Internationale Klimaatstrategie

[0:00:02] Goedemorgen iedereen.

[0:00:05] Laten we beginnen.

[0:00:08] Welkom iedereen, in het bijzonder aan de nieuwe bewindspersonen.

[0:00:13] Minister Sjoerdsma van Buitenlandse Handel Ontwikkelingssamenwerking en minister van Veldhoven, Klimaat en Groene Groei.

[0:00:21] En aan de zijde van de Kamer zie ik

[0:00:24] Ik zie mevrouw Kreuger van GroenLinks B.V.A.

[0:00:26] en ik zie mevrouw Teunissen van Partij voor de Dieren en ik zie mevrouw Reitkowski van de VVD en ik zie meneer Van den Berg van JA21 en ikzelf ben Panser Balmenga van D66 en ik ben ook het voorzitter van dit debat.

[0:00:43] Ik wil ook welkom heten aan de mensen in de publieke tribune, mensen thuis en ook mensen die online meekijken.

[0:00:49] Dit commissiedebat is voortgekomen uit twee rapporteurs, namelijk mevrouw Teunissen en ook mevrouw Heersch van GroenLinks PvdA en mevrouw Teunissen van Partij voor de Dieren.

[0:01:02] Aan de orde vandaag is dus een commissiedebat over internationaal klimaatstrategie en ik wil graag vier interrupties toestaan vanuit de Kamer in eerste instantie.

[0:01:13] Dus ik zou zeggen, laten we beginnen.

[0:01:15] Ik geef het woord aan mevrouw Kreuger.

[0:01:17] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:18] En ik ben ongelooflijk blij dat we dit debat vandaag hebben en eigenlijk ook dat zo'n belangrijk onderwerp het eerste debat is wat wij met deze minister hebben.

[0:01:28] Want ondertussen woedt zo direct in een plenaire zaal het debat over de situatie in het Midden-Oosten en alle gevolgen.

[0:01:35] die dat ook heeft voor onze fossiele afhankelijkheid.

[0:01:39] En dan hebben we het hier eigenlijk over wat er echt nodig is voor onze toekomstige veiligheid.

[0:01:45] Want dat is wat internationaal klimaatbeleid is.

[0:01:48] Hoe sneller we af zijn van fossiel, hoe veiliger we zijn en blijven.

[0:01:53] En internationaal klimaatbeleid is dan ook net zozeer een kwestie van solidariteit als van eigenbelang en zou de hoogste urgentie moeten hebben.

[0:02:02] Dat heeft het overduidelijk de afgelopen jaren niet gehad.

[0:02:06] En ik ben dan ook blij dat er een eerste aanzet van de minister ligt, een van de eerste Kamerbrieven die hij schreef, waar het blijkt dat Nederland wel weer een belangrijke rol wil gaan spelen.

[0:02:16] Maar vervolgens is de vraag natuurlijk wat betekent dat in praktijk?

[0:02:19] En ik mis echt de financiering die met deze mooie woorden gepaard zou moeten gaan.

[0:02:24] Want juist nu de VS als bondgenoot onzeker is, hebben we nieuwe bondgenoten nodig en is samenwerking met andere landen in het mondiale zuiden op basis van wederzijds vertrouwen zo ongelooflijk belangrijk.

[0:02:37] En daarbij hoort klimaatsteun, waarmee we deze landen die het hardst geraakt worden, maar ook de minste verantwoordelijkheid hebben om die te helpen.

[0:02:46] En om vertrouwen te winnen is het belangrijk dat we beloften nakomen.

[0:02:51] En dat zie ik niet in de financiële plaat.

[0:02:55] Want in de begroting voor 2026, nog gemaakt door het PVV-kabinet, blijkt dat het budget voor klimaat met 33 procent daalt en de komende jaren met wel 58 procent kan dalen.

[0:03:06] Meer dan een halvering.

[0:03:07] Zet het nieuwe kabinet deze lijn nou serieus voort.

[0:03:11] En het extra geld dat in het regeerakkoord is uitgetrokken voor ODA, hoeveel daarvan wordt daadwerkelijk geallocueerd voor klimaat?

[0:03:18] Kan de minister schetsen wat nou het Nederlandse aandeel aan klimaatfinanciering is en hoeveel daarvan zal van dat extra geld gaat dan toch nog naar de asielopvang?

[0:03:28] En in de brief, die ook op de agenda staat, heeft minister Clever toegelicht wat de gevolgen van de bezuinigingen zijn voor de uitvoering van de internationale klimaatstrategie.

[0:03:38] En dan gaat het eigenlijk om dat twee doelen onder meer niet gehaald worden.

[0:03:41] De verdubbeling van de bijdrage tegen ontbossing en het doel om voor 2030 honderd miljoen mensen toegang tot hernieuwbare energie te bieden.

[0:03:50] Gaat het nieuwe kabinet zich inspallen om die doelen wel te halen, worden dat harde KPIs en komt er een opvolger

[0:03:55] van de internationale klimaatstrategie waarin dat ook dan vast ligt.

[0:04:00] Dan, voorzitter, erkent de minister dat er echt aan vullende publieke financiering moet komen, dus los van ODA, om aan die internationale verplichtingen te voldoen.

[0:04:13] En dan blijkt dat uit onderzoek van Follow the Money dat het potje klimaatfinanciering ook wordt gevuld met projecten waarbij de link met klimaat nogal ver te zoeken is.

[0:04:21] Zo gaat ruim 100 miljoen noodhulp wordt als klimaatsteun gerekend en ook de uitvoeringskosten van onder andere Invest International en Unicef en subsidies voor kunstenaars in arme landen.

[0:04:32] Hoe kan dat?

[0:04:33] En is de minister met mij eens dat we zorgvuldig moeten zijn dat we klimaatsteun echt klimaatsteun laten zijn?

[0:04:39] Dan, voorzitter, het andere stuk van de portefeuille van deze minister, wat ongelooflijk belangrijk is vanuit het tegengaan van CO2-uitstoot en het aanjagen van de groene transitie.

[0:04:49] Wat zijn de plannen van de minister op het vlak van handel?

[0:04:53] Hoe wil hij binnen de handelspolitiek klimaat ook centraal stellen?

[0:04:57] En hoe kijkt hij naar de verantwoordelijkheid voor bedrijven om ook hun ketenemissies, dus alle scope 3-emissies, terug te dringen?

[0:05:03] Dat lijkt me ook een vraag waar de minister van Klimaat en Groene Groei zich over uit kan spreken.

[0:05:08] Vorige week hadden we hier in de Kamer iemand van Exxon die beweerde dat bedrijven geen verantwoordelijkheid hebben onder het klimaatverdrag.

[0:05:15] Hoe kijken de ministers, de bewindspersonen daar naar, naar die uitspraak?

[0:05:19] En zijn zij het met mij eens dat het doodzonde is dat de klimaattransitieplannen uit de CSDD zijn gesloopt?

[0:05:26] En gaan we dan toch stappen zetten?

[0:05:28] En ondertussen, hoe zorgen we dat die andere belangrijke wetgeving op het basis van klimaat, namelijk de EUDR, dat die niet verder wordt afgezwakt en dat niet dezelfde truc herhaald wordt.

[0:05:42] Ja, heel kort, klimaatdiplomatie, de derde poot.

[0:05:46] Je hebt financiering, je hebt onze eigen handel en klimaatdiplomatie.

[0:05:50] Het is bijzonder positief dat Nederland samen met Colombia een grote conferentie organiseert over het uitfaceren van fossiel.

[0:05:57] Cruciaal.

[0:05:58] Maar wat is nou echt de Nederlandse inzet?

[0:06:01] Wat laten wij zelf zien als mede-organisator?

[0:06:04] En hierin ben ik vooral benieuwd of de minister een rol binnen de internationale klimaatstrategie ziet om landen te helpen met het uitfaceren van fossiel.

[0:06:12] Dank u wel.

[0:06:14] Ik zie een hand vanuit de heer Van den Berg.

[0:06:17] Ja, dank voorzitter.

[0:06:18] Ik hoor mevrouw Keurgen spreken over wat dan de inzet zou moeten zijn in Colombia.

[0:06:23] Ik heb wel een idee gekregen van de week, want ik begreep dat GroenLinks heeft aangevraagd om dus ook een afvaardiging van Nederland naar Colombia te sturen.

[0:06:30] Hoe kijkt u daarnaar in het licht van de klimaatcrisis die we dan zouden moeten hebben?

[0:06:36] Mevrouw Keurgen.

[0:06:38] Voorzitter, ja, wij hebben inderdaad voorgesteld in de procedurevergadering dat het goed zou zijn als ook het Nederlands parlement vertegenwoordigd is.

[0:06:46] Het is een grote conferentie die Nederland samen met Colombia organiseert.

[0:06:51] Het is ook echt politiek gezien, denk ik, eigenlijk een van de belangrijkste uitkomsten van de afgelopen klimaattop geweest.

[0:06:58] dingen toch behoorlijk vast zaten.

[0:07:00] En toen heeft Nederland eigenlijk samen met Columbia gezegd, oké, we gaan echt werk maken van het uitfaceren van fossiel.

[0:07:06] Dus ja, wat ons betreft iets van zo'n groot belang zou het ook goed zijn als het Nederlands parlement vertegenwoordigd is, net zoals we ook naar de klimaattoppen gaan, net zoals we overigens ook naar de WTO gaan, naar de jaarvergadering van de Wereldbank.

[0:07:21] Dit zijn belangrijke momenten om als parlement bij te zijn.

[0:07:25] Dank u wel en ik zie nog een verdere interruptie.

[0:07:27] Zeker, want dank u wel voorzitter, maar is dat nou wel echt nodig dat wij als Nederlands parlement naar Colombia reizen?

[0:07:34] En wat ik heb begrepen zijn we technisch co-voorzitter en het verbaast mij juist van de partij van mevrouw Kreuger en dat we op dit moment gaan we zo'n reis organiseren per persoon die daar dan naar wordt afgevaardigd.

[0:07:46] Is dat een jaar verbruik van een huishouden in de vorm van energie?

[0:07:50] Dat zou toch niet helemaal moeten passen bij de aanpak die u voorstaat?

[0:07:55] mevrouw kreger

[0:07:57] Ik moet een beetje lachen, want zolang ik op het onderwerp klimaat me uitspreek, is er altijd wel iemand die zegt, oh, maar vliegt u zelf wel eens?

[0:08:05] Of goh, hoe zit het dan met welk ander gedrag dan ook waarmee je uitstoot kan veroorzaken?

[0:08:13] Ik zou tegen de heer van den Berg willen zeggen, de klimaatcrisis is zo groot en vraagt een systeem aanpak.

[0:08:18] Het vraagt overheden, het vraagt bedrijven, het vraagt burgers om allemaal in actie te komen om uitstoot tegen te gaan.

[0:08:26] En ik denk niet dat de heer Van den Berg moet onderschatten hoe groot belang het is dat deze top plaatsvindt.

[0:08:36] Dit gaat om de grote discussies over hoe wij bedrijven als Shell, bedrijven als Exxon zover krijgen dat we daadwerkelijk uitstoot naar beneden gaan krijgen doordat we daadwerkelijk fossiel uitfaceren.

[0:08:49] En focus op individueel gedrag, een beter milieu begint bij jezelf, is de allerslimste truc geweest van de fossiele industrie, van de fossiele lobby, om vooral echt klimaatbeleid op de lange bein te schuiven.

[0:09:04] Oké, ik zie nog een interruptie van de heer Van den Berg.

[0:09:07] Ja, rondaf, voorzitter.

[0:09:09] Wij gaan in ieder geval vanuit onze fractie wel zeer kritisch kijken naar wat dan de resultaten zijn van onze afvaardiging naar zo'n top.

[0:09:15] Want ik vind daar echt wel een groot bezwaar...

[0:09:17] Ik heb daar een groot bezwaar tegen dat we voor zo'n top zo'n afvaardiging sturen met de kosten en in ieder geval met de uitstoot.

[0:09:24] Ik vind dat niet juist en ook niet gepast in deze context.

[0:09:28] Mevrouw Kreger.

[0:09:29] Voorzitter, dat verbaast mij helemaal niets van een partij die vooral gaswinding wil aanjagen.

[0:09:34] Dank u wel voor de reactie.

[0:09:36] Ik meende mevrouw Van Ark te zien.

[0:09:39] Mevrouw Van Ark.

[0:09:40] Dank u wel.

[0:09:40] Een vraag aan mevrouw Kreuger.

[0:09:42] U geeft aan dat het belangrijk is om te weten wat de inzet is van Nederland als het gaat om de top in Colombia.

[0:09:49] Ik denk dat het heel belangrijk is dat we daar vertegenwoordigd zijn.

[0:09:53] Ik denk ook dat het een kans is om ook de andere kant te laten zien van het stoppen van bijvoorbeeld

[0:09:59] Ik weet dat mensen in Colombia zich heel erg zorgen maken.

[0:10:02] Wat betekent dat als wij hier ineens stoppen met kolen?

[0:10:05] Dat betekent dat heel veel kolenmijnen in één keer worden gestopt.

[0:10:08] Soms, dat zien we nu al, mensen in één keer worden ontslagen.

[0:10:11] We hebben gezien in Nederland wat dat voor effecten kan hebben, bijvoorbeeld op een provincie als Limburg, waar natuurlijk jarenlang mijnbouw heel erg belangrijk is.

[0:10:19] We zien daar nog steeds effecten van.

[0:10:21] Bent u het ermee eens met mij dat het belangrijk is dat Nederland ook daar aandacht voor vraagt?

[0:10:26] Je kan niet in één keer stoppen.

[0:10:28] Dat moet ook een zorgvuldig proces zijn met de mensen om wie het gaat.

[0:10:33] Ja, voorzitter, hele belangrijke vraag.

[0:10:35] En daarom denk ik ook dat het zo belangrijk is dat we met beide bewindspersonen dit debat voeren, want het gaat uiteindelijk ook, denk ik, in internationaal klimaatbeleid echt om de rechtvaardige transitie.

[0:10:45] En dat betekent de rechtvaardigheid zit natuurlijk in dat wij landen die zelf historisch nauwelijks hebben bijgedragen aan uitstoot, dat we die helpen om de transitie te maken naar duurzame energie.

[0:10:56] dat we ze compenseren, dat de schade die klimaatverandering nu al veroorzaakt, dat we daar ook steun voor geven.

[0:11:05] Maar ook natuurlijk dat als je bepaalde vervuilende industrieën waar wij decennia lang eigenlijk geprofiteerd van hebben,

[0:11:12] Als die afgebouwd moeten worden, en dat zal moeten, dat we daar op een eerlijke en rechtvaardige manier mee omgaan.

[0:11:18] En ik denk dat inderdaad steun voor werknemers, omscholing, dat dat allemaal erbij hoort.

[0:11:24] Dat geldt overigens niet alleen voor Columbia, dat geldt wereldwijd, maar dat geldt ook in Nederland zelf natuurlijk.

[0:11:30] We gaan fossiele industrie moeten afbouwen en dat betekent iets voor werknemers.

[0:11:34] Dat kan je alleen maar op een rechtvaardige manier doen als je het met werknemers doet.

[0:11:39] Oké, dank u wel.

[0:11:40] Ik zie verder geen handen, dus dan wil ik graag doorgaan naar mevrouw Teunissen van Partij voor de Dieren.

[0:11:47] Voorzitter, hartstikke dank.

[0:11:49] Ik begin even met een praktische mededeling dat ik helaas over een kwartier het debat over Iran heb, dus ik hou het bij mijn bijdrage en we gaan natuurlijk heel goed luisteren naar de beantwoording van het kabinet.

[0:11:59] En ik wens de nieuwe bewindsleden van harte welkom.

[0:12:02] Het is heel fijn om hier voor het eerst met elkaar in debat te zijn en ik hoop van harte op een goede samenwerking.

[0:12:09] Voorzitter, en ik denk dat het ook goed is bij zo'n eerste debat met nieuwe bewindspersonen om wel even te zeggen dat klimaat onterecht een hele lange tijd in de linkse hoek is gedrukt en dat het geen sprake is van links of rechts, maar dat klimaatverandering ons allemaal raakt, niet alleen mensen, maar ook natuur.

[0:12:27] En dat dat nu aan de hand is, dat we nu oplossingen nodig hebben voor dit gigantische probleem.

[0:12:33] Dus ik hoop ook dat vooral de rechtspartijen in deze Kamer dat heel goed zien en dat we ook echt samenwerken aan oplossingen.

[0:12:39] Voorzitter, vorige week meldde de NOS dat de zeespiegel wereldwijd gemiddeld zo'n 30 cm hoger ligt dan werd aangenomen en in delen van Zuidoost-Azië zelfs tot 1,5 meter hoger.

[0:12:51] Dat betekent dat miljoenen mensen in kustgebieden wereldwijd veel eerder gevaar lopen dan we dachten.

[0:12:57] Wanneer de werkelijkheid onze klimaatmodellen inhaalt, kunnen we het ons niet veroorloven om tekorten op klimaatfinanciering

[0:13:04] en klimaatrechtvaardigheid.

[0:13:06] En daarom vindt de Partij voor de Dieren deze klimaatstrategie ook zo ontzettend belangrijk.

[0:13:11] Want klimaatverandering bedreigt niet alleen de natuur, maar ook onze veiligheid.

[0:13:16] En de Partij voor de Dieren wil daarom dat we vooral ook als Nederland onze historische uitstoot inperken, onze voetafdruk verkleinen.

[0:13:23] maar ook internationaal onze rechtvaardige bijdrage leveren en ook transparant zijn over onze uitgaven en klimaatrechtvaardigheid verankeren in die klimaatstrategie, zodat we ook echt de meest kwetsbare mensen die het minst hebben bijgedragen aan klimaatverandering, maar wel het meest geraakt worden, dat we die ook op een goede manier helpen.

[0:13:44] Voorzitter, dan lees ik de brief van het kabinet en daarin zet het kabinet drie accenten voor het internationale klimaatbeleid.

[0:13:52] Coalities en partnerschappen, klimaatweerbaarheid, de behoeven van veiligheid en slimmer financieren.

[0:13:57] Ik wil met name over dat laatste punt beginnen, het financieren.

[0:14:00] Het kabinet investeert naar eigen zeggen 100 miljard dit jaar nog.

[0:14:04] Dat is nog van het oude kabinet in klimaatfinanciering, maar wie goed leest, ziet dat het vooral gaat om het labelen van klimaatrelevantie bij bestaande projecten op watervoedselzekerheid en humanitaire hulp.

[0:14:14] Dat is dus geen extra geld voor de bescherming, maar vooral het toevoegen van andere zaken aan klimaatfinanciering.

[0:14:23] en erkent de minister dat dit een boekhoudkundige oplossing is en niet een soort nieuwe, additionele publieke middelen waar ook wel in de IOB-evaluatie over wordt gesproken.

[0:14:34] Dus hoe gaat het kabinet daarmee om en kunnen we verwachten dat dit nieuwe kabinet ook echt een beter onderscheid maakt en echt transparant is over wat is nou additioneel en wat is onze rechtvaardige bijdrage?

[0:14:47] Hoe gaat het kabinet dat invullen?

[0:14:50] Voorzitter, het kabinet zegt ook meer private klimaatfinanciering te mobiliseren en zegt rekening te houden met de schuldhoudbaarheid.

[0:14:58] Nu heeft de Kamer ook een motie van ons aangenomen om de schuldenlast van landen niet te verhogen terwijl ze klimaatfinanciering geven.

[0:15:06] Ik vraag me af hoe gaat het kabinet zorgen dat die schuldenlast niet wordt verhoogd?

[0:15:12] Voorzitter, dan over de fossiele brandstoffenafbouw.

[0:15:16] Ja, ik wil dan toch ook wel even richting de heer Van den Berg zeggen.

[0:15:19] De partijen die hier aan tafel zitten, GroenLinks en GroenLinks PvdA en Partij voor de Tieren, willen dat we vooral ook onze nationale verantwoordelijkheid nemen om fossiele subsidies af te bouwen.

[0:15:29] En het is vooral aan de coalitiepartijen dat dit nu op internationaal niveau gaat plaatsvinden.

[0:15:36] Dus dat is heel goed.

[0:15:37] Maar dan moeten we dus ook wel echt kunnen controleren, ook als Kamer, dat dat ook op een goede manier gebeurt.

[0:15:43] En het is goed dat de regering daarheen gaat, maar we hebben ook de controlerende taak als parlementariërs om te zien wat daar precies gebeurt en of het ook de goede richting op gaat.

[0:15:53] Daarom steunt de Partij voor de Dieren ook van harte een afvaardiging vanuit het parlement.

[0:15:56] Wij gaan zelf niet mee.

[0:15:57] vanwege het capaciteitsgebrek, maar wij vinden het uitermate belangrijk dat ook de controlerende macht daar aanwezig is.

[0:16:05] Voorzitter, over de inzet.

[0:16:08] Wij zijn ook echt heel benieuwd naar de inzet op de conferentie in Colombia over de afbouw van fossiele brandstoffen.

[0:16:18] Ja, en dan ook zien wij in de berichtgeving dat is besloten dat Nederland niet als partij naar Colombia gaat, maar als technisch co-voorzitter.

[0:16:25] Dus ik vroeg me nog even af van, dat betekent toch wel dat wij daar een stevige inzet hebben.

[0:16:30] Kunt u afronden?

[0:16:31] Ja, ik zal inderdaad afronden, voorzitter.

[0:16:34] Even kijken, mijn belangrijkste punten nog.

[0:16:37] Oh ja, klimaatrechtvaardigheid.

[0:16:39] Het rapport van de AIV benoemt zes perspectieven op een rechtvaardige transitie.

[0:16:44] En dat is historisch schuldenperspectief, rechtenperspectief, solidariteitsperspectief, eerlijk marktperspectief en ontwikkelingsperspectief.

[0:16:51] En ik vroeg me af, hoe gaat het kabinet nou die klimaatrechtvaardigheid en die principes verankeren in het beleid?

[0:16:57] Dank u wel.

[0:16:58] Dank u wel.

[0:16:59] Dan kijk ik even rond of er interrupties zijn en die zijn er niet.

[0:17:03] Dan wil ik graag mevrouw Rijkopsie van de VV het woord geven.

[0:17:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:17:11] Want laat ik beginnen met iets waar voor de VVD geen enkele twijfel over bestaat.

[0:17:15] Klimaatverandering is een serieus probleem en Nederland heeft zich gecommitteerd aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs.

[0:17:22] En die doelen nemen wij dan ook serieus.

[0:17:24] En tegelijkertijd vinden wij dat klimaatbeleid alleen effectief is als het ook haalbaar, realistisch en zo meetbaar mogelijk is.

[0:17:32] En sommigen in deze zaal zullen vinden dat er te weinig geld gaat naar buitenlandse handel, ontwikkelingssamenwerking of specifiek voor de klimaatstrategie.

[0:17:39] En toch is dit ook zuurverdiend belastinggeld en daar moeten we ook zuinig mee omgaan.

[0:17:44] Goede bedoelingen zijn niet genoeg.

[0:17:45] Uiteindelijk telt wat daadwerkelijk werkt.

[0:17:48] Mijn eerste onderwerp, voorzitter, handel.

[0:17:50] Want bij handel ligt volgens de VVD een enorme kans.

[0:17:53] Als handelland kan Nederland ook een leidende rol spelen in de mondiale energietransitie.

[0:17:58] Niet alleen door geld over te maken, maar ook door kennis, innovatie en ook ondernemerschap in te zetten.

[0:18:04] Nederlandse bedrijven lopen wereldwijd op in watermanagement, duurzame landbouw, circulaire technologie, maar ook slimme energieoplossingen.

[0:18:12] Als we het goed doen, dan versterkt onze internationale klimaatstrategie ook de economie in Nederland.

[0:18:17] Tegelijkertijd, het debat over Iran gaat zo beginnen, opereren we vandaag ook in een wereld die geopolitiek een stuk harder is geworden.

[0:18:25] Internationale politiek gaat steeds vaker over macht, invloed en toegang tot vitale grondstoffen.

[0:18:31] Dus dat betekent voor Nederland

[0:18:33] samenwerken met landen die wij ook nodig hebben voor onze vrijheid, veiligheid, energiezekerheid, maar ook voor het maken van klimaatafspraken.

[0:18:41] Aangezien het toch het eerste debat is met het nieuwe kabinet, waar ik dat toch nog eventjes, we gaan het nog over overlijnde brief hebben, maar heb ik hem vast ook even hier gemarkeerd.

[0:18:48] Ik wil de ministers vragen hoe de internationale klimaatstrategie nadrukkelijker kan worden ingezet als strategisch instrument, ook voor nieuwe partnerschappen in het mondiale zuiden.

[0:18:58] Partnerschappen die ook bijdragen aan onze toegang tot kritieke grondstoffen en nieuwe markten voor Nederlandse ondernemers aanboren.

[0:19:05] Ons verdienvermogen moet dus leidend zijn en daarom ook de vraag aan deze ministers om daar waar handig en nodig ook het ministerie van Economische Zaken te betrekken.

[0:19:14] En de VVD verwacht daarnaast in de aanstaande hoofdlijnenbrief dat er ook een integraal kader komt met specifieke exportdoelen.

[0:19:21] Graag reactie van de minister.

[0:19:24] Dan, voorzitter, doeltreffendheid en financiering.

[0:19:27] Want het tweede punt is de effectiviteit van ons internationale klimaatbeleid.

[0:19:30] En in de periode 2016 tot 2022 ging het om miljarden euro's aan publieke middelen en daarnaast ook nog miljarden aan gemobiliseerd privaatkapitaal.

[0:19:40] En tegelijkertijd constateren zowel de Algemene Rekenkamer als het IOB dat de daadwerkelijke doeltreffendheid van deze uitgaven moeilijk objectief vast te stellen is, mede door gebrekkige monitoring.

[0:19:51] En zo bleek ook de aanname dat geld bij kwetsbare groepen terecht zou komen niet te kloppen, terwijl juist bij klimaatadaptatie mensen in kwetsbare posities de groepen zijn die vaak overgeslagen worden en waar dit soort middelen juist kunnen helpen om het leven van deze mensen misschien net iets minder onveilig te maken.

[0:20:08] En dit kan natuurlijk niet de bedoeling zijn, want als we belastinggeld inzetten voor internationale klimaatdoelen, moeten wij dat ook zo goed als mogelijk kunnen laten zien wat het oplevert voor het klimaat, maar ook voor Nederland.

[0:20:19] Dus daarom hoor ik graag van de minister welke structurele verbeteringen inmiddels zijn doorgevoerd in monitoring, verantwoording en evaluatie, zodat elke euro voortaan beter te controleren is.

[0:20:30] En ook zet de VVD grote vraagtekens bij het wenselijkheid van de huidige financieringsstructuur, waarbij maatschappelijke organisaties die de staat structureel in rechten bestrijden, voor een groot deel van hun budget afhankelijk blijven van overheidsfinanciering.

[0:20:44] Ik ga snel naar Europa vanwege mijn tijd.

[0:20:47] Als we echt geopolitieke slagkracht willen hebben, dan moeten we als Europese Unie ook meer gezamenlijk gaan optrekken, bijvoorbeeld door de uitbouw van de Global Gateway.

[0:20:55] Dit moeten we fungeren als een geloofwaardig groen alternatief voor de Chinese Belt and Road Initiative, waarbij we kansen creëren om Nederlands ondernemersbelangen juist te borgen.

[0:21:04] Er is een interruptie.

[0:21:05] Ik heb nog twee zinnen, maar ik kan hem, is goed.

[0:21:08] Maar maak anders de twee zinnen af.

[0:21:11] Dank u wel, voorzitter, want afsluitend de VVD wil dat ons klimaatbeleid dus ambitieus is, maar ook realistisch, dat het bijdraagt aan de Parijsdoelen en tegelijkertijd ook onze economie versterkt en onze strategische belangen beschermt.

[0:21:24] Dank u wel.

[0:21:24] Dank u wel.

[0:21:25] Ik geef het woord aan mevrouw Kreuger.

[0:21:28] Ik hoorde mevrouw Rijkowski in een heel snel zinnetje iets zeggen wat ik even probeer goed te begrijpen.

[0:21:36] Hoorde ik haar nou suggereren dat de VVD het problematisch vindt dat NGO's een rol hebben in ons internationale klimaatbeleid via diverse programma's, aangezien die NGO's ook betrokken zijn bij rechtszaken waarbij de staat verantwoordelijk gehouden wordt voor de wetten en verdragen waar we ons aan gecommitteerd hebben?

[0:21:59] Dat vinden wij inderdaad lastig, want idealiter zou je de subsidies die zij krijgen voor bijvoorbeeld de internationale klimaatstrategie ook gebruiken om de doelen die wij hier in Nederland hebben of in Europa afspreken of in andere verbanden, om het geld dus ook daarvoor in te zetten voor strategische partnerschappen, voor het werk op de grond wat ze daar doen.

[0:22:20] Dus eigenlijk is het aan de ene kant wil je, je hebt natuurlijk een rechtsstaat, daar wil je ook niet aan toornen, dus als zij willen procederen moet ze dat vooral doen.

[0:22:28] Aan de andere kant vind ik het ook wringen dat het geld dus dan gebruikt wordt om hier rechtszaken te voeren, terwijl er internationaal ook nog zoveel te doen is om ons beleid daar te kunnen versterken.

[0:22:38] Dat is een spanning die mijn fractie zeker voelt.

[0:22:42] Ja, voorzitter, dit is dan toch weer een beetje de frame en desinformatie die hier weer rondgebezuimd wordt.

[0:22:48] Er is geen sprake van dat maatschappelijke organisaties met subsidiegeld rechtszaken tegen de staat voeren.

[0:22:55] En als mevrouw Rijkowski die aantijging doet, ben ik heel benieuwd naar welke bewijzen daarvoor heeft.

[0:23:03] Of gaat het punt voor haar erom dat uberhaupt ze het problematisch vindt dat wij subsidiegeld geven aan organisaties die tevens rechtszaken voeren?

[0:23:12] Gaat het erom dat het met het subsidiegeld die rechtszaken gefinancierd wordt, want daar is geen sprake van, of gaat het erom dat die NGO's überhaupt rechtszaken voeren?

[0:23:20] Dan begin ik even met een persoonlijk feit.

[0:23:23] Want de definitie van desinformatie, dat is landen die het niet zo op hebben met de westerse democratie en door middel van het verspreiden van informatie als doel hebben om die democratie te ontwrichten.

[0:23:35] En iedereen die mij dat aan probeert te smeren, die zou ik met hand en tand verdedigen.

[0:23:39] Waarschijnlijk is het niet zo bedoeld.

[0:23:40] Misschien wordt er misschien nepnieuws of dat soort dingen bedoeld.

[0:23:43] Dat is dan prima.

[0:23:43] Maar desinformatie, dat gaat niemand mij aanpraten.

[0:23:47] Zeker niet.

[0:23:48] Dan nog inkomen op de inhoudelijke vragen die werd gesteld.

[0:23:53] Als het inderdaad zo is dat er...

[0:23:55] Ik ben nog net anderhalf week woordvoerder, dus misschien weet ik het al niet goed genoeg.

[0:23:58] Zoals ik het begrepen heb, zijn het ook NGO's die op verschillende manieren geld ontvangen.

[0:24:02] Publiek, privaat, misschien via andere fondsen het geld ophalen.

[0:24:06] En dan vind ik het inderdaad...

[0:24:08] Ik leg hem ook maar hier neer.

[0:24:09] Misschien kan de minister er ook verder op reflecteren, want er ligt nog een amendement van mevrouw Kreuger over het focussen.

[0:24:15] Dus dat er 50% publiek, 50% privaat moet worden opgehaald om dat te niet te doen.

[0:24:20] Maar ik vind het wel lastig op het moment dat wij dat zuurverdiende belastinggeld vrijmaken, dat NGO's dat dan niet, de totale pot, dan niet gebruiken om dat zo veel mogelijk juist elders in te zetten.

[0:24:32] Omdat ik denk dat daar grotere klimaatwinsten te behalen zijn dan hier in Nederland.

[0:24:37] En dat zat wel een spanning op het...

[0:24:39] Ook voor mij, om het te kunnen uitleggen, dat wij dus tegelijkertijd NGO's subsidiëren die ook ontwikkelingen in Nederland proberen tegen te houden.

[0:24:50] Dat vind ik moeilijk uitlegbaar.

[0:24:52] Dus ik ga hier geen voorstel doen om iets te kunnen verbieden of veranderen, maar het is wel een spanning die ik dan maar meteen in het eerste debat even hier neerleg.

[0:25:01] Mevrouw Kreugen.

[0:25:03] Kijk, als mevrouw Rijkovski het liever nepnieuws noemt, vind ik dat ook prima, want dat is wel precies wat het is.

[0:25:12] En eigenlijk, maar in de beantwoording, geeft mevrouw Rijkovski heel duidelijk aan waar de angel zit.

[0:25:17] Er is geen enkele aanleiding om te denken dat organisaties met subsidiegeld rechtszaken voeren tegen de overheid.

[0:25:28] Dus dat is nepnieuws.

[0:25:30] Als ik dan doorvraag blijkt het inderdaad mevrouw Jankowski te gaan om het feit dat organisaties rechtszaken voeren

[0:25:36] die subsidie krijgen, tevens met andere middelen, via andere wegen, bijvoorbeeld van een heleboel donateurs, rechtszaken voeren tegen een overheid om die overheid te houden aan de eigen wetten en regels.

[0:25:49] En dat vind ik een heel problematisch standpunt, omdat ik denk dat het in onze rechtsstaat ongelooflijk belangrijk is dat maatschappelijke organisaties een rol hebben, een verantwoordelijkheid hebben en dat daar tevens de gang naar de rechter onderdeel van is, net zoals voor ons allemaal.

[0:26:05] En dat vermengen, dus als je een subsidie zou krijgen dat je dan niet naar de rechter zou kunnen tegen de staat, dat vind ik een heel gevaarlijk, heel gevaarlijk glibberig pad.

[0:26:18] En ik zou hopen dat de VVD, die toch afgelopen twee jaar was wat minder, maar in principe in de rechtsstatelijke hoek zit, dat die daar niet op gaat.

[0:26:28] Mevrouw Rakowski.

[0:26:29] Ja, dank voorzitter.

[0:26:30] Dan is het misschien goed om straks, het kan straks in het debat, mag ik laten via een schriftelijke reactie om dan ook te horen, werkt dit inderdaad dan ook op deze manier?

[0:26:38] Worden die rechtszaken dan wel of niet gefinanceerd met subsidie vanuit de overheid?

[0:26:45] Oké, dank u wel.

[0:26:45] Dan wil ik graag mevrouw van Ark het woord geven.

[0:26:50] Ja, dank u wel.

[0:26:52] Oh sorry, interruptie is het toch?

[0:26:56] Ja, interruptie.

[0:27:00] Ik denk inderdaad, want we hebben het hier wel vaker over.

[0:27:04] We hebben het ook in de vorige periode met de staatssecretaris mevrouw de Vries over gehad.

[0:27:11] Ik denk dat het heel goed is als de minister uit de wereld kan helpen dat maatschappelijke organisaties met geld van het ministerie rechtszaken voeren.

[0:27:19] Want dat is gewoon niet zo.

[0:27:20] Dat herken ik ook niet.

[0:27:22] Ook niet vanuit de praktijk waar ik heel lang in gewerkt heb.

[0:27:24] Dus ik denk dat het heel goed is als de minister dat bevestigt.

[0:27:27] dan elke keer te herhalen.

[0:27:29] Ik denk dat het inderdaad zo is zoals mevrouw Kreuger zegt, het gebeurt wel, maar dan met andere middelen.

[0:27:36] Wat voor het CDA wel belangrijk is, en ik ben benieuwd hoe u daarnaartegen kijkt, dat die maatschappelijke organisaties wel in staat worden gesteld, ook om met ons, parlementariërs, over het werk wat zij doen, in gesprek te gaan.

[0:27:49] En dat is natuurlijk wel wat ander punt.

[0:27:51] Dus dat wil ik ook, misschien kunt u daarop reageren hoe u daar tegenaan kijkt.

[0:27:56] Mevrouw Rijkhofsky.

[0:27:58] Ja, tuurlijk.

[0:27:59] En dat moeten ze ook zeker kunnen doen.

[0:28:00] Ik heb in de anderhalve week dat ik woordvoerder ben ook met verschillende lobbyisten vanuit verschillende NGO's ook al contact gehad en ook al gesprekken gehad.

[0:28:09] Dus nee, dat is zeker belangrijk.

[0:28:10] Het is voor mij ook een belangrijke informatiebron.

[0:28:12] Dus ja, zeker.

[0:28:15] Dank u wel.

[0:28:16] En ik zie een interruptie volgens mij van meneer Van den Berg.

[0:28:20] Ja, klopt, voorzitter.

[0:28:21] Ik herken natuurlijk een hele hoop zaken bij de VVD, specifiek over het zuurverdiende belastinggeld.

[0:28:26] En ik ben toch wel nieuwsgierig van, als de VVD nou moet kiezen tussen klimaatsubsidies of economische ontwikkeling, waar kiest de VVD dan voor?

[0:28:34] En dan natuurlijk wel rekening houden met dat, als we dan het verhaal krijgen van ja, maar klimaat kan ook economische ontwikkeling verzorgen.

[0:28:41] Dat snap ik, maar het gaat echt om subsidies en echt ontwikkelingen zoals die exportproducten waar de VVD het over had.

[0:28:48] Eigenlijk heeft meneer Van den Berg mijn antwoord al gegeven, want ik zie het inderdaad als iets wat hand in hand met elkaar kan gaan.

[0:28:56] Zoals ik al eerder zei, sommigen in deze zaal of misschien luisteraars thuis zullen vinden dat er te weinig geld op deze begroting staat, andere partijen weer te veel.

[0:29:03] Maar wat ik wel volgens mij objectief kan constateren, is dat wij met het budget vanuit Nederland niet het hele internationale klimaatprobleem gaan oplossen.

[0:29:11] Dus je zal sowieso keuzes moeten maken in wat je wel niet financieert en op welke manier.

[0:29:16] En er zijn er volgens mij tal van voorbeelden te noemen.

[0:29:19] Het watermanagement heb ik net genoemd.

[0:29:21] Innovaties waar Nederland in voorop loopt, waarin we het op een bepaalde manier mensen

[0:29:26] op andere plekken in de wereld beter kunnen helpen en ook bijdragen aan onze Nederlandse economie.

[0:29:33] En tegelijkertijd het wereldwijde klimaatprobleem een beetje kunnen afremmen, zo bescheiden als mogelijk.

[0:29:40] Dus ik zou zeggen dat ik zie hier geen tegenstelling in.

[0:29:43] Volgens mij kan het heel goed hand in hand gaan.

[0:29:45] Ja, en soms zal er ook wel eens geld worden uitgegeven aan iets waar misschien minder rendement uitkomt.

[0:29:49] Als je het meer hebt over klimaatadaptatie, ja, een zeedijk ergens verhogen in, nou ja, niet in Nederland.

[0:29:55] Ja, daar is niet zo snel een euro aan te verdienen, maar het zijn wel maatregelen die nodig zijn om de wereld een beetje veilig te houden.

[0:30:01] Dus ik zou ook niet zeggen dat elke euro honderd procent economisch rendement moet opleveren waar we kunnen kiezen.

[0:30:07] Heel graag.

[0:30:09] Dank u wel voor uw reactie en dan wil ik graag het woord geven aan de heer Van den Berge van de Jaar 21.

[0:30:14] Dank u wel, voorzitter.

[0:30:16] Voorzitter, de overheid houdt zich met allerlei zaken bezig.

[0:30:19] Onderwijs, zorg, defensie, wegen, dijken en hulpdiensten.

[0:30:23] En dus ook een internationale klimaatstrategie.

[0:30:26] Nederland pint zich op allerlei manieren niet alleen vast aan onhaalbare en onbetaalbare klimaatdoelen dichtbij, maar uiteraard ook ver weg.

[0:30:35] We commenteren ons er inmiddels formeel aan om de wereldwijde transitie naar netto nul te versnellen.

[0:30:41] en wereldwijd klimaatkwetsbaarheid en klimaatweerbaarheid te verspreiden.

[0:30:46] Het prijskaartje tussen 2016 en 2022 4 miljard euro overheidsgeld.

[0:30:52] En jaarlijks gaat er ook nog altijd 200 miljoen euro naartoe.

[0:30:56] Hetgeen in de komende begrotingen gezien de politieke kleur van de coalitie alleen nog maar meer dreigt te worden.

[0:31:02] Ondertussen worden astronomische bedragen genoemd in een brief als het gaat om mondiale klimaatfinanciering.

[0:31:08] 100 miljard hier, 120 miljard, 300 miljard.

[0:31:11] En tijdens COP30 in Brazilië en Belem ging het over een routekaart naar 1300 miljard euro in 2035.

[0:31:20] Mijn vraag aan de ministers is al meer bekend over hoe de verdeelsleutels eruit gaan zien.

[0:31:24] Voor hoeveel euro is Nederland de pineut?

[0:31:27] Graag een specifieke antwoord op deze specifieke vraag.

[0:31:30] En verwacht het kabinet hierover ook afspraken te maken in Colombia volgende maand.

[0:31:35] Daarom verlaat u meer.

[0:31:36] Voorzitter, mijn fractie kan dit mondiale herverdeelcircus niet uitleggen aan de Nederlandse belastingbetaler.

[0:31:43] Zouden deze uitgaven eigenlijk een taak van de overheid moeten zijn?

[0:31:47] Als Nederlanders willen meedoen met buitenlandse klimaatfinanciering, dan moeten ze dat vooral particulier kunnen doen.

[0:31:53] Er staan genoeg NGO's in de rij.

[0:31:56] Hoe ziet het kabinet haar roeping om voor buitenlandse klimaatinvesteringen in de Brest te springen?

[0:32:00] Volgens mij is het pijnlijkste nog dat de verantwoording van al deze uitgaven kant nog wal raakt.

[0:32:06] De Algemene Rekenkamer merkte twee jaar geleden op dat er geen oordeel kon worden geveld over de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het hele Nederlandse internationale klimaatbeleid.

[0:32:18] Lekker is dat.

[0:32:19] Een vraag aan de bewindspersonen.

[0:32:21] Hoe gaan zij ervoor zorgen dat elke euro aan Nederlandse klimaatfinanciering inzichtelijk

[0:32:26] Uitlegbaar wordt gemaakt, conform de aanbevelingen van de Rekenkamer.

[0:32:31] Is daar misschien al vooruitgang op geboekt in de afgelopen jaren?

[0:32:35] In het kader van onze internationale klimaatstrategie organiseert Nederland volgende maand met Colombia de conferentie Transitioning Away from Fossil Fuels.

[0:32:45] Voorzitter, op dit moment draait Nederland voor 73% op fossiele brandstoffen.

[0:32:49] Tegelijkertijd zien we, zeker in de Flevoland, Gelderland en Utrecht-regio, dat het elektriciteitsnet het afstappen van fossiele brandstoffen al niet aan kan.

[0:32:58] Mijn collega Keulemans stelde in het debat over COP30 ook al een aantal vragen over deze bijeenkomst.

[0:33:04] Nu het binnen anderhalf maand zover is, ga ik daar graag verder op in.

[0:33:07] De voorgangers van deze ministers stelden dat er met alle afspraken rekening gehouden zal worden met betaalbaarheid en onze concurrentiepositie.

[0:33:16] Hoe ziet de inzet van de nieuwe ministersploeg eruit?

[0:33:18] Wijkt deze op manieren af van de oude lijn?

[0:33:22] Hoeveel draagt Nederland bij aan de organisatiekosten?

[0:33:25] En hoeveel kost het afvaardigen van een Nederlandse delegatie?

[0:33:28] Voorzitter, afrondend zelfs Milieudefensie uit kritiek op het kabinet over deze bijeenkomst in Colombia.

[0:33:34] Ik citeer Tot onze verbijstering horen we dat de regering heeft besloten dat Nederland niet als partij naar Colombia gaat, maar alleen als technisch co-voorzitter.

[0:33:44] Dan kan de minister dus niet inhoudelijk meepraten, geen positie innemen en geen druk uitoefenen op tegenstribbelende delegaties.

[0:33:50] Ga dan niet naar Colombia.

[0:33:52] Einde citaat.

[0:33:53] Voorzitter, ik ben het voor een keer eens met Milieudefensie.

[0:33:57] Laten we lekker thuis blijven.

[0:33:59] Dank en tot zover.

[0:34:02] Dank u wel voor uw bijdrage, meneer Van den Berg.

[0:34:05] Ik kijk even rond en ik zie geen interruptie.

[0:34:07] Dan geef ik het woord aan mevrouw Van Ark van CDA.

[0:34:12] Allereerst wil ik graag beginnen met veel succes te wensen aan de bewindspersonen.

[0:34:16] Leuk dat we voor het eerst met elkaar in debat zijn en van harte succes gewenst.

[0:34:22] Voorzitter, Nederland heeft een duidelijke verantwoordelijkheid in het internationale klimaatbeleid.

[0:34:28] Als welvarend land dragen we bij aan de oplossing van een probleem dat wereldwijd wordt gevoeld.

[0:34:32] Vaak juist in landen die het minste hebben bijgedragen aan de uitstoot.

[0:34:36] Het CDA steunt daarom een ambitieuze internationale klimaatstrategie.

[0:34:40] Maar ambitie alleen is niet genoeg.

[0:34:42] Ambitie moet ook uitvoerbaar, meetbaar en geloofwaardig zijn.

[0:34:47] Voorzitter, in het debat van maart 2023 stelde mijn collega Mustafa Amauç al dat de internationale klimaatstrategie een ambitieus plan was, maar dat een concreet actieplan richting 2030 ontbrak.

[0:34:59] Als we naar de stukken van vandaag kijken, zien we dan dat precies dit punt nog steeds relevant is.

[0:35:05] Ook de internationale klimaatcoalitie wijst erop dat veel doelstellingen uit de strategie onvoldoende meetbaar zijn en dat de voortgangsrapportages vooral activiteiten beschrijven in plaats van resultaten.

[0:35:17] Daarom vraag ik de minister, wanneer komt er een concreet en meetbaar uitvoeringsplan voor de internationale klimaatstrategie?

[0:35:25] Voorzitter, eerdere doelen uit de strategie zijn inmiddels deels verdwenen of onduidelijk geworden.

[0:35:30] Denk aan de ambitie om 100 miljoen mensen toegang te geven tot hernieuwbare energie.

[0:35:35] Daarom wil ik de minister ook vragen, welke oorspronkelijke doelen uit de strategie gelden nog en welke zijn losgelaten?

[0:35:41] En welke nieuwe prioriteiten stelt het kabinet daarvoor in de plaats?

[0:35:47] Voorzitter, in de Kamerbrief van vandaag staat terecht dat publieke klimaatfinanciering alleen niet voldoende zal zijn.

[0:35:52] Het kabinet wil daarom meer gebruik maken van multilaterale ontwikkelingsbanken en private investeringen.

[0:35:59] Het CDA steunt dat van harte.

[0:36:00] Als we publieke middelen slim inzetten, kunnen we een hefboom-effect creëren.

[0:36:05] Maar er zitten ook risico's aan.

[0:36:07] Financiering via ontwikkelingsbanken vaak bestaat uit leningen, wat de schuldenlast van kwetsbare landen kan vergroten.

[0:36:13] En private financiering gaat logischerwijs vaak naar landen en projecten met het minste risico.

[0:36:19] Hoe voorkomen we dat de minst risicovolle landen profiteren, wil ik de minister vragen, terwijl de meest kwetsbare landen achterblijven?

[0:36:27] En welke kansen ziet de minister om nog meer strategisch via Invest International en FMO te werken aan het bereiken van klimaatdoelstellingen, ook voor de meer kwetsbare landen?

[0:36:37] Mijn volgende punt.

[0:36:38] Uit de recente IOB-evaluatie blijkt dat als het gaat om artikel 1.3, over handel en investeringen, heel weinig, slechts 15% naar klimaatdoelstellingen gaat.

[0:36:48] Daar lijkt mij nog veel winst te behalen.

[0:36:51] Hoe verklaart de minister dit?

[0:36:53] Ziet de minister ook dat hier echt kansen liggen om te zorgen dat juist de inzet op handel en economische groei een grotere bijdrage kan leveren aan klimaatdoelstellingen en ontwikkelingslanden?

[0:37:03] Mijn laatste punt.

[0:37:05] Succesvolle klimaatprojecten werken alleen als lokale gemeenschappen betrokken zijn.

[0:37:10] Dat geldt in het bijzonder voor vrouwen, jongeren en inheemse gemeenschappen, die vaak het hardst worden geraakt door klimaatverandering.

[0:37:17] De strategie erkent dit belang, maar de uitwerking daarvan is nog beperkt.

[0:37:21] Hoe zorgt het kabinet ervoor dat lokale gemeenschappen, met name vrouwen en jongeren, daadwerkelijk betrokken worden bij besluitvorming en financiering?

[0:37:29] Kan de minister de inzet op participatie van deze groepen beter uitwerken?

[0:37:35] Tot slot, het CDA wil dat Nederland een betrouwbare partner is in het internationale klimaatbeleid.

[0:37:40] Dat vraagt ambitie, maar ook om eerlijkheid en coherent beleid.

[0:37:44] Ik zie uit naar de reactie van de minister.

[0:37:48] Dank u wel.

[0:37:49] Dank u wel, mevrouw van Ark.

[0:37:50] Ik kijk even rond en ik zie geen interruptie.

[0:37:52] Dan ben ik de volgende en dan wil ik graag iemand vragen.

[0:37:55] Wie zou dat graag willen doen?

[0:37:59] Ja, anders meneer van den Berg, want die heeft geen interrupties meer.

[0:38:02] Dus is dat goed?

[0:38:05] Ik ben gisteren al warm gedraaid van mijn eerste dag als voorzitter, dus dan geef ik graag het woord aan de heer Bamenga van D66.

[0:38:15] Dank u wel, voorzitter.

[0:38:16] Allereerst wil ik graag de bewindse lieden feliciteren in hun nieuwe functies.

[0:38:21] Goed dat we dit debat vandaag hebben met minister Sjoerdsma en Van Veldhoven.

[0:38:26] Ik wil graag beginnen met complimenten aan minister Van Veldhoven.

[0:38:30] Vol overtuiging ging ze uit de startblokken om de versnelling op verduurzaming in de wereld in te zetten.

[0:38:36] Geweldig dat deze minister vorige week in een brief aan de Kamer liet weten dat ze zich gaat inzetten voor de voortzetting van het ETS.

[0:38:43] Dit biedt kansen aan het Nederlandse en Europese bedrijfsleven en zorgt voor slimme emissiereductie tegen lage kosten.

[0:38:51] En voorzitter, dat is ook nodig.

[0:38:53] Kijk maar naar de huidige energieprijs die door het dak gaan.

[0:38:55] Dit keer door de oorlog in het Midden-Oosten, vorige keer door de inval van Rusland in Oekraïne.

[0:39:00] Zolang wij afhankelijk blijven van fossiele brandstoffen, lopen wij onnodige risico's.

[0:39:06] Daarom moeten we inzetten op internationale klimaatactie.

[0:39:09] duurzame energie en economische veiligheid.

[0:39:12] Kortom, de economie van de toekomst.

[0:39:15] Voorzitter, we hebben nog een bewindspersoon die zich gaat inzetten op het internationale groene toneel.

[0:39:20] Minister Sjoerd Sjoerdsma.

[0:39:23] De eerste vraag die bij me opkomt, zoals we dat in Brabant zouden zeggen, hoe groen ben ik eigenlijk?

[0:39:30] Hoe gaat de heer Sjoerdsma in zijn rol als minister van Buitenlandse Handen en Ontwikkelingssamenwerking bijdragen aan de internationale klimaatpolitiek?

[0:39:38] Voorzitter, laat ik beginnen met de klimaatfinanciering.

[0:39:41] Het is zowel in ons eigen belang als dat van de rest van de wereld dat Nederland wereldwijd helpt om klimaatkwetsbaarheid te verminderen en landen weerbaarder te maken.

[0:39:49] In veel delen van de wereld worden mensen nu al hard geraakt door droogte, overstromingen en mislukte oogsten.

[0:39:56] De gevolg van klimaatverandering vergroot het risico op voedseltekorten, politieke instabiliteit en migratiestromen.

[0:40:04] Investeren in klimaatmitigatie en klimaatadaptatie elders is dus ook investeren in stabiliteit en veiligheid voor onszelf.

[0:40:12] Het vorige kabinet heeft het OS-budget wegbezuinigd, waardoor internationale klimaatbeloftes onder druk zijn komen te staan.

[0:40:18] Hoe gaat de minister publieke klimaatfinanciering effectief inzetten en ook andere private financieringsstromen aanjagen om te voldoen aan de klimaatfinancieringsbehoeften in ontwikkelingslanden?

[0:40:30] Is de minister bereid om bij de extra middelen voor klimaat concreet te kijken naar een extra bereidhagen voor het ontbotsingsfonds?

[0:40:38] Voorzitter, een tweede punt betreft de koppeling tussen klimaat en handel.

[0:40:43] Handelsakkoorden kunnen gebruikt worden als instrument om klimaatactie te stimuleren.

[0:40:47] Kan de minister toezeggen dat hij in de onderhandelingen van toekomstige handelsakkoorden zich gaat inzetten om tot concrete acties en concrete afspraken te komen om klimaatactie te versnellen?

[0:40:58] Voorzitter, gezien de geopolitieke situatie is het belangrijk dat Europa leiderschap toont door de industrie te verduurzamen en te investeren in de economie van de toekomst.

[0:41:08] Instrumenten zoals het ETS en CBAM zorgen ervoor dat vervuiling een prijs krijgt en creëren kansen voor Europese bedrijven die voorop lopen in verduurzaming.

[0:41:18] Voorzitter, dit vraagt om politieke moed, enthousiasme en doorzettingsvermogen.

[0:41:24] Ik heb er vertrouwen in dat deze twee bewindspersonen die kwaliteit in huis hebben.

[0:41:30] Daarom een vraag aan minister Van Veldhoven.

[0:41:32] Hoe ziet zij de rol van Europa in deze geopolitieke context?

[0:41:36] En welke stappen zijn volgens haar nodig om Europa daadwerkelijk de wereldleider in de groene economie te maken?

[0:41:43] Als co-host van de first conference on transitioning away from fossil fuels hebben we een extra verantwoordelijkheid om de conferentie te laten slagen.

[0:41:51] Wat zijn de resultaten waar de minister op wil inzetten?

[0:41:54] Als Nederland en Europa nu investeren in internationale samenwerking, eerlijke handel en sterke klimaatregels, kunnen we niet alleen de planeet beschermen, maar ook onze economie versterken.

[0:42:06] Ik kijk uit naar de antwoorden van de minister.

[0:42:08] Dank u wel.

[0:42:11] En dan zie ik een interruptie van mevrouw Kreuger van GroenLinks Partij van de Arbeid.

[0:42:15] Gaat u eraan.

[0:42:16] Dank u wel, voorzitter.

[0:42:17] En nou ja, ook ik, zoals ik heb aangegeven, ben blij dat er een steven is gewend, zeg je dat zo?

[0:42:24] Dat de koers is verlegd en dat internationaal klimaatbeleid weer een serieus onderwerp is.

[0:42:30] En ik denk dat dat met deze twee bewindspersonen ook hopelijk in hele goede handen is.

[0:42:36] Alleen dan blijft toch dat vraagstuk van dat geld.

[0:42:39] En eigenlijk is mijn vraag aan D66 als we kijken naar de begroting die nu voor ligt, waar we over twee weken over stemmen.

[0:42:45] Dat is een begroting waar gewoon meer dan de helft van het budget, het artikel klimaat op de begroting BAO wordt wegbezuinigd.

[0:42:55] Is dit nou een begroting waar D66 mee akkoord wil gaan of is het niet nu nodig dat we dat repareren en dat we ten minste de koppeling herstellen?

[0:43:03] Volgens mij vindt mevrouw Kreuger mij aan haar zijde op het moment dat ze zegt dat de begroting die door het vorige kabinet ontzettend is wegbezuinigd, dat we er samen alles aan moeten doen om in ieder geval die bezuiniging weer zoveel mogelijk terug te draaien.

[0:43:26] om te investeren in die ontwikkelingssamenwerking.

[0:43:30] En er is al een belangrijke eerste stap gezet door het kabinet door aan te geven dat er 257 miljoen extra weer wordt geïnvesteerd in ontwikkelingssamenwerking.

[0:43:42] En een deel daarvan zal terechtkomen bij klimaat, heb ik ook kunnen lezen.

[0:43:48] En GroenLinks, PvdA zal ons altijd aan de zijde vinden als het gaat om hoe zorgen we ervoor dat er nog meer geïnvesteerd kan worden?

[0:43:57] Hoe zorgen we ervoor dat we deze huidige begroting nog veel meer kunnen verbeteren?

[0:44:01] En dat heb ik ook tijdens de begroting ook aangegeven.

[0:44:04] En laten we daarin samenwerken en kijken hoe we dat voor elkaar kunnen krijgen, zal ik zeggen.

[0:44:11] Dank u wel, meneer Bamenga.

[0:44:13] Dan wil ik het voorzitterschap weer teruggeven aan u.

[0:44:16] Dank u wel, voorzitter.

[0:44:18] Ik ben weer voorzitter.

[0:44:23] Niet dat ik mezelf wil bedanken nogmaals.

[0:44:25] Maar dit was volgens mij aan de kant van de Kamer de vragen en de bijdrages.

[0:44:32] Ik kijk eventjes aan de kant van de bewindslieden hoe lang zij nodig hebben.

[0:44:37] Misschien even een kwartiertje schorsen.

[0:44:39] Een kwartier schorsen, ik kijk eventjes, dat is heel kort.

[0:44:43] Vergeven we ons dat het vijf minuten langer is, maar dat zou onze intentie zijn.

[0:44:46] Dan komen we terug om vijf over elf.

[0:44:50] Yes.

[1:07:27] Oké, we gaan weer beginnen.

[1:07:30] En we gaan beginnen met de eerste termijn vanuit de bewindspersonen, vanuit de ministers.

[1:07:36] Ik zou graag de bewindspersonen willen vragen om de blokjes aan de voorkant even aan te geven, zodat alle leden weten welke blokjes er zijn.

[1:07:45] Misschien kunnen we aan het einde van ieder blokje eventueel de interrupties doen.

[1:07:49] En zullen we voorstellen... Vier weer, of is dat voldoende?

[1:07:55] Ja, vier interrupties maximaal.

[1:07:59] Minister Van Veldhoven, wilde u als eerste graag?

[1:08:05] Dank u wel, voorzitter.

[1:08:06] En als ik als eerste zou mogen spreken, en wellicht mag ik u vragen mocht de Kamer vervolgens geen aanvullende vragen meer aan mij hebben, omdat de bulk van de vragen toch gesteld zijn aan minister Sjoerdsma,

[1:08:18] of u dan mij eventueel toestaat om mijn werkzaamheden elders te vervolgen.

[1:08:22] Er is veel aan de hand op dit moment.

[1:08:24] Natuurlijk blijf ik zo lang als de Kamer vragen aan mij heeft.

[1:08:26] Maar mocht u zeggen we hebben alles naar tevredenheid beantwoord, dan zou ik het fijn vinden om alvast te kunnen gaan.

[1:08:33] Maar geheel in uw handen.

[1:08:37] Daarom begin ik graag.

[1:08:38] Voorzitter, de Kamerleden hebben het eigenlijk allemaal gerefereerd.

[1:08:42] We staan in de wereld, in Europa en in Nederland voor grote veranderingen.

[1:08:46] We zien spanningen toenemen in verschillende delen van de wereld en dat raakt ons.

[1:08:51] En inderdaad, vorige week hebben we twee debatten gevoerd hier in de Kamer met een aantal van u, waarin ook onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen nadrukkelijk naar voren kwam als iets waarvan de Kamer eigenlijk in een grote breedte zei het zou goed zijn om dat te verminderen.

[1:09:08] Dus nog los van... Misschien goed om even de blokjes aan te geven.

[1:09:14] Ik heb eigenlijk maar één blokje, voorzitter.

[1:09:15] Alles komt in één blokje, ja.

[1:09:17] Eén blokje, oké.

[1:09:18] Maar dan is het ook goed om te weten vanuit minister Sjoerdsma wat de blokje daar is.

[1:09:24] Ah, oké.

[1:09:24] Excuses.

[1:09:24] Absoluut, dat is geen probleem.

[1:09:25] Nadat minister Van Veldhoven haar blokje heeft gedaan, heb ik een wat algemenere inleiding om misschien ook even terug te grijpen.

[1:09:32] Het laatste debat hierover, althans in deze Tweede Kamer, is een enige tijd geleden.

[1:09:36] Dan een blokje klimaatfinanciering, een blokje partnerschappen en een blokje bossen en handel.

[1:09:43] En als er dan nog restantvragen zijn, dan zitten ze in het blokje overig, maar dat is niet vervelend bedoeld.

[1:09:49] Oké, dank u wel.

[1:09:50] U vervolgt uw betoog.

[1:09:52] Dank u wel, voorzitter.

[1:09:52] En excuses, ik had inderdaad even kunnen aangeven op uw vraag dat het één blokje is.

[1:09:58] De meeste vragen gaan over Colombia, de inzet daar en dan wat aanpalende vragen.

[1:10:05] Dus vorige week, zoals we toen twee keer hebben besproken, het belang van het afbouwen van onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

[1:10:14] Er zijn heel veel redenen om dat te doen.

[1:10:17] Het is ook duidelijk dat hoe meer andere landen tegelijkertijd met Nederland die fossiele brandstoffen afbouwen, hoe makkelijker eigenlijk de context ook voor ons bedrijfsleven is om dat te doen.

[1:10:28] Nognaast het vraagstuk van de geopolitieke

[1:10:33] onafhankelijkheid die daarmee versterkt zou worden.

[1:10:35] Bovendien, als we kijken naar de kosten van klimaatverandering, dan zien we helaas dat die ook overal oplopen, ook in Europa, ook in Nederland.

[1:10:45] Dus het is niet alleen goed om klimaatverandering tegen te gaan, het afbouwen van fossiele brandstoffen voor een schone leefomgeving, maar ook voor onze economische stabiliteit.

[1:10:53] Ik geloof dat de heer Van den Berg het had over 4 miljard tussen 2016 en 2021.

[1:10:59] En ik wil daar alleen tegenoverzetten.

[1:11:02] De laatste dag van de vorige keer dat ik in het kabinet was, had ik mijn afscheid met alle ambtenaren gepland.

[1:11:08] En dat heb ik toen allemaal afgezegd om naar het zuiden van Limburg te gaan, waar op dat moment ernstige overstromingen waren in Valkenburg.

[1:11:17] En ik stond daar tot aan mijn enkels in het water voor een weggespoelde brug.

[1:11:21] En ik zag aan de overkant hoe mensen uit een bejaardentehuis werden geëvacueerd achterin een vrachtwagen om toch daar veilig weg te komen.

[1:11:29] De kosten voor Nederland van die ene regenbui waren ongeveer 1 miljard.

[1:11:33] Recent is in Slovenië ook een ernstige wateroverlast geweest.

[1:11:38] Dat heeft Slovenië toen in dat jaar 15% van hun GDP gekost, van hun BNP gekost.

[1:11:43] Dus de kosten van klimaatverandering moeten we ook echt afzetten tegen wat kost het om het te voorkomen.

[1:11:48] En elke scherpte bij alle uitgaven is geheel terecht.

[1:11:52] Maar ik denk dat het ook belangrijk is dat we de kosten van niets doen, die heel erg hoog zijn, daar wel continu ook bij nemen.

[1:11:59] Wanneer we het hebben over hoe besteden we ons belastinggeld, want uiteindelijk moeten ook dat soort kosten, die veel hoger zijn, met dat belastinggeld betaald worden.

[1:12:08] Voorzomheid, voorzitter, dan zien we het ook wel echt als een kans.

[1:12:12] Duurzaamheid, klimaat en economie, mevrouw Rijkhofsky refereerde daar ook aan, net zoals natuurlijk mevrouw Kreuger en mevrouw Teunissen, gaan ook hand in hand als we dat goed weten aan te pakken en in samenhang weten aan te pakken.

[1:12:23] Maar dan is het juist belangrijk dat de rest van de wereld ook een beetje mee beweegt.

[1:12:27] Dat maakt het toch makkelijker, dat geeft meer ruimte.

[1:12:29] Nu zien we dat er in de wereld, daar zal de heer Sjoerdsma zeker ook verder op ingaan, natuurlijk veel in beweging is, maar er zijn ook landen die dit ook als hun toekomststrategie zien.

[1:12:40] En dan is het smeden van coalitions of the willing, dus verbanden met andere landen die dezezelfde toekomstvisie hebben, natuurlijk heel belangrijk.

[1:12:49] En rapporten als van Draghi, Letta en Wenning laten ook zien dat dit voor Nederland een belangrijke toekomstvisie is.

[1:12:56] Het gaat niet vanzelf, dus die samenwerking met andere landen is belangrijk.

[1:13:01] UNFCCC, dus de Klimaatorganisatie van de Verenigde Naties, is dan natuurlijk de plek waar alle internationale onderhandelingen plaatsvinden.

[1:13:11] En, zeg ik daarbij, wat er in die organisatie wordt afgesproken is altijd bij volledig consensus.

[1:13:18] Dus zodra er één of twee landen zeggen, en sommige landen hebben natuurlijk meer fossiele belangen dan anderen, zeggen wij stemmen hier niet mee in, komt het niet in de eindtekst.

[1:13:28] Maar dat wil niet zeggen dat er niet heel veel landen zijn die wel heel graag meer actie willen ondernemen.

[1:13:32] En wat ook een kritische massa kan zijn voor Nederland om actie te kunnen ondernemen.

[1:13:37] En dat zag je eigenlijk gebeuren.

[1:13:40] Tijdens de laatste COP zag je dat er heel veel steun was om nadere invulling te geven aan die referentie die in een van de eerdere klimaattopuitkomsten zat, namelijk om fossiele brandstoffen te gaan afbouwen.

[1:13:55] En dat die landen ook heel veel behoefte hebben aan het delen van strategieën.

[1:14:00] Voor ieder land zal die strategie anders zijn en voor ieder land wil natuurlijk ook die strategie op een manier vormgeven die haalbaar is, die betaalbaar is, die zorgvuldig is.

[1:14:09] Maar we moeten allemaal naar beneden, want van alleen meer zonnepanelen gaat de CO2-uitstoot niet achteruit.

[1:14:14] Die gaat uiteindelijk pas naar beneden als er ook minder

[1:14:17] fossiele brandstoffen worden gebruikt of er meer CO2 wordt afgevangen.

[1:14:21] Dus waar ook in UNFCCC-verband het voorheen heel erg ging om wat zijn de doelen, zijn we denk ik nu ook echt met elkaar aanbeland in hoe doen we het dan.

[1:14:30] Ja en daar kunnen we maar beter van elkaar leren om allemaal zoveel mogelijk gebruik te maken van de slimme ideeën

[1:14:36] die er zijn wereldwijd.

[1:14:39] Ik denk in ieder geval niet dat wij als Nederland alle wijsheid in pacht hebben, dus ik ga ook heel graag luisteren naar andere landen.

[1:14:46] En daarnaast helpt het natuurlijk ook geopolitiek als je op een positieve manier met landen die gelijkgestemd zijn kunt samenwerken.

[1:14:55] En wat dat betreft biedt die conferentie ook Nederland natuurlijk een kans om ons als zodanig, als een partner, goed neer te zetten.

[1:15:02] Minister Sjoerdsma zal daar vast nog verder op ingaan.

[1:15:05] Meer specifiek, u heeft er allemaal vragen over gesteld, wat gaat de conferentie doen?

[1:15:12] Laten we eerst één ding wegnemen.

[1:15:14] Ik ga daar echt niet heen alleen als technisch voorzitter.

[1:15:16] Ik weet niet hoe dat in de wereld is gekomen, maar dat was niet mijn plan.

[1:15:22] Ik ben van plan om een verbindend, enthousiasmerend en activerend voorzitter te zijn.

[1:15:26] En natuurlijk zullen we ook vanuit Nederland onze ervaringen en lessen inbrengen.

[1:15:31] Het is alleen geen onderhandeling.

[1:15:33] Dit is echt anders dan de formele COP, waar het echt een onderhandeling is, waar gezamenlijk een tekst moet worden vastgesteld.

[1:15:41] Is dit echt een conferentie om dus met elkaar te leren, om een coalition of the willing te bouwen?

[1:15:45] wat voor Nederland dus ook weer een goede context zal bieden voor onze eigen keuze, ons eigen beleid.

[1:15:50] Maar dit gaat echt over wat zijn de grootste barrières, hoe kunnen we die slechten, wat gaat goed, wat moet beter, hoe kun je elkaar ondersteunen en hoe maken we beter gebruik ook van de faciliteiten en initiatieven die er ook zijn.

[1:16:02] Dus met deze conferentie probeer ik ook

[1:16:04] Heel veel verschillende initiatieven die op een verschillende manier al proberen om die weg naar de afbouw van fossiele brandstoffen vorm te geven, om al dat soort leerervaringen bij elkaar te brengen, want voor elk land is de energiemix anders en dus is ook de transitie voor elk land anders, en dat bij elkaar brengen.

[1:16:22] Dus dat is mijn inzet.

[1:16:23] Niet alleen technisch, maar we hoeven niet te onderhandelen, wellicht dat daar de verwarring door is ontstaan.

[1:16:29] Ik zal u graag nog nadere toelichting geven in de brief die ik ook al heb toegezegd.

[1:16:34] Die komt voor 1 april naar elkaar toe.

[1:16:41] We zullen allemaal ons eigen pad moeten vinden, maar we zijn samen sterker, maar ook samen slimmer.

[1:16:46] Ik denk dat dat een belangrijke uitkomst zal zijn.

[1:16:49] van deze conferentie.

[1:16:51] Dan, voorzitter, ga ik nog even naar een paar aanpalende vragen, onder andere van de heer Bamenga van D66, die benadrukt hoe belangrijk een stabiel ETS is.

[1:17:01] En ik wil dat nogmaals onderstrepen, want waar Nederland als onderdeel van Europa de transitie wil vormgeven, doen we dat natuurlijk wel in de context van een wereld die nog niet altijd even hard gaat als wij.

[1:17:13] En dan moeten we ervoor zorgen dat onze bedrijven geen oneerlijk speelveld hebben.

[1:17:16] En daarvoor is zo'n ETS en ook een CBAM

[1:17:19] Ik vertrek zondagavond richting Brussel voor twee dagen energieraad en milieuraad, waar dit ook op de agenda staat in aanloop naar de Europese raad later die week.

[1:17:31] Nederland zet zich heel hard in, zoekt ook de alliantie met andere landen.

[1:17:34] om ervoor te zorgen dat we gezamenlijk dat ETS versterken en ook, en dat zeg ik ook richting mevrouw Rijkhofsky, aandacht hebben voor de zorgen van bepaalde bedrijfseconomische takken in Europa die het zwaar hebben toch onder de internationale concurrentie.

[1:17:50] En we hebben wel gaan kijken hoe kunnen we ervoor zorgen dat die groene productie in Europa ook kan voortbestaan en kan blijven worden uitgebouwd.

[1:17:57] Want daar hebben we ook die bedrijven hard voor nodig.

[1:17:59] Dat was ook een van de vragen.

[1:18:01] Zijn het alleen maar de overheden die hier een rol hebben?

[1:18:05] Nee, het bedrijfsleven heeft ook een rol.

[1:18:07] En we moeten zorgen wel voor de juiste randvoorwaarden en daar zet Nederland zich hard voor in.

[1:18:12] Dan was er nog een vraag over de kosten van de heer Van den Berg.

[1:18:19] Precieze kosten hangen af van hoeveel deelnemers uiteindelijk naar Colombia komen.

[1:18:23] Dat aantal is nog niet stabiel.

[1:18:25] Maar we betalen het ook als Nederland niet alleen.

[1:18:27] Ook daarin delen we de kosten met verschillende andere overheden, bedrijven, filantropische instellingen.

[1:18:33] Die hebben aangeboden financiële bijdragen te leveren.

[1:18:36] Dus uiteraard, ook mijn ministerie heeft een taakstelling, daar zijn we zeer scherp op, waar geven we wat aan uit.

[1:18:44] Maar in dit soort instanties of dit soort momenten is het ook de kost die voor de baat uitgaat, het creëren van een goede context voor ook ons Nederlandse bedrijfsleven, om te kunnen concurreren, terwijl het vergroend vraagt ook wel om het leren van hoe dat zo slim mogelijk kan.

[1:18:58] En wij hebben niet alleen de wijsheid in pacht, dus ik ga ook graag luisteren naar andere landen.

[1:19:02] en kijken of we daar slimmere oplossingen kunnen vinden die ook bij elkaar weer kunnen helpen om de kosten van de hele transitie omlaag te brengen, van ons ook meer onafhankelijk maken van die fossiele brandstoffen.

[1:19:15] Voorzitter, ook in de internationale klimaatstrategie, maar minister Sjoerdsma zal daar zeker nog verder op ingaan, een van de dingen is natuurlijk ook wel het verkleinen van de voetafdruk van de Nederlandse consumptie in het buitenland.

[1:19:27] Iets wat bij mij ligt is de circulaire economie.

[1:19:30] Daar gaan we zeker ook kijken hoe we het verminderen van de import van met name fossiele grondstoffen ook weer onze afhankelijkheid kan verkleinen, hoe we de CO2-voetafdruk in internationale ketens daarmee ook kunnen verkleinen.

[1:19:44] Maar u begrijpt wellicht dat in de afgelopen ruim twee weken we nog een beetje aan het begin staan van wat ik daar verder zelf mee wil vormgeven, maar daar ga ik hard mee aan de slag.

[1:19:53] En, voorzitter, dat waren volgens mij de vragen die aan mij gesteld waren.

[1:20:01] Ik check nog eventjes de aantekeningen.

[1:20:05] Maar ik kijk ook graag even in uw richting, voorzitter, of ik nog iets vergeten ben van een van de leden.

[1:20:12] Dank u wel.

[1:20:13] Ik zie graag een, nou ja, volgens mij een hand vanuit de heer Van Berck.

[1:20:18] Fijn dat u mijn interruptie ziet aankomen en graag ziet aankomen.

[1:20:22] Ik hoorde de minister spreken over dat de kosten nou eigenlijk niet gekwantificeerd kunnen worden voor de klimaattop in Colombia.

[1:20:28] Ik zou dat wel heel graag willen, zeker als mijn werk hier als parlementariër, dat ik de regering kan controleren op de gedaane uitgaven.

[1:20:35] Dus volgens mij een hele eenvoudige vraag, wat kost nou die top aan belastinggeld?

[1:20:41] En specifiek ook, wat kost het nou om dan die parlementariërs af te vaardigen?

[1:20:46] En volgens mij kan het heel eenvoudig, per parlementariër is een bedrag X en als er meerdere gaan, dan wordt het bedrag Y.

[1:20:56] Voorzitter, de Kamer gaat zelf over haar eigen budget, dus ik denk dat ik daar geen verantwoording voor afleg, maar dat u met elkaar wat dat betreft uw budget beheert.

[1:21:05] Dus ik kan me voorstellen dat u die vraag intern met elkaar beantwoordt.

[1:21:09] En verder in relatie tot het kabinet is er een jaarlijks verantwoordingsmoment en dat is bij het jaarverslag dus daarin.

[1:21:17] Er wordt natuurlijk voor alle conferenties, voor alles wat het kabinet doet, ook verantwoording afgelegd voor waar de kosten naartoe gaan.

[1:21:25] Dus dat lijkt me ook het goede moment om met elkaar, mocht u er toch nog vragen over hebben, dit gesprek verder te vervolgen.

[1:21:32] Ja, nog een vervolgvraag.

[1:21:34] Helder van de kosten voor de parlementariërs, daar ga ik dan nog achteraan, maar het is toch net zoals met een huis verbouwen.

[1:21:41] Als ik van tevoren een aannemer inhuur, dan wil ik ook weten wat die begroting is van de verbouwing.

[1:21:46] Dat moet toch hier toch ook wel gedaan zijn, dat we van tevoren wel een inschatting hebben gemaakt uit het ministerie.

[1:21:51] Wat zijn we hier zo ongeveer een beetje aan kwijt?

[1:21:54] De minister.

[1:21:55] Ja, voorzitter, van tevoren krijgt een departement natuurlijk een begroting en daarmee geeft de Kamer ook ruimte aan de minister om bepaalde uitgaven te doen en daar wordt dan jaarlijks ook weer verantwoording over afgelegd.

[1:22:07] Kijk, ik ben een beetje, mijn vraag is een beetje naar de heer van den Berg, waar is hij precies naar op zoek?

[1:22:11] Want het feit dat de kosten voor de baat uitgaan hier, dat is een investering waarvan ik bereid ben om die te doen.

[1:22:20] Dat valt ook onder mijn verantwoordelijkheid.

[1:22:23] Maar ik heb een beetje de neiging om, de heer Van den Berg, welk getal het ook zou zijn, dat hij dan toch zou zeggen het is te veel.

[1:22:30] Dus ik ben een beetje op zoek naar wat is de achtergrond van zijn vraag?

[1:22:34] Waar is hij precies nou op zoek?

[1:22:36] Of wat zou het dan wel mogen kosten?

[1:22:37] Meneer Van den Berg.

[1:22:39] Volgens mij is dat een omgekeerde redenering die niet helemaal past.

[1:22:42] We gaan hier over het budget van de regering en ik wil simpelweg weten wat wij daarin uitgeven zodat wij daar zelf een politieke afweging over kunnen maken of dat wel of niet.

[1:22:56] Ik kom even niet op het woord.

[1:23:00] Doelmatig is, dat is het woord wat ik zocht in de regenkamer.

[1:23:06] Ik wil dus kortom concreet hebben wat het kost en dan is aan ons de politieke afweging om te bezien of dat dan doelmatig is.

[1:23:13] En wat er voor de rest allemaal nog in overweging spelen is volgens mij niet ter zake.

[1:23:18] Ik heb deze vraag trouwens niet opgenomen omdat er een wedervraag kwam, weet je dat.

[1:23:24] De minister.

[1:23:25] Over de doelmatigheid hebben we van alle uitgaven van het ministerie één keer per jaar een verantwoordingsdebat.

[1:23:33] Dan heeft ook de Algemene Rekenkamer daarnaar gekeken.

[1:23:35] Dus ik stel voor dat we dat dan op dat moment met elkaar vervolgen.

[1:23:40] De heer van den Berg.

[1:23:42] Voorzitter, ik blijf erbij.

[1:23:43] Het is toch niet zo'n hele gekke vraag die ik stel dat ik van tevoren wil weten wat voor inzet wij hier hebben op politiek niveau, maar ook wat het dan kost om daar aan deel te nemen of zelfs het co-voorzitterschap op ons te nemen.

[1:23:57] Dat is toch gewoon een hele normale vraag die we ook moeten kunnen uitleggen aan alle Nederlanders die ons naar die top zien gaan.

[1:24:03] Ik wil gewoon een bedrag weten wat daar ongeveer voor is begroot.

[1:24:07] En dan kunnen we altijd achteraf kijken of dat een beetje binnen die begroting is gevallen of niet.

[1:24:12] Maar volgens mij blijft het een helemaal niet zo gekke vraag om dat nu gewoon van tevoren te vragen.

[1:24:17] De minister.

[1:24:18] Kijk, de reden waarom ik niet een precies bedrag kan geven is omdat ik nog niet weet hoeveel mensen...

[1:24:23] er precies gaan deelnemen, dat is niet stabiel.

[1:24:25] En we zijn ook nog in overleg met andere partijen die mogelijk een deel gaan bijdragen.

[1:24:31] Dus als ik nu een bepaald bedrag noem, kan het ook betekenen dat de prijs voor Nederland hoger uitvalt, wat me ook misschien niet in het belang van het gemeenschappelijke belang lijkt.

[1:24:39] Dus daarom ben ik daar wat voorzichtig mee.

[1:24:42] Ik kan wel de heer Van den Berg aangeven dat wij zeker niet alle kosten zullen betalen.

[1:24:46] En over het geheel zal het wat ons betreft onder de miljoen euro blijven.

[1:24:51] Maar hoe ver het daaronder zit, dat laat ik dan nog even in het midden vanwege de afwegingen die ik daarover net heb geschetst.

[1:24:59] Meneer Van den Berg.

[1:25:01] Ja, dan had ik het mooi gevonden, voorzitter, als zo'n antwoord gelijk eigenlijk bij de eerste interruptie was gekomen, of beter zelfs bij de vraag die ik in m'n eerste termijn heb gesteld.

[1:25:09] Ik denk dat dat veel logischer was geweest.

[1:25:11] Ik zou dan nu wel ook wel willen vragen, voordat wij naar die klimaattop gaan, dan moeten de bedragen denk ik een stuk concreter zijn dan nu.

[1:25:18] Dan zou ik graag een Kamerbrief willen zien wat dan uiteindelijk de inzet is.

[1:25:23] En daarbij ook nog wel willen verzoeken van als we deze vragen een volgende keer stellen, dat we die dan gelijk ook beantwoord krijgen.

[1:25:29] Ik wil toch voorkomen dat wij de schaarste ambtelijke capaciteit die wij hebben gaan inzetten voor tussentijdse verantwoordingen over kleine onderdelen van de begroting.

[1:25:41] We hebben daar een jaarverslag voor, een moment dat de Rekenkamer ook

[1:25:46] dit soort alle uitgaven van een departement bekijkt.

[1:25:51] Dus laten we ook zorgen dat we onze energie die we met elkaar hebben ook inzetten op de juiste momenten.

[1:25:56] Ik heb de heer Van der Berg toch een inschatting willen geven omdat ik zie dat hij daar erg aan hecht.

[1:26:00] Maar er zijn ook goede redenen waarom we de verantwoordingen met elkaar doen in het budgetrecht van de Kamer op zo'n moment.

[1:26:08] En ik zou toch graag zoveel mogelijk

[1:26:10] bij dat moment willen blijven.

[1:26:11] Maar gezien de bijzondere interesse van de heer Van den Berg heb ik hem in ieder geval een inschatting willen geven.

[1:26:17] Maar dat is ook waarom ik dat niet in eerste instantie gaf.

[1:26:21] Omdat ik denk zoveel mogelijk naar die jaarlijkse momenten toe is eigenlijk beter voor het hele proces en daarmee ook voor ons allemaal.

[1:26:26] Dank u voorzitter.

[1:26:28] Ja en ik begrijp dus ook dat er een inzetbrief zal komen.

[1:26:31] Dat had de minister juist ook al aangegeven.

[1:26:33] Dan wil ik het woord geven aan mevrouw Kruger.

[1:26:36] Dank voorzitter en onze energie en dan het liefst duurzame energie inzetten op de juiste zaken klinkt me als muziek in de oren en ik hoor de minister eigenlijk schetsen van nee ik word geen technisch voorzitter ik word verbindend enthousiasmerend voorzitter prachtig maar eigenlijk is de vraag natuurlijk naar de Nederlandse inzet ook wat brengen wij nou mee naar Colombia en op welke manier laten wij zien dat het ons menens is met de afbouw van fossiel welke stappen we gaan zetten

[1:27:06] zowel in het internationale klimaatbeleid als zelf, als eigen land, maar ook de scope-3-emissies van bedrijven.

[1:27:14] Dus kan de minister aangeven dat die inzetbrief die wij als Kamer nog krijgen, die is al even toegezegd, dat die ook echt inhoudelijk geladen is met wat wij als Nederland naar de tafel brengen?

[1:27:26] Dat kan zowel beleidsmatige acties zijn als diplomatieke inzet in allerlei chemia.

[1:27:32] De minister.

[1:27:33] Voorzitter, de brief die ik heb toegezegd is niet specifiek een inzetbrief, maar het is een voorbereidende brief waarin ik nadere informatie geef.

[1:27:40] Ik hoor wel de vraag van mevrouw Kreuger van neem daar in zoveel mogelijk al op van wat u van plan bent om te gaan doen.

[1:27:48] Dat zullen we doen, waarbij dingen waartoe we nog niet besloten hebben ook nog niet in die brief terecht kunnen komen, maar dat dan niet wil zeggen dat het kabinet daar niet in de loop van de kabinetsperiode op inzet.

[1:27:57] Ik hoor bij mevrouw Kreuger de wens om misschien al meer details dan ik op dit moment zou kunnen geven.

[1:28:04] In ieder geval lessons learned zullen we vanuit Nederland ook opnemen en daarbij wat we kunnen opnemen over wat we de komende tijd van plan zijn, ben ik ook graag bereid om op te nemen.

[1:28:14] Maar als ik nog niet zoveel ben, even een concreet voorbeeld.

[1:28:17] We komen met een, ik heb de Kamer toegezegd,

[1:28:19] na de zomer te komen met een plan voor de strategische afbouw van gaswinning, dan kan ik niet nu over twee weken in die brief al schetsen hoe ik dat precies ga doen als de brief pas na de zomer komt.

[1:28:33] Maar ik kan natuurlijk wel ook in Colombia zeggen dat wij in het najaar met zo'n plan gaan komen en wellicht wat over de aanpak.

[1:28:40] Dus dat is even waar ik mevrouw Kreuger wil meenemen in de afwegingen die ik maak ten opzichte van die brief.

[1:28:47] Mevrouw Kreuger.

[1:28:48] Dank.

[1:28:49] Nou, ik denk, ja, dat is goed om te horen dat in ieder geval Nederland van plan is om wel inhoudelijk ook te gaan laden wat wij verstaan onder het afbouwen van fossiel en welke stappen daarin gezet worden.

[1:29:01] En ik denk dat het ongelooflijk belangrijk is om

[1:29:04] dat ook als co-voorzitter te laten zien, want dat inspireert natuurlijk ook de rest.

[1:29:10] Dus wij zien die brief, wij hopen met zoveel mogelijk detail en ambitie tegemoet.

[1:29:16] Eén ambitievraagstuk heb ik dan nog.

[1:29:18] De minister had het net, circulaire economie is natuurlijk nu ook onder KGG terechtgekomen.

[1:29:25] En ik hoor de minister praten over het verminderen van onze ecologische voetafdruk.

[1:29:30] En dan is mijn vraag eigenlijk of de doelstelling die altijd gold, namelijk het halveren van de ecologische voetafdruk in 2050, of die voor dit kabinet weer leidend gaat zijn.

[1:29:43] De minister.

[1:29:45] Voorzitter, ik wil zowel de resultaten van waar we nu staan met circulaire economie als die specifieke doelstelling...

[1:29:56] Ik heb nog niet de gelegenheid gehad de afgelopen twee weken om met mijn ambtenaren daarover te spreken.

[1:29:59] Ik spreek ze toevallig vanmiddag.

[1:30:01] Dan zal ik zeker deze vraag daar ook op tafel leggen.

[1:30:04] Mijn ambitie is om in ieder geval op circulair te zorgen voor een versnelling.

[1:30:09] De afgelopen tien jaar is in Europa het gehalte circulair met één procent toegenomen.

[1:30:14] Dat is niet hoopgevend.

[1:30:17] Dus we moeten echt die versnelling inzetten.

[1:30:19] Hoe dat zich relateert tot doelstellingen die in het verleden hebben gegolden, toen misschien het gesprek nog vooral was over de doelstelling en niet over het hoe, dat durf ik zo niet in te schatten.

[1:30:28] Het belangrijkste vind ik nu dat we echt die versnelling inzetten, dat we concreet worden over hoe we dat gaan doen en wat we gaan doen.

[1:30:34] Dus daar komen we zeker nog over te spreken met mevrouw Kreuger.

[1:30:38] Ze kent mijn ambitie op dat terrein.

[1:30:39] Dus ik zal zoveel mogelijk doen wat ik kan om die versnelling in te zetten.

[1:30:45] Dus daar moet ik het op dit moment even bij laten, maar we komen daar zeker nog met elkaar over te spreken.

[1:30:51] Oké, dank u wel voor de reactie.

[1:30:53] Ik kijk even rond en ik zie verder geen andere interrupties.

[1:30:56] De minister heeft verzocht, als er verder geen vragen zijn, dat ze eerder zou kunnen gaan.

[1:31:03] Er zijn wel al toezeggingen gedaan.

[1:31:06] Eén, meen ik.

[1:31:07] Ik zal het even opnoemen.

[1:31:08] De minister van Klimaat en Groene Groei zegt nogmaals toe voor 1 april een brief aan de Kamer te sturen over de first conference on transitioning away from fossil fuels in Colombia.

[1:31:24] Ja, dat is zo.

[1:31:26] Dat is gecorrigeerd.

[1:31:27] Bij deze willen we de minister in ieder geval bedanken voor haar bijdrage en alle antwoorden.

[1:31:34] Dank u wel, voorzitter.

[1:31:36] En dank aan de Kamerleden voor deze flexibiliteit.

[1:31:39] Dan gaan we nu door naar de minister van Buitenlands Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

[1:31:44] Voorzitter, dank u wel.

[1:31:45] En ook dank aan alle woordvoerders voor hun aardige, verwelkomende woorden.

[1:31:48] Ik kijk er zelf echt enorm naar uit om vaak met deze commissie in debat te gaan.

[1:31:54] Ik kijk ook uit naar de samenwerking.

[1:31:57] En ik vond het ontzettend belangrijk dat dit debat vandaag doorgang zou vinden.

[1:32:01] Al was het alleen maar omdat sommige van de stukken die vandaag op de agenda staan nog parlementair aanhangig waren toen ik nog aan uw kant van het huis zat.

[1:32:10] Mevrouw van Ark had het nog over het laatste klimaatdebat waar de heer Amhaouch de woordvoerder van het CDA was.

[1:32:16] Ik zat daarover terug te denken.

[1:32:17] Volgens mij was ik toen de woordvoerder namens D66.

[1:32:20] Dus in uw vraag, meneer Bamenga, als woordvoerder van D66, hoe groen bent u?

[1:32:27] Ik heb in ieder geval de Kamer groen afgesloten en ik hoop hem ook zeer groen te beginnen.

[1:32:31] Een paar dingen wellicht vanuit mijn kant.

[1:32:35] Ik heb u net de blokjes geschetst, misschien wat algemene woorden.

[1:32:38] Wat ik goed vond om ook weer even te proeven in uw inbreng, maar ook in de onderlinge discussies, is hoe breed eigenlijk de steun is voor het klimaatbeleid hier in Nederland.

[1:32:49] of dat nou nationaal is of internationaal.

[1:32:52] En daar worden natuurlijk verschillende bewoordingen aan gegeven.

[1:32:54] Mevrouw Rajkowski heeft het ervoor, ambitieus en realistisch.

[1:32:57] Mevrouw Teunissen benadrukt juist, dit gaat niet alleen links aan, dit gaat links en rechts en midden aan.

[1:33:04] Mevrouw van Ark had het over het belang van ambitie, maar dat proef ik hier in de Kamer heel breed en ik denk dat dat ongelooflijk

[1:33:10] Belangrijk is ook in de steun voor wat het kabinet hier wil doen.

[1:33:14] Hetzelfde geldt misschien...

[1:33:16] De woordvoerders leggen misschien verschillende accenten.

[1:33:19] Aan de ene kant misschien meer nadruk aan de publieke financiering, het oog voor de meest kwetsbaren, en ook zeer begrijpelijk.

[1:33:27] Aan de andere kant misschien meer nadruk voor de private financiering of de positionering van bedrijven.

[1:33:33] Maar ik vond dat als je dat bij elkaar optelt, die inbrengen, dan kom je toch ook behoorlijk in de buurt van hoe het kabinet dit ziet en hoe de voordelen van die verschillende inbrengen elkaar zouden kunnen versterken.

[1:33:45] Wat ik ook proefde, en dat was een opmerking van mevrouw Kreuger, en ik zou die zelf ook zeer willen onderstrepen.

[1:33:50] Natuurlijk, er zijn allerlei andere debatten gaande in dit huis op dit moment, maar dit is inderdaad het debat over

[1:33:55] de veiligheid van onze toekomst, van onszelf en van die van onze kinderen.

[1:33:59] En dat onderstreept nogmaals even de urgentie, want soms zou je misschien door alle spanningen en conflicten in deze wereld, lijkt het soms alsof die aandacht voor klimaatverandering en de gevolgen daarvan verslapt.

[1:34:12] En dat is niet terecht.

[1:34:12] Dat is niet terecht vanwege de zorgen die Nederlanders daar omheen hebben, maar zeker ook wereldwijd als je kijkt naar hoeveel mensen wereldwijd te maken hebben met de gevolgen van extreem weer, overstromingen, hittegolven, tekorten aan water en voedsel.

[1:34:27] Dat is cruciaal en dat brengt me misschien bij het volgende punt.

[1:34:32] Dus die urgentie, die voelt dit kabinet ook.

[1:34:37] En dat is ook, denk ik, waarom we meteen ons best hebben gedaan om u een brief te sturen om te laten zien dat we inderdaad die ambitie hernemen, dat we, mevrouw Kreuger noemde het, het steven wenden.

[1:34:47] En ik weet dat die brief misschien niet het antwoord bevat op al uw vragen.

[1:34:50] Ik hoop dat mij als minister en het kabinet dat niet meteen euvelt uit.

[1:34:54] We hebben dat geprobeerd om dat echt zo snel als mogelijk te doen.

[1:34:57] Ook wel in de wetenschap dat we in het proces richting beleidsbrieven, begrotingen nog niet klaar zijn.

[1:35:04] Dus ik zie dit debat ook, en dat is wel belangrijk toch vanuit de nieuwe positie die dit kabinet heeft, ook om uw wensen en uw inzichten mee te nemen richting weer volgende brieven.

[1:35:14] Ik zei al, de blokjes zullen zijn klimaatfinanciering, partnerschappen, bossen en handel, maar misschien toch nog eerst eventjes als het mag, en ik bedoel het niet al te stichtelijk, maar misschien toch ook even terugkijkend.

[1:35:26] Terugkijkend op wat Nederland gesteund vanuit dit parlement de afgelopen jaren heeft gedaan.

[1:35:32] En ik denk dat er dan veel is waar wij

[1:35:34] trots op kunnen zijn.

[1:35:36] Natuurlijk zijn wij als Nederland een betrouwbare partner voor klimaat en de beschikbare financiering die steegt jaar op jaar en die is ook innovatief.

[1:35:43] En zo weten wij met Nederlands geld miljoenen mensen te bereiken en weerbare te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering.

[1:35:50] En met partnerlanden werken we dan aan oplossingen op het gebied van voedselzekerheid, watermanagement en early warning voor extreem weer.

[1:35:59] Om daar een paar voorbeelden uit te pakken.

[1:36:01] In Sub-Sahara Afrika werken we aan de toegang van hernieuwbare energie.

[1:36:06] Zorgen dat mensen energie zuinig kunnen koken.

[1:36:09] Oplossingen die we overigens dan weer, kijk ik weer naar mevrouw Rijkovski, die we dan weer ontwikkelen met Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen.

[1:36:15] Dus een ander mooi voorbeeld vind ik de inzet die we hebben gedaan op het gebied van de verbeterde toegang tot financiering voor de minst ontwikkelde landen binnen het Green Climate Fund bijvoorbeeld.

[1:36:25] Het Readiness Program dat is ingezet om juist die verbeterde capaciteitsopbouw van deze landen om zo ervoor te zorgen dat de toegang tot financiering vergemakkelijkt.

[1:36:35] Maar ook die bedrijven, om die toch maar even terug te pakken, klimaatadaptieve oplossingen en planvorming voor steden in Colombia, India, Vietnam, daar blinken wij in uit.

[1:36:48] De minister van Veldhoven had het daar ook even kort over.

[1:36:51] Klimaatdiplomatie, waar de IOB echt serieus onder de indruk is, die effectief is, dat is natuurlijk ook echt een politieke opgave.

[1:36:58] Dat kunnen we niet alleen maar...

[1:36:59] van onze diplomaten laten afhangen.

[1:37:01] Dat is ook, denk ik, iets wat dit kabinet, wat minister Van Veldhoven en ik zelf als een persoonlijke opdracht beschouwen.

[1:37:06] En misschien tot slot in dit stukje de opmerking die mevrouw Rekowski, denk ik, terecht maakte.

[1:37:12] Er is een belang voor de hele wereld om dit te doen.

[1:37:15] Er is een gezond eigen belang om dit te doen.

[1:37:17] En er is dan natuurlijk ook nog iets wat een strategisch belang is.

[1:37:20] En dat gaat over het afbouwen van onze afhankelijkheden en ervoor zorgen dat wij toegang houden tot kritieke grondstoffen voor die energietransitie.

[1:37:28] Kort even de accenten, u heeft de brief gelezen, maar toch om ze ook even hier te introduceren, de drie accenten coalities en partnerschappen.

[1:37:37] Ik denk dat bilaterale samenwerking, die studt eigenlijk meer dan ooit wat wij in multilaterale verbanden, in die grote onderhandelingsverbanden doen.

[1:37:46] En ik denk dat via samenwerking van uitgedeelde belangen kunnen we ook die schuitslijnen tussen noord en zuid overbruggen.

[1:37:53] Daarvoor is ook de samenwerking tussen ministeries natuurlijk van belang, maar het is ook van belang, denk ik, om de inzet op weerbaarheid via water en voedselzekerheid, daar heb ik sommige van u ook over gehoord, die moeten we meer dan ooit koppelen aan die klimaatagenda.

[1:38:08] En dat mag niet alleen maar, zeg ik maar alvast, ik kom nog even op uw vraag, maar het kan niet alleen maar administratief zijn.

[1:38:13] Dus ook voor die klimaattoppen in Turkije, 26, Ethiopië, 27, zullen adaptatie en weerbaarheid weer hoog op de agenda staan.

[1:38:23] En ik kijk heel even naar rechts.

[1:38:24] 60 procent van onze inzet is op dit moment adaptatie, dus dat is al fors.

[1:38:30] Tweede deel, natuurlijk klimaat en veiligheid.

[1:38:33] Dat gaat de komende vier jaar, denk ik, een hele grote rol spelen bij alles wat we internationaal doen.

[1:38:37] We zullen scherper moeten kijken naar waar watertekorten, waar tegenvallende oogsten nieuwe conflicten kunnen veroorzaken.

[1:38:43] En bijvoorbeeld via Water Peace & Security Initiative zou ik daar graag een actieve rol willen spelen.

[1:38:48] En ten derde, slimmer financieren.

[1:38:51] Als je ziet hoe groot de financiële opgave is, dan zullen we ook echt slimmer moeten zijn.

[1:38:57] Daar kunnen we gewoon simpelweg niet omheen.

[1:38:59] Dat betekent dat private investeringen en de rol van ontwikkelingsbanken belangrijker zullen worden.

[1:39:05] hoe je het ook went of keert.

[1:39:07] En dat heeft ook te maken natuurlijk met de wereldwijde terugloop van beschikbare publieke middelen.

[1:39:14] Maar wij denken dat we dankzij financiële innovaties met behulp van grote institutionele investeerders, maar ook een substantiële bijdrage aan multilaterale banken hier toch koploper kunnen zijn en ook moeten zijn.

[1:39:25] Dat zou ook mijn inzet hier zijn.

[1:39:28] Tot slot, wat gaan we nog meer anders doen?

[1:39:30] Natuurlijk ook aandacht voor de kwaliteit van financiering en dat betekent ook aandacht voor inclusiviteit en gender in onze keuzes.

[1:39:36] Dat wordt weer het standaarduitgangspunt.

[1:39:39] En op die manier hopen we te komen tot een internationaal klimaatbeleid waarmee we weer resultaten kunnen boeken met een sterke bilaterale inzet de verschillen te overbruggen en multilateraal natuurlijk de stappen te zetten die nodig blijven zijn, want Nederland heeft de kennis en de kunde om hier effectief aan bij te dragen.

[1:39:53] Wil ik nu overgaan naar uw vragen.

[1:39:58] Om te beginnen, klimaatfinanciering.

[1:40:00] U zult me moeten vergeven, u hebt best wel wat vragen gesteld, dus als ik bij uw vraag ben en u denkt, ik ben in de handen van de voorzitter uiteraard, excuus, maar mocht ik toch nog ergens iets vergeten, kom er dan even op terug aan het eind van het blokje.

[1:40:15] Om te beginnen, een aantal vragen van mevrouw Kreugen.

[1:40:23] Er kent de minister, een belangrijke vraag, ook dat er aanvullende publieke financiering los van de ODA nodig is om aan de internationale verplichingen te voldoen.

[1:40:31] En ik denk dat we hier een aantal dingen moeten erkennen.

[1:40:36] Eén is dat de opgave zoals die er ligt, dat die echt enorm is.

[1:40:42] Twee, wat we denk ik moeten erkennen, is dat de beschikbare publieke financiering, en dat geldt eigenlijk niet alleen voor Nederland, maar dat geldt helaas wereldwijd, dat die onvoldoende is.

[1:40:53] Dat drie, als ik kijk naar hoe Nederland zich verhoudt tot wat andere landen doen...

[1:41:00] Wij zijn, ik zeg uit mijn hoofd, op dit moment vierde in Europa, misschien zevende.

[1:41:05] Misschien is dat te ambitieus wereldwijd.

[1:41:07] Laat ik daar iets voorzichtig mee zijn.

[1:41:08] Top tien wereldwijd.

[1:41:10] Wij doen ontzettend veel.

[1:41:12] Maar de vraag hierachter is, denk ik, ja, hoe...

[1:41:15] Zo interpreteer ik hem, van hoe overbruggen wij dat gat?

[1:41:19] En dan ga ik...

[1:41:23] Ik antwoord veel te lang deze vragen natuurlijk, maar dan ga ik toch misschien even terug naar het begin van mijn kamerperiode in 2012, toen ik te maken had met de minister van de PvdA, Lilian Ploum, op het gebied van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking.

[1:41:38] En wij zagen eigenlijk dit dilemma toen al aankomen.

[1:41:42] Er zijn eigenlijk twee dilemma's.

[1:41:44] Eén, die financiering is nooit voldoende.

[1:41:47] En twee, hoe zorgen we er nou voor dat die klimaatfinanciering binnen de ontwikkelingssamenwerking, en ik bedoel het niet zo lelijk, maar dat het een koekoekjongel wordt waardoor je niks anders meer kan doen.

[1:41:57] En wat wij toen een beetje samen hebben bedacht, heen en weer gepingpongd en uiteindelijk ook in de moties geland en minister Bloem heeft dat toen

[1:42:06] dat beleid ingezet is.

[1:42:07] We moeten hier echt 50 procent private financiering vinden om ervoor te zorgen dat we überhaupt in de buurt kunnen komen van deze opgave, omdat het simpelweg met publieke financiering alleen niet kan.

[1:42:19] Maar zeker, ik heb mevrouw Keurgen ook gehoord, het gat tussen wat we hebben en de opgave, die is echt vrij groot.

[1:42:28] Mevrouw Keurgen, maar ook mevrouw Teunissen vroegen ook

[1:42:33] naar aanleiding van een follow the money artikel, of er nou eerlijk werd gekeken naar hoe klimaatfinanciering wordt goed boekhoudt.

[1:42:47] Of alles wel de label klimaatfinanciering mag dragen.

[1:42:53] En evident is, denk ik, dat klimaat invloed heeft op ontwikkeling en vice versa, en dat het in gezamenlijkheid moet worden aangepakt.

[1:43:00] En evident is, denk ik, ook dat we in het bepalen van klimaatrelevantie wij de internationale richtlijnen van de OESO moeten volgen.

[1:43:06] Daarin zijn we als Nederland ook transparant.

[1:43:09] Ieder project dat bijdraagt aan klimaatfinanciering is in te zien in het online klimaatdashboard.

[1:43:13] Maar ik denk dat we hier ook wel op sommige van deze punten een les hebben geleerd dat niet alles er zo onder valt als dat destijds is aangegeven.

[1:43:22] Dan een vraag van mevrouw Kleugen over of de huidige klimaatstrategie aangepast gaat worden aan de huidige realiteit, inclusief duidelijke doelstellingen en rapportage.

[1:43:37] Dat was ook een vraag van mevrouw Van Ark en via mevrouw Van Ark misschien nog een vraag van haar verre voorganger, de heer Amhaouch.

[1:43:47] Ik heb geprobeerd in de brief van gisteren,

[1:43:50] die de Kamer gisteren heeft mogen ontvangen, de inzet van mijzelf, van mijn ministerie en van het kabinet uiteen te zetten.

[1:43:58] En die is natuurlijk geschetst binnen de huidige geopolitieke ontwikkelingen en de effecten van klimaatveranderingen.

[1:44:05] Ik zal mij in eerste instantie richten op de uitvoering van die agenda en uiteraard de Kamer informeren over de voortgang van die agenda.

[1:44:12] Tegelijkertijd ook, zei ik ook aan het begin, we staan aan het begin van de kabinetsperiode, we moeten nog beleidsbrieven maken, we moeten nog goed kijken naar de invulling van de begroting.

[1:44:21] Dus we gaan dit zeker serieus meenemen.

[1:44:25] Tweede vraag die hierover werd gesteld, en dat ging over, was ook van mevrouw Kreugen, en dat ging over de bezuinigingen die door mijn voorganger minister Clever zijn doorgevoerd op het gebied van de uitvoering van de internationale klimaatstrategie.

[1:44:38] En zij heeft eerder in een brief aan uw Kamer aangegeven dat twee van die doelstellingen niet meer gehaald gaan worden, simpelweg omdat zij het geld dat

[1:44:48] beschikbaar was ten behoeve van de uitvoering van de doelstellingen, dat zij dat wegbezuinigt.

[1:44:54] Een paar woorden vanuit mijn kant daarover.

[1:44:56] Ten eerste misschien dat dit kabinet evident aandacht zal blijven besteden binnen ontwikkelingssaanwerking aan het tegengaan van ontbossing en het bevorderen van de energietransitie.

[1:45:05] Maar misschien dat het hier ook tegelijkertijd niet alleen maar een kwestie is van geld, publiek geld, maar vooral ook van politiek.

[1:45:14] Hoe een land zijn bossen beschermt, hoe het land zijn transitie organiseert en daarover moeten we misschien

[1:45:20] We moeten misschien ook nadrukkelijk met onze partners, ik kijk ook even naar rechts, kijken hoe we daarmee om zouden kunnen gaan.

[1:45:27] En een van de meest interessante instrumenten hier vind ik, ook aangedragen door een eerdere debat door woordvoerder Teunissen, a tropical forest forever facility.

[1:45:38] Daar zit al, zeg ik uit mijn hoofd, vijf miljoen euro aan Nederlands geld in.

[1:45:45] De heer Bamenga die vroeg daar ook naar.

[1:45:48] Ik denk dat wij in eerste instantie even heel goed gaan kijken, ook kunnen wij daar nu private investeerders enthousiast voor krijgen om dat instrument verder te vergroten, want het is eigenlijk een omkering van alles wat we tot nu toe hebben gedaan.

[1:46:03] Landen betalen om ervoor te zorgen dat er niet gekapt wordt.

[1:46:07] Maar het is wel een innovatie waarvan ik denk dat zou de toekomst kunnen zijn.

[1:46:11] Dus misschien dat ik die toezegging in ieder geval naar aanleiding van de vragen vanuit de Kamer moet doen, dat we daar heel serieus naar kijken en in eerste instantie proberen die private investeerders hier warm voor te krijgen, maar ook eventjes zelf kijken naar wat wij hier aan eigen ondersteuning zouden kunnen doen.

[1:46:30] Even nog een vraag of u daarbij terugkomt per brief.

[1:46:36] Ja, dat is goed.

[1:46:37] Dan hoop ik wel dat u mij iets van tijd gunt, omdat ook die facility is in de opstartfase, die moet ook even de kans geven om te landen.

[1:46:47] Ik wil ook even, voordat wij zelf meteen in onze begroting duiken, kijken hoe we anderen kunnen enthousiasmeren.

[1:46:54] Zou het zo rond het zomerreces, denk ik, dat ik daar wel uitsluit over zou kunnen geven als dat akkoord is voor uw Kamer.

[1:47:05] Oké.

[1:47:05] Even kijken hoor.

[1:47:06] Wilt u hier meteen op ingaan of gewoon het einde van het blok?

[1:47:09] Oké, laten we gewoon wachten op het einde.

[1:47:11] Of was dit al het einde?

[1:47:12] Nee, het is nog niet het einde.

[1:47:14] De toezegging is dat wij nog een update krijgen over de Tropical Forest Facility en dat we daar rond de zomer of zes over geïnformeerd worden.

[1:47:31] Ik denk inderdaad dat de strategie dat we in plaats van gaan betalen of gaan zorgen voor herplanten het ontbossen gaan voorkomen een hele logische strategie is en ook wat beter voor de wereld.

[1:47:41] Dus dan begrijp ik hem zo goed.

[1:47:43] Minister?

[1:47:44] Ja, absoluut.

[1:47:46] Mevrouw Rekowski begrijpt dat goed.

[1:47:50] Ik denk inderdaad dat zij ook de kern toch nog weer goed aanhaalt.

[1:47:53] Het is goed om daarbij stil te staan.

[1:47:56] Het voorkomen van kappen.

[1:47:58] Het is een beetje raar om daar dan een bonus op te zetten, maar toch is dat...

[1:48:03] ...denk ik, de belangrijkste incentive en ook misschien wel de goedkoopste incentive... ...als we even kijken naar gebruik van belastinggeld... ...om er aan bij te dragen dat die ontbossing niet voortschrijdt zoals u nu doet.

[1:48:15] En de toezegging begrijpt u ook goed.

[1:48:17] Voor de zomer komen we daar op terug en daar nemen we dan twee elementen in mee.

[1:48:20] Eén, hoe ver wij gevorderd zijn met het... Misschien drie.

[1:48:24] Eén, hoe ver is het nou gevorderd met die faciliteit?

[1:48:27] Dat is ook goed als jullie een goed begrip krijgen van hoe volwassen voldragen dat is.

[1:48:32] Ik denk twee, wat betekent dit?

[1:48:35] Hoe succesvol zijn wij geweest om ook private investeerders hiervoor warm te laten draaien?

[1:48:41] En drie, wat betekent dat voor de eigen Nederlandse inzet?

[1:48:45] Daar had mevrouw Keugen over de klimaatfinanciering ook nog een specifieke vraag.

[1:48:52] Ik hoop dat we die goed hebben begrepen.

[1:48:54] Als dat niet zo is, dan moet zij ons even corrigeren.

[1:48:58] Dat gaat over een bepaald begrotingsartikel dat met 33% nu daalt in 2026 en de komende jaren met 58% daalt.

[1:49:11] Ik denk dat u wijst naar de bezuiniging op een onderdeel van de klimaatinzet en met name op het gebied van energie.

[1:49:17] En daar wil ik een paar dingen op zeggen.

[1:49:21] Eén is dat die Nederlandse bijdrage an sich, publiek en privaat, heel substantieel blijft.

[1:49:27] En als ik hem doorkijk naar 2030, het is niet een perfecte opgaande lijn, dat zal ik meteen toegeven, maar de trend richting 2030 zit daar een opgaande lijn bij.

[1:49:37] En blijft dat zeer substantieel.

[1:49:39] De tweede punt is meer een procespunt.

[1:49:42] En ik kan me voorstellen dat het nu misschien een beetje frustrerend is,

[1:49:45] Ook richting die beleidsbrief, ook richting de begroting moeten we hier even goed kijken, want in het coalitieakkoord staat dat voor de extra middelen die ook voor een deel naar klimaat gaan.

[1:49:53] Ik durf daar nu nog geen concrete uitspraken over te doen.

[1:49:59] Mevrouw Teunissen, en ook overigens mevrouw Van Ark, die hadden het over het belang, en dat is een groot belang, om de schuldenlast van landen niet te verhogen terwijl ze klimaatfinanciën geven.

[1:50:11] Dat ziet, denk ik, ook op de aangenomen motie van mevrouw Teunissen.

[1:50:16] En niet alleen delen we natuurlijk de inhoud en de oproep van die motie, wij letten ook bij de klimaatfinanciering ook nadrukkelijk op het voorkomen van die onhoudbare schuldenlast.

[1:50:27] En daarbij geldt dat de publieke klimaatfinanciering natuurlijk beperkt bijdraagt aan de schuldenlast en dat klimaatfinanciering vanuit ontwikkelingsbanken vaak wel in de vorm van leningen is.

[1:50:38] En daar gaan weliswaar zorgvuldige analyses aan vooraf, maar wij zullen ons ervoor inzetten dat klimaat goed verankerd wordt in die relevante raamwerken.

[1:50:47] De heer Bamenga, maar ook de heer Van den Berg en ook mevrouw Van Ark vroegen naar hoe wij de publieke klimaatfinanciering effectief inzetten en ook andere private financieringstromen aanjagen om te voldoen aan de klimaatfinancieringbehoeften in ontwikkelingslanden.

[1:51:06] En dus ook voorkomen dat de minst risicovalle landen juist profiteren, terwijl de meest kwetsbare landen achterblijven.

[1:51:13] En ik denk dat dat eigenlijk een heel belangrijke notie is en voor een deel misschien wel de kern van dit debat.

[1:51:21] Ook waarom ik net wilde teruggrijpen op dat 1-2'tje wat ik destijds met de voormalige minister Ploumen had, het belang van én publiek én privaat,

[1:51:30] om die omvang van de uitdaging aan te kunnen gaan, maar de wijze waarop die middelen zijn ingezet, die dienen natuurlijk wel een ander doel.

[1:51:38] Dus als het gaat over, en dat is een punt wat mij zeer aan het hart gaat, hoe bereiken we er nou voor dat de meest risicovolle landen en de meest kwetsbare mensen niet achterblijven?

[1:51:48] Ja, daar is die publieke financiering zo van groot belang.

[1:51:51] Dat is essentieel.

[1:51:52] En die private financiering, ja, dan gaat het meer inderdaad hoe zorgen we ervoor dat we de omvang van de uitdaging kunnen uitgaan en voor een deel ook hoe zorgen we ervoor dat we ons bedrijfleven daar zo positioneren dat in zekere zin groen het nieuwe goud is.

[1:52:08] De heer Van den Berg vroeg daar ook over, is er meer bekend over hoe de verdeelsleutels eruit gaan zien?

[1:52:16] In zijn woorden, voor hoeveel euro is Nederland de pineut?

[1:52:19] Ik zou het eigenlijk, ik zie hem ook zelf nu lachen, maar ik zou het eigenlijk willen omdraaien.

[1:52:25] En dat zei de minister van Veldhoven ook net, de kosten van niks doen,

[1:52:30] die zijn echt enorm.

[1:52:32] En dan kunnen we het hebben over gewoon, vanuit een menselijke optiek bezien, verlies van levens, verlies van levensjaren.

[1:52:42] Maar als je het puur, en ik vermoed dat de heer Van den Berget wat meer

[1:52:47] Ingekaderd zou je willen zien vanuit het eigen belang.

[1:52:49] Als je het hebt over Nederlandse bedrijven, en ik weet dat JA21 die ontzettend belangrijk vinden, als je wil exporteren, als je wil importeren, als je wil handeldrijven.

[1:52:58] Een derde van onze banen in Nederland zijn afhankelijk van handel.

[1:53:02] Die bedrijven zijn afhankelijk van steeds ingewikkeldere aanvoerketens.

[1:53:06] En die aanvoerketens zijn ongelooflijk gevoelig voor schokken.

[1:53:10] En die schokken hebben in toenemende mate te maken met klimaat.

[1:53:13] Dus ik denk dat we van mening kunnen verschillen over nut en noodzaak van klimaatfinanciering.

[1:53:18] En dat hoort ook bij dit debat.

[1:53:20] Maar ik denk dat er ook vanuit de opvattingen van jaar 21...

[1:53:25] echt wel een goede argumentatie te houden valt van de noodzaak van dit voor ons eigen verdienvermogen en ons bedrijfsleven.

[1:53:32] En misschien dat het dan vanuit uw optiek iets minder naar de kwetsbaren zou moeten gaan, maar daarom denk ik dat ons klimaatbeleid zo goed is.

[1:53:39] Wij doen hier en en.

[1:53:46] Volgens mij heeft u geen interruptie meer.

[1:53:48] Ik was het eerlijk gezegd ook een beetje kwijt net door de situatie van zojuist, waar ik geen antwoord kreeg, zou ik.

[1:53:54] Laten we aan het einde vooral even kijken, ook gezien de tijd enzo, of we dat coulance kunnen bieden.

[1:54:04] Al had ik de heer Van den Berge in alle eerlijkheid misschien ook een beetje uitgedaagd door hem te voorspellen dat dit ook voor jaar 21 beleid goed zou zijn, maar we proberen het straks mee te nemen.

[1:54:14] Ik probeer zijn vraag telepathisch te beantwoorden.

[1:54:22] We zijn nog bij het blokje financiering.

[1:54:24] Uw Kamer heeft een groot aantal vragen gesteld, maar ik ben er bijna doorheen.

[1:54:34] Dan zijn we nog aangekomen bij ook een belangrijke vraag van mevrouw Rajkovski.

[1:54:40] Zij verwijst naar de IOB-evaluatie, waarbij zij aanhaalt dat we ook moeten kunnen laten zien wat onze inzet oplevert voor het klimaat en voor Nederland.

[1:54:51] al verbeteringen hebben doorgevoerd op het gebied van monitoring, verantwoording en evaluatie.

[1:54:56] En daar zou ik twee dingen over willen zeggen.

[1:54:59] Eén, en ik denk dat dat mevrouw Rijkhofsky gaat aanspreken, is dat we op dit moment een nieuwe manier van het verantwoorden voorbereiden voor het jaarverslag van mijn ministerie, waarin we ook de opmerking van de Algemene Rekenkamer zullen meenemen.

[1:55:15] En dat is het zoete deel.

[1:55:17] En dan permitteer ik me ook nog één opmerking over

[1:55:20] in het algemeen en dat is dat het ontwikkelingssamenwerking echt wel een van de meest geëvalueerde beleidsterreinen is hier in Den Haag.

[1:55:30] En dat natuurlijk opmerkingen en aanmerkingen, punten en commas en vraagtekens zijn te stellen bij sommige van de programma's, projecten die onder de hoeden van mijn ministerie vallen en die moeten we ook heel serieus nemen, vind ik, want van die aanbeveling kunnen we ook veel leren en daar heeft mevrouw Rekowski zeer gelijk in.

[1:55:47] Tegelijkertijd wil ik er ook voor waken dat we die evaluatie, behoudens de lessen die ik net noemde, nog zwaarder maken, want op een gegeven moment komen we dan ook in de situatie dat we bijna meer belastinggeld uitgeven aan het opzetten van programma's, dat goed monitoren en evalueren, en dat we aan de uitvoering niet toekomen.

[1:56:07] Maar volgens mij...

[1:56:08] Dan ben ik, zoals ik het nu zie, door de vraag van klimaatfinanciering heen.

[1:56:11] En er zijn ongetwijfeld nog vragen vanuit uw kant.

[1:56:14] Dank u wel voor de reactie vanuit de minister.

[1:56:15] Volgens mij zag ik de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanciering en de reactie van de minister van Klimaatfinanci

[1:56:36] Een hand vanuit mevrouw Kreuger en daarna mevrouw Van Ark.

[1:56:42] Ja, voorzitter, dank voor de beantwoording.

[1:56:45] En ik realiseer me ook dat deze minister is opgezadeld met een erfenis van een gigantische monsterbezuiniging zoals we nooit eerder gezien hebben op ontwikkelingssamenwerking.

[1:56:57] Maar mijn vraag ging over of er de erkenning is dat er additionele publieke financiering nodig is.

[1:57:07] En ik kreeg een antwoord dat dat nooit genoeg zal zijn en dat het gat heel groot is en dat er dingen met privaat moeten.

[1:57:13] Allemaal goed, maar ik wil heel graag de erkenning dat als je kijkt naar onze internationale, wat we aangegaan zijn, onze verplichtingen, als je kijkt naar wat we nu doen, dat er additionele publieke financiering nodig is.

[1:57:29] Is die erkenning er?

[1:57:30] De minister.

[1:57:31] Ja, voorzitter, misschien twee.

[1:57:36] Misschien allereerst inderdaad dat ik heel goed begrijp waar mevrouw Keuger op doelt en dat ik denk dat

[1:57:47] Ik laat haar constatering over de bezuiniging van het vorige kabinet even bij haar, maar dat het zo is dat we daar een flinke stap achteruit hebben gezet en dat we met deze begroting een stap vooruit, maar wel een bescheiden stap vooruit zetten waarmee wij niet alles zouden kunnen doen misschien wat noodzakelijk is.

[1:58:04] Dan als het gaat over additionele financiering, dus misschien op twee manieren uitlegbaar.

[1:58:11] Ja, de coalitiepartijen zien dat meer financiering op het gebied van klimaat nodig is, en dat staat ook nadrukkelijk in het coalitieakkoord, dat die intensiveringen die wij doen binnen ontwikkelingssamenwerking, dat die voor een deel naar klimaat zullen gaan.

[1:58:24] En daar staan natuurlijk ook andere zaken bij.

[1:58:27] Ik noem even jongeren, maatschappelijke organisaties, maar dat kan elkaar versterken.

[1:58:35] Dat is denk ik één.

[1:58:36] Twee is dat zonder die boekhoudkundige trucjes waar mevrouw Keugen volgens mij over sprak, het verkeerd labelen van projecten, wij wel echt een inspanning doen om de

[1:58:51] Ik wil het niet zo technisch zeggen, maar laten we zeggen, de projecten en de programma's die wij doen op het gebied van water, op het gebied van voedselzekerheid, om die wel zo klimaatrelevant mogelijk te maken.

[1:59:01] Ik kan me voorstellen dat het vanuit mevrouw Keurgenbezien klinkt als dat is wel heel makkelijk, maar ik denk dat we daar echt een enorme wereld aan winst te boeken hebben als we dat goed doen.

[1:59:14] Maar is dat dan vervolgens voldoende voor wat hier ligt?

[1:59:17] Dat denk ik niet, maar doen we het internationaal gezien echt ambitieus en behoorlijk goed?

[1:59:24] Dat denk ik wel.

[1:59:27] Mevrouw Kruger.

[1:59:34] Dat is uw laatste inderdaad.

[1:59:35] Nou ja, het zij.

[1:59:38] Ik hoor dat de minister voornemens is om inderdaad het creatief boek houden waardoor eigenlijk nu allerlei dingen als klimaatfinanciering worden geoormerkt die dat niet zijn, dat hij daar dat gaat aanpakken.

[1:59:50] Dus dat zie ik ook dan heel graag tegemoet in een beleidsbrief, hoe dat gedaan wordt.

[1:59:54] Lijkt me ongelofelijk belangrijk.

[1:59:56] Maar er is één zin in de brief van Team Maart die mij intrigeerde.

[2:00:00] Daar staat, daarbij wordt onderzocht hoe vanuit deze begroting, en dan gaat het over de begroting 2026, nog dit jaar een gerichte aanvullende financiële bijdrage kan worden geleverd aan de beschreven agenda.

[2:00:13] En dan ben ik benieuwd waar de minister aan denkt, om hoeveel bedrag het dan gaat en ook vanuit welke post, aangezien we op alle vlakken eigenlijk zien dat er grof bezuinigd moet worden.

[2:00:27] En dan komt er toch nogmaals de begroting van 2026.

[2:00:32] Ja, ik zie op dit moment nog geen meerderheid in deze Kamer voor steun van die begroting, aangezien het gewoon om een nogmaals de grootste

[2:00:39] veldslag of de grootste kaalslag op ontwikkelingssamenwerking ooit zien.

[2:00:45] De minister.

[2:00:47] Ja voorzitter, dat laatste dat heb ik goed gehoord en ook goed in mijn oren geknoopt.

[2:00:53] Op dat eerste, ja we zijn natuurlijk wel aan het onderzoeken binnen de beschikbare gelden, ook in 2026, hoe we hier nog ambitieuze stappen kunnen zetten.

[2:01:04] En ik zou u graag meteen na deze 2,5 week dat helemaal willen uitserveren en heel duidelijk willen zeggen hoe dat eruit gaat zien en wat we daar gaan doen.

[2:01:15] Daar wil ik iets van coulancen vragen, daar ben ik gewoon simpelweg nog niet aan toegekomen.

[2:01:19] Maar dat gaan we wel doen, dat is nu al dit jaar.

[2:01:22] Dat kan gaan over die prachtige facility waar we het net over hebben gehad, kan ook nog andere dingen zijn, dus ik wil me daar niet nu 100% op vastleggen.

[2:01:31] We gaan dat ook doen richting 2027.

[2:01:35] Dank u wel.

[2:01:36] Mevrouw van Ark.

[2:01:40] Ja, ik had een vraag nog gesteld aan de minister in mijn inbreng over dat artikel 1.3 uit de BOS-begroting.

[2:01:50] Misschien komt de minister daar later nog op terug.

[2:01:54] En anders zal ik misschien nog een keertje formuleren.

[2:01:57] Dat gaat over dat staartje uit de BOS-begroting wat we...

[2:02:01] als commissie op 22 januari tijdens een technische briefing ook hebben ontvangen.

[2:02:06] Daaruit blijkt dat uit dat artikel, wat vooral te maken heeft met de financiering op op handel, slechts 15 procent naar klimaatdoelstellingen gaat.

[2:02:16] En om dat te concretiseren, om een beeld erbij te geven, ik weet dat het onder andere geld gaat voor bijvoorbeeld de textielindustrie.

[2:02:25] Dan weten we allemaal dat die textielindustrie ook een hele vervuilende industrie is.

[2:02:29] Dus dat zijn volgens mij juist mooie voorbeelden van hoe je eigenlijk ook

[2:02:34] dit soort financieringen vanuit ons budget ook ten goede kan laten komen aan klimaat.

[2:02:40] Ik bedoel niet het labelen van allerlei activiteiten ineens aan klimaat, maar ik bedoel wel echte bijdrage leveren aan klimaat.

[2:02:49] Ziet de minister daar nog kans?

[2:02:50] Want 15 procent van dat budget naar klimaat lijkt mij heel erg weinig.

[2:02:54] De minister.

[2:02:57] Ja.

[2:03:01] Ik wil daar eigenlijk, als dat kan, in het blokje overgeven of terugkomen, want daar heb ik deze vraag, dus dan misschien dat ik ook even naar de voorzitter kijk, dat het geen interruptie kost, maar die heb ik in het volgende blokje zitten ter beantwoording.

[2:03:12] Oké, dan kijk ik even rond of er nog vragen zijn.

[2:03:15] Dit blok nee.

[2:03:16] Dan gaan we naar de volgende blok en dat is volgens mij partnerschappen.

[2:03:24] Ik heb wel de MAG-partnerschappen nodig.

[2:03:28] We zijn even op zoek naar de map partnerschappen, maar die komt eraan.

[2:03:33] Volgens mij hebben jullie allemaal meegenomen.

[2:03:42] Het goede nieuws is dat ik daar het grootste deel van de vragen al heb gedaan.

[2:03:45] En als dat niet zo is, dan ga ik dat van u horen.

[2:03:50] De vraag over de extra middelen voor ontbossing die heb ik denk ik net behandeld, net besproken alleen van de vraag van mevrouw Keuger, de heer Bamenga en mevrouw Teunissen.

[2:04:00] Er was hier ook nog een belangrijke vraag van mevrouw van Ark en dat vind ik ook echt wel een cruciale vraag en die proefde ik overigens ook in de inbreng van anderen en dat gaat over hoe we er nou voor zorgen, hoe dit kabinet er nou voor zorgt.

[2:04:11] Dat lokale gemeenschappen, met name vrouwen en jongeren, ook worden betrokken bij de besluitvorming en de financiering en hoe je dat beter kan uitwerken.

[2:04:18] En ik denk dat hier geldt dat, en daar doel ik mevrouw van Akker ook op, dat bewezen is dat het betrekken van lokale gemeenschappen resultaat oplevert.

[2:04:28] Dat besluitvorming vaak duurzamer wordt.

[2:04:31] maatregelen goedkoper en effectiever zijn en dat betekent ook dat we waar mogelijk we graag lokaal leiderschap aanspreken en misschien aardig om gewoon ook een paar voorbeelden te noemen om daar wat kleur aan te geven want we hebben een aantal activiteiten waar

[2:04:46] locally-led adaptation centraal, staat bijvoorbeeld in het Water at the Heart of Climate Action, waar lokale Rode Kruis organisaties leiding geven aan de projecten met een eigen budget.

[2:04:58] Of bij het Climate and Development Knowledge Network, waar

[2:05:02] waar juist eigenlijk lokale kennis en ervaringen over adaptatie en mitigatie worden geïnventariseerd en beschikbaar weer worden gemaakt dan voor het wetenschappelijk bureau van de VN op het gebied van het klimaatverdrag, het IPCC.

[2:05:15] Dus volgens mij is dit iets wat al echt een grote prioriteit is.

[2:05:20] Als er nog concrete punten hierop zijn waarvan de Kamer zegt van let daar nog een keer goed op, dan neem ik dat heel erg graag mee, want dat hebben we goed gehoord, deze aansporing.

[2:05:28] Mevrouw Rijkhofsky had het nog, als het gaat over partnerschappen, hoe we de klimaatstrategie inzetten als een strategisch instrument voor nieuwe partnerschappen in het mondiale zuiden en hoe dit ook bijdraagt aan toegang tot grondstoffen en uiteraard of we daar de minister van Economische Zaken bij betrekken.

[2:05:48] Ik denk dat, ik zei daar net ook kort iets over, ik denk dat dit ongelooflijk belangrijk is om goed te doen.

[2:05:57] Dit is ook iets waar organisaties als Invest International een ongelooflijk belangrijke rol spelen, waar de samenwerking van mijn ministerie met het ministerie van EZK

[2:06:10] ...van cruciaal belang is, want het versterken van die win-win-partnerschappen... ...waar mevrouw Jarkowski het over heeft met het Mondiale Zuiden... ...die vraagt dat we die inzet hier gezamenlijk doen.

[2:06:19] En dus ook dat wij eigenlijk op twee manieren, denk ik... ...enerzijds ons bedrijfsleven maximaal positioneren... ...om ter plekke, laat ik het maar zo zeggen, goed te doen... ...en daarmee ook weer banen te creëren in Nederland.

[2:06:34] Dat is de ene kant ervan.

[2:06:36] Denk dan bijvoorbeeld ook aan landbouwbedrijven voor zaadveredeling of onze watersector voor adaptatie.

[2:06:45] En op het gebied van grondstoffen, dat is denk ik de andere kant waar mevrouw Rekoske het over heeft, dan gaat het natuurlijk ook over dat wederzijdse belang, hoe we ervoor zorgen dat we die lokale economische ontwikkeling, die is ook cruciaal, in vaak dan grondstofrijke OS-landen inzetten, ook voor het vergroten van de

[2:07:01] leveringszekerheid voor Nederland en Europa.

[2:07:03] En ook dat kan een win-win zijn.

[2:07:05] Ook daar kunnen we, denk ik, en dat is ook het mooie, vind ik, van die instrumenten als Invest International.

[2:07:10] Ik was een gastspreker bij hun congres over het investeren in weerbaarheid.

[2:07:17] Vroeger was, of een hele lange tijd, hebben we de Nederlandse economie en de wereldeconomie, de Europese economie, ingericht op just in time.

[2:07:25] ongelooflijk ingewikkelde toeleveringsketens gecreëerd, maar die blijken ook heel kwetsbaar voor die schokken waar ik het net in de richting van de heer van den Berge over had.

[2:07:35] En dan ga je kijken naar weerbaarheid, van ja, hoe zorgen we ervoor dat we weerbaarder zijn, dat is een beetje een beschermingsmaatregel, een just-in-case-beleid, maar zij maken nu ook, dat vond ik interessant, de transitie naar hoe investeer je dan in weerbaarheid, dat weerbaarheid ook weer iets wordt wat winstgevend is, winstgevend voor ons en winstgevend voor

[2:07:54] gebieden te klekken.

[2:07:56] Dan, mevrouw Kreuger, een heel terechte vraag en ook een vraag waar ik een beetje buikpijn van heb.

[2:08:01] Het schrappen van klimaat uit de CSDDD.

[2:08:05] Het mogen echt duidelijk zijn dat Nederland geen voorstander was van het schrappen van deze verplichting.

[2:08:09] Het mogen ook duidelijk zijn dat we ons daartegen hebben verzet.

[2:08:13] Maar met de meerderheid in het Europees parlement tegen dit plan en een verdeeld krachtenveld in de raad was behoud van die klimaattransitieplan van het klimaattransitieplan

[2:08:21] geen mogelijkheid.

[2:08:23] Ik snap haar teleurstelling, die teleurstelling deed ik voorkomen.

[2:08:29] Mevrouw Kreuger vroeg ook wat zijn nou de plannen op het gebied van handel, hoe binnen handelspolitiek klimaat centraal te stellen en daar zou ik

[2:08:38] drie dingen willen noemen.

[2:08:41] Eén, en dat is denk ik ons belangrijkste instrument, dus dat is niet een Nederlandse instrument per se, maar dat is een Europese instrument, dat zijn de handelsakkoorden.

[2:08:50] En die handelsakkoorden, ik moet eerlijk zeggen, er is echt wel iets veranderd.

[2:08:54] Toen ik tweeënhalf jaar geleden de Kamer verliet, toen was het ongelooflijk moeizaam en stroperig met de handelsakkoorden.

[2:09:02] was er bijna geen beweging, werd er bijna niks gebeurd en onder druk, denk ik, van de geopolitieke situatie is de situatie vloeibaar geworden en er gebeurt er nu echt ongelooflijk veel.

[2:09:14] Maar klimaat is een van die aspecten die moet worden meegenomen daar in ons handelsbeleid en dat doen we natuurlijk ook door bij die onderhandelingen voor handelsakkoorden in te zetten op ambitieuze duurzaamheidsafspraken en de standaardinzet van de EU, maar die kent mevrouw Kreuger beter dan ik, is natuurlijk ook om de opreekomst van Parijs mee te nemen in die handelsakkoorden als essentieel element.

[2:09:30] zoals ook gedaan is bij Mercosur.

[2:09:34] Dat is één.

[2:09:35] Ik denk dan misschien...

[2:09:36] Dat is EU.

[2:09:37] Dan misschien twee.

[2:09:38] Wat wij doen, niet om de hele menukaart uit te rollen, maar wel toch twee belangrijke dingen.

[2:09:44] In de handelsmissies die wij als Nederland doen en waar deze minister, maar ook andere ministers met plezier meegaan om deuren te openen, daar zetten we ons ook echt in op die groene transitie.

[2:09:55] En daar hebben we, vind ik ook mooi, daar hebben we ook het bedrijfsleven voor om dat te doen.

[2:10:00] En drie, die instrumenten die we hebben, die bedrijfsleveringsinstrumenten, die zijn...

[2:10:05] Het gaat misschien te langzaam, maar die zijn wel aan het vergroenen.

[2:10:09] En dat vergroenen, dat is, denk ik, grote winst.

[2:10:13] Tot slot, denk ik eigenlijk helemaal tot slot, want dit is de laatste vraag die ik heb, van mevrouw Kreuger, hoe we ervoor zorgen dat de EUDR niet verder wordt afgezwakt.

[2:10:23] Een paar dingen daarover, voor de kijkers thuis, de Europese ontbossingverordening.

[2:10:29] In nauwe samenwerking met de commissie en met andere EU-leadstaten zijn we natuurlijk aan het toewerken naar een zorgvuldige uitvoering daarvan.

[2:10:37] Belangrijk is denk ik te voorkomen, dat is denk ik de kern, en ik hoop dat mevrouw Keuger dat ook zo bedoelt, te voorkomen dat producten die bijdragen aan een ontbossing op de Europese markt terechtkomen.

[2:10:48] Het nevendoel daarbij is, dat is denk ik ook niet onbelangrijk, om administratief misschien wat te verlichten.

[2:10:55] maar dat mag niet leiden tot een verzwakking van die wetgeving.

[2:11:01] Voorzitter, dat waren alle vragen die aan mij zijn gesteld in de eerste termijn.

[2:11:07] Dank u wel voor... O, en een excuus, een heel excuus, want ik had nog mevrouw Van Ark beloofd, zij had nog haar interruptie gesteld over artikel 1, over de economische duurzame ontwikkeling handel, waarvan nu circa 17 à 18 procent klimaatrelevant is.

[2:11:23] Dat is, dat proefde ik uit de vraag, dat is te weinig, maar wij verwachten daar wel stijging.

[2:11:30] En dat komt omdat we heel veel aandacht besteden aan die integrale aanpak op klimaat, voedsel, water en die zijn natuurlijk sterk aan elkaar verbonden en wat ik hier met name zou willen noemen is ook iets wat in het coalitieakkoord prominent naar voren komt en dat is natuurlijk die

[2:11:47] die Dutch Diamond, die de Nederlandse partij verbindt.

[2:11:52] En we nemen dan bijvoorbeeld water mee in de textielketen, maar ook in klimaatslimme landbouw.

[2:12:00] Oké, dat waren de beantwoording van de vragen.

[2:12:04] Ik zie in ieder geval mevrouw Van Ark die daarop wil reageren.

[2:12:07] Gezien de tijd wil ik voorstellen, omdat ik toch wel de behoefte proef vanuit de Kamer, om twee extra vragen toe te laten als de rest daarmee eens is.

[2:12:17] Dan geef ik eerst het woord aan mevrouw Van Ark.

[2:12:23] Ik ben heel blij met het antwoord van de minister daarop.

[2:12:26] Ik denk inderdaad, de minister ziet ook van daar zit echt nog wel winsten te behalen op dat artikel 1.3.

[2:12:31] Daar kunnen we volgens mij veel meer beleidscoherent werken en dus ook klimaat meer slim koppelen aan de uitgaven die we doen voor handel, bijvoorbeeld voor de textielindustrie.

[2:12:41] Dus daar zie ik graag ook verbetering in of eigenlijk de kans om dat omhoog te halen.

[2:12:48] Ik heb nog één vraag, dat mag al nu.

[2:12:52] Mijn vraag is, ik begreep dat u al langs bent geweest bij Invest International, hartstikke mooi.

[2:12:57] Ik denk heel belangrijk ook om Invest International in te zetten voor onze doelen die we willen bereiken.

[2:13:04] Mijn vraag is eigenlijk van hoe ziet u de rol van uw ministerie bij Invest Internationaal in de komende maanden en jaren ook met het straks samengaan met Invest NL?

[2:13:17] Ik ben benieuwd.

[2:13:18] Er gaan natuurlijk ook best wel wat instrumenten worden uitgevoerd door Invest Internationaal.

[2:13:22] Dat gaat straks op in de nationale investeringsinstelling.

[2:13:29] Hoe ziet de rol van de ministerie dan nog?

[2:13:32] De minister.

[2:13:34] Ja, dat is een goede vraag en tegelijkertijd ook een best complexe vraag, omdat op dit moment wordt er natuurlijk gekeken naar de samenvoeging van InvestNL en Invest International en nou is er vanuit het coalitieakkoord is er natuurlijk weer een nieuw instituut geboren.

[2:13:50] waar mogelijkerwijs deze twee organisaties onder zouden kunnen vallen.

[2:13:57] Dus ik denk dat ik niet ga vooruitlopen op dat proces en op de precieze contouren van hoe dat instrument er uiteindelijk... of dat instituut er uiteindelijk uit moet zien.

[2:14:07] Ik denk wel dat het goed is om kort stil te staan bij de randvoorwaarden.

[2:14:14] Ik weet niet of dat een geruststelling is voor mevrouw Van Ark, maar de wijze waarop Invest International nu opereert, gaat me dan even niet zozeer over de werkwijze of over de procedures, maar hetgeen ze doen met de regelingen die vanuit mijn begroting worden gefinancierd, maar ook de impactfinanciering die zij doen met bedrijven, die is eigenlijk buitengewoon succesvol.

[2:14:37] En ook buitengewoon innovatief.

[2:14:40] Ik sprak van de week met de eurocommissaris Jozef Sikela.

[2:14:48] Dat is een voormalige bankier.

[2:14:49] Ik weet niet hoeveel ervaring hij in zijn vorige leven met ontwikkelingssamenwerking had, maar hij wil heel graag zo snel mogelijk naar Nederland komen, dit instrument zien, omdat hij denkt dat dit de toekomst is, ook vanuit de Europese Unie.

[2:15:03] Dus die succesformule, laat ik het maar zo in algemene zin zeggen, die succesformule moet wel overeind blijven staan.

[2:15:12] Een vervolgvraag.

[2:15:14] Dat ben ik helemaal met de minister eens.

[2:15:15] Ik denk dat Invest International een heel mooi instrument in handen heeft.

[2:15:19] Laten we dat ook niet vergeten en zorgen dat het niet ondersneelt in de hele fusie.

[2:15:25] De minister.

[2:15:26] Die aansporing neem ik graag mee.

[2:15:28] Dan zie ik mevrouw Kruger.

[2:15:32] Ja, voorzitter.

[2:15:35] Ik denk dat het ongelooflijk belangrijk is om juist via handel eigenlijk ook klimaatdoelen te dienen.

[2:15:42] En dan gaat het niet alleen om de handelsakkoorden, maar natuurlijk ook om alle instrumenten die wij inzetten om onze handel te vergroenen.

[2:15:48] En mijn vraag is eigenlijk nu dat die klimaattransitieplannen niet meer in de CSDD zitten,

[2:15:53] De minister geeft aan dat hij daar, nou ja, net als wij buikpijn van heeft.

[2:15:59] Op welke manier gaan we toch zorgen dat bedrijven die scope 3 emissies, want dat is natuurlijk de crux, dat die daadwerkelijk wel, nou ja, dat er plannen komen dat die naar beneden gaan.

[2:16:10] Dus op welke manier wil hij dat in zijn beleid dan meenemen?

[2:16:14] De minister.

[2:16:17] Er wordt mij iets ingefluisterd, maar ik denk dat ik het toch iets anders ga doen.

[2:16:22] Niet in een... Niet graag.

[2:16:28] Maar vooral omdat ik recht wil doen aan het belang van de vraag.

[2:16:32] Kijk, ik denk dat er vanuit het kabinet op een gegeven moment weer een brief gaat komen precies over de...

[2:16:40] De beginvraag van mevrouw Kreuger, in meer algemene zin, hoe gaan we dit nou verder oppakken, laat ik het maar zo zeggen, dat is denk ik de hoofdvraag.

[2:16:49] Ik zou eigenlijk gewoon de vraag van mevrouw Kreuger daarin willen meenemen.

[2:16:52] Dat we eventjes die zorgen die hier genoemd zijn, dat we die beantwoorden in die brief die...

[2:16:58] Ik durf eerlijk gezegd niet helemaal te zeggen wanneer we die gaan sturen, maar ik denk dat het ergens rond april, mei zal zijn, dan nemen we dit element mee.

[2:17:07] Dank u wel, mevrouw Kreuger.

[2:17:10] Ja, dat gaat dan specifiek over hoe wij CSDD gaan implementeren in Nederland.

[2:17:16] Maar mijn vraag ziet natuurlijk ook toe op als je klimaat serieus meeneemt in je handelsbeleid.

[2:17:25] op welke manier, zij is dus de verantwoordelijkheid die ook grote bedrijven hebben om hun scope 3-emissies te verminderen, hoe komt dat terug in je verschillende instrumenten?

[2:17:35] En ik kan me heel goed voorstellen dat de minister daar niet nu acuut een antwoord op heeft, maar dat is wel wat mij betreft de inzet die er zou moeten zijn.

[2:17:43] En dat zit dan in verschillende instrumenten en, nou ja, daar zou dan op die brief in mei ook goed op meegenomen kunnen worden.

[2:17:50] De minister.

[2:17:51] Ja, voorzitter, laat ik dat ook gewoon, zeg maar, indachtig wat ik zei bij de introductie.

[2:17:57] Dit is voor mij een heel belangrijk moment om gewoon te proeven wat er leeft in de Kamer, welke zorgen, wensen, ambities er zijn op dit terrein.

[2:18:06] Ik heb deze heel goed gehoord.

[2:18:07] Ik heb ook een aantal woordvoerders in knikken, die neem ik graag daarmee.

[2:18:12] Oké, ik kijk even rond.

[2:18:15] Meneer Van den Bergh.

[2:18:18] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:18:19] Ik hoorde de minister net spreken over dat er een scenario zou kunnen zijn van hoe je klimaatbeleid afzet tegenover niets doen.

[2:18:28] Waar wij voor jaar en twintig van zijn, is dat je klimaatverandering bestaat en we hebben ermee te dealen.

[2:18:33] Juist daarom moet je ook inzetten op adaptatie.

[2:18:36] En adaptatie kan juist een heel effectief middel zijn om dus ook doden of schade te beperken in het geval van bijvoorbeeld overstromingen.

[2:18:45] Dus ik wil niet alles over boord gooien, maar waar ik wel naar wil vragen is van als we dan zo'n 1300 miljard euro toezeggen op die klimaattop in Brazilië,

[2:18:56] Ja, dan wil ik wel weten, wat is dan ongeveer die verdeelsleutel voor Nederland?

[2:19:00] Zetten we dan in op klimaatadaptatie of mitigatie?

[2:19:04] Dat is heel concreet, daar kunnen we debatten over voeren.

[2:19:06] Dat zijn natuurlijk heel terechte vragen van de heer Van den Berge.

[2:19:11] Ik denk misschien, want ik probeerde net eigenlijk die brug te bouwen naar zijn partij, om te laten zien dat er denk ik ook wel echt wel ingangen zijn om vanuit de uitgangspunten van jaar 21 hier positief tegenover te staan.

[2:19:25] Ik denk dat ook wat nu doet de heer Van den Berg het omgekeerde, hij bouwt een brug naar mij en dat wil de heer Xeer.

[2:19:31] Hij zegt, adaptatie is echt ontzettend belangrijk.

[2:19:35] En dat is ook belangrijk.

[2:19:38] En misschien om u een beeld te geven, ongeveer 60 procent van onze financiering gaat naar die adaptatie.

[2:19:43] Dus ja, daar heb ik u goed gehoord.

[2:19:46] En ik denk, daar hebben mijn voorgangers u al eerder goed gehoord.

[2:19:50] Die hebben gezien dat dit cruciaal is.

[2:19:52] Dan die 1.300 miljard, daarvan is wel goed om ook van de luisteraars thuis, die dan misschien de indruk zou kunnen krijgen dat die rekening nu in zijn geheel door onze brievenbus komt.

[2:20:01] Zo is het natuurlijk ook niet.

[2:20:02] Dit is de mondiale uitdaging waarvan Nederland geacht wordt om in die beroemde termen de fair share te pakken.

[2:20:10] Als ik dan kijk, en dat is misschien dan weer geruststellend voor de heer Van den Berg, want ik hoor sommige van deze woordvoerders zeggen er is te weinig geld, anderen zeggen er is teveel.

[2:20:19] Er wordt teveel geld uitgegeven.

[2:20:22] Ik denk wel dat als je... Ja, we gaan een klein stapje vooruit.

[2:20:27] Nee, het is nog niet voldoende.

[2:20:29] Ja, we gaan er alles aan doen om met private financiering en met instituten als de Wereldbank dat gat te dichten.

[2:20:36] Maar als je kijkt naar wat Nederland doet, dan ben ik eigenlijk best trots op hoe wij het de afgelopen jaar hebben gedaan en dan denk ik ook dat wij het de komende jaren behoorlijk goed gaan doen.

[2:20:44] als je het afzet tegen andere landen.

[2:20:46] Dat is verder niet om dit kabinet of vorige kabinetten op de borst te kloppen, maar dat zijn wel oordelen van onafhankelijke instituten die ik hoog acht.

[2:20:55] Maar dan hoop ik ook, en dat zou mijn wens zijn, dat dat richting jaar 21 ook leidt tot iets van comfort in de zin, ja, die adaptatie, maar ja, dit is ook voor ons bedrijfsleven en voor onze economie van levensbelang.

[2:21:08] Als het dan niet gaat over de kwetsbaren daar, wat voor mij dan weer van ongelooflijk belang is.

[2:21:14] Oké, dank u wel.

[2:21:15] Meneer Van den Berg.

[2:21:17] Ja, dank je.

[2:21:17] Als ik de minister veelvuldig ja hoor zeggen, dan word ik natuurlijk enthousiast, dus ja in de twintigen.

[2:21:22] Dus ik merk dat er inderdaad wel bruggen beide kanten op worden gebouwd.

[2:21:27] Maar laat ik afronden met nog even concreet te maken waar we hier nou mee te dealen hebben.

[2:21:31] Want wat komt er nou wel door die brievenbus?

[2:21:34] En nu de minister spreekt over de fair share.

[2:21:37] Nou, als Nederland zeg maar zo'n 1% van de hele wereldeconomie uitmaakt.

[2:21:42] Betekent dat dan ook dat we zo'n 1% kunnen verwachten, oftewel zo'n 13 miljard euro?

[2:21:47] Kan de minister daar concreet over zijn?

[2:21:51] Ja, voorzitter, ook dit is wel een begrijpelijke vraag.

[2:21:54] Tegelijkertijd is er geen verdeelsleutel.

[2:21:58] Er is niet een afspraak.

[2:22:00] Dit deel van de rekening komt bij de Europese Unie terecht.

[2:22:05] Dit deel komt bij Nederland terecht, bij België terecht.

[2:22:07] Zo is het niet.

[2:22:08] Wij bepalen zelf.

[2:22:10] Vanuit onze ambities, vanuit onze ambities richting de meest kwetsbare of vanuit onze ambities om ervoor te zorgen dat we ons bedrijfsleven positioneren, bepalen wij wat we doen.

[2:22:22] En ik denk dat, het verval een beetje een herhaling, maar dat datgene wat we doen is behoorlijk ambitieus.

[2:22:29] Het is wellicht nog niet zoveel als het zou moeten zijn.

[2:22:31] Daarom kijken we ook naar wat we nog meer kunnen doen.

[2:22:34] Maar het is niet zo dat in één keer het grootste deel van die 1300 miljard bij ons in een blauwe envelop bij ons binnenkomt.

[2:22:42] Dank voor de reactie.

[2:22:43] Ik kijk even rond of er nog vragen zijn en die zijn er niet.

[2:22:47] Dank u wel.

[2:22:48] Dit was het dan voor de eerste termijn.

[2:22:50] Dan gaan we meteen door naar de tweede termijn.

[2:22:52] En dan wil ik graag mevrouw Kreuger het woord geven.

[2:22:55] We hebben één minuut twintig en ik wil graag drie interrupties toelaten als het kan.

[2:23:00] Dank u wel, voorzitter.

[2:23:01] En ik vraag meteen een twee minuten debat aan, want anders vergeet ik dat wellicht.

[2:23:07] Klimaatfinanciering.

[2:23:10] Ik hoor de erkenning dat er meer publieke financiering nodig is.

[2:23:15] Ik denk dat het ongelooflijk belangrijk is dat die er komt en dat dat betekent dat de grote bezuinigingen die nu nog ingeboekt staan, dat die onhoudbaar zijn.

[2:23:24] Ik hoor ook dat de minister toezegt dat het creatief boekhouden dat nu gaande is, dat daar heel scherp naar gekeken gaat worden.

[2:23:32] En ik hoor nog graag wanneer wij precies een brief krijgen om hoe dat aangepakt gaat worden.

[2:23:40] En ik zou graag nog van de minister horen dat hij

[2:23:44] financiering en dus ook de aanvullende financiering die er moet komen, hoe dat onderdeel gaat worden van de update van de internationale klimaatstrategie.

[2:23:53] En dan, voorzitter, op het punt handel.

[2:23:55] De minister geeft aan dat hij buikpijn heeft van het feit dat die klimaattransitieplannen uit de CS triple D zijn en dat er een brief komt in april, mei om te kijken op welke manier nou toch die scope 3 emissies van bedrijven, hoe we dat dan toch gaan terugdringen.

[2:24:11] Overigens was het afzwakken van die CS Triple D met het afzwakken van die klimaatplannen wel degelijk de inzet van het vorige kabinet.

[2:24:20] Maar goed, ook dit is dan iets waar de steven op gewend is.

[2:24:24] Tot slot de vraag IUDR.

[2:24:28] De minister geeft aan, simplificatie mag niet leiden tot het afzwakken van de ambities.

[2:24:33] Hoe gaat Nederland daarvoor zorgen?

[2:24:35] Heel graag concreet daar nog antwoord op.

[2:24:37] Dank u wel.

[2:24:37] Dank u wel voor uw bijdrage en dan ga ik door naar mevrouw Rajkowski.

[2:24:43] Ja, dank voorzitter en ook dank voor die voor die toezeggingen en ook over de opmerking die de minister maakt over mijn verzoek over de monitoring.

[2:24:51] Dat begrijp ik uiteraard.

[2:24:52] En ik begrijp ook dat aan de ene kant OS misschien wat meest geëvalueerd is.

[2:24:55] Ik snap ook dat sommige projecten ook niet altijd tot op de euro meetbaar en uitgerekend kunnen worden.

[2:25:02] Maar als we meer inzicht kunnen krijgen dan helemaal geen monitoring.

[2:25:06] Ik denk dat dat vooral belangrijk is.

[2:25:08] Dus dank voor die toezegging.

[2:25:10] Dan heb ik nog twee vragen ten aanzien van de hoofdlijnenbrief.

[2:25:15] Want u zei net ook iets over de handelsakkoorden en kritiek grondstoffen, of niet u voorzitter, maar via de voorzitter de minister.

[2:25:24] En of daar in de hoofdlijnenbrief of de minister daar ook verder op

[2:25:28] terug wil komen, hoe hij handelsakkoorden wil gaan inzetten om ook die win-winsituatie voordaar, maar ook hier dat wij toegang tot de kritieke grondstoffen blijven houden en daarmee naast het economische deel en voor onze eigen energietransitie ook de migratieafspraken mee wil nemen, hoe hij die vorm wil gaan geven.

[2:25:48] Dat was het.

[2:25:49] Dank.

[2:25:50] Dank u wel voor uw bijdrage.

[2:25:51] Dan ga ik nu door naar de heer Van den Berg.

[2:25:55] Ja, dank voorzitter.

[2:25:56] Ik zal mild afsluiten.

[2:25:57] Ik heb in eerste termijn wel genoeg gevuurd en ik wil dit minister veel succes wensen bij de verdere invulling van zijn ambt.

[2:26:05] Ook veel wijsheid bij het uitvoeren van dit beleid.

[2:26:08] Laat ik wel duidelijk zijn, voor jaar in 20 zit er gewoon een hele sterke motivatie om zorgvuldig en doelmatig om te gaan met de belastinggelden van onze inwoners.

[2:26:18] Er werd net al even gezegd, toen de VVD naast mij het zuur verdiende,

[2:26:21] geld of het hardverdiende geld en daar moeten we zorgvuldig mee omgaan.

[2:26:26] Daarom zullen wij er ook zorgvuldig naar blijven kijken en streng op zijn.

[2:26:30] Het staat natuurlijk wel boven water dat wanneer er geld valt te verdienen met buitenlandse handel, export van producten, misschien op een dag kunnen wij wel exporteur worden van kernenergie technologie, dan staan wij natuurlijk vooraan en dat is pas een echte klimaatmaatregel.

[2:26:46] Dank u wel.

[2:26:48] Dank u wel en dan geef ik nu het woord aan mevrouw van Ark.

[2:26:53] Dank u wel.

[2:26:54] Ik wil de minister ook heel veel wijsheid wensen en heel veel succes.

[2:26:59] Ik ben heel blij om te horen dat de minister ook het CDA steunt dat we vrouwen en jongeren meer aan tafel moeten zetten.

[2:27:07] Ik zei dat ook tijdens mijn medespeech onlangs.

[2:27:10] Ik denk dat de wereld er een stukje beter zou uitzien als we

[2:27:13] meer vrouwen en jongeren aan tafel zouden hebben.

[2:27:16] Dus dank daarvoor voor die steun op dat punt.

[2:27:21] Ik zie ook heel graag concreter, maar dat kunnen we ook op een ander moment in het debat verder over hebben, hoe de minister van plannen is om klimaat goed te verankeren in de raamwerken met Invest International en FMO om onze klimaat doelstellingen nog beter te bereiken en

[2:27:38] beleidscoherentie te verbeteren op dit punt.

[2:27:43] Ik wil daarbij tot slot veel succes wensen en ik vond het een goed eerste debat van de minister.

[2:27:55] Dank u wel mevrouw van Ark.

[2:27:56] Ik zie nog een interruptie van mevrouw Kruger.

[2:27:59] die ik zeker ga gebruiken om die complimenten te echoen.

[2:28:03] Maar ik zou wel van mevrouw van Ark willen weten, ik heb een aantal vragen gesteld over hoe gaan we nou klimaat in dat handels- en bedrijvenbeleid eigenlijk borgen.

[2:28:13] Zij noemt Invest International als een optie.

[2:28:16] Is zij dan ook met mij van mening dat het dan echt gaat om ook de scope 3-emissies, dus echt die keten van hoe Nederlandse bedrijven of bedrijven die onze steun krijgen

[2:28:27] in de hele keten hun CO2-emissies kunnen reduceren.

[2:28:33] Ik deel met mevrouw Kreuger ook de mening dat we handel echt ook als een hefboom effect kunnen gebruiken.

[2:28:42] Dus dat moeten we slim doen.

[2:28:44] Dus we moeten ook wat mij betreft naar de hele keten kijken.

[2:28:49] En dat geldt dus ook bijvoorbeeld voor handelsakkoorden.

[2:28:52] We moeten zorgen dat we ook slim dat soort akkoorden inzetten om onze onder andere klimaatdoelen te bereiken.

[2:29:00] Dank u wel.

[2:29:01] Dan kijk ik even rond wie mij voorzitterschap wil overnemen.

[2:29:06] Meneer van den Berg weer.

[2:29:08] Dank u wel.

[2:29:09] Zeker, voor u zeker, voorzitter.

[2:29:10] Gaat u gang.

[2:29:11] De heer Bamenga van D66.

[2:29:13] Ja, dank u wel.

[2:29:15] Heel erg blij met de beantwoording vanuit de minister.

[2:29:17] Ook blij met de toezegging als het gaat om die ontbossingsfonds.

[2:29:21] de extra bijdrage en de brief die eraan zit te komen.

[2:29:24] Ik kijk uit naar verdere samenwerking en ook ik vind dat de eerste debat met de minister dat dat zeker proeft naar meer.

[2:29:33] En Willem, feliciteren hiermee en veel succes.

[2:29:36] Wens verder.

[2:29:39] Dank u wel.

[2:29:39] En dan geef ik het woord weer terug aan de voorzitter.

[2:29:42] Dank u wel.

[2:29:44] Volgens mij was dit eerst de tweede termijn vanuit de Kamer.

[2:29:47] Ik kijk even hoelang de minister nodig heeft voor de beantwoording.

[2:29:51] Niet.

[2:29:52] Fantastisch.

[2:29:52] Dat is voortvarend.

[2:29:54] Dan geef ik nu meteen voor de tweede termijn het woord aan de minister.

[2:29:58] Voorzitter, dank.

[2:29:59] En ook dank aan alle aanwezige Kamerleden en ook uiteraard de Kamerleden die moesten vertrekken naar

[2:30:07] andere debatten voor hun inbreng, voor hun vragen.

[2:30:13] Wat ik proef, en dat vind ik mooi, ik heb dat geprobeerd in mijn eerste termijn te doen, wat ik in ieder geval meeneem, is ambitie, heb ik overduidelijk gehoord.

[2:30:25] Ik heb gehoord het belang om middelen te vinden dat wel te mobiliseren.

[2:30:32] Ik heb ook gehoord het belang van zoveeldigheid en doelmatigheid, maar gelukkig ook met een snufje realisme daarin.

[2:30:40] Ontwikkelings- en samenwerkingsprojecten herbergen ook risico en bereiken niet altijd het resultaat wat je graag hoopt.

[2:30:47] Het is best een weerbastelijke werkelijkheid zodra je de tekentafel verlaat.

[2:30:51] En ik heb ook goed gehoord de balans tussen publiek en privaat en de meest kwetsbare van deze wereld en ons eigen verdienvermogen, die zullen we gewoon goed moeten bewaken.

[2:31:04] Ik ga mezelf een klein beetje corrigeren uit de eerste termijn, waar ik zei boekhoudkundige trucs, zeg ik nu even stop de tijd, in die zin dat daar heeft mislabeling plaatsgevonden, dat is waar.

[2:31:19] Maar dat betekent niet dat het systeem van die labeling dat wij hanteren, dat dat niet klopt.

[2:31:24] Het betekent meer dat de signalen die u terecht hier te berde brengt, dat die helpen om die labeling nog preciezer te doen.

[2:31:32] Dat is ook wel een beetje een leerproces.

[2:31:33] Dus even voor de duidelijkheid, en zo bedoelde ik het ook toen ik het zei,

[2:31:38] ...essentieel dat die labeling goed plaatsvindt.

[2:31:43] En af en toe, met gelet op alle criteria die er zijn en alle projecten die er zijn... ...gaat daar niet iets helemaal zoals het zou moeten zijn.

[2:31:49] Maar als dat wordt gecorrigeerd, is dat volgens mij hartstikke goed.

[2:31:56] Ik ben nog even op zoek... O ja, mevrouw Rajkovski vroeg...

[2:32:02] Of ik in de beleidsbrieven die wij nog gaan sturen twee elementen zou willen meenemen.

[2:32:10] En ik denk dat ik haar kan geruststellen, want dat waren de minister van Buitenlandse Zaken en ik zelf sowieso van plan.

[2:32:15] En dat zag op handelsakkoorden, grondstoffen, hoe dat wederzijds goed kan uitwerken, maar ook migratie.

[2:32:26] Dat zijn elementen die zullen terugkomen in deze beleidsbrief.

[2:32:29] Overigens ook andere elementen die vandaag aan bod zijn geweest, zullen daar waarschijnlijk in terugkomen.

[2:32:35] We hopen die ook zo snel als mogelijk bij u te krijgen, maar dat zal niet nog deze maand zijn.

[2:32:44] Ik heb mevrouw Kreuger goed gehoord, wederom over het belang van publieke klimaatfinanciering.

[2:32:52] Zij is daar heel helder in.

[2:32:52] Ze is ook heel helder geweest over wat ze vond van de begroting.

[2:32:58] Het enige wat ik daarop kan zeggen, los van de intenties die ik als minister heb in de begroting zoals die nu voor ligt en met de extra middelen, is dat dit kabinet natuurlijk ook een zekere zin in uw handen is.

[2:33:09] Datgene wat deze Kamer aan ambitie wens, datgene wat deze Kamer daar aan middelen aan toeschrijft, is datgene waar het kabinet het mee doet.

[2:33:18] En op dit moment doe ik het met wat de coalitiepartijen mij hebben meegegeven en ik denk dat ik daar ook mee uit de voeten kan, ook al is het een klein stapje vooruit.

[2:33:27] Maar als u daar anders over denkt, dat is uiteraard in uw vrijheid en als voormalig Kamerlid kan ik dat alleen maar waarderen.

[2:33:36] Er is het een en ander gezegd over monitoring, waarvan ik ook de woorden van mevrouw Rakovci en de realiteitszin daarvan zeer waardeerde.

[2:33:43] De heer Van den Bergh, die sloot mild af.

[2:33:47] Dat is, denk ik, heel goed.

[2:33:49] Ik heb sowieso de indruk dat we vandaag hebben geprobeerd de brug te bouwen tussen Kamer en kabinet en we zullen die brug nog wel vaak moeten overlopen, denk ik, om elkaar te blijven vinden en te blijven vasthouden, want deze uitdaging is echt ontzettend groot.

[2:34:01] En de gevolgen van als we dit niet goed doen met elkaar, Nederland is hier een belangrijke, maar ook een kleine speler, die zijn ook ontzettend groot.

[2:34:09] Allereerst voor de mensen om wie het aangaat, ook Nederlanders, maar ook de gevolgen die wij hier ons zullen ondervinden.

[2:34:16] En het exporteren van en het positioneren van het bedrijfsleven zoals de heer Van den Berg daar wenst, dat snap ik goed.

[2:34:24] Of dat nou in zijn hoek van de energieveld is of juist in het meer duurzame hoek.

[2:34:30] Daar zijn vast kansen.

[2:34:33] Tot slot misschien toch nog heel kort over wat mevrouw van Ark zei over vrouwen en jongeren.

[2:34:39] Ik heb daar al iets over gezegd, maar misschien toch nog een herhaling, want zij legde daar nog iets onder.

[2:34:46] En ik denk dat het van groot belang is dat er heel veel beslissingen, besluitvormingen, maatregelen, beleid ontzettend veel beter zouden zijn in deze wereld en overigens ook in Nederland.

[2:34:58] zeg ik er maar bij, als vrouwen en jongeren beter betrokken zouden zijn.

[2:35:03] En dat is wat mij betreft iets wat geldt hier in de Nederlandse politiek, of dat nou gaat aan de zijde van het kabinet of aan de zijde van de Kamer, maar dat geldt natuurlijk nadrukkelijk ook in die landen waar vaak de man nog letterlijk de poortwachter is van de vrouw.

[2:35:22] En ik heb dat zelf in landen als Afghanistan en Sudan, maar ook in andere gebieden wel gezien.

[2:35:30] Niet alleen worden daar dan mensen en de helft van de mensheid in zekere zin gekneveld, maar we doen ook de gemeenschap enorm tekort, doordat daar geen gelijkwaardigheid, geen gelijkheid en dus ook geen betrokkenheid is.

[2:35:42] Niet alleen voor de mens zelf, maar ook voor de gemeenschap is dat de groot gemis.

[2:35:45] Dus ik heb die zeer goed in mijn oren geknoopt.

[2:35:48] Dank verder voor alle goede wensen en positieve recensies.

[2:35:51] We hopen dit vol te houden, ook bij volgende debatten.

[2:35:55] Dank voor uw reactie en ik zag een hand van mevrouw Kruger.

[2:35:59] Ja, dank voorzitter.

[2:36:00] Ik had nog een vraag gesteld specifiek over de ontbossingsverordening, want we hebben natuurlijk met z'n allen kunnen zien hoe de CSDDD is uitgekleed onder druk van een zeer zware fossiele lobby.

[2:36:13] Nou goed, de minister geeft aan te gaan kijken hoe we dat in Nederland, hoe we daar nog het beste van kunnen maken.

[2:36:18] Maar met betrekking tot de ontplossingsverordening is die strijd nu gaande.

[2:36:23] En is op dit moment de VS met een zwaar lobby-delegatie op pad om te kijken hoe ze het nog verder kunnen verzwakken.

[2:36:31] Ik hoor de minister zeggen, simplificatie kan ik naar kijken, maar ambitie moet overeind blijven.

[2:36:38] Hoe gaat Nederland zich daarvoor inzetten?

[2:36:41] Ja, dus het is inderdaad belangrijk dat bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen.

[2:36:46] Ook buiten de landsgrenzen.

[2:36:47] Ik denk dat de minister van KGG heeft net, denk ik, iets gezegd over het belang daarin van de circulaire economie en het verminderen van de import, maar dat weet mevrouw Kreuger veel beter dan ik.

[2:36:56] Ik denk in de kern is dit misschien iets wat ik ook even mee zal nemen naar de minister van LVVN om ervoor te zorgen dat, en die gaat natuurlijk formeel ook over die ontbossingsrichtlijn, dus ik moet ook even voorkomen dat ik meteen op zijn tenen trap, ook al is hij volgens mij heel vergevingsgezind,

[2:37:14] Maar ik zal er even voor zorgen dat hij dit ook in deze rade meeneemt.

[2:37:18] En dan zal het ongetwijfeld ook, als hij naar die rade gaat, ook in die inbreng weer terugkomen.

[2:37:22] Dus dan wordt mevrouw Keuge op die manier, denk ik, zo snel mogelijk bediend.

[2:37:29] Dank u wel.

[2:37:29] Ik kijk even rond en ik zie geen verdere vragen.

[2:37:33] Dan wil ik graag naar de toezeggingen gaan.

[2:37:36] We hebben de toezeggingen rondom de minister van Klimaat en Groen en Groei al aangegeven, dus die ga ik niet nog een keer voorlezen.

[2:37:45] Er is een twee-minutendebat aangevraagd door het lid Kreuger.

[2:37:49] En de toezeggingen zijn er verder nog.

[2:37:52] De minister zegt toe de Kamer rond de zomer per brief te informeren over de Tropical Forest Forever Facility en daarin in te gaan op de volgende punten.

[2:38:01] Eén, hoe ver dit initiatief is geworden.

[2:38:04] Twee, initiatieven om private investeerders hiervoor aan te trekken en hoe succesvol deze tot dusver is geweest.

[2:38:11] En drie, wat betekent dit voor de Nederlandse inzet?

[2:38:14] De volgende toezegging is dus, de minister zegt toe de Kamer rond april-mei per brief te informeren over de implementatie van de CSDDD en daarbij in te gaan op de inzet op het terrein van klimaat.

[2:38:28] En de toezegging is aan mevrouw Kreuger.

[2:38:32] Aan de Kamer, oké.

[2:38:33] Toezegging is aan de Kamer.

[2:38:35] Verder, even een check vanuit mevrouw Kreuger.

[2:38:39] Ja, ik had de toezegging wat iets breder opgevat, aangezien CSDD is natuurlijk één manier, maar ja, op allerlei manieren hebben we natuurlijk mogelijkheden om bedrijven te stimuleren om hun scope 3-emissies ook naar beneden te brengen.

[2:38:58] Daar is CSDD er één van.

[2:39:00] Dus volgens mij was de toezegging iets breder over hoe de minister die instrumentaria gaat inzetten om ook via handel klimaat te voordelen.

[2:39:09] De minister?

[2:39:10] Ja, voorzitter, kijk, ik denk dat er...

[2:39:13] Ik durf even niet te zeggen in welke brief, omdat we natuurlijk bezig zijn met de voorbereiding van een aantal zaken, maar dit zal daarin terugkomen, ja.

[2:39:22] Oké, dan gaan we naar de volgende toezegging en het is de minister zegt toe in de aangekondigde hoofdlijnbrief in te gaan op één, handelsakkoorden en grondstoffen en hoe dat wederzijds goed kan uitwerken en twee, migratie.

[2:39:36] En de toezegging is aan mevrouw Rijkhofsky.

[2:39:39] Ja, voor de duidelijkheid, dat zijn onder andere elementen die terug zullen komen.

[2:39:44] De brief zelf zal een stuk breder zijn, maar deze elementen zullen zeker aan bod komen.

[2:39:49] Oké, dat waren de toezeggingen.

[2:39:50] Ik zie nog een vraag van de heer Van den Berg.

[2:39:52] Dat klopt, voorzitter.

[2:39:53] Volgens mij heeft de minister van Klimaat en Groene Groei ook toegezegd dat in de brief over de klimaattop in Colombia ook een uiteindelijke dekkingsvoorstel of in ieder geval een inschatting van de te maken kosten zal terugkomen.

[2:40:06] Zou ik dat verstaan?

[2:40:08] Dat heb ik niet gehoord en volgens mij hebben we dat ook al eerder, die toezegging hebben we eerder gecheckt bij de minister.

[2:40:16] Dus dat is eventjes wat het is.

[2:40:20] Ik wil iedereen bedanken.

[2:40:22] Bedanken voor het debat.

[2:40:25] Ik wil de ministers bedanken voor hun eerste debat hier.

[2:40:27] En ik wil de Kamer ook bedanken voor hun betoog en de mensen in de publieke tribune dat ze het zo hebben volgehouden en ook de mensen die thuis aan het kijken zijn en online.

[2:40:39] En natuurlijk ook onze RIVIER.

[2:40:41] Bedankt voor de ondersteuning en ik sluit hierbij de vergadering.