u wel.

[2:14:13] Het woord is aan de heer Klos.

[2:14:15] Dank, voorzitter.

[2:14:16] Ik heb een heel ambitieus en optimistisch betoog gehoord over klimaatbeleid en dat was heel verfrissend en fijn.

[2:14:24] Ik heb zelfs een optimistisch betoog gehoord over waar het eventueel naartoe kan gaan met waterstof in het grote energiesysteem.

[2:14:28] Dat was misschien onverwacht, maar ook fijn.

[2:14:31] En onze wetgevingsagenda gaat daarom vollopen, zoals de minister terecht constateert.

[2:14:36] Er is een sterk Europese inslag, ook op dit terrein.

[2:14:40] Dat heb ik gehoord met vraagcreatie, met de harmonisatie van netkosten,

[2:14:44] met de stikstofvrijstelling voor waterstof en groen gas.

[2:14:46] De verbreding daarvan vond ik erg goed nieuws.

[2:14:48] En ook het gebruik van ons gesubsidieerde windstroom voor elektrolyse.

[2:14:51] Dus het Europese denken zit ook goed nu in deze commissie en bij deze minister.

[2:14:56] Veel waardering daarvoor.

[2:14:58] Ik ben ook blij met de beantwoording over blauwe waterstof, waarbij de minister aangeeft, ja, we gaan inzetten op restgasten, bestaande grijze waterstof.

[2:15:05] Snelheid en klimaatwinst is het doel daarvan.

[2:15:08] En nieuwe fabrieken hebben ook toch weinig realistisch economisch perspectief.

[2:15:12] Ik zou graag de minister willen vragen om de reflectie, die uiteraard breder zal zijn en genuanceerder nog dan ik het nu samenvat, in die brief snel naar de Kamer te laten komen, ook omdat de markt, denk ik, op die duidelijkheid wacht en dat niet nog heel lang kan wachten.

[2:15:28] En dan nog één vraag om op terug te komen.

[2:15:29] Ik heb geen antwoord gehoord op mijn vraag over offshore elektrolyse, waar Nederland in voorop loopt, maar de kennisontwikkeling door het vorige kabinet is gebaseerd.

[2:15:37] Had ik eerder moeten vragen, maar misschien kunt u daar straks nog op terugkomen.

[2:15:43] Dank u wel.

[2:15:44] Dan is het woord aan de heer Jumelet.

[2:15:46] Voorzitter, dank aan de minister die uitgebreid heeft geantwoord op al die gestelde vragen.

[2:15:52] Dus dank daarvoor.

[2:15:53] Ik ben blij ook voor de aandacht voor groen gas.

[2:15:56] Ik begon ermee te zeggen dat het soms een sluitstuk lijkt als het gaat om de energie mix.

[2:16:03] Maar ik heb hier ook enthousiasme gehoord over groen gas.

[2:16:06] Dat vinden we als CDA ontzettend belangrijk en fijn om te horen.

[2:16:11] Ik heb ook gevraagd, voorzitter, naar

[2:16:13] de ideeën ook over met provincies en gemeenten te kijken wat er kan, tegen de achtergrond ook van dat provincies ook energievisies hebben gemaakt en dat daar in ieder geval ook de behoefte bestaat om te weten van zijn we de goede dingen aan het doen.

[2:16:29] Dus ik kan me goed voorstellen dat ook de routekaart waar u ook ja op zei om die te gaan maken, dat daar ook ruimte wordt ingebracht om dat gesprek ook goed te voeren, om te kijken van waar kan ook vanuit provincies, vanuit gemeenten een bijdrage worden geleverd aan

[2:16:43] aan de productie van groen gas, maar ook het gebruik wellicht in alle omstandigheden die zich voordoen.

[2:16:49] Voorzitter, ik vroeg net als anderen hier aandacht ook voor die voorwaarden.

[2:16:56] Ik denk dat het fijn is om te horen dat daar aan gewerkt gaat worden, dat we er een brief over krijgen, want het gaat denk ik ook hier weer om snel duidelijkheid te krijgen waar het dan op aangaat.

[2:17:06] Ik noemde ook zelf nog het artikel van vandaag van Financieel Dagblad.

[2:17:10] Dat is niet een heel optimistisch verhaal.

[2:17:12] maar ik hoor inderdaad de minister wel optimistisch spreken hierover.

[2:17:15] Ik denk dat het goed is om realistisch te zijn, dus het is vooral denk ik van belang dat we in de komende tijd goed elkaar blijven informeren, maar ook de goede afslagen kunnen nemen met alle mogelijkheden die er zijn.

[2:17:27] Voorzitter, dank nogmaals en in ieder geval voor zover.

[2:17:33] Dan het woord aan mevrouw Müller.

[2:17:35] Ja, ik sluit me aan bij de woorden van de heren voor mij.

[2:17:41] Het was inderdaad een mooi optimistisch verhaal, dus dank voor de beantwoording van de vragen.

[2:17:45] En ik hoorde ook dat u met veel dingen eigenlijk met spoed aan de slag gaat.

[2:17:48] Ook fijn dat u een aantal dingen meeneemt naar Europa en naar Brussel.

[2:17:51] Onder andere de verbreding van die stikstofvrijstelling en de eisen waar we het eerder over gehad hebben voor groene stroom, voor groene waterstofprojecten.

[2:17:57] Ik ben ook blij dat u vaart wil maken met een keuze maken, een besluit maken over hoe gaan we nou die infrastructuur, hoe gaan we dat nou bekostigen.

[2:18:05] Dus daar kijken we natuurlijk goed naar uit.

[2:18:07] En ik proef toch nog enige terughoudenheid op nieuwe blauwe waterstofplannen.

[2:18:13] die toch een oproep is vanuit de hele waterstofketen.

[2:18:17] Ik wacht de update van het Nationaal Plan Energiesysteem af, dus daar kijk ik dan goed naar uit.

[2:18:22] Maar wil jij toch oproepen om die oproep vanuit de waterstofwereld daar goed mee te nemen?

[2:18:29] Dank.

[2:18:30] Het woord is aan de heer Vlag.

[2:18:31] Ja, voorzitter, een paar dingen.

[2:18:33] Ik moet even heel iets terugkomen op wat ik gezegd heb over die Red 3.

[2:18:37] zodat andere landen ervoor kiezen om de lidstaatsverplichting, die er geld vanuit de Red 3 ligt, niet door te leggen op individuele bedrijven.

[2:18:46] Ik denk dat dat iets preciezer is.

[2:18:48] En de reden waarom ik...

[2:18:51] ...van mening ben dat we wel gebruik zouden moeten kunnen maken van die uitzondering... ...ligt ook in het advies van de Raad van State.

[2:18:58] Die heeft het ook over de recital, die eigenlijk geen goede basis biedt voor die 60 procent... ...maar wel voor een volledige vrijstand.

[2:19:06] Dus met andere woorden...

[2:19:07] Die recital biedt eigenlijk aanknopingspunten om het of wel of niet te doen, maar 60 procent lijkt niet goed onderbouwd op die manier.

[2:19:14] Dus daarmee ben ik iets preciezer dan ik in eerste termijn was.

[2:19:17] Netcongestie kwam ook even langs.

[2:19:18] Daar gaan we ongetwijfeld in andere discussies nog heel vaak over hebben.

[2:19:22] Ik ben benieuwd of de minister het met me eens is dat daar netbeheerders ook een heel belangrijke rol in spelen.

[2:19:28] En daar zie ik vooral nog heel veel

[2:19:29] behoudendheid en focus op leveringszekerheid.

[2:19:33] Er zal een stevige rol van het kabinet gevraagd worden om ook wat minder voor de hand liggende oplossingen te gaan toepassen, zoals bijvoorbeeld het zwaarder belasten van het net.

[2:19:42] En er zijn er nog wel een aantal van die oplossingen, maar daar komen we in een ander verband wel eens op terug.

[2:19:46] of de minister het eens is dat er echt een duidelijk sturende rol van het kabinet nodig zal zijn.

[2:19:51] En tot slot groen gas.

[2:19:53] Daar is de SGP ook heel blij mee, omdat daar iets zichtbaar wordt van een integrale aanpak van twee problemen waar dit kabinet een oplossing voor moet gaan bedenken, zowel het gebied van stikstof als energietransitie.

[2:20:04] Dus volle kracht vooruit daarin.

[2:20:10] Dan verzoek ik de heer Vlag even tijdelijk het voorzitterschap weer over te nemen.

[2:20:14] Het woord is aan de heer Boomsma van JA21.

[2:20:17] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:20:18] En dank aan de minister voor de beantwoording.

[2:20:20] Inderdaad, een heel optimistisch verhaal en dat had ik ook wel verwacht, maar we zijn niet helemaal gerustgesteld.

[2:20:25] Ik denk waterstofplannen zijn gewoon veel te duur en kunnen hoog of laag springen, maar het is gewoon te duur nog.

[2:20:31] Dus nogmaals, wees gewoon realistisch.

[2:20:34] De minister zei ook

[2:20:36] Voorzichtig met nationale koppen.

[2:20:38] Nou, wij zouden zeggen, doe helemaal geen nationale koppen.

[2:20:41] Want Nederland heeft ons hele technocratische, doorgejuridiseerde stelsel sowieso al uitdagingen genoeg.

[2:20:48] Over die jaarverplichting Ammoniak slaat ik me aan bij de heer Vlag.

[2:20:51] De minister komt daar nog op terug, wat nu precies de juridische verplichting is.

[2:20:55] Het kan natuurlijk niet zo zijn dat Nederland weer denkt dat iets moet van Europa, maar dat het uiteindelijk niet zo is, zoals we al bij Stikstof hebben gezien.

[2:21:02] Dat eigenlijk gaat om een bepaalde interpretatie van ons.

[2:21:04] En volgens mij kan je toch gewoon die verplichting later in laten gaan of eerste jaren een ingroeipad op 0% zetten.

[2:21:11] Bij ijzerpoeder ging het ook om een juridische kwestie, van dan zou die richtlijn moeten worden aangepast.

[2:21:17] Dat is natuurlijk ook niet echt een goed argument.

[2:21:18] Als dat een goede technologie is, dan wil je hem gewoon kunnen gebruiken.

[2:21:21] Dus is er nou een inschatting van de efficiëntie ervan qua kosten en effecten?

[2:21:27] Over de import of productie van waterstof zegt de minister allebei, maar uit het oogpunt van onafhankelijkheid wil ze nog steeds vasthouden aan die 4 gigawatt binnenlandse productie.

[2:21:39] Maar ik vind dat zeker bij waterstof niet zo'n goed argument.

[2:21:42] Dat je niet afhankelijk wil zijn van Russisch gas is één ding, maar waterstof kun je op zoveel plekken op aarde produceren, waaronder bijvoorbeeld in Spanje en dergelijke.

[2:21:51] dan moet je niet bang zijn voor enige afhankelijkheid van dat soort landen.

[2:21:57] Dus mijn vraag zit nog vooral, hebben we nou echt inzicht in de meerkosten van productie hier vergeleken met de kosten van transport?

[2:22:03] En hoe die prognose over die veranderen?

[2:22:05] Daar hebben we nog niet echt goed antwoord op gehoord.

[2:22:07] Zeker ook omdat de rekenkamer, onze rekenkamer gewoon zegt, Nederlandse doelen voor productie van 4 gigawatt groene waterstof zijn niet meer realistisch.

[2:22:16] Dat zegt de rekenkamer gewoon.

[2:22:20] Ja, en tot slot wil ik ook nog even de minister vragen om nog iets meer te ingaan op die conclusie van de rekenkamer dat die 1,5 miljard volstrekt niet realistisch was voor dat landelijk netwerk.

[2:22:30] Want we willen gewoon toch zeker kunnen zijn hier als Kamer dat als er vanuit het kabinet voorstellen komen en ook inschattingen van de kosten, het is allemaal al zo ontzettend duur, maar dan moeten we tenminste wel kunnen rekenen dat die goed en realistisch worden ingeschat.

[2:22:46] Ik... Ja, oh, een interruptie van de heer...

[2:22:49] Nee, wacht.

[2:22:50] Ik krijg het voorzitterschap terug, dat is niet waar.

[2:22:53] Oké, dank u wel.

[2:22:54] Dan zijn we nu aan het einde van de tweede termijn van de Kamerleden.

[2:22:57] Ik vraag even of de minister meteen door wil.

[2:23:00] Dan schors ik voor vijf minuten.

[2:29:41] Ja, dan heropen ik de vergadering en geef ik graag het woord aan de minister.

[2:29:44] Dank u wel, voorzitter, en dank aan de opmerking van de Kamer in de tweede termijn.

[2:29:50] Ja, u hoort inderdaad, denk ik, een optimistisch geluid, maar dat komt omdat ik ook echt graag, en dat wil het kabinet ook, graag wil kijken naar wat wel kan.

[2:29:57] En dat betekent dus ook samen met u kijken naar wat wel kan, en samen met marktpartijen kijken naar wat wel kan, en samen met regio's kijken naar wat wel kan.

[2:30:03] Dat kan nog steeds niet alles.

[2:30:05] Maar dan kunnen we toch voortgang maken daar waar het wel kan.

[2:30:07] Dus laten we daar samen naar op zoek gaan met een open blik, met de blik ook gericht op consistentie en efficiëntie.

[2:30:15] En dan denk ik dat we met elkaar een heel eind komen.

[2:30:18] Mevrouw Oosterhoofd houdt zij specifiek over waterstof.

[2:30:21] Laat waar het kan, doe waar het moet.

[2:30:23] En ik denk ook dat dat vanuit die consistentie ook een verstandige invalshoek is.

[2:30:29] Zij vroeg naar normering en daar zou ik eigenlijk bijna hetzelfde willen zeggen.

[2:30:35] Normeren daar waar het kan en subsidiëren ook daar waar het moet.

[2:30:39] Maar dan kijken we natuurlijk zonder onderscheids van afzender, want het gaat over waar kunnen we wat doen met welk instrument in dat systeem om dat goed te laten werken.

[2:30:48] En soms is er geen ruimte voor normering omdat de concurrentiekracht dat niet toelaat en moet je met subsidiëring bepaalde onrendabele toppen eerst naar beneden krijgen.

[2:30:58] Daar geldt, zeg maar, zo kijk ik daar tegenaan.

[2:31:05] Waterstof, ook daar.

[2:31:06] We gaan kijken naar wat wel kan.

[2:31:08] En het is best een hele moeilijke markt, dus het optimisme wat u van mij hoort is niet omdat ik denk alles kan, maar laten we dus de blik gericht hebben op kijken naar

[2:31:17] wat wel kan en hoe we dat kunnen doen.

[2:31:20] Ik kom vanuit die samenhang in dat systeem dan natuurlijk dus ook terug op de verdere reflecties.

[2:31:26] Europa gaat heel belangrijk zijn in het creëren van bepaalde mogelijkheden, zowel vanwege de concurrentiekracht van onze industrie als ook mogelijkheden die er in bepaalde regelingen zitten of richtlijnen of wetgeving om bepaalde technologieën nader te stimuleren.

[2:31:42] En ik kom daar zo ook nog even op terug in wat meer specifiek.

[2:31:44] De provincies, de mede-overheden, want ook de waterschappen zijn soms heel belangrijk.

[2:31:53] Gemeenten zijn soms heel belangrijk voor sommige vraagstukken die we hebben.

[2:31:57] Bedrijven zijn soms heel belangrijk.

[2:31:58] Kijken naar wat WIL kan daar samen mee aan de slag.

[2:32:01] En dan waren er nog een aantal meer gedetailleerde vragen waar ik even op terug wil komen over de loftes.

[2:32:08] Over blauwe waterstof.

[2:32:10] Mevrouw Müller en meneer Boomsma, u schetst eigenlijk de twee kanten van het palet waarbinnen we ook tot die balans moeten komen.

[2:32:21] Waar het past in een kosteneffectieve aanpak van het systeem moeten we doen.

[2:32:24] binnen de voorwaarden die ervoor gesteld worden en waar het niet leidt tot een lock-in en het een kost-effectieve mogelijkheid is op korte termijn.

[2:32:33] De dingen die ik daar eerder over gezegd heb.

[2:32:36] En tegelijkertijd spelen ook de kosten een rol.

[2:32:40] De vraag over zelf produceren versus importeren.

[2:32:45] De twee routes liggen nu op dit moment nog redelijk dicht bij elkaar.

[2:32:48] We gaan ook zien hoe zich dat verder ontwikkelt.

[2:32:50] En ik kom nog op een aantal meer specifieke punten nu terug.

[2:32:54] Mevrouw Oosterhout vroeg ook nog naar... Ja, we hebben de Industry Accelerator Act, maar er zijn ook nog andere richtlijnen, zoals de RED.

[2:33:04] De andere richtlijnen, de Renewable Energy Directive, gaat over het gebruik van energiebrandstoffen.

[2:33:09] Daar zie ik alleen mogelijkheden voor normen voor de mobiliteit.

[2:33:12] Maar over de mogelijkheden voor productnormen ontvangt u nadere informatie in het genoemde BNC-fietsje over de Industry Act.

[2:33:20] Voor de herziening van de RED verwacht ik op zijn vroegst dit najaar een conceptvoorstel van de Europese Commissie.

[2:33:25] Maar ik weet u alvast dat u ook met deze blik naar het voorstel zult kijken.

[2:33:30] Nemen we de visie op blauwe waterstof, nemen we daarin ook upstream methaan-emissies mee?

[2:33:41] Kan ik toelichten, u had nog een nadere vraag over de voortgang bij de ontwikkeling bij CCS bij restgassen.

[2:33:52] de aanpassing in de SDE++ voor gasverbruik ter compensatie van de energetische omzetverliezen, investeringskosten voor waterstoftransport en aanpassing van branders en hereikte investeringskosten voor de installatie.

[2:34:06] Tot de 2026 ronde werd dit alleen ondersteund voor nieuwe waterstofinstallaties, maar vanaf 2026 wordt omzetting van restgassen ook ondersteund in bestaande waterstofinstallaties.

[2:34:16] Dan de heer Vlag, die had het nog een keertje over die heroverweging van die ammoniak uitzondering, met name op het punt van de recital.

[2:34:25] Ik hoor gewoon heel graag, we zien die informatie gewoon graag terug, dan kunnen we daar kijken.

[2:34:31] Binnenkort stuur ik dus dat wetsvoorstel jaarverplichting RFNBO's industrie naar de Kamer met inbegrip van de memorie van toelichting en dan gaan we daarover in debat.

[2:34:39] maar deze informatie is gewoon goed om alvast te hebben.

[2:34:43] En er was nog een heel concreet vraag van de heer Klos om ook, we eindigen bijna, maar met mooie antwoorden te eindigen, of we het gereserveerde budget voor offshore elektroliezen nog in willen zetten om de continuïteit van kennis en capaciteit te waarborgeren.

[2:34:59] Het antwoord daarop is ja, dat wil ik zeker.

[2:35:01] De beschikbare 25 miljoen zet ik in voor voortzetting van het onderzoeksprogramma Waterstof op zee.

[2:35:06] Ik denk dat we dat allemaal belangrijk vinden.

[2:35:13] En dan was er nog een vraag over de studie naar de kosten van het waterstofnetwerk.

[2:35:20] Had dat niet beter gekund?

[2:35:21] Vraag van de heer Boomsma.

[2:35:22] Ik denk dat het ruitelijke antwoord daarop is.

[2:35:24] Ja, dat had beter gekund.

[2:35:26] Daar zegt de kabinetsreactie ook een aantal dingen over.

[2:35:28] Ik denk ook dat het goed is dat we met dit soort trajecten de Kamer

[2:35:31] zeg maar vaker tussentijds meenemen om met elkaar te zien hoe kosten zich ontwikkelen.

[2:35:37] Want je kunt een inschatting maken.

[2:35:39] De Rekenkamer zegt ook duidelijk dat dat beter gekund.

[2:35:42] Dat moet dan dus ook beter.

[2:35:43] En laten we ook als kabinet en Kamer met dit soort grootschalige investeringsvoorstellen zorgen dat we dicht bij elkaar blijven, ook zoals de informatie zich ontwikkelt.

[2:35:52] En dat is eigenlijk hoe ik zou willen voorstellen dit verder met u te doen.

[2:35:55] Voorzitter, als het goed is, ben ik daarmee aan het einde gekomen van de beantwoording, maar wellicht heb ik ook hier nog een enkele vraag mist.

[2:36:01] U heeft nog een vraag van mevrouw Van Oosterhout.

[2:36:03] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:36:04] Ik hoorde de minister net zeggen dat we eind dit jaar een voorstel kunnen verwachten, of een herziening kunnen verwachten van de RED-richtlijn.

[2:36:12] Ik denk dat de minister zelf ook heel goed weet dat het in Brussel altijd beter is om vooraf te lobbyen voor een voorstel in plaats van als het voorstel er eenmaal ligt.

[2:36:18] Dus ik zou de minister graag ook willen oproepen zich in de tussentijd in Brussel in te spannen.

[2:36:24] U kunt erop rekenen dat ik mij actief in Brussel zal opstellen in de breedte van de agenda waar wij hier met elkaar voor gaan.

[2:36:29] Want inderdaad, vroegtijdige gesprekken met de commissie, dat doe ik niet alleen, maar dat doen ook de mensen en ook de permanente vertegenwoordiging in Brussel kan daarin een hele belangrijke rol spelen.

[2:36:37] Dus we zullen ons zeker actief in Brussel inzetten om ook de voorwaarden te creëren waaronder de Nederlandse transitie zo goed en zo snel mogelijk kan plaatsvinden.

[2:36:47] Dus kunt u vanop aan.

[2:36:50] Dank u wel.

[2:36:51] Dan zijn we aan het einde gekomen.

[2:36:52] Dan de rest nog wel om de toezichtingen even door te nemen.

[2:36:56] Allereerst is dus in twee minuten er wat aangevraagd door mevrouw Van Oosterhout.

[2:37:00] Die zal dan als eerste het woord voeren.

[2:37:02] Er is een BNC-fietsje en verschillende wetsvoorstellen zijn aangekondigd.

[2:37:07] Die zien we dan op een gegeven moment verschijnen.

[2:37:11] De minister heeft toegezegd de Kamer te informeren over die ammoniakverplichting, naar aanleiding van eventuele inzichten uit het buitenland.

[2:37:17] Eigenlijk ook een toezegging van de heer Vlag om informatie te delen, wat ongebruikelijk, maar kunt u ook een termijn verbinden aan deze toezegging?

[2:37:25] Eind van de dag, voorzitter.

[2:37:27] Eind van de dag, dat is snelheid die wij zeer op prijs stellen.

[2:37:33] Maar dat is dus ook een toezegging van de minister om daarop terug te komen.

[2:37:36] Dan is er een andere toezegging.

[2:37:39] Voor de zomer informeert de minister de Kamer over de mogelijkheden om de kosten voor de waterstofinstitutuur te spreiden en gaat in dat kader ook in op de rol van garantiegeld en de gevolgen daarvan voor groene waterstof.

[2:37:52] Dus dat is voor de zomer.

[2:37:54] Dan toezegging.

[2:37:55] De minister stuurt een brief over de decentrale ontwikkelingen van het energiesysteem.

[2:38:00] Kan de minister...

[2:38:01] Dat hadden wij in ieder geval begrepen.

[2:38:05] We kijken even terug.

[2:38:10] Volgens mij was er gevraagd om...

[2:38:15] We gaan de NPE maken.

[2:38:16] Het is dan ook van belang, dat was een vraag van de heer Jumilet, om met de decentrale overheden, met de provincies allemaal in gesprek te gaan over hoe zit hun regionale energiesysteem eruit en ervoor te zorgen dat als we dat NPE hebben, dat we ook dat doen in samenhang met gesprekken daarover.

[2:38:32] Ik weet niet of dat een aparte brief moet worden, maar we gaan in ieder geval in de provincies langs.

[2:38:36] We willen graag van hen horen wat de mogelijkheden zijn

[2:38:38] Ik wil ook zorgen dat die mogelijkheden zo goed mogelijk verwerkt worden in onze integrale aanpak.

[2:38:44] Dus of dat een aparte brief moet zijn, omdat het nog naderuit...

[2:38:47] We kijken even wat daarin praktisch is, maar we luisteren goed naar de decentrale overheden en we zullen uw Kamer daar op gezette tijd over informeren.

[2:38:53] Misschien kunnen we hem zo doen in plaats van een aparte brief.

[2:38:56] Oké, dat is akkoord.

[2:39:00] Dan...

[2:39:00] De minister stuurt mede namens de ministers van LVVN en INW voor het einde van het jaar een integrale routekaart.

[2:39:08] En de minister informeert de Kamer over het onderzoek van mevrouw Kajafa.

[2:39:17] Nee, ik heb gezegd dat ik dat goed zou bekijken en dat neem ik dan natuurlijk mee ook in het opstellen van dat NPE, maar ik kom niet met een aparte brief over dat onderzoek.

[2:39:26] Maar op het punt van de decentrale overheden was er een routekaart GroenGas.

[2:39:33] Daar komt inderdaad wel een brief over, dus die komt voor de zomer.

[2:39:37] Aan het eind van het jaar, heeft u gezegd.

[2:39:41] Ik wil niet teveel druk erop zetten, maar... Eind van het jaar de routekaart, maar er komt al een brief.

[2:39:45] Een brief over de herrijking van het programma GroenGas.

[2:39:49] Oké.

[2:39:49] We hebben die nu zo snel mogelijk, zou ik maar zeggen.

[2:39:52] Dan is er nog een...

[2:39:55] De heer Klos mist nog iets.

[2:39:56] Misschien heeft u dat wel genoemd, maar de brief op vrij korte termijn over de voorwaarden voor blauwe waterstof.

[2:40:03] Had u die al genoemd?

[2:40:04] Die heb ik nog niet genoemd, maar de minister knikt, dus die komt er ook.

[2:40:08] Die brief komt er, maar ik heb met u afgesproken dat we eerst de NPE met elkaar bespreken, omdat we dan zien welke rol we met elkaar vinden dat er moet zijn voor blauwe waterstof en dat we dan ook daarna de brief kunnen sturen over de uitwerking van die voorwaarden, zodat die dan ook in lijn zijn met de rol zoals we die zien met elkaar voor blauwe waterstof.

[2:40:24] Dus in die volgorde komt die brief inderdaad, maar dan komt eerst het NPE en dan gaan we daar met elkaar over spreken en dan kunnen we daarna die uitwerking van die voorwaarden goed vormgeven.

[2:40:36] En N-P-E komt in september, toch?

[2:40:38] Klopt dat?

[2:40:41] Uiterlijk Prinsjesdag.

[2:40:44] Oké, dan zijn we eruit.

[2:40:45] Dan dank ik u allen hartelijk en dan sluit ik deze vergadering.