Onderzoek en financiering van nieuwe vormen van kernenergie

[0:00:00] plaatsvindt wil ik iedereen van harte verwelkomen in het rondetafelgesprek van onderzoek en financiering van nieuwe vormen van kernenergie.

[0:00:10] Ik heet ook de Kamerleden welkom, de heer Kops van de PVV, mevrouw Müller van de VVD, de heer Jumelet van het CDA, de heer Kloss van D66 en de heer Van Duivenvoorde van de Forum voor Democratie.

[0:00:20] En natuurlijk ook een heel warm welkom aan onze gasten, meneer Jan Leen Kloosterman van TU Delft, Rudy Konings ook van TU Delft en als laatste hebben we nog Joost van den Broek van NRG Pallas.

[0:00:32] We wilden het zo gaan doen dat we deze vergadering met blokjes behandelen met verschillende gasten, dat onze gasten als eerst het woord zullen krijgen om het een en ander toe te lichten en dat we aan het eind van elk blok gelegenheid hebben voor het stellen van vragen.

[0:00:47] Dus zonder u verder op te houden,

[0:00:49] Heel veel succes.

[0:00:50] Dank u wel.

[0:00:55] Dank u wel.

[0:00:56] De meeste kerncentrales die momenteel in bedrijf zijn, zijn zogenaamde lichtwaterreactoren.

[0:01:00] Dat is het veilige en solide werkpaard, tevens de eerste keus voor Nederland om te gaan bouwen.

[0:01:06] Maar als je die wilt bouwen, moet je nu volop inzetten op innovatie.

[0:01:10] Kerncentrales zijn namelijk in de loop van de afgelopen jaren steeds groter geworden en gebruiken maar 1% van het uranium.

[0:01:17] En daarom is de trend naar kleine modulaire centrales ingezet, die een voordeel opleveren voor de toeleveringsketen, voor de toezichthouder en voor de exploitanten.

[0:01:27] En deze zouden vanaf 2030 besteld kunnen worden.

[0:01:30] Bovendien willen wij een gesloten splijtselcyclus, zodat we ook de rest van het uranium kunnen gebruiken en plutonium kunnen verspleiten.

[0:01:37] En daarvoor hebben we generatie 4 reactoren nodig.

[0:01:40] De meest innovatieve van deze is de gesmolten zoutrachter.

[0:01:43] Die kan worden opgebouwd uit kleine modules die elke 5 tot 10 jaar worden vervangen.

[0:01:48] Dat is tenminste de aanpak van de Nederlandse Structurizen.

[0:01:52] En deze rachter kan plutonium verspleten en uranium volledig benutten.

[0:01:57] Daarnaast hebben we ook nog de ontwikkeling bij Allseas, die een micro-reactor ontwikkelt, gemaakt van speciale splijtstoffen in grafiet.

[0:02:04] Dat maakt deze reactor op land inherent veilig.

[0:02:09] Wij doen er ook onderzoek naar aan THLF en dat richt zich op het maritiem gebruik van de reactor en het verkleinen van de afvalstroom.

[0:02:18] TU Delft is de enige universiteit in Nederland met een nucleair onderwijsprogramma.

[0:02:22] En we hebben dan ook ons nucleair onderwijs met vier leerstoelen kunnen uitbreiden de afgelopen jaren.

[0:02:29] We ondersteunen daarmee de overheid in de ambitie om grote reactoren te kunnen bouwen en we ondersteunen ook de Nederlandse nucleaire industrie.

[0:02:38] Gelukkig hebben wij het erg druk, want deze nucleaire innovatie die ik net schetste, werkt als een magneet op studenten.

[0:02:45] die we dringend nodig hebben voor de innovatie zelf, maar ook juist voor de grote reactoren.

[0:02:50] Het een gaat hand in hand met het andere.

[0:02:54] Daarom willen wij dus de nucleaire industrie ten volle ondersteunen.

[0:02:58] Die innovatie hebben we gewoon hard nodig om studenten te trekken.

[0:03:01] Dat vraagt wel investeringen van de overheid voor kennisontwikkelingen bij de kennisinstellingen, TEDELFT, NG Palace en Differ, maar ook voor innovatie bij de Nederlandse nucleaire industrie die in opkomst is en een unieke positie inneemt.

[0:03:21] Hierbij wil ik het laten.

[0:03:27] Dank u wel.

[0:03:27] Dan wil ik graag het woord geven aan de heer Konings.

[0:03:30] En als u even uw microfoon uit zou kunnen zetten.

[0:03:32] De heer Kloosterman, dank u wel.

[0:03:36] Goedemiddag allemaal.

[0:03:37] Waar mijn collega Jan en Kloosterman zich meer met reactoren bezig had, ben ik meer iemand die zijn kennis heeft van de splijtstofketen.

[0:03:45] Dus alles wat er met de splijtstof te maken heeft.

[0:03:48] Vandaar dat ik in mijn position paper een aantal punten aangestipt heb.

[0:03:52] waarvan ik denk dat die heel essentieel zijn bij de ontwikkeling van kernenergie in Nederland en ook van nieuwe reactoren.

[0:03:58] En het eerste punt is, en dat staat niet zo uitdrukkelijk in dit stukje, maar is dat eigenlijk alle technologieën, of over kerntechnologie, auto's, over IT-technologie, het wordt mogelijk gemaakt door materialen.

[0:04:09] Dus je moet nieuwe materialen ontwikkelen, zodat je ook nieuwe technologieën kunt ontwikkelen.

[0:04:14] En vooral in kerncentrales in de reactorkerk worden die materialen

[0:04:18] extreme omstandigheden blootgesteld, dus vandaar dat binnen het kerntechnieke onderzoek de materialen ook een hele belangrijke rol spelen.

[0:04:27] Als je dan kijkt naar de brandstofketen dan heb je eigenlijk de brandstof waar je mee te maken hebt, de materialen waar de kernen uitgebouwd zijn en ook het afval van de brandstofketen.

[0:04:39] Dat zijn allemaal materialen waar we goed van moeten begrijpen wat gebeurt daar nou mee tijdens

[0:04:44] gebruik in de reactor en ook daarna en daar doen we in Delft ook relatief veel onderzoek aan en we hebben ook natuurlijk de juiste infrastructuur in Delft en ook samen met NAG kunnen we ook heel veel onderzoek doen waar we ook de reactoren gebruiken.

[0:04:59] Nou de meeste nieuwe splijtstof, de meeste nieuwe reactoren die zitten in op kweken van nieuwe splijtstof dus het idee is dat je daarmee

[0:05:08] de duurzaamheid vergroten, dat je het materiaal wat beschikbaar is, het uraan en ook het thorium, zo goed mogelijk gebruikt.

[0:05:16] Dan is mijn stelling toch meer tot, we hebben zoveel uranium al uit de aarde gehaald, er is zoveel verarmd uranium ook beschikbaar, dat is eigenlijk de beste stof om mee te beginnen als je met kweekreactoren aan de slag gaat.

[0:05:30] En tot nu toe heeft Nederland eigenlijk

[0:05:32] kernbrandstof altijd opgewerkt.

[0:05:34] Dus opwerken betekent dat je het uraan en het plutonium eruit haalt en dan weer verder gebruikt, omdat er nog steeds energie in zit.

[0:05:42] Nou, als je dat in Nederland ook in de toekomst wil gaan doen, dan moet je heel erg ook gaan kijken hoe gaan we dat plutonium van de nieuwe centrales die we gaan bouwen, hoe gaan we dat weer op de juiste manier hergebruiken.

[0:05:52] En daar heb je ook zeer waarschijnlijk

[0:05:54] speciale reactoren van nodig en de gesmolten zoutreactor is in mijn mening een van de beste types om het plutonium te hergebruiken en de hoeveelheid te managen.

[0:06:05] Dat waren mijn stellingen.

[0:06:07] Bedankt.

[0:06:09] Dan wil ik ook de heer Konings hartelijk danken voor je inbreng.

[0:06:12] En dan is nu het woord aan de heer Van der Brink van NRG Pallas.

[0:06:16] Ja, dank je wel.

[0:06:19] Dat maakt mij de generalist van het stel.

[0:06:22] Voordat ik in zal gaan op de drie vragen die jullie hebben gesteld, iets over het hele kader.

[0:06:27] Er is sprake van drie verschillende technologieën, generatie 2, 3 en 4.

[0:06:31] Generatie 2, dat is de huidige centrale in Borsele.

[0:06:34] die in de operationele fase zit en bedrijfsduur verlengt.

[0:06:36] De tweede categorie is generatie drie.

[0:06:38] Dat zijn de nieuw te bouwen grote centrales, maar ook de SMR's van het huidige type reactor die beschikbaar zijn.

[0:06:44] En dan heb je generatie vier en daar gaan de meesten van jullie vragen over.

[0:06:47] Dat zijn de toekomstige reactoren met een andere splijtstofcyclus of hogere temperatuur, een ander toepassingsgebied.

[0:06:53] De eerste vraag ging over de stand van zaken van onderzoek.

[0:06:55] In Nederland doen we al heel lang onderzoek naar deze vormen van kernenergie.

[0:07:00] We hebben daar ook een goede positie, zowel op het hoge-temperatuur-reactor-onderzoek als in het gesmolten-zout-onderzoek.

[0:07:07] We hebben in 2017 de eerste bestraling gedaan voor de Chinese htr die al draait, de smr, dat is in Petten gedaan.

[0:07:14] En ook recent is een nieuwe bestraling voor gesmolten zout in productie gegaan en dat levert data op die benodigd zijn voor deze ontwikkelingen.

[0:07:22] Dus er gebeurt best wel veel.

[0:07:25] En de nadruk ligt daarbij op het onderzoek naar materiaalgedrag, maar dat heb je nodig voor dit type reactoren.

[0:07:31] Dan is de tweede vraag over financiering.

[0:07:33] Er zijn in Nederland een aantal instrumenten om deze kennisbasis in nucleair in stand te houden.

[0:07:37] Eén daarvan is de financiering van het pionierprogramma, 8,5 miljoen per jaar, 2026 prijsniveau.

[0:07:43] Er is ook een ander programma vanuit Europa gefinancierd om die bestraningscapaciteit in de lucht te houden.

[0:07:48] En er zijn nog andere programma's vanuit Europa waar je op projectbasis op kunt inschrijven.

[0:07:52] En er zijn twee nieuwe financieringstromen door het kabinet vrijgemaakt.

[0:07:55] 65 miljoen voor kennisinfrastructuur en 65 miljoen voor sms.

[0:07:59] Dus er is financieringsruimte voor onderzoek, maar is dat genoeg, is de vraag.

[0:08:06] En dan sluit ik af.

[0:08:08] Wij denken dat het belangrijk is om extra funding te hebben en dat is enerzijds om nucleaire professionals op te leiden, want die zijn nodig voor de toekomstige ambities van het kabinet en om de energietransitie te laten slagen.

[0:08:17] Twee, het is nodig om bestradingsonderzoek voor te zetten, het materiaalonderzoek wat belangrijk is voor deze toekomstige technologieën, die ook in het Wenning-rapport als unieke verdienprojecten zijn aangemerkt.

[0:08:28] En de derde is de huidige pallensreactor ook geschikt te maken voor het bestradingsonderzoek om dit materiaalgedrag.

[0:08:36] En ik denk dat we dat nodig hebben om te kunnen versnellen en om ook onze concurrentiepositie ten opzichte van landen als Amerika, waar grote subsidieprogramma's van honderden miljoenen zijn geïnstalleerd, om die concurrentie het hoofd te bieden.

[0:08:53] Dank u wel.

[0:08:53] Dan wil ik ook de heer Van den Broek hartelijk danken als hij ook uw microfoon zou kunnen uitdoen, heel graag.

[0:08:59] Dan wil ik eigenlijk gelegenheid geven voor de leden om vragen te stellen en ik wil voorstellen dat we ook van de leden één vraag geven en een rondje maken, wellicht nog een tweede rondje.

[0:09:09] Het liefst ook zo duidelijk mogelijk specificeren aan wie we de vraag stellen of aan allemaal, maar dan bevorderen we de discussie.

[0:09:19] Ja, dank voor jullie toelichting en voor jullie komst hier.

[0:09:23] Ik ben zelf een klein beetje op zoek naar wat zijn een beetje de tijdsindicaties waar we aan denken.

[0:09:29] Volgens mij, als we de nieuwe kerncentrales, de grote type 3 bouwen hier, kunnen we denken aan eind jaren 30.

[0:09:37] Volgens mij is dat toch altijd een beetje hetzelfde voor SMRs.

[0:09:39] Wanneer is een generatie 4, wanneer zou je, als je nu al vooruit probeert te plannen, wanneer zijn die als eerste in werking en hebben wij daar als Nederland wat aan?

[0:09:50] En er was de vraag gesteld aan?

[0:09:53] Graag aan de heer Van den Broek.

[0:09:55] Dan wil ik graag het woord geven aan de heer Van den Broek.

[0:09:59] Ja, makkelijke vraag, iets lastige antwoord.

[0:10:02] Het is... Nou, laat ik beginnen met dat er heel veel aandacht is voor de ontwikkeling van SMS.

[0:10:07] Er is nooit zoveel urgentiebesef geweest en er zijn nooit zoveel positieve ontwikkelingen geweest als nu.

[0:10:12] Dus ik denk dat het systeem, het ecosysteem dat je nodig hebt om dit soort ontwikkelingen tot stand te brengen, dat dat positieve uitwerking heeft op de tijdlijnen.

[0:10:19] Het enige met kernenergie is dat dat niet alleen afhankelijk is van de techniek, maar ook afhankelijk is van procedures, vergunningstrajecten, financiering, risicofinanciering van de eerste fase.

[0:10:29] Dus het antwoord hangt heel erg af van hoeveel commitment alle partijen hebben om dit te laten slagen.

[0:10:34] Dat zou mijn eerste antwoord zijn op die vraag.

[0:10:39] GESPREKSLEIDER.

[0:10:39] Zou voldoende beantwoord?

[0:10:42] Oké, dat gaan we niet mislicht nog in de vervolgvraag nog...

[0:10:45] Ik kan nog iets op aanvullen, hoor, als dat misschien...

[0:10:47] Als het heel kort nog kan, ja, mevrouw Mulder-Telberg.

[0:10:49] Ik noemde net die verschillende tijdslijnen, inderdaad.

[0:10:51] De huidige generatie sms die beschikbaar zijn, daar kun je morgen mee starten.

[0:10:55] De nieuwe generatie reactoren, de tijdlijn die daar nu liggen, is binnen nu en tien jaar dat ze een flinke ontwikkelstap zullen maken, afhankelijk van welke technologie.

[0:11:06] Hartelijk dank.

[0:11:07] Dan wil ik eigenlijk kijken naar de heer Jumelet voor het stellen van een vraag.

[0:11:12] Ja, want er waren geen toevoegingen meer.

[0:11:14] Gaat u maar.

[0:11:14] Oké, dank je wel.

[0:11:16] Ja, ook fijn elkaar hier te ontmoeten, maar ook zometeen nog weer andere deskundigen hier aan tafel te krijgen.

[0:11:22] Dus mooi om zo met elkaar hier te spreken over kernenergie en zeker als het gaat om de energiemix, wat dan kan bijdragen ook aan het energiesysteem van de toekomst.

[0:11:34] Ja, de vraag over tijd, planning.

[0:11:38] Ja, we zitten natuurlijk met elkaar nu wel in een heel bijzondere situatie.

[0:11:41] Ja, alle ogen gericht op kernenergie en in ieder geval ook de hoop dat dat ons ook zulast gaat bieden.

[0:11:51] Ik las, want ja, dat heb je als je infecties krijgt, of wie wil ook een position paper.

[0:11:56] Nieuwe kernenergie-technologieën hebben in de Nederlandse situatie een kans op doorbraak als we tijden gaan sluiten.

[0:12:01] verwerkings- en afvalroute is opgezet, dat komt van de heer Konings, wil ik eraan toevoegen, en regelgeving misschien ook wel.

[0:12:08] Misschien kunt u daar dan ook op ingaan, voorzitter, dat zou mijn vraag zijn.

[0:12:14] Ik wil graag het woord geven van de heer Konings.

[0:12:15] U bedoelt ingang op de regelgeving?

[0:12:19] U stelt iets en vervolgens was mijn gedachte erbij, dat zal niet het enige zijn.

[0:12:25] Ook regelgeving is in deze, denk ik, heel erg belangrijk, zeker als het gaat om de tijd die we met elkaar nodig hebben om dit te realiseren, om het toe te passen.

[0:12:33] Dus mijn vraag is inderdaad aan u, omdat u dit stelt, als u dan denkt aan regelgeving, wat is daar dan ook nog voor nodig, waarvan u denkt, nou, dat helpt?

[0:12:40] Als je kijkt naar splijtstof, je moet splijtstof ontwikkelen.

[0:12:45] De huidige reactoren gebruiken gewoon uraniumoxy, de splijtstof.

[0:12:49] Die is onderzocht en daar is de veiligheid van bekend.

[0:12:54] Als je naar nieuwe reactoren gaat, is de vraag in hoeverre past zo'n splijtstof binnen de regelgeving zoals die momenteel bestaat.

[0:13:02] Als je dus heel ver afgaat van het huidige concept van...

[0:13:09] keramische tabletten in een metalische splijtstofpin en dat hangen in de reactor, dan moet je natuurlijk de regelgeving ook gaan aanpassen.

[0:13:18] En dat is bijvoorbeeld wat ik uit eigen ervaring meegemaakt heb.

[0:13:22] In Frankrijk, waar natuurlijk de regelgeving heel precies is voor kernreactoren, daar is zelfs de specifieke regelgeving voor splijtstof zo strikt, dat als je met een nieuwe type splijtstof wil gaan beginnen, je ook de regelgeving moet gaan aanpassen.

[0:13:38] En ik weet niet precies hoe dat in Nederland zit, of in Nederland een stuk flexibeler daarin is, maar daar zul je zeker naar moeten kijken.

[0:13:44] En natuurlijk ook aan de achterkant van de splice.

[0:13:46] Je komt iets anders uit, uit die reactor.

[0:13:49] En Covra heeft zijn regels voor afval zoals het kunnen accepteren.

[0:13:55] Nou, als er iets anders uitkomt, moet je natuurlijk ook naar Covra gaan kijken.

[0:13:58] Dat nieuwe materiaal dat eruit komt, kan dat winnen?

[0:14:02] Zijn we bij de cover opgeslagen geworden?

[0:14:04] Moet daar iets mee gebeuren?

[0:14:05] Moet dat eerst behandeld worden voordat het opgeslagen wordt?

[0:14:07] Het zijn allemaal vragen die je in een vroeg stadium moet beantwoorden.

[0:14:15] Volgens mij inderdaad een lastige vraag.

[0:14:17] Inderdaad niet heel eenduidig antwoord op te geven.

[0:14:21] Wel voldoende beantwoord?

[0:14:25] Wellicht dat we daar in de tweede ronde nog eens een keer extra aandacht voor kunnen vragen.

[0:14:29] Ja, dan zou ik eerst het woord willen geven aan de heren Klos van D66.

[0:14:33] Dank, voorzitter.

[0:14:34] En dank voor jullie komst hier.

[0:14:37] Mijn vraag is voor de heer Kloosterman, want u had het over de unieke positie van de Nederlandse nucleaire industrie.

[0:14:43] En dat riep mij de vraag op wat is er eigenlijk zo uniek aan die positie en waarom is het volgens u het waard om die uit te bouwen, zoals u bepleit?

[0:14:52] De meeste fabrikanten van kleine modulare reactoren zijn gericht op lichtwatertechnologie, zoals we ook in borstelen gebruiken.

[0:15:03] Die kun je eigenlijk vanaf 2030 bestellen bij een aantal fabrikanten.

[0:15:07] In Canada worden er al gebouwd nu.

[0:15:10] De Nederlandse industrie richt zich op gesmolten zuidreactoren en hele kleine micro-reactoren, die allebei een heel eigen markt hebben, die niet door andere fabrikanten wordt bediend.

[0:15:24] Voor Horizon is dat het vernietigen van plutoniumvoorraden en eventueel het omzetten van uranium naar plutonium en dat verspleten.

[0:15:33] Voor de all-seas reactor zijn dat industriële toepassingen die elektriciteit en warmte nodig hebben of maritiem gebruik, et cetera.

[0:15:42] Meer kleinschalige toepassingen.

[0:15:44] Nou, de fabrikanten wereldwijd die nu reactoren aanleveren, die bedienen die markt helemaal niet.

[0:15:49] En dat geeft Nederland de kans om juist op deze twee segmenten een positie op te bouwen.

[0:15:55] En dat kan als heel snel ook de industrie opleinen om hier aan mee te werken.

[0:16:02] daarin ook het voortouw te nemen.

[0:16:04] Dus dan kunnen wij als Nederland echt weer een sterke positie op het nucleair gebied krijgen.

[0:16:09] Dus die kans, ja, ik zou echt willen pleiten om die kans te grijpen.

[0:16:16] Hartelijk dank, meneer Kloostman.

[0:16:19] Dan wil ik kijken naar de heer Van Duivenvoorde van Forum voor Democratie.

[0:16:23] Ja, dank je wel.

[0:16:26] Ik denk dat het voor jullie makkelijker is om te weten wie deze het best kan beantwoorden.

[0:16:32] Op 1 november 2025 maakt het Shanghai Institute of Applied Physics van de Chinese Academy of Sciences bekend dat een experimentele kernreactor, de TMSR-LF1, erin geslaagd is de eerste omzetting van thorium naar uranium-233 in een MSR uit te voeren.

[0:16:49] De vraag die we hebben is hoe beoordelen jullie deze ontwikkeling in China en in hoeverre

[0:16:53] Wat loopt dit voor op Nederland en wat kunnen wij van deze ontwikkeling leren?

[0:17:00] China is al heel lang bezig aan de ontwikkeling van de gesmolten zuidreactor.

[0:17:05] In Shanghai is er een groot onderzoeksinstituut waar ze lange tijd met honderden wetenschappers aan deze ontwikkeling hebben gewerkt.

[0:17:12] En zij hebben dus nu ook voor het eerst weer sinds de jaren zestig een kleine demonstratiereactor die werkt, onder andere gedeeltelijk met thorium, waardoor thorium wordt omgezet in ruimte 233.

[0:17:24] Ja, zij lopen wat de praktische toepassing betreft van de gesmolten zuidreactortechnologie wel voorop.

[0:17:30] Trouwens ook op andere technologieën, nucleaire technologieën.

[0:17:34] Dus dat verontrust mij zeer.

[0:17:37] Dus dat daar wel volop wordt ingezet en ook doelgericht wordt ingezet op deze nieuwe reactoren.

[0:17:44] En dat wij toch in Europa het dreigen te verliezen.

[0:17:47] Zelfs de 200 miljoen die gisteren door Van der Leyen is aangekondigd, is eigenlijk maar een druppel op een gloeiende plaat.

[0:17:54] Er moet veel meer budget komen.

[0:17:56] Wil je werkelijk weer op nucleair het voortouw kunnen nemen binnen Europa?

[0:18:05] Ja, zeker.

[0:18:05] Gaat uw gang, meneer Konings.

[0:18:08] Het is natuurlijk niet de eerste keer dat thorium in Oran-233 omgezet is.

[0:18:13] Zoals mijn collega vermeldde, is dat ook al in de jaren zestig gedaan.

[0:18:17] En wat ook het verschil is, dat zowel de reactor die in de jaren zestig gebouwd is als die in China, die zijn gebaseerd op fluoridezouten.

[0:18:25] Dus dat is een ander type...

[0:18:27] brandstof dan bijvoorbeeld toerijzen in Nederland toepast.

[0:18:33] En wat je de afgelopen jaren gezien hebt, is dat langzamerhand de focus van die fluoridezout naar chloridezout verschoven is.

[0:18:41] En daar zijn we, ook in samenwerking met de NAG, zijn wij de eerste in Nederland die chloridezout bestraald hebben.

[0:18:49] Dus ik denk dat we, zoals Jan Leen zegt, in China werken ze met heel veel mensen, dus ze hebben wel een zekere voorsprong,

[0:18:56] op het gebied van chloridezouten liggen we, denk ik nog steeds, voorop.

[0:19:02] En er zijn ook heel grote kansen voor de maakindustrie in Nederland.

[0:19:07] JOURNALIST GESPREKSLEIDER Je zei eerste in Nederland, maar ik denk dat je eerste in de wereld bedoelt.

[0:19:12] Ja, ja.

[0:19:13] Dat is hetzelfde.

[0:19:13] Er is meer even punt van orde dat iedereen het kan volgen, ook digitaal als u spreekt of via de open microfoon, ja.

[0:19:20] Dank u wel, meneer Konings.

[0:19:22] Ja, dan heb ik zelf eigenlijk nog als voorzitter even een vraag, dus als u mij de gelegenheid wil geven.

[0:19:28] Ik hoorde eigenlijk de heer Kloosterman zeggen dat wij een unieke positie hebben als Nederland om hier een verschil in te kunnen maken.

[0:19:34] Tegelijkertijd zegt hij ook dat wij ook wel concurrentie hebben van een China die wel heel erg voorloopt.

[0:19:41] Kortom, wat is er nou nog nodig om ook de ambities waar de heer Van den Broek het over had, om die te realiseren?

[0:19:48] Kortom, hoeveel geld hebben we nou nodig om al onze ambities te realiseren?

[0:19:51] En dan bijvoorbeeld ook de rol van universiteiten, dat spectrum.

[0:19:56] En dat zou ik eigenlijk aan de heer Kloosterman willen vragen.

[0:19:59] Ik had niet verwacht dat ik een verlanglijstje kon indienen, anders had ik dat opgesteld.

[0:20:05] Allereerst zouden we Nederland, zeg maar de twee ontwikkelingen die we nu zien, komen allebei op het punt dat er demonstratiereactoren gebouwd zouden kunnen gaan worden.

[0:20:14] Dus dat zou ondersteund kunnen worden door de overheid.

[0:20:18] Daar zullen wij in Nederland veel van kunnen leren.

[0:20:21] Ik denk ook dat het nucleair onderwijs en onderzoek opgeschaald moet worden om alle facetten die daarbij komen ook te kunnen bedienen.

[0:20:32] En ik denk ook dat wij veel meer de Nederlandse industrie erbij moeten betrekken.

[0:20:38] Het voordeel van de huidige reactoren die we nu in ontwikkeling hebben is dat ze klein zijn.

[0:20:43] De Therese reactor heeft kleine modules.

[0:20:46] die gebruikt worden in de rakterkern.

[0:20:48] De Allseas-rakter is van zichzelf al klein en dat levert dus straks een serieproductie van reactoren op die veel groter is dan de productie van de grote reactoren die andere landen bedienen.

[0:21:00] Dus dat levert echt een unieke positie op voor het Nederlandse bedrijfsleven als ze inspringen.

[0:21:06] Al met al kost dit alles vele honderden miljoenen, zo niet meer, om deze unieke positie te verwerven, zowel dus op kennisontwikkeling als op de toepassingen, demonstratiereactoren, als in de opleiding van de industrie, om daar ook een economische sector van te maken.

[0:21:22] Maar het is nu wel de kans.

[0:21:23] Het is nu wel de tijd om het te doen.

[0:21:28] Hartelijk dank.

[0:21:29] Ik zie meneer Van den Boek nog... Ja, als ik daar nog wat op mag aanvullen.

[0:21:34] Het is, denk ik, belangrijk om ook de hele keten te bekijken.

[0:21:37] Ik noemde net die verschillende stromingen.

[0:21:39] Voor het toepassen van de huidige generatie directoren heb je kennis nodig om dat veilig te blijven doen, voor bedrijfsduurverlenging.

[0:21:46] Je hebt voor de nieuwe centrales onderzoek en ontwikkeling nodig om de nieuwe bouwtechnieken, fabricatietechnieken, de industrie mee te nemen.

[0:21:53] En voor die toekomstige ontwikkelingen heb je...

[0:21:56] funding nodig om het materiaalonderzoek te doen, maar ook in de volgende keten, als je toegepast onderzoek hebt gedaan, te zorgen dat je een demonstrator kan bouwen.

[0:22:03] En dat zijn allemaal stappen waarin het bedrijfsleven bereid is om geld te investeren.

[0:22:08] Nou, één voorbeeld spreken jullie zo dadelijk.

[0:22:11] Maar er is ook een stukje risicokapitaal nodig vanuit de overheid om deze stappen verder te brengen.

[0:22:17] En dan zul je zien dat er ook marktpartijen, zoals in Amerika, instappen, of investeerders, om daar extra geld bij te leggen.

[0:22:22] En ik denk als je die multiplier kunt genereren,

[0:22:24] Dan is dat heel waardevol voor Nederland en kun je uiteindelijk dat ook omzetten in verdienvermogen.

[0:22:31] Hartelijk dank.

[0:22:33] Dan zou ik eigenlijk nogmaals de gelegenheid willen geven aan de leden om me vragen te stellen en dan specifiek nog wel even voor mevrouw Müller en de heer Jumelet.

[0:22:39] Die waren volgens mij niet helemaal naar bevrijdheid beantwoord.

[0:22:43] Dus als jullie daar nog iets, ruimte voor kunnen nemen, dan gaat uw gang, mevrouw Müller.

[0:22:49] Daarmee vraag ik opnieuw voor meneer Van den Broek.

[0:22:52] U noemt een aantal financieringsinstrumenten, veel verschillende eigenlijk, die misschien ook niet heel erg groot zijn.

[0:23:00] Ik weet niet of het makkelijk is, maar ik kan vergelijken met wat is er nu in totaal in Amerika en in totaal in China.

[0:23:05] En dan kijk ik naar Europa.

[0:23:07] Wat is dan ongeveer de percentage in verschil waar ik aan zou moeten denken als het aankomt op onderzoek op kernenergie?

[0:23:15] Het is een wild guess, maar tien staat tot één.

[0:23:19] Ja, dat is vrij concreet.

[0:23:26] De heer Jumelet.

[0:23:28] Dank u wel, voorzitter.

[0:23:31] Ik zat even na te denken over universiteiten, kennis.

[0:23:36] Hartstikke goed dat we met elkaar dat ook in Nederland nog hebben en dat we daarop doorwerken.

[0:23:43] tegelijkertijd denken aan wat zijn nou de belemmeringen, want we willen stappen maken, ook vanuit, denk ik, de Kamer, heel veel interesse in hoe snel kunnen we zover komen dat het echt ook ingezet kan worden, kernenergie, in de energiemix.

[0:23:57] Er is ook een toezichthouder, met andere woorden, er is heel veel kennis bij instituten, bij universiteiten, gelukkig maar, is er ook voldoende kennis, waar wij spreken voor,

[0:24:08] Het toepassen van regels voor bijvoorbeeld de toezichthouder.

[0:24:12] Is daar genoeg kennis?

[0:24:13] Hebben we daar met elkaar de goede stand op dit moment?

[0:24:17] Als u begrijpt wat ik bedoel.

[0:24:20] Ik zie de heer Van der Broek.

[0:24:21] Ja, dank je wel.

[0:24:24] Het antwoord is ja.

[0:24:25] Ik denk, wat ons uniek maakt op dit moment, is dat we al bezig zijn met de bouw van een reactor in Nederland, sinds vele decennia.

[0:24:32] En dat brengt ons wel in een unieke positie.

[0:24:34] Dat is ook onlangs becijferd in een studie gedaan door CEO, dat dat ons heel veel waarde geeft.

[0:24:39] Want uiteindelijk, de regelgever of de toezichthouder is afgelopen jaar opgeschaald.

[0:24:43] Die zijn van 15 mensen naar 120 mensen gegroeid.

[0:24:47] Die weten wat het betekent om een vergunningstraject van A tot Z te doorlopen.

[0:24:50] En dat kan ook helpen om nieuwe technieken te vergunnen.

[0:24:54] In antwoord op uw vraag ook over die regelgeving.

[0:24:56] Dat gaat enerzijds over de nucleaire regelgeving.

[0:24:58] Is die geschikt?

[0:24:59] Nou, in Nederland hebben we een doelstellend kader.

[0:25:01] Dus als je kunt aantonen dat iets veilig is, dan mag het bij wijze van.

[0:25:05] Maar dat moet je dan nog wel doen voor die nieuwe technieken.

[0:25:07] Het andere punt is ook de conventionele regelgeving.

[0:25:09] Nou, stikstof is voor velen, denk ik, een bekend issue.

[0:25:12] Dat speelt ook hier.

[0:25:13] Dus er zijn ook heel veel niet-nucleaire belemmeringen waar, denk ik, in samenwerking met overheden gewerkt kan worden aan een...

[0:25:21] Ja, een systeem waarin er meer mogelijk is dan dat er belemmerd wordt.

[0:25:29] Dank u wel.

[0:25:30] Dan kijk ik naar de heer Kloss van D66.

[0:25:33] Voorzitter, mijn vraag is denk ik vooral voor de Delftenaren, want we hebben het nu gehad over de techniek en over de unieke positie van Nederland in die techniek en ontwikkeling daarvan.

[0:25:42] Maar ik ben ook benieuwd naar de maatschappelijke uitkomsten daarvoor.

[0:25:46] Welke rol ziet u voor kernenergie überhaupt in het energiesysteem in Nederland naast

[0:25:51] zon, wind en waterstof.

[0:25:54] Hoeveel daarvan hebben we nodig en welke rol ziet u daarvoor?

[0:25:58] De heer Kloosterman.

[0:25:59] Zal ik beginnen?

[0:26:01] Ik denk dat zon en wind zeker hard nodig zijn.

[0:26:04] Ook in de toekomst zullen we veel meer zon en wind moeten hebben dan nu het geval is.

[0:26:09] Toch kan kernenergie een belangrijke rol spelen.

[0:26:13] Moet je denken dat we misschien 20 tot 30 procent van onze elektriciteit met kernenergie zouden opwekken.

[0:26:18] Dat zou een gezonde fractie kunnen zijn in het energiesysteem.

[0:26:23] Die kleine reactoren die hebben dan ook nog het voordeel dat ze hoge temperatuur warmte kunnen leveren aan de industrie.

[0:26:29] waardoor de elektriciteitsvraag die wij voorzien, omdat wij nu inzetten op elektrificatie van de industrie, eigenlijk misschien gedeeltelijk met die hoge temperatuurwarmte kunnen dekken, waardoor de vraag naar elektriciteit minder hard stijgt dan we nu voorzien en we dus minder knelpunten zullen krijgen in het energiesysteem.

[0:26:49] Dus dat zou kunnen helpen, ook op die manier.

[0:26:52] Maar ja, we hebben wel gezien afgelopen jaren dat de elektriciteitsvraag

[0:26:56] gestegen is wereldwijd, eerst door bitcoins en andere munten die in ontwikkeling waren, nu door AI.

[0:27:03] Het is niet te zeggen wat straks komt, robotica of wat dan ook.

[0:27:09] Dus ja, er zal een stijgende vraag van elektriciteit zijn, ook omdat de industrie toch van fossiel ook gedeeld naar elektriciteit omzet.

[0:27:19] Dus er zal zeker een markt zijn voor nucleaire ook.

[0:27:22] En als we die niet ontwikkelen, dan zullen we

[0:27:26] Eigenlijk denk ik gewoon klemkomend zitten dat we het niet op een CO2-vrije wijze kunnen invullen.

[0:27:35] Dank aan de heer Kloosterman.

[0:27:37] De heer Konings wil er nog iets aan toevoegen.

[0:27:39] Ik denk dat jaren geleden al...

[0:27:43] Het is en-en en tot je eigenlijk alle technologieën die...

[0:27:47] lage CO2-productie naast elkaar zullen inzetten en zorgen dat die ook op een veilige manier gebruikt worden.

[0:27:55] En wat Jan Leijnhock zegt, de toename in elektriciteitsverbruik zal alleen maar groter worden.

[0:28:02] En dan hebben we gewoon, denk ik, ook kernenergie nodig naast zon en wind.

[0:28:09] Dank u wel.

[0:28:09] En de heer Van den Broek, om hem rond te maken.

[0:28:11] Dan maak ik hem helemaal rond.

[0:28:13] Een punt dat niet benoemd was, is dat je ook moet werken aan een werkend systeem.

[0:28:17] En, nou, zon en wind zijn zeker noodzakelijk, maar die zijn niet regelbaar.

[0:28:20] Nou, dat weten jullie.

[0:28:21] En kernenergie wel.

[0:28:22] En ik denk, gezamenlijk heb je een systeem nodig.

[0:28:24] En naarmate je verder gaat in de verduurzaming, dus het percentage duurzaam toeneemt, wordt het steeds moeilijker om het net stabiel en goed te houden.

[0:28:31] Dus ik denk dat het een noodzaak om voor dit soort toepassingen, voor de verdere verduurzaming, ook naast elektriciteit, wat nog steeds het grootste deel is aan het gebruik,

[0:28:39] Daar heb je zeker alle middelen voor nodig, inclusief kernenergie.

[0:28:44] Hartelijk dank.

[0:28:45] Dan kijk ik naar de heer Van Duijf voor de volgende democratie.

[0:28:48] Mijn vraag gaat een beetje door op de vorige vraag.

[0:28:52] Omdat natuurlijk vanaf de jaren 60 al de fluoride...

[0:28:54] en China daarmee bezig is, dus zij zijn waarschijnlijk ook verder.

[0:28:57] Chloride loopt in die zin nog achter en heeft ook toch nog wel last van hogere corrosieproblemen.

[0:29:02] Ik weet niet of dat nu nog steeds zo is.

[0:29:04] Wat is de technische doorbraak geweest die dit mogelijk maakt?

[0:29:07] En is er een gevaar dat wij in Europa, hardlopers zijn doodlopers, dat wij eigenlijk op een doodspoor investeren en uiteindelijk strategisch kunnen achterlopen op China?

[0:29:18] En dan eerst de vraag voor meneer Konings.

[0:29:21] Ik denk dat je even terug moet gaan in de historie.

[0:29:25] Dus die fluoride splijtstofcyclus die in de jaren zestig ontwikkeld is, is eigenlijk ontwikkeld in een tijd tot het idee was dat er niet voldoende uranium op de wereld was.

[0:29:36] Dus daarom is men gaan kijken, zijn er ook nog andere manieren om kernenergie te ontwikkelen en dat was thorium.

[0:29:43] En met thorium kun je dus niet splijten, maar met thorium moet je dus uranium produceren in een reactor.

[0:29:50] En die fluoride-reactor was nodig om zo weinig mogelijk neutronen te verliezen en zoveel mogelijk neutronen te hebben om uranium te produceren.

[0:30:00] En dat kan dus niet met een chloride-reactor.

[0:30:03] Dus die hele technologie is ontwikkeld in het achterhoofd.

[0:30:08] Wij gaan uranium produceren uit tooi.

[0:30:10] Dat is tegenwoordig niet meer nodig.

[0:30:11] We hebben genoeg uranium op de wereld.

[0:30:14] We hebben eigenlijk een probleem met plutonium.

[0:30:16] Zeker landen die opwerken, die willen graag iets met dat plutonium doen.

[0:30:20] Plutonium kun je ook niet oneindig blijven recycleren.

[0:30:22] Op een gegeven moment is de kwaliteit zo slecht, kan het niet meer in een normaal reactor.

[0:30:27] Dan moet je een speciale reactor ontwikkelen.

[0:30:29] Nou, die chloride-reactor is veel meer daarop gericht.

[0:30:32] Die is niet gericht op, nou ja, we willen toium gebruiken.

[0:30:35] Nee, die is gericht op, we willen energie genereren uit plutonium en ook nog als mogelijk misschien andere producten uit een bestaande fles of cyclus te verwerken.

[0:30:47] De Chinezen zijn dat traject ingegaan met die fluoride-reactoren in de tijd tot tien, vijftien jaar geleden, toen de aandacht helemaal op die fluoride-reactoren gericht was.

[0:30:59] Tegenwoordig, zoals ik al zei, hebben we veel meer dat plutonium-management-idee in ons achterhoofd bij de ontwikkeling van die reactoren.

[0:31:07] En daar is gewoon heel duidelijk dat de fluoride-reactoren heel veel voordelen bieden.

[0:31:13] En corrosie speelt natuurlijk een rol, maar dat kun je natuurlijk ook managen.

[0:31:19] Door middel van engineering kun je daarmee omgaan.

[0:31:21] Dus zoals Jan Leen al zei, als je die reactor uit modules maakt die je kunt vervangen, dan heb je ook niet het probleem dat je corrosie over 30, 40 jaar moet controleren.

[0:31:32] Maar dan kun je het op een fatsoenlijke manier in de gaten houden en als het niet meer gaat, dan vervang je gewoon je onderdelen.

[0:31:39] Dat is ook een beetje de filosofie achter het concept van Torizon.

[0:31:47] Dank aan de heer Konings.

[0:31:48] De heer Van den Broek was mij eigenlijk al voor rondom de systeemkosten.

[0:31:55] Daar wil ik nog op doorgaan.

[0:31:56] Het stond ook in de inbreng van NRG dat juist ook kernenergie een oplossing kan zijn voor netcongestie, of het in ieder geval kan verminderen, omdat we door het land heen kunnen plaatsen bij de afnemers.

[0:32:10] Juist daarop voorbedurend.

[0:32:13] Zou het niet verstandig zijn om kernenergie een veel groter rol in het energiesysteem te laten spelen, hoger dan die 20, 30 procent waarover gesproken werd, omdat hoe verder we verduurzamen, de omzettingsverliezen, bijvoorbeeld van waterstof, ook steeds groter zullen worden?

[0:32:31] Kunt u dat toelichten?

[0:32:32] En dit is aan de heer Van der Broek.

[0:32:35] Ja, er worden op dit moment systeemstudies gedaan.

[0:32:39] Onder andere doen wij dat in samenwerking met TNO, dus Energie Palace met TNO.

[0:32:43] En daarin kijken we van hoeveel sms kun je nou eigenlijk in het systeem plaatsen en wat maakt het nou efficiënt en hoeveel kosten, impact is er dan.

[0:32:51] En dan zie je eigenlijk dat naarmate je meer energie wil gaan verduurzamen, dat je eigenlijk vooral aan de warmtekant en de industriekant veel vragen hebt.

[0:32:59] Dus die extra sms die je zult inzetten in het systeem,

[0:33:03] die moet je vooral daarop gaan richten.

[0:33:04] En daar is die nieuwe generatie sms, die kunnen daar een oplossing voor bieden.

[0:33:08] En ook de bestaande technieken kunnen al een heel eind meekomen, ook de lichtwater-sms.

[0:33:13] Dus ja, ik denk dat dat zeker verstandig is om daarnaar te kijken.

[0:33:16] En wat je nu ziet, is dat de huidige projecties, als het gaat om bijvoorbeeld investeringen in de stroomnetten en ook het netcongressieprobleem,

[0:33:21] Die zijn gebaseerd op projecties die tien jaar geleden zijn gemaakt.

[0:33:26] Daar gaan meer dan 100 miljard aan investeringen in.

[0:33:29] Eigenlijk zou je die hele beschouwing, inclusief dit soort beschikbare technologieën, mee moeten nemen om daar de beste fit te maken.

[0:33:36] Dan kan het best wel zo zijn dat als je op een aantal strategische plaatsen een SMR neerzet, dat je een deel van de congresse kunt oplossen, maar ook een aantal investeringen kunt vermijden die behoorlijke impact hebben.

[0:33:45] Dus ik denk dat dat plaatje nog niet helemaal verwerkt is.

[0:33:49] Dus dat zou een goede exercitie zijn.

[0:33:53] Hartelijk dank.

[0:33:55] Ik kijk even naar de tijd.

[0:33:56] Voor twee blokken hebben we anderhalf uur en we zitten nu bijna op de drie kwartier.

[0:34:01] Willen jullie nog een derde ronde of zeggen we we gaan voor blok twee?

[0:34:08] Ja?

[0:34:08] Dan wil ik als laatste nog een afsluitend woord geven aan de heer Kloosterman, Koningin van den Broek.

[0:34:12] En dan zullen we daarna wisselen voor blok twee.

[0:34:16] Mag ik bij u aftrappen, meneer Kloosterman?

[0:34:19] Ja, daar had ik niet op gerekend, maar ik wens u heel veel sterkte.

[0:34:24] Wij zijn toe bij besluiten die genomen moeten worden hierover.

[0:34:28] Dank u wel.

[0:34:29] Ze werd mij ook ingefluisterd door dat dat gebruik is.

[0:34:31] Meneer Konings nog?

[0:34:32] Of meneer van den Broek?

[0:34:33] Daar kwam ik nou helemaal bij aansluiten.

[0:34:37] En meneer Van den Broek nog?

[0:34:38] Ja, dan zou het heel saai worden.

[0:34:39] Ik zou nog één aanvulling willen doen op de unieke positie van Nederland.

[0:34:42] Ik denk dat het heel mooi zou zijn dat wij als Nederland stappen kunnen zetten om met de kennis die we hebben, de unieke kennis, we zijn wereldleider in materiaalonderzoek met de reactor in Petten, in combinatie met nieuwe industriële initiatieven, dat we daarin het voortouw kunnen nemen.

[0:34:53] En ik denk dat we dan een mooie toekomst kunnen ontwikkelen samen.

[0:34:57] Nou, hartstikke fijn.

[0:34:58] Dank u wel voor uw komst en voor de toelichting.

[0:35:03] Dat is inderdaad eigenlijk wel een applausje waard, maar dat mag helaas niet.

[0:35:07] Maar ik wil daarom ook de genodigde van Blok 2 uitnodigen naar de tafel.

[0:35:12] En nogmaals, meneer Kloosterman, Konings en Van den Broek, hartelijk dank voor uw komst.

[0:35:16] U mag nog even blijven als u dat wil.

[0:36:40] Ik denk zo in te schatten dat de gasten gereed zijn.

[0:36:45] Ik wil wel hartelijk welkom eten.

[0:36:46] Mevrouw Stephanie Heerema van Alsis.

[0:36:49] Dan hebben we nog Jan Haverkamp van Greenpeace Wise.

[0:36:52] En mevrouw Kiki Louwers van Torizon.

[0:36:54] Hartelijk welkom.

[0:36:56] We wilden eigenlijk dezelfde opzet doen zoals zojuist.

[0:36:58] Dus dan geef ik als eerste het woord aan mevrouw Heerema van Alsis.

[0:37:04] Dank u wel, voorzitter.

[0:37:06] Geachte Kamerleden, vandaag doe ik namens Olsies een duidelijke oproep.

[0:37:11] Voer de nucleaire afspraken uit het coalitieakkoord daadkrachtig uit.

[0:37:16] Daarin staat, versnel SMR-ontwikkelingen, ondersteun maritieme nucleaire innovaties en gebruik het Klimaatfonds om marktintroductie van deze technologie in deze kabinetsperiode mogelijk te maken.

[0:37:31] Nederland loopt achter.

[0:37:33] De VS, het VK en China versnellen hun SMR-ontwikkelingen.

[0:37:37] Een inhalslag is nu nodig om afhankelijkheid van niet-EU-technologie te voorkomen.

[0:37:45] Alleen met gericht overheidsbeleid kunnen Nederlandse ontwikkelaars internationaal concurreren en de eerste reactoren in 2030 operationeel te hebben.

[0:37:55] Ulcis ontwikkelt een intrinsiek veilige, compacte SMR op basis van bewezen htgr-technologie.

[0:38:02] Dat doen we samen met TNO, NRG Pallas en TU Delft.

[0:38:06] Wij kiezen bewust voor een bewezen technologie die op korte termijn inzetbaar is.

[0:38:12] Ulcis is een zelfstandig, kapitaalkrachtig bedrijf met een bewezen staat van dienst in complexe energieprojecten.

[0:38:19] Wij investeren nu al fors in SMR-technologie, financieel en met onze technische expertise.

[0:38:25] Daardoor kan onze reactor in 2030 operationeel zijn.

[0:38:30] Maar dan moeten overheid en bedrijfsleven nu samen optrekken.

[0:38:35] Dit is belangrijk omdat SMRs stabiele CO2-vrije energie direct bij de gebruiker kunnen leveren.

[0:38:42] Aan land ontlasten ze het net, ondersteunen ze de groei van sleuteltechnologieën zoals Semicon, AI en datacenters en, zoals gisteren ook bevestigd door de Europese Commissie, versterken ze de energiezekerheid.

[0:38:55] Voor de maritieme sector vormen SMR's een betrouwbaar alternatief voor schaarse en dure synthetische brandstoffen.

[0:39:04] Voor de realisatie van SMR's zijn vijf randverwaarden nodig.

[0:39:08] Ten eerste, versnel het vergunningstraject zonder in te leveren op zorgvuldigheid.

[0:39:14] Punt 2.

[0:39:15] Co-financier de onrendabele top van de eerste reactoren, zodat marktintroductie en private serieproductie mogelijk wordt.

[0:39:22] Punt 3.

[0:39:23] Ondersteun de oprichting van een trizofaciliteit in Nederland.

[0:39:27] Punt 4.

[0:39:28] Breid de opslagcapaciteit bij Covra uit.

[0:39:30] En punt 5.

[0:39:31] Versterk de Nederlandse inzet bij nationale en internationale regelgeving voor maritieme toepassingen.

[0:39:39] Nederland kan koploper worden in schone, betrouwbare en betaalbare nucleaire energie.

[0:39:44] En een exportproduct ontwikkelen dat wereldwijd de energietransitie versnelt.

[0:39:49] Daarom, zoals bevestigd in het rapport van de heer Wenning en onderschreven in het coalitieakkoord, onze oproep om de realisatie van SMR's te versnellen.

[0:39:58] Dank u wel.

[0:40:00] GESPREKSLEIDER.

[0:40:01] En hartelijk dank aan mevrouw Heerema voor uw inbreng.

[0:40:04] Dan wil ik nu het woord geven aan de heer Haverkamp van GreenpeaceWise.

[0:40:08] Gaat uw gang.

[0:40:09] Een beetje de vreemde eend in de bijt.

[0:40:12] Het is 11 maart vandaag, dus ik wil... Vandaag is het 15 jaar geleden precies dat Japan getroffen werd door een aardbeving en tsunami die onder andere leidde tot de Fukushima kernramp.

[0:40:23] Ik wil daar even graag met u stil blijven staan in herinnering aan degene die omkwamen bij die ramp en degene die geëvacueerd moesten worden, waarvan zo'n 30.000 mensen zelfs vandaag nog niet terug kunnen naar huis.

[0:40:35] Wie ben ik?

[0:40:36] Mijn naam is Jan Haverkamp, 66 jaar oud, woonachtig in Harlingen.

[0:40:39] Ik ben senior expert kernenergie en energiebeleid en werk zo'n 45 jaar, waarvan 25 jaar voltijds, aan kernenergie, grotendeels voor Greenpeace en WISE, maar ook voor andere organisaties.

[0:40:49] Ik was onder meer voor de Greenpeace EU-unit in Brussel betrokken bij de formulering van de Euratom kernveiligheidsrichtlijn, de radioactief afvalrichtlijn en de stralingsbeschermingsrichtlijn.

[0:41:00] In die tijd heb ik ook de contacten onderhouden met

[0:41:03] SNETP, het Sustainable Nuclear Energy Technology Platform, dat is het promotieplatform voor de vierde generatie kernreactoren.

[0:41:11] En dat was toen net in oprichting.

[0:41:13] Ik vertegenwoordig op het moment Greenpeace, WISE en Nuclear Transparency Watch in contact met de Europese Commissie aangaande de ontwikkeling van SMRs en AMRs.

[0:41:22] SMRs, Small Module Reactors, AMRs, Advanced Module Reactors, uw generatie 4.

[0:41:28] Mijn stellingen kunt u vinden in mijn achtergrondnotitie, de belangrijkste punten daaruit zijn.

[0:41:33] SMS en AMES, de zogenaamde nieuwe vormen van kernenergie, worden gedreven door wat ik zou karakteriseren een tabakslobby 3.0.

[0:41:42] De drijvende factoren zijn marketing, gerelateerde consultancy en noodzaak voor onderzoeksgeld.

[0:41:48] Zaken als klimaatverandering, netcongestie en innovatie zijn hierbij nevenargumenten.

[0:41:54] Op dit moment bestaat de SMR-industrie op een aantal kleine uitzonderingen na, slechts uit de virtuele realiteit.

[0:42:02] De huidige aandacht- en financieringsvormen voor SMR's en AMR's leiden af van en vertragen klimaatactie.

[0:42:12] Net als grote reactoren zijn SMS en AMS te duur, komen te laat, leveren te weinig voor klimaatbeleid en lossen de fundamentele problemen niet op die kernenergie veroorzaakt en denk dan aan risico-radioactief afval en proliferatie.

[0:42:27] Vooral snelle broedreactoren en thoriumreactoren zijn proliferatie-nachtmerries.

[0:42:35] De industrie schemt met onhoudbare verwachtingen over kosten, tijdspaden, en die zijn hier dus ook niet op tafel gekomen in de eerste ronde, en is niet eerlijk over de kans op projectafbreuk.

[0:42:48] Politieke aandacht voor SMRs en AMRs dreigt tot niet-terechtvaardige financiële lock-ins te leiden.

[0:42:57] Onderzoek naar SMRs en AMRs, daar zijn we helemaal niet op tegen, maar het hoort gewoon bij technologisch onderzoek en innovatie.

[0:43:05] en mag niet door klimaatbudgetten worden gefinancierd, maar moet gewoon concurreren met normaal onderzoeksgeld.

[0:43:12] Op dit moment zien we daar een verschuiving en die verschuiving is niet gerechtvaardigd.

[0:43:17] Daar wil ik graag met u verder over van mening wisselen.

[0:43:24] Dank u.

[0:43:24] Dan dank ik de heer Haverkamp.

[0:43:26] Inderdaad, uw microfoon nog.

[0:43:27] En dan geef ik graag het woord aan mevrouw Lauwers van Tourism.

[0:43:31] Dank, voorzitter.

[0:43:32] Geachte leden van de Tweede Kamer, veel dank voor deze uitnodiging.

[0:43:36] Mijn naam is Kiki Lauwers, ik ben de CEO van Torizon.

[0:43:41] Wij zijn een Nederlandse deeptech-scale-up die werkt aan een nieuwe generatie van kettenreactoren, inderdaad zoals vandaag al genoemd, op basis van gesmolten zout.

[0:43:50] Deze technologie wordt internationaal gezien als een van de meest veelbelovende innovaties binnen kernenergie.

[0:43:57] En dat komt omdat ze drie eigenschappen combineert die in de energietransities steeds belangrijker worden.

[0:44:03] Eén is inherente veiligheid door de lage druk.

[0:44:07] en het zelfstabiliserende gedrag van het zout in onze reactor.

[0:44:12] Twee, de directe inzetbaarheid voor de industrie via elektriciteit en hoge temperatuurwarmte.

[0:44:19] Wij leveren een warmte van 550 graden Celsius, die bijvoorbeeld voor de chemische industrie cruciaal is en dat is iets wat bestaande nucleaire toepassingen niet kunnen leveren.

[0:44:29] En ten derde, last but not least, de circulariteit, omdat we gebruik kunnen maken van de bestaande splijtstofvoorraden in Europa, die het hele continent voor meer dan 40 jaar van energie kunnen voorzien.

[0:44:43] Voor Nederland betekent dat drie dingen.

[0:44:45] Eén, betaalbare CO2-vrije energie.

[0:44:48] Twee, een veel grotere energieonafhankelijkheid.

[0:44:51] We hebben die brandstof hier namelijk al liggen.

[0:44:54] En drie, een enorme versterking van onze high-tech-industrie.

[0:44:58] We kunnen daar internationaal mee concurreren.

[0:45:01] En bij Torizon zijn we op schema.

[0:45:03] We weten dat we een ambitieuze planning hebben, maar voor de zomer willen wij duidelijkheid hebben over waar onze demonstrator in Nederland kan komen te staan.

[0:45:12] Wij kunnen volgend jaar al starten met de bouw van een niet-nucleaire gesmolten zoutpilot op schaal.

[0:45:19] Rond 2028 kunnen wij dan starten met de bouw van die nucleaire demonstrator en rond 2032 met de bouw van de eerste commerciële reactor in Nederland.

[0:45:30] En wij werken in heel concrete stappen om daar te komen.

[0:45:34] In ons lab in Amsterdam testen wij op dit moment al prototypes met gesmolten zout, uiteraard niet nucleair.

[0:45:42] Wij zijn al heel ver met het basisontwerp voor de reactor en voor die demonstrator.

[0:45:47] En sinds 2004 doen wij een voorbereidende review met de nucleaire autoriteiten van Nederland, Frankrijk en België.

[0:45:57] Zoals ook al eerder gezegd werd, Nederland heeft hiervoor een uitstekende uitgangspositie, met kennisinstellingen zoals de TU Delft, NRG Palace, TNO en ook DIFER in Eindhoven.

[0:46:09] Een hele sterke maakindustrie waarmee we vandaag de dag al samenwerken, zoals VDL Groep, Schelde Exotheek, Demcon en een volwassen nucleair ecosysteem.

[0:46:19] En daar werd ook eerder al naar verwezen, EPZ,

[0:46:21] een ervaren operator, Kofra, een hele professionele afvalbeheerder en een deskundige en onafhankelijke toezichthouder, de ANVS, die dit al eerder gedaan heeft.

[0:46:33] Wij hebben de afgelopen jaren veel stappen gezet en voor de fase die nu aanbreekt, vragen wij de overheid nadrukkelijk om te helpen met de realisatie van deze geavanceerde SMR's.

[0:46:44] We zien dat het momentum nu is.

[0:46:46] Ursula von der Leyen noemde het gisteren in Brussel.

[0:46:50] Zij noemde de kernuitstap de grootste strategische fout die er gemaakt is in de afgelopen jaren, juist vanwege het verschil dat gemaakt kan worden in de energietransitie, maar met name in onze energieonafhankelijkheid.

[0:47:03] Welke drie dingen zijn daarvoor voor ons belangrijk?

[0:47:06] Eén is het overbruggen van de financieringskloof naar die demonstrator.

[0:47:10] Bijvoorbeeld met support van InvestNL, Nationale Investeringsbank of vergelijkbare instrumenten zoals de IPSEI.

[0:47:19] Ten tweede, het mogelijk maken van grootschalige private investeringen.

[0:47:24] Ook hier terug die Nationale Investeringsbank.

[0:47:27] Of het openstellen van bestaande instrumenten voor nucleaire toepassingen, want die zijn vandaag de dag.

[0:47:32] vaak nog uitgesloten.

[0:47:35] En ten derde is echt hulp met die randvoorwaarden, voorspelbaarheid voor de locatie en voor de vergunningsverdening, zodat die projecten echt van start kunnen gaan.

[0:47:45] Vanuit Horizon doen wij dit met veel passie en energie, maar wij denken dat Nederland echt iets tot stand kan brengen.

[0:47:51] Maar toch is een waarschuwing op zijn plaats.

[0:47:54] Andere landen gaan heel snel.

[0:47:56] Het voorbeeld van China werd genoemd, maar ook de Verenigde Staten.

[0:47:59] Maar ook in Europa zien we landen als Duitsland, Frankrijk, België, het Verenigd Koninkrijk grote investeringen maken in nucleaire innovatie.

[0:48:10] En wij hebben hier echt een kans en ik denk dat het in het belang van Nederland is dat we hierin niet gaan achterlopen.

[0:48:15] Dus mijn vraag aan u is daarom.

[0:48:17] Wij zijn er klaar voor om deze technologie naar de markt te brengen.

[0:48:21] help ons met die private financiering, met publieke financiering als hefboom en ook met die voorspelbaarheid van de vergunningen en de locaties.

[0:48:30] Dank u wel.

[0:48:32] Dank u wel, mevrouw Lauwers, als u inderdaad ook uw microfoon... O, dat is al gebeurd.

[0:48:37] Dank u wel.

[0:48:38] En dan wil ik ook mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren van harte welkom eten.

[0:48:43] Ik wil voorstellen dat we het zelf doen, zoals bij de vorige ronde.

[0:48:47] Ieder krijgt de gelegenheid voor één vraag en dan gaan we daarna voor een tweede ronde.

[0:48:51] En graag ook voor mevrouw Teunissen ook specificeren aan wie de vraag gericht is.

[0:48:56] En dan wil ik eerst het woord geven aan mevrouw Müller van de VVD.

[0:49:00] Dank je wel, voorzitter.

[0:49:01] En ook weer bedankt voor allen om hier aan te schuiven.

[0:49:05] Mijn vraag is voor mevrouw Heerema.

[0:49:07] U schetst een aantal randvoorwaarden.

[0:49:10] En daaronder schrijft u... Voor de realisatie van deze randvoorwaarden is een effectieve, periodieke, interdepartementale overlegstructuur tussen de ministeries nodig.

[0:49:19] Dat lijkt me logisch.

[0:49:22] En ik vroeg me af, is die er nog helemaal niet?

[0:49:24] En is een taskforce SMR, zeg maar, is dat een gek idee?

[0:49:29] Of is dat eigenlijk waar je naar op zoek bent?

[0:49:31] Ja, dus omdat we met verschillende departementen te maken hebben, vragen we eigenlijk om een centrale coördinatie.

[0:49:38] In welke vorm dat gaat zijn, weten wij nog niet.

[0:49:43] We weten wel dat er over gesproken wordt.

[0:49:46] Waar het om gaat is dat, met name bijvoorbeeld in de vergunningsprocedure, dat je met verschillende autoriteiten te maken hebt.

[0:49:52] moet eigenlijk gestroomlijnd worden en daarbij zou het belangrijk zijn dat er ook voldoende mandaat ligt om op een gegeven moment een beslissing te nemen vanuit het Rijk.

[0:49:59] Oké, het moet nu versneld worden, dus we gaan het anders doen dan het reguliere proces bijvoorbeeld.

[0:50:04] Dank u wel mevrouw Heerema en dan geef ik het woord aan de heer Jumelet van het CDA.

[0:50:14] Ja, dank.

[0:50:16] Ook fijn elkaar hier met elkaar te ontmoeten en ook te verhalen te horen en ook dank voor de input alvast.

[0:50:24] Mijn beeld bij de termijnen of de jaren waarin we de dingen kunnen realiseren is vrij diffuus in antwoorden.

[0:50:32] Ik hoor u eigenlijk zeggen, ja, als we opschieten en versnellen, dan kunnen we 2028, 2030 enzovoort,

[0:50:41] En tegelijkertijd hoor ik ook andere geluiden.

[0:50:44] Op meer net nog in het nieuws, die ook een SMR willen, maar daarvan zeggen weer deskundigen, ja, dat is helemaal niet realistisch.

[0:50:55] Dus die tijdlijn, daar ben ik wel erg naar op zoek.

[0:50:58] Wat kunnen we verwachten, omdat het zo belangrijk is dat we in die energiemix ook kernenergie kunnen toepassen.

[0:51:03] Die vraag zou ik willen stellen aan mevrouw Lauwers.

[0:51:06] Woordzaam, mevrouw Luijs.

[0:51:07] Zeker en dank voor de vraag.

[0:51:10] Nog even terug over onze tijdslijn.

[0:51:11] Dus het doel is om te starten met de bouw van de demonstrator in 2028.

[0:51:16] Als dat lukt, dan hebben we uitzicht op het start van de bouw van de eerste commerciële in 2032.

[0:51:20] Nou, daar zijn een aantal dingen bij belangrijk.

[0:51:24] Eén is dat je dan moet uitgaan van constructie op een locatie die vandaag de dag al een nucleair bestemmingsplan heeft.

[0:51:31] Daar zijn er in Nederland een aantal van.

[0:51:33] Uiteraard bestemmingsplanwijzigingen, dat zal veel langer duren.

[0:51:37] Dus je moet ervan uitgaan dat het al een locatie is met een nucleaire bestemming.

[0:51:41] Specifiek voor die eerste reactor, wat een onderzoeksreactor is, zijn we daar ook aan het kijken.

[0:51:45] Zijn er plekken?

[0:51:46] En daar hebben we er een aantal van op het oog.

[0:51:48] waar we dit versneld zouden kunnen gaan realiseren in het kader van een bestaande nucleaire vergunning.

[0:51:56] Dan verder aanvullend, kijk, wij moeten hierin ambitieus zijn.

[0:51:59] Als we denken dat het traag gaat, dan gaat het traag.

[0:52:01] Dus wij moeten ook als ondernemers en als scale-up

[0:52:04] de lat voor onszelf hoogleggen.

[0:52:06] We willen op korte termijn bijdragen aan de energietransitie.

[0:52:10] We moeten hierin een verschil maken.

[0:52:11] Als je kijkt wat er vandaag de dag in de Verenigde Staten gebeurt, dan zijn daar al drie bouwvergunningen verleend voor gesmolten zoutreactoren.

[0:52:20] Dus dat toont ook aan dat het mogelijk is vanwege die inherente veiligheid om een vergunning te krijgen voor dit soort type installaties.

[0:52:30] Wij gaan daarbij ook van bestaande regelgeving uit.

[0:52:33] Want dat is denk ik het derde punt.

[0:52:36] Regelgeving veranderen, dat duurt lang.

[0:52:38] Dus wij moeten uitgaan van wat er vandaag de dag is.

[0:52:41] en aantonen dat we aan die veiligheidseisen voldoen.

[0:52:46] En dat verwachten wij op tijd te kunnen.

[0:52:49] En als we dan kijken naar het kritische pad, wat is er voor het kritische pad belangrijk?

[0:52:53] Eén, die locatiekeuze.

[0:52:55] Dat is ook de start van het vergunningstraject.

[0:52:58] Twee, de brandstof.

[0:52:59] Daar werd vandaag al naar verwezen.

[0:53:00] Daarvoor werken wij vandaag de dag al samen met Orano in Frankrijk om met dezelfde tijdslijnen die brandstof te maken.

[0:53:08] En drie, financiering.

[0:53:10] Dat is uiteraard voor scale-ups als die van ons ook heel belangrijk om die tijdslijn te kunnen halen.

[0:53:17] Dank u wel, mevrouw Lauwers.

[0:53:19] Ik geef graag het woord aan de heer Kloss van D66.

[0:53:21] Dank, voorzitter.

[0:53:22] Mijn vraag is voor de heer Haverkamp.

[0:53:24] Ook dank aan u dat u hier bent en dank dat u tussen twee weken in de perspectieve ook een vraagteken durft en wil stellen.

[0:53:33] Mijn vraag aan u is, als Nederland geen kernenergie zou inzetten, en dat is denk ik wat u bepleit, welke uitdagingen ziet u dan voor ons energiesysteem, maar ook voor het tempo waarmee we uiteindelijk naar een schone economie willen die helemaal CO2-vrij is?

[0:53:49] Hoezo die uitdagingen te lijf gaan?

[0:53:52] Het grappige is dat we die uitdagingen al op ons brood hebben liggen, want kernenergie levert niet voor de tijd dat wij die nodig hebben in verband met die klimaatverandering die we nu vandaag al zien gebeuren.

[0:54:08] Een tijdslijn die uitgaat van een aantal kleine reactoren hier en daar in 2040,

[0:54:14] gaat ons niet helpen.

[0:54:15] Dus die uitdagingen zijn er en die uitdagingen zitten hem in.

[0:54:20] Het verstevigen van het netwerk, aanpassen aan de realiteit dat we minstens 80% van onze stroom met variabele bronnen gaan opwekken.

[0:54:30] Nou, daar zijn we te laat mee begonnen en daar eten we nu de wrange vruchten van, maar we zijn aan het inhalen.

[0:54:37] En daar zit hoop in.

[0:54:39] Het versnelt ontwikkelen van hernieuwbare bronnen.

[0:54:43] Daar hebben we nu ook eventjes een beetje een vertraging in met bijvoorbeeld wind op zee.

[0:54:47] Nou, daar wordt ook aan gewerkt en ik denk dat dat ook doorgaat.

[0:54:51] Het werken met de industrie aan vraagaanpassing, dat wil zeggen dat we niet alleen meer uitgaan van we willen de elektriciteit hebben zo gauw, in ieder moment dat wij het willen gebruiken, maar dat het een samenwerking is tussen industrie en

[0:55:09] En het netwerk, zodat bijvoorbeeld wanneer er heel veel aanbod is aan stroom, er veel ook vraag is en andersom.

[0:55:16] Nou, dat gebeurt ook al in toenemende mate.

[0:55:18] Opslag lopen we ook nog achter.

[0:55:20] Daar moet ook nog een hoop aan gebeuren.

[0:55:21] En dat moet allemaal gebeuren in de komende tien jaar.

[0:55:24] Dan hebben we het niet over de tijdslijnen waar we nu verder over praten met het Fast Modular Reactors.

[0:55:29] Nee, dat moet in de komende tien jaar gebeuren.

[0:55:32] Ik denk dat we het vooral heel erg achterlopen met die netcongesti.

[0:55:36] Dat heeft nu de aandacht nodig en ik denk dat dat nu ook een hoop van financiën nodig gaat hebben.

[0:55:41] En alleen op die manier kunnen wij voorkomen dat we te veel gaan achterlopen bij die 2 graden Celsius voor deze eeuw, die we volgens Parijs moeten halen.

[0:55:53] Laat staan de anderhalf die we hebben gezegd dat we zouden proberen.

[0:55:57] Antwoordt het vraag een klein beetje.

[0:56:02] GESPREKSLEIDER.

[0:56:02] Dank u wel.

[0:56:02] Meneer Haverkamp.

[0:56:04] Dan wil ik graag het woord geven aan de heer Van Duivenvoorde van het Forum voor Democratie.

[0:56:09] Mijn vraag is ook aan meneer Haverkamp.

[0:56:14] Ik zie uw argumentatie in twee lijnen lopen.

[0:56:16] Dus enerzijds is er het tempo, anderzijds is er het mogelijk percentage dat kernenergie en elektriciteit zou kunnen voorzien, als ik het goed heb.

[0:56:24] Mijn vraag gaat eigenlijk over het tweede pad.

[0:56:28] want dat is na 2040 zo maar een paar procent van de elektriciteit gebracht kunnen worden door de kernenergie.

[0:56:34] En eigenlijk een heel simpele vraag, want ik heb het document gelezen en naar welke studies dat verwijst, omdat ik ook zie dat de IPCC en in Europa zijn ze daar toch ook wel een andere mening over toegedaan, dat er meer mogelijk is.

[0:56:45] Dus daar hoor ik graag meer duidelijkheid over.

[0:56:47] Meneer Haverkamp, dank u wel.

[0:56:50] Ze staan in de voetnoten.

[0:56:52] Ik heb ze opgevoerd in het voetbal, omdat ik dacht, dit moet gewoon nog eventjes een verklaring hebben.

[0:56:57] Die kunt u daar vinden.

[0:56:59] Er is een hoop aan studies gedaan, met name door TNO, maar ook door groepen van de Technische Universiteit Helsinki, Eindhoven hier.

[0:57:13] En al een aantal jaren geleden, 2020, door Berelsvold Calavasta, is gekeken naar

[0:57:20] Hoe kunnen wij nou dat energiesysteem laten ontwikkelen, zodat we in de buurt gaan komen met die Parijs-doelstellingen?

[0:57:28] En daarbij is er ook gekeken naar wat er gebeurt als je daar op een gegeven moment kernenergie inbrengt.

[0:57:33] En de conclusies van die studies, die zijn eigenlijk allemaal vrij unaniem.

[0:57:39] En dat betekent dat het hele systeem, het gaat om scenario-studies, daar zit het systeem constant in, dat je duurder uit bent op het moment dat je de kernenergie probeert in te schuiven.

[0:57:50] Als je gaat kijken naar ook hoe langzaam kernenergie daar aan bijdraagt, zit daar nog een tweede probleem aan vast.

[0:57:56] En dat is het probleem van fossiele lock-in.

[0:57:59] Op het moment dat het lang gaat duren, gaat het ook langer duren voordat je die fossiele brandstoffen die je nu nog gebruikt voor dat deel, uit het hele verhaal eruit haalt.

[0:58:10] Terwijl wanneer je je wel concentreert op

[0:58:12] de ontwikkeling zoals ik die eerder op de vraag van meneer Klossel heb geschetst, dan dring je die CO2-uitstoot er al eerder uit.

[0:58:23] Als ik ga kijken naar de discussies die er nu gevoerd worden binnen het IPCC, dan is eigenlijk de tendens vrij duidelijk dat er daar gezegd wordt van nou, de discussie over kernenergie is een marginale zijdiscussie.

[0:58:38] waar het over moet gaan is wat we nu moeten doen om inderdaad zo dicht mogelijk bij die anderhalf graden te gaan komen en wat ik merk in Nederland is een heel andere dynamiek en dat is dat de discussie over kernenergie maar juist die andere

[0:58:54] discussie naar de zijlijn is gaan drukken is.

[0:58:58] En ik wil daarbij gewoon nog even de nadruk ook op wijzen dat we praten wereldwijd nu over, ik geloof 167 verschillende start-ups die met sms en ams bezig zijn.

[0:59:12] Uiteindelijk, als die al op de markt gaan komen, dan zullen we het hebben over vijf of zes.

[0:59:19] Gewoon vanwege het feit dat je er honderden tot duizenden moet verkopen om ze enigszins

[0:59:24] concurrentie concurrerend te kunnen maken.

[0:59:29] Nou, dat is een consolidatie die gaat plaatsvinden en die anderen gaan allemaal afbreken.

[0:59:36] Dat is een waarschuwing die die mensen ook vanuit Frankrijk op dit moment heel erg duidelijk geven.

[0:59:41] Ik moet heel eerlijk zeggen, als ik kijk naar het stadium waarop Allseas en Torizon op dit moment zijn, dan denk ik dat ze in de afbreukgroep zitten.

[0:59:51] Je moet heel eerlijk zeggen dat ik denk dat die het niet gaan redden, omdat je zo'n wereldmarkt zo'n wereldmarkt moet opbouwen in een vrij korte tijd.

[0:59:58] En je concurreert niet met andere Nederlanders.

[1:00:01] Je concurreert zelfs niet alleen maar met België en Frankrijk.

[1:00:03] Je concurreert op een wereldmarkt.

[1:00:05] Als je daar dus nu je geld in gaat gooien en uit het klimaatfonds en dat ga je niet zetten op je netwerk enzovoort, dan is dat geld weg.

[1:00:14] En dan zie ik een vertraging in ons klimaatbeleid komen.

[1:00:18] waar mijn kleinkinderen, uw kinderen, kleinkinderen waarschijnlijk niet erg op zitten te wachten.

[1:00:26] Dank, meneer Haverkamp.

[1:00:28] Ook voor u het verzoek voor de microfoon ondertussen.

[1:00:30] De NMG wil graag het woord geven aan mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren.

[1:00:34] Dank u wel, voorzitter.

[1:00:35] Ik heb ook een vraag naar de heer Havenkamp.

[1:00:37] Dank voor uw bijdrage.

[1:00:39] Ik wil helaas niet bij uw introductie zijn, maar ik heb uw paper heel goed gelezen.

[1:00:44] En daar gaat u ook in op de afhankelijkheden die kernenergie met zich meebrengt.

[1:00:49] Dus los van het onhoudbare

[1:00:51] Tijdspas had ik daar een vraag over.

[1:00:53] Kunt u wat meer ingaan op hoe Kern Energie ons ook afhankelijk houdt en meer maakt van het buitenland, waaronder dus ook onbetrouwbare regimes?

[1:01:04] En dan kunt u misschien met name ook ingaan op de SMR's en de risico's, de veiligheidsrisico's die daarmee gepaard gaan.

[1:01:13] De heer Haverkamp.

[1:01:15] Ik zal me concentreren op sms en aanmerkingen, want dat is vandaag het onderwerp.

[1:01:25] De nucleaire markt is heel erg intergerelateerd.

[1:01:29] En dat zien we vandaag de dag heel duidelijk.

[1:01:32] Het lukt Europa, Frankrijk, Nederland, ook de Verenigde Staten bijvoorbeeld, niet om sancties te nemen tegen Rosatom in Rusland.

[1:01:41] Waarom niet?

[1:01:41] Omdat die relaties zo vreselijk met elkaar verstringeld zijn.

[1:01:47] En dat is heel pijnlijk.

[1:01:50] Rosatom is een van de grotere financiers van de oorlog.

[1:01:54] In Rusland, het is bovendien een gemixt militair civiel bedrijf.

[1:02:00] Ze zorgen ook voor de nucleaire bewapening in Rusland.

[1:02:04] Nou, dat is alleen maar als kleine illustratie, maar het geldt op alle vlakken dat daar heel veel relaties zijn op heel veel verschillende gebieden en er is geen land in

[1:02:14] de wereld met misschien een beetje de uitzondering India, die doet heel veel zelf, maar zelfs India niet, wat zijn nucleaire industrie alleen bedrijft zonder afhankelijkheden.

[1:02:26] Als we gaan kijken naar AMERS en SMERS, dan geldt het daarvoor ook.

[1:02:32] Brandstof komt niet uit Nederland.

[1:02:35] We hebben hier geen uranium in de grond.

[1:02:37] Het

[1:02:40] maken van de brandstof.

[1:02:42] Daarvoor is technologie nodig die ook van elders komt.

[1:02:45] Het zij uit China, het zij uit de Verenigde Staten.

[1:02:50] Bijvoorbeeld voor Olsys.

[1:02:51] Olsys wil Trizo brandstof gaan gebruiken.

[1:02:54] Nou, dat wordt minstens ontwikkeld in de Verenigde Staten.

[1:02:58] Door ook weer start-ups met heel veel overheidsgeld.

[1:03:02] Dat is nog niet klaar.

[1:03:04] De kennis daarvan haalt OLSIS uit Zuid-Afrika.

[1:03:10] Nou, dat was een project wat 15 jaar geleden vast is gelopen, 2009.

[1:03:15] Vast is gelopen, het Pebble Red Reactor daar.

[1:03:18] Maar die kennis is daar nog steeds wel.

[1:03:21] Daar heb je dus ook weer een afhankelijkheid van.

[1:03:24] Die is belangrijk.

[1:03:25] Zonder dat kan OLSIS het niet doen.

[1:03:28] En dat geldt gewoon door de hele markt heen.

[1:03:33] Overal zie je dat er internationale

[1:03:35] afhankelijkheden bestaan.

[1:03:37] Dat is ook helemaal niet zo gek.

[1:03:39] Dat hebben we voor windenergie en voor zonne-energie ook.

[1:03:44] De vraag is of dat op een gegeven moment een probleem kan worden.

[1:03:50] Ik denk dat dat wel een probleem kan worden.

[1:03:54] Wil je kernenergie op een beetje fatsoenlijke manier gereguleerd krijgen, dan praat je toch over vrij gecentraliseerde structuren.

[1:04:05] Kijk, in Nederland moeten we bijvoorbeeld hebben één opzichter ANVS die gaat kijken naar hoe veilig alles moet zijn.

[1:04:11] Meneer Haverkamp, ik zou u wel willen verzoeken om... de vraag ging om de veiligheid en de afhankelijkheden.

[1:04:17] Als u tot een afronding van de beantwoording kunt komen, dan hebben we ook nog gelegenheid voor de rest van de vragen.

[1:04:22] Uitstekend.

[1:04:24] De ANVS is natuurlijk belangrijk voor de veiligheid.

[1:04:29] Dat betekent dus dat ieder aspect van een ALSIS of een Torizon-reactor bij de ANVS voorbij moet.

[1:04:37] En daar kun je niet omheen.

[1:04:39] Je kunt het ook niet makkelijker maken of slapper maken.

[1:04:42] Op het moment dat je dat doet, ja, dan haal je risico's erin... die kunnen uitlopen in iets wat we niet hebben verwacht.

[1:04:50] En daar hebben we natuurlijk wat ervaringen mee.

[1:04:53] Fukushima, 15 jaar geleden.

[1:04:56] Chernobyl, ook iets wat we niet hadden verwacht.

[1:05:01] Dan wil ik de heer Haverkampen hartelijk danken voor de beantwoording.

[1:05:04] Dan heb ik zelf ook nog een vraag, maar eigenlijk ook wel een opmerking.

[1:05:08] Ik moest nog even nazoeken, maar volgens mij is er geen enkele dode gevallen bij de Fukushima-kernramp als gevolg van het ongeval.

[1:05:14] Dat wilde ik toch even aanstippen.

[1:05:17] En ik hoor ook wel weer veel argumenten die eigenlijk 20 jaar geleden werden gebruikt door de olielobby, van dat er eigenlijk eerst een shake-out gaat plaatsvinden en dat er daarna niet zo heel veel

[1:05:26] overblijf van al die hernieuwbare energie.

[1:05:30] En dat brengt me eigenlijk van dat we nu tot een punt zijn gekomen dat we ook de complexe sectoren moeten gaan verduurzamen.

[1:05:37] Bijvoorbeeld dus de maritieme sector.

[1:05:40] Dat is ontzettend ingewikkeld om dat met waterstof te doen of andere vormen van energie.

[1:05:46] En ik zou eigenlijk aan mevrouw Heerema ook willen vragen of zij daarop kan refleteren hoe we daar nou een unieke kans hebben om dat wel te kunnen doen.

[1:05:55] En stiekem ben ik ook een beetje benieuwd hoe de heer Haverkamp daar kijkt, omdat ik dat net van de heer Kloss had gehoord van waar zitten nou nog die uitdagingen?

[1:06:02] Ik zie nog niet een andere oplossing voor dat soort sectoren dan bijvoorbeeld het voorbeeld van Alsis.

[1:06:09] Dank u wel.

[1:06:10] Ja, dus een stukje context voor de aanwezigen vandaag.

[1:06:14] Olsies is een maritieme speler, dus wij zijn een offshore aannemer en opereren een vloot van energieintensieve schepen.

[1:06:23] Daarom zijn wij zelf ook gaan kijken naar wat voor opties hebben we nou als het gaat om de verduurzaming.

[1:06:28] Wij zien dus synthetische brandstoffen zoals bijvoorbeeld methanol of ammoniak

[1:06:33] niet als haalbaar, met name door de kosten en beschikbaarheid wereldwijd.

[1:06:37] Onze schepen opereren ook wereldwijd.

[1:06:41] Vanuit dat oogpunt en binnen het maritieme ecosysteem in Nederland ontstond eigenlijk tegelijkertijd dus de grote interesse in het gebruik van SMS voor voortstuwing.

[1:06:52] En met name door de betrouwbaarheid en het feit dat je met één lading jarenlang door kunt en daarmee operationeel dus ook onafhankelijk bent,

[1:07:01] zien we grote voordelen.

[1:07:04] Naarmate we studies gingen doen, zagen we ook dat het qua kosten effectief uitpakt.

[1:07:10] In die zin geloven we echt in deze technologie en hebben wij besloten dit zelf te gaan ondernemen.

[1:07:18] Wij investeren zelf in die ontwikkeling en omdat wij dus als maritieme speler ook goed begrijpen wat er nodig is vanuit een eindgebruikersoogpunt, zijn wij dus ook een

[1:07:27] geschikte partij om deze technologie te ontwikkelen.

[1:07:32] Daarbij zijn wij geen start-up, maar een kapitaalkrachtige bedrijf die dit zelf kan voorfinancieren.

[1:07:37] Daarmee kunnen we ook sneller gaan.

[1:07:40] Ten slotte bouwen we voort op onze eigen capaciteiten.

[1:07:45] Van oudsher een pijpleginstallatiebedrijf, dus wij hebben een vergevoerde las-expertise die we ook willen gaan inzetten voor deze technologie.

[1:07:55] Daarmee verwachten we, door verschillende typen verticale integratie toe te passen, dat we dit ook goedkoper en sneller kunnen dan andere partijen wereldwijd.

[1:08:07] Dank u wel, mevrouw Heerma.

[1:08:08] De heer Haverkamp.

[1:08:11] Tijdens het tsunami in Noord-Japan in 2011 zijn 2000 mensen omgekomen door het tsunami.

[1:08:18] Dat is ook wat de Japanners vandaag herdenken.

[1:08:21] Ik heb daarom ook gezegd dat ik even stil wil staan bij de doden van die tsunami, want dat is een groot probleem of een groot issue op dit moment vandaag in Japan.

[1:08:31] Er zijn overigens ook een aantal doden omgekomen door evacuaties daar, die je wel degelijk moet toewijzen, ook aan de

[1:08:41] kernramp die daar gebeurd is.

[1:08:43] De shake-out vanwege die de olielobby voorspeld voor de renewable-industrie, die heeft ook plaatsgevonden.

[1:08:48] Dat is ook een van de redenen dat u even moet zoeken als u Duitse zonnepanelen wilt hebben.

[1:08:54] Als u eerder Chinese aangeboden krijgt.

[1:08:56] Die shake-out heeft heel erg plaatsgevonden.

[1:08:58] En ja, er zijn ook Nederlandse bedrijven die daarbij onderdoor gegaan zijn, helaas.

[1:09:04] Maar wat belangrijker is, denk ik, uw opmerking over gebruik in moeilijk

[1:09:10] te voorzienen, sectoren waaronder de maritieme industrie.

[1:09:16] Juist die maritieme industrie staat nog een heleboel te wachten wat dat betreft als je daar kernenergie wilt gaan inzetten en dat is omdat er helemaal niets gereguleerd is.

[1:09:26] Het enige wat gereguleerd is, is een uit 1963 bestaande paarpagina

[1:09:34] Regulering onder de IMO voor veiligheid.

[1:09:37] Nou, die is achterhaald.

[1:09:38] Die moeten ze heronderhandeld worden.

[1:09:39] Daar zijn ze mee bezig in de IMO op dit moment.

[1:09:43] Maar over bijvoorbeeld aansprakelijkheid is er helemaal niets gereguleerd.

[1:09:46] En dat is nogal lastig als er een schip in een haven ligt en er gaat iets fout.

[1:09:52] Wat er ook niet gereguleerd is, is bijvoorbeeld radioactief afval.

[1:09:55] Onder wiens verantwoordelijkheid valt die?

[1:09:57] Je zou zeggen de eigenaar of de vlagstaat.

[1:10:00] Of de staat waar het radioactief afval aan land wordt gebracht.

[1:10:03] Dat is allemaal nog open.

[1:10:04] Nou, dat soort dingen moeten nog worden uitgewerkt.

[1:10:07] En dat gaat een enorme vertraging opleveren.

[1:10:09] Dat gaat echt nog een paar decennia duren.

[1:10:11] En ik denk dat het goed is om dat in gedachte te houden.

[1:10:16] De noodzaak, ook in moeilijk te bedienen gebieden, en dan praat ik dus niet alleen maar over scheepvaart, ik praat ook over hoog temperatuur gebruik in de chemie, in cementindustrie, in staalindustrie enzovoort.

[1:10:36] Alternatieve bestaan.

[1:10:38] zijn ook in ontwikkeling, en dan praten we heel veel ook over waterstof als een van de mogelijkheden, maar ook directe elektriciteitsgebruik en andere.

[1:10:48] Die ontwikkelingen lopen parallel.

[1:10:49] Daar lopen ze wel sneller dan dat we nu zien in de SMR- en de AMR-ontwikkelingen.

[1:10:58] Dank u wel, meneer Haverkamp.

[1:10:59] Dan wil ik het woord geven aan mevrouw Müller van VVD.

[1:11:03] Ik heb een vraag voor mevrouw Lauwers.

[1:11:05] U schrijft op in uw position paper, en dat hoorde ik u ook zeggen, er is veel financiering nodig.

[1:11:10] Dat kan niet alleen vanuit de Rijksoverheid komen, dus dat zal ook echt privaat gedaan moeten worden.

[1:11:15] En u schrijft op, het is belangrijk om institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen, te helpen bij de indramen.

[1:11:22] Hoe kan de Rijksoverheid daarin ondersteunen?

[1:11:25] Wat we vandaag de dag zien, is dat een partij zoals Invest-NL, die helpen echt om dat mee mogelijk te maken.

[1:11:32] Typisch, als we kijken naar die institutionele beleggers, dan is het lastig voor hun om rechtstreeks te investeren in bedrijven.

[1:11:38] Maar wat er eigenlijk moet komen, zijn grote fondsen die investeringen in deep tech voor dit soort partijen met een groter portfolio mogelijk maken.

[1:11:46] Als we kijken in Europa, dan zijn er weinig van dit soort private fondsen die in deep tech kunnen investeren.

[1:11:53] Daarom zien we ook dat vaak wanneer de financieringsrondes groter worden, veel investeerders uit Amerika of uit Azië komen.

[1:12:01] Bij dit soort strategische technologieën wil je dat eigenlijk niet.

[1:12:04] Je wil dat dit van Europa gesupport wordt.

[1:12:08] Dus ik denk dat het maken van dit soort grotere fondsen, zodat een partij als InvestNL of een nationale investeringsbank daar echt een belangrijke sleutel toe zijn, en daarnaast is het uiteraard aan ons om hier private financiering voor aan te trekken.

[1:12:23] Dat hebben we al gedaan.

[1:12:24] Als we kijken naar de totale financiering van Torizon, dan zijn wij voor vijftig procent privaat gefinancierd, waarbij Positron Ventures bijvoorbeeld, een Amsterdams fonds,

[1:12:34] voor ons een belangrijke speelder is, dan zijn wij ook steeds in gesprek om voor de volgende rondes dit soort private kapitaal aan te trekken.

[1:12:42] Wat daar natuurlijk bij helpt, is een voorspelbaar traject, dus dan kom ik eigenlijk terug weer op die randvoorwaarden.

[1:12:48] Die kunnen ook enorm helpen om die private investeerders zekerheid te bieden dat we op z'n minst een kans hebben om een van die toppers te zijn.

[1:12:59] Dank u wel, mevrouw Lauwers.

[1:13:01] De heer Jumelet van het CDA.

[1:13:03] Dank u wel.

[1:13:05] Mevrouw Heerma begon te zeggen dat ze het coalitieakkoord wel duidelijk vond, want daar staat inderdaad opgeschreven ook over de SMR-ontwikkelingen en dat ook versnellen.

[1:13:20] Ik hoorde de heer Van den Broek zojuist in die andere sessie even zeggen ook dat er waarschijnlijk ook wel een nieuw plaatje moet worden gemaakt als het gaat om het 1C-systeem, als we met elkaar zien hoe het nu op dit moment ervoor staat.

[1:13:33] Mijn vraag zou zijn, kunt u reflecteren op de gedachte dat smr's ingebracht kunnen worden in het systeem?

[1:13:44] Er zijn bijvoorbeeld al gesprekken met netbeheerders, hoe moeten we dat zien?

[1:13:53] Dus even vanuit ons eigen perspectief.

[1:13:59] Dus wij spreken nu al met partijen die onze energie willen afnemen.

[1:14:04] Dat zit met name bij de zware industrie of bijvoorbeeld de ontwikkelaars van datacenters.

[1:14:11] In die studies die we doen, gaat het eigenlijk altijd om de SMR dicht bij de eindgebruiker neer te zetten, zodat we dus ook niet het net nodig hebben.

[1:14:22] Zodra je wel het net nodig hebt, dan wordt de inpassing eigenlijk alweer een stuk lastiger en kostbaarder.

[1:14:28] Dus voor ons type SMR kijken we dus ook gericht naar die casussen.

[1:14:35] En we hebben ook door Roland Berger een extern adviesbureau een onderzoek laten doen naar wat zou dit nou voor Nederland kunnen betekenen.

[1:14:42] En zij hebben berekend dat dit tot 12 miljard besparingen kan opleveren tot 2050.

[1:14:48] En dan gaat het met name om besparingen in het verzwaren van het net.

[1:14:52] Dus we verlichten daarmee ook echt congestieproblematiek.

[1:14:58] Uiteindelijk.

[1:14:58] Dank u wel, mevrouw Heerema.

[1:15:00] De heer Klos van D66.

[1:15:02] Dank u wel.

[1:15:03] Mijn vraag gaat ook over kosten, maar dan aan mevrouw Lauwers.

[1:15:06] Voor EMR's per megawattuur, wat verwacht u van de prijs?

[1:15:10] En hoe verhoudt zich dat tot SMR's en ook de grotere bestaande kerncentrales?

[1:15:15] Ja.

[1:15:16] De doelstelling in kosten die wij hebben voor ons is 60 euro per megawattuur voor de elektriciteit en 25 euro per megawattuur voor industriële hitte.

[1:15:25] Dat is zeker ten opzichte van bestaand nucleair heel competitief.

[1:15:30] De reden waarom we dat kostenniveau kunnen halen, en dat is uiteraard een doelstelling, maar die doelstelling is extern gevalideerd, komt eigenlijk door drie aspecten.

[1:15:39] Eén is wat ik al noemde, de inherente veiligheid van die reactor, die zorgt dat je veel minder actieve veiligheidssystemen nodig hebt.

[1:15:46] Het lage-druksysteem zorgt ook voor een lichtere constructie, dus die veiligheid zorgt voor één kostreductie.

[1:15:53] Het tweede aspect daar is de modulariteit van het systeem dat we bouwen.

[1:15:57] Er werd al beschreven dat die modules in serie geproduceerd kunnen worden, wat ook zorgt voor een kostreductie.

[1:16:03] En de derde kostreductie is in de herhaling van de projecten.

[1:16:06] Je doet dit niet één keer,

[1:16:08] Maar het doel is om dit meer dan honderd keer te doen, waardoor je echt een hele concurrerende prijs neer kan zetten.

[1:16:17] Dank u wel, mevrouw Lauwers.

[1:16:18] De heer Van Duivenvoorde van Forum voor Democratie.

[1:16:21] Ik heb een vraag aan mevrouw Lauwers en mevrouw Heerdema.

[1:16:25] Meneer Haverkamp is enorm goed in mooie uitgebreide antwoorden met allerlei onderzoeken.

[1:16:31] Wij zijn niet de experts, dat zijn jullie, dus ik was nieuwsgierig.

[1:16:34] Ik heb u een paar keer neenzien schudden, dus ik wil jullie de kans geven om een repliek te geven op de informatieoverziening van meneer Haverkamp.

[1:16:44] Ik denk de zorg zitten met name op die betrouwbaarheid.

[1:16:48] Dat is natuurlijk een punt dat mij heel erg aan het hart gaat op het moment dat er hier gezegd wordt dat wij twee niet-betrouwbare spelers zijn die geen enkele internationale kans hebben.

[1:16:57] Dus als ik daarop zou mogen aanvullen...

[1:17:00] Torizon is een van de projecten die geselecteerd is door de Franse overheid ook.

[1:17:04] En wat daarbij interessant is, is dat we... Eigenlijk zijn er maar twee van oorsprong niet-Franse ontwerpen geselecteerd.

[1:17:10] Dus ik denk dat dat wat zegt over de techniek en over de geloofwaardigheid van ons als bedrijf, dat is één.

[1:17:17] En ten tweede ook de Europese SMR-alliantie.

[1:17:20] Daarin zijn wij één van de acht geprioriteerde projecten over gans Europa.

[1:17:25] en van dit soort innovatieve technologieën één van de drie.

[1:17:28] Dus ik denk het feit dat toch andere landen zoals Frankrijk en Europa deze technologie prioriteren, en uiteraard moeten wij nog hard werken om dit naar de markt te brengen, maar ik denk dat dat toch een belangrijk punt is dat die geloofwaardigheid extra kracht bijzet.

[1:17:44] En ik denk dat voor alle industrieën geldt dat er heel veel speelders zijn in de wereld die uiteindelijk een handjevol partijen hebben.

[1:17:52] De top vijf is altijd maar vijf partijen.

[1:17:55] Dus voor mij is dat zeker geen reden om daar niet op in te zetten.

[1:17:57] Dat is eigenlijk de belangrijkste reden dat ik zo aan het schudden was.

[1:18:00] Dank u wel.

[1:18:02] Mevrouw Heerema.

[1:18:04] Ja, er zijn veel onderwerpen voorbijgekomen.

[1:18:07] Misschien één die ik nog wel aardig vind om aan te stippen, is het onderwerp van autonomie en de onafhankelijkheid.

[1:18:13] Een van de aspecten waar wij heel actief aan werken, is juist die keten echt naar Nederland of bij buurlanden te trekken.

[1:18:23] En we zien ook dat dat mogelijk is, omdat we nou eenmaal in Nederland een sterke maakindustrie hebben waar we op kunnen bouwen.

[1:18:30] Ook kijken wij naar het halen van een tritofaciliteit naar Nederland.

[1:18:34] En we hebben eigenlijk het geluk dat Urenco deels Nederlandse partij is.

[1:18:39] Dus we zien daar juist ook weer kansen voor Nederland.

[1:18:44] En wat dus ook weer economische activiteit gaat genereren en bijdraagt aan het totaalplaatje waar we naartoe werken.

[1:18:56] Dank u wel, mevrouw Heerema.

[1:18:57] Dan geef ik het woord aan mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren.

[1:18:59] Dank u wel, voorzitter.

[1:19:00] Ik heb een vraag aan mevrouw Heerema.

[1:19:03] Want Alsis profileert zich nu als ontwikkelaar van SMRs, maar jullie zitten ook in de diepzeemeinbouw.

[1:19:10] En u vraagt het kabinet om financiering vanuit de Klimaatfonds en versnelling van de vergunningstrajecten en ook de aanpassing van internationale regels.

[1:19:18] En met name daar ligt mijn zorg en mijn vraag.

[1:19:21] Want we hebben gezien bij diepzeemeinbouw dat u samenwerkt met de Metals Company en dat u een vergunningaanvraag heeft gedaan bij Trump.

[1:19:28] bij president Trump, in plaats van het internationale VN-proces te doorlopen, want daar krijgt u vooralsnog geen vergunning.

[1:19:36] Dus mijn vraag is, is nou OLSIS van plan om deze strategie ook te hanteren als het gaat om kernenergie, dus bij die SMR's dus ook die vergunningverlening op die manier te doen?

[1:19:48] En wie is er dan eindverantwoordelijk en juridisch aansprakelijk als u dat gaat doen bij een calamiteit op zee?

[1:19:54] Wie is dan verantwoordelijk?

[1:19:58] Ik ga hem wel toestaan, maar dat ze wel de focus houden op volgens mij kernenergie, dat was wel de intentie van die vraag volgens mij.

[1:20:04] Voorzitter, dit gaat over de SMR's, dus de vraag is...

[1:20:09] wordt er eenzelfde strategie gehanteerd als bij diepzeemeinbouw, wat dit bedrijf ook doet.

[1:20:16] Dus dat is echt helemaal specifiek...

[1:20:18] Dat is heel helder.

[1:20:18] Ja, dank u wel.

[1:20:19] Mevrouw Jerma.

[1:20:20] Als we het hebben over de inzet voor nationale en internationale regelgeving voor de maritieme toepassing, dan gaat het eigenlijk over bepaalde stukjes werk.

[1:20:28] Dus zoals de heer Haverkamp ook al noemde, werkt de AMO eigenlijk aan de regelgeving voor de internationale wateren.

[1:20:36] Daar zit momenteel een team op,

[1:20:38] bij de AMO die dat uitwerkt.

[1:20:40] En dat is eigenlijk vanuit het grotere kader gezien misschien wel het makkelijkste stukje werk.

[1:20:47] Waar het ook om gaat, is eigenlijk de regelgeving bij de havens.

[1:20:51] Dus als we straks een schip hebben met een SMR aan boord, dan wil dat schip ook havens binnen kunnen varen.

[1:20:59] Nou, de regelgeving voor het binnenvaren van een haven in een land

[1:21:03] Die moet eigenlijk nog gemaakt gaan worden.

[1:21:06] Waar wij voor pleiten is dus dat Nederland ook een actieve rol in neemt.

[1:21:10] binnen het ATLAS-programma, dat is het programma wat binnen het internationaal atoomagentschap wordt gepland, gehouden te gaan worden.

[1:21:22] En waar wij ook kansen zien, is eigenlijk voor een nucleair corridor, waarbij bijvoorbeeld de haven van Rotterdam zou kunnen aansluiten, zodat je alvast de regelgeving gaat klaarmaken voor bepaalde havens, zodat er routes gevaren kunnen gaan worden met de eerste schepen die op nucleair varen.

[1:21:39] Dus dat is eigenlijk wat wij vragen van de Nederlandse overheid, om daar eigenlijk op in te zetten, om te zorgen dat wij, als de technologie straks klaar is, dat we ook echt die smr's op schepen kunnen gaan implementeren.

[1:21:54] Dank u wel, mevrouw Heerema.

[1:21:55] Dan nog even het woord aan de heer Van den Berge van JA21.

[1:21:59] Qua strategische autonomie, dat vind ik nog wel een hele interessante en dan eigenlijk aan Alsys en aan Torizon gericht.

[1:22:06] Laten we beginnen bij Torizon.

[1:22:09] De potentie om dus met het afval wat we reeds in Europa hebben opgeslagen, in ieder geval de komende decennia, zo niet honderden jaren, volledig autonoom te kunnen worden.

[1:22:18] Kunt u dat meer duiden hoe wij dus juist met dit thema zorgen voor Europese strategische autonomie?

[1:22:25] En in verlenging daarvan, mevrouw Heerema, hoe kunnen we nou... Of is het niet juist een bevestiging?

[1:22:30] Dat is die maritieme toepassing, ons dus ook minder afhankelijk maakt van oliestaten.

[1:22:38] Strategische autonomie.

[1:22:40] Mevrouw Lauwers.

[1:22:41] Als we kijken naar de technologie rondom gesmolten zout, dan zorgt die inderdaad voor strategische autonomie.

[1:22:47] Waarom?

[1:22:48] Omdat, zoals verteld werd in het eerste panel, in bestaande nucleaire reactoren wordt eigenlijk minder dan één procent van de grondstof uranium gebruikt.

[1:22:57] Dat is natuurlijk zonde, want daar zit nog enorm veel energie in.

[1:23:00] Dus het langlevend kernafval, de echte waste, is natuurlijk als we dat wegstoppen en niet gebruiken.

[1:23:06] En deze technologie kan daar enorm aan bijdragen.

[1:23:10] En inderdaad, als we kijken naar de grondstoffen in Europa, dan is er voldoende van dit soort materialen beschikbaar

[1:23:16] om het hele continent voor meer dan veertig jaar van energie te voorzien.

[1:23:20] Dus dat zijn enorme hoeveelheden.

[1:23:22] Dit is ook juist een van de redenen waarom een nucleair land als Frankrijk zo inzet op deze nieuwe technologie.

[1:23:28] Omdat zij uiteraard vandaag de dag hun uranium halen uit niet-Europese landen.

[1:23:34] Dus ze zien hiermee een mogelijkheid om uit die grondstof nog veel meer te halen.

[1:23:38] Is dat voor al het kernafval van toepassing?

[1:23:41] Nee, uiteraard niet.

[1:23:42] Dit gaat over het langlevende afval en het gaat ook over het volume dat vandaag de dag nog niet verglaast is.

[1:23:49] Maar ook daarvan is er vandaag de dag nog in het Verenigd Koninkrijk en in Frankrijk heel veel aanwezig.

[1:23:56] Dank u wel, mevrouw Hirme.

[1:23:58] Ja, ik denk dat het, zeker omdat een reactor kan jaren mee met de inlading, dus op het moment zoals de gebeurtenissen die we afgelopen week hebben gezien en wat het doet met de brandstofprijzen,

[1:24:13] geeft het juist een kans aan een industrieel bedrijf om door te gaan met voorspelbare kosten en prijzen.

[1:24:25] En zo ook voor de maritieme toepassing, waar ook geldt dat je autonoom kunt zijn.

[1:24:30] En dat geldt natuurlijk ook voor potentieel onze marine, die ook daarmee minder afhankelijk zal zijn van reguliere brandstoffen.

[1:24:46] Dank u wel, mevrouw Heerema.

[1:24:48] Ik moest even overleggen, maar we zitten al drie minuten voor de tijd.

[1:24:50] Dus ik wilde ook eigenlijk de drie aanwezigen nog de kans geven om een afsluitend woord tot ons te richten.

[1:24:59] Laat ik dan maar ook maar weer beginnen bij mevrouw Heerema en dan Haverkamp en dan Laura.

[1:25:05] Ja, misschien een laatste opmerking.

[1:25:09] SMR zijn geen toekomstmuziek.

[1:25:10] De technologie is hier.

[1:25:11] Dus wat wij vragen eigenlijk is om een ecosysteem mogelijk te maken

[1:25:16] wat dit in gang kan gaan zetten.

[1:25:18] En 2030 is wat ons betreft realistisch, maar dan hebben we wel steun nodig.

[1:25:26] Dank u wel, de heer Averkamp.

[1:25:29] Ik wil nog even herinneren aan het woord tabakslobby 3.0.

[1:25:33] Er worden heel veel claims gemaakt, ook om mij heen.

[1:25:38] Ik kijk heel kritisch naar of die claims inderdaad realistisch zijn of niet.

[1:25:44] en of dan het plaatje inderdaad past in wat er nu moet gebeuren als we gaan kijken naar het klimaatprobleem.

[1:25:52] Dank u wel.

[1:25:54] Dank u wel meneer Haverkamp en mevrouw Lauwers.

[1:25:57] Dank je wel.

[1:25:58] Als je kijkt naar de adviezen in het Draghi-rapport en in het Wenning-rapport, daarin worden smr's meegenomen.

[1:26:04] Ik zou dat niet bestempelen als tabakslobby 3.0, maar echt als extreem waardevolle adviezen.

[1:26:11] Wij hopen daar in Nederland aan te kunnen bijdragen.

[1:26:14] Dank jullie wel.

[1:26:16] Dank u wel, mevrouw Laursen.

[1:26:18] Sowieso hartelijk dank aan de drie aanwezigen, ook aan de vorige drie aanwezigen voor jullie komst.

[1:26:24] Namens natuurlijk onze commissie Klimaat, Groen en Groei.

[1:26:27] En dan wil ik hierbij de rondetafel afsluiten.

[1:26:29] En u al een fijne dag wensen.