De verwachte gevolgen van de ontwikkelingen in Iran op de energieprijzen

[0:00:01] Goedemiddag allemaal, welkom bij deze technische briefing over de verwachtige volgen van de ontwikkelingen in Iran op de energieprijzen.

[0:00:11] Welkom aan alle woordvoerders, alle Kamerleden, welkom aan de pers en de mensen op de tribune, mensen die meekijken en uiteraard ook aan onze gasten, de ambtenaren van de EZK.

[0:00:21] Zeer welkom.

[0:00:24] Met uw goedvinden stel ik voor dat we meteen lekker de inhoud induiken.

[0:00:27] We starten met een korte presentatiebreek van zo'n maximaal twintig minuten.

[0:00:33] Vanuit de ambtenaren en vervolgens kunnen de leden daar vragen over stellen.

[0:00:38] En als het allemaal past in de tijd, we hebben vandaag een uur, kunnen we daar ook twee vragenrondes aan aanwijden.

[0:00:45] Ja, ik zie dat dat voor iedereen werkbaar is, dus dan wil ik graag het woord geven aan de heer Noornemeer.

[0:00:51] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:00:53] Ja, fijn om hier te zijn en te kunnen toelichten wat de situatie is en de stand is van het gevolg van het conflict in het Midden-Oosten op de energieprijzen.

[0:00:59] Zoals gezegd, inderdaad, zijn wij hier met een delegatie van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en we zullen proberen alle vragen te beantwoorden, maar er zijn gewoon sommige vragen die liggen net buiten onze expertise, maar dat zullen we dan ook duidelijk aangeven.

[0:01:11] Daar kunnen we of doorgeleiden naar het ministerie, wat daar meer van weet, of op een later moment schriftelijk op terugkomen.

[0:01:17] Dus dat even vooraf.

[0:01:18] Ik denk dat het handig is om even toe te lichten met wie we hier aan tafel zitten.

[0:01:22] Dus mijn collega Maaike Bauhuis is expert op het gebied van de energierekening.

[0:01:27] Daar komen we ook zo over te spreken.

[0:01:28] Meertekune op het gebied van de gasmarkt.

[0:01:31] Martijn Haring op het gebied van het bedrijfsleven en ondernemerschap.

[0:01:35] Jan van der Voet op het gebied van de netwerkkosten.

[0:01:39] Camiel Schuyren zal ons meenemen op het gebied van de bredere economische situatie en de korte scenario's van DNW benoemen.

[0:01:47] En Leo van Malland, ten slotte, zal ons meenemen over de situatie op de oliemarkten.

[0:01:52] Dus dat is hoe we het vandaag voor ogen hadden.

[0:01:56] Zoals gezegd, er speelt heel veel.

[0:01:58] We beginnen dus uiteindelijk met het bredere verhaal

[0:02:02] economische impact en daarna zullen we afbellen via de gas- en de oliemarkt naar de doorwerking voor huishoudens en bedrijven.

[0:02:10] Helemaal goed.

[0:02:10] Ten aanzien van uw eerdere voorstel om eventueel ook dingen later schriftelijk terug te komen of op een andere manier, laten we dat straks nog eventjes met elkaar tustijds evalueren, want misschien dat de leden daar ook een voorkeur in hebben, hoe dat dan eventueel later nog als vraag niet beantwoord kunnen worden omdat het op een ander beleidsdomein zit, hoe dat dan hun kant op kan komen.

[0:02:29] U bent wel met veel vandaag, dat is hartstikke mooi, maar dat is ook een uitdaging zou ik willen meegeven, dus ga vooral van start.

[0:02:35] Ja, zeker.

[0:02:36] Dat lijkt me goed om dan van start te gaan met de presentatie.

[0:02:39] Dus we beginnen bij de macro-economische kant.

[0:02:40] Dus dan geef ik mijn collega Schuiven het woord.

[0:02:44] Ja, dank je wel.

[0:02:47] Allereerst is het belangrijk om te benoemen dat de macro-economische gevolgen van zo'n energieschok, als die we nu zien, zeer onzeker zijn en dat het altijd moeilijk is om die te kunnen duiden.

[0:02:58] Daarom is het dus fijn en belangrijk dat onafhankelijke instanties, zoals de Nederlandse Bank en het Centraal Planbureau, daar scenario's voor opstellen, zodat we op basis van hun doorrekeningen kunnen

[0:03:11] zien in wat voor bandbreedte ze moeten denken.

[0:03:14] Over het algemeen geldt, want we kunnen wel bepaalde algemeenheden verwachten, dat hoe hoger de energieprijzen zullen zijn, hoe groter de economische schok is.

[0:03:26] En misschien nog wel belangrijker, dat hoe langer de economische schok voortduurt, of de energieschok voortduurt, hoe groter de economische gevolgen zullen zijn.

[0:03:36] Dat gezegd hebbende zal ik eventjes kort door de DMB-scenario's heen lopen, want dat is het meest recente werk dat gepubliceerd is en waar we naar kunnen verwijzen.

[0:03:49] Ze werken met drie scenario's, een actualisatie van de marktverwachtingen, een ongunstig scenario en een zwaar scenario.

[0:03:57] In de eerste twee scenario's is de schok van korte duur en dat zie je ook terug in de economische impact.

[0:04:06] Het verschil tussen deze twee scenario's zit hem in de hoogte van de energieprijs, zoals u ook aan de grafieken kunt zien aan de rechterzijde.

[0:04:15] Maar voor beide scenario's geldt dat de economische schade beperkt blijft in deze twee scenario's en dat heeft ermee te maken dat het een kortdurende schok is.

[0:04:24] Dus we zien dat de pvp groei met enkele tiende procentpunten zal afnemen in 2026 en dat het effect in 2027 vrijwel nihil is.

[0:04:35] En dat de inflatie minder dan een procentpunt zal stijgen in zowel 2026 als in 2027.

[0:04:43] Het derde scenario is een heftigere schok en dat heeft er vooral mee te maken dat de energieprijzen in dit scenario niet stabiliseren in 2026 of in 2027, maar langere tijd hoog zullen blijven.

[0:04:57] En wat je dan ziet, is dat er meerdere effecten gaan optreden.

[0:05:01] Dus je ziet dat het bbp zwaarder wordt geraakt en ook daadwerkelijk echt een negatieve schok heeft in 2026 en 2027.

[0:05:08] Dus de groei zal dan gaan vertragen, de economische groei.

[0:05:11] En de inflatie gaat een stuk toenemen.

[0:05:13] En het grootste verschil is dat in zo'n zwaardere schok, ook in 2027, de inflatie fors hoger zal liggen.

[0:05:21] Dus dan komt de inflatie uit op vijf procent, graamt de Nederlandse bank.

[0:05:26] Dat komt door tweede-orde-effecten, zoals we dat noemen als economen.

[0:05:30] En dat is dat bepaalde actoren in de economie zich ook gaan aanpassen.

[0:05:35] Bedrijven of huishoudens kunnen dus rekening gaan houden met een langere duur van een crisis of met hogere inflatie, maar ook technisch gezien kunnen energieprijzen bijvoorbeeld ervoor gaan zorgen dat voedselprijzen gaan stijgen of anderzijds prijzen in de economie gaan stijgen die slechts indirect worden geraakt door hogere energieprijzen.

[0:05:55] Dan krijg je dus een langdurig hogere inflatie en een hoger prijsspel in de economie.

[0:06:00] Wat je dan vaak ziet gebeuren, is dat er looneisen zullen komen om die permanent hogere inflatie te compenseren.

[0:06:08] En ook dat heeft dan weer een tweede-orde-effect op de inflatie.

[0:06:13] Tot slot is ook nog van belang of bijvoorbeeld een centrale bank reageert op deze schok, door bijvoorbeeld de rente te verhogen of niet.

[0:06:20] En zo ja, met hoeveel.

[0:06:22] Want als een centrale bank de rente verhoogt, heeft dat in principe een remmend effect op de economie en dat helpt om de inflatie te beteugelen.

[0:06:31] En ook is relevant hoe de overheid reageert op zo'n schok, omdat als de overheid budgetair verruimt, dat ook kan zorgen voor meer vraag in de economie en daardoor een hogere inflatiedruk.

[0:06:44] Tot slot wil ik nog even zeggen dat het is dus allemaal met veel onzekerheid omgeven.

[0:06:50] We kunnen niet veel meer doen dan naar deze scenario's kijken.

[0:06:56] En de impact, hoe dat uiteindelijk allemaal neerslaat in de economie, dus op verschillende groepen huishoudens en op verschillende economische sectoren, bedrijfsectoren, die we zien vaak in dit soort crisis dat de verschillen groot zijn.

[0:07:10] En daar zullen mijn collega's dadelijk ook nog eventjes wat dieper op ingaan.

[0:07:13] En dan wilde ik het hierbij houden voor de macro-economische gevolgen.

[0:07:20] Dank.

[0:07:20] Dan gaan we nu naar collega Pune.

[0:07:25] Ja, dan wat betreft de gasmarkt.

[0:07:27] We hebben gezien de laatste tijd dat de prijzen zijn gestegen sinds de start van het conflict.

[0:07:32] De laatste keer dat ik net checkte stond hij op ongeveer 48 euro per megawattuur.

[0:07:37] En ik denk dat het goed is te noemen... Nou, dat heeft een groter effect natuurlijk ook voor de betaalbaarheid.

[0:07:43] Maar vergeleken met bijvoorbeeld 2022... zitten we nog echt op een stuk lagere prijsniveaus dan destijds.

[0:07:49] Toen zaten we een jaar lang boven de 100 euro per megawattuur.

[0:07:53] Met ook uitschieters richting boven de 300 zelfs.

[0:07:59] Tegelijkertijd wilde ik ook benadrukken dat er geen sprake is van een fysiek tekort.

[0:08:02] Er zijn hogere prijzen, maar zolang er voor betaald kan worden... komt er nog steeds gas naar Europa en naar Nederland.

[0:08:08] Het plaatje rechts laat ook zien waar de import van het gas in Nederland vandaan komt.

[0:08:14] Ook goed om daarbij te benadrukken dat het niet alleen import is hoe we aan gas komen.

[0:08:19] Er komt ook gas uit onze binnenlandse productie, dus bijvoorbeeld daar komt nog 9 bcm vandaan.

[0:08:25] Verder wat betreft import komt dat zowel vanuit pijpleidingen als vanuit LNG.

[0:08:31] Pijpleiding komt dus voornamelijk uit Noorwegen en omringende landen.

[0:08:36] LNG is onze grootste leverancier uit de Verenigde Staten momenteel.

[0:08:41] En wat hierbij opvalt, is dat wij eigenlijk geen, vrijwel geen, tenminste in Nederland geen LNG uit de golfregio importeerden in 2025.

[0:08:52] Dat kan natuurlijk wel binnenkomen via omringende landen.

[0:08:55] Dus als België dat importeert, kan het via de pijpleidingen weer naar Nederland komen.

[0:08:59] Ze spraken van een Europese markt van gas, dus je kunt ook niet zeggen dat alles wat hier in Nederland binnenkomt, dat dat ook het Nederlandse verbruik is.

[0:09:07] Misschien ter referentie, in Nederland verbruiken we per jaar ongeveer 30 bcm aan gas.

[0:09:11] Dus wat er nu binnenkomt, is ongeveer dubbele.

[0:09:14] Heel veel wordt ook weer geëxporteerd naar buurlanden.

[0:09:19] Ik denk dat wat betreft de gasmarkt.

[0:09:22] Dank je wel.

[0:09:22] Dan naar de heer Van Malland voor een toelichting op de oliemarkt.

[0:09:29] Goedemiddag.

[0:09:30] Daar hebben we hetzelfde verhaal, dat de prijzen stijgen.

[0:09:34] Allereerst moet wel vermeld worden dat de oliemarkt een grotendeels ongeregeleerde markt is, wat het af en toe lastig maakt om dat te kunnen behappen.

[0:09:45] In Europa stijgen de prijzen voor kerosine en diesel sterker dan die voor ruwe olie en andere olieproducten.

[0:09:51] En sinds het begin van het conflict zijn de prijzen met 106 procent gestegen voor kerosine.

[0:09:56] 83% voor diesel, tegenover 79% voor ruwe olie.

[0:10:01] 55% voor benzine en 57% voor stookolie.

[0:10:04] Stookolie staat HSFO in dit overzicht en kerosine is jet fuel, jet.

[0:10:11] Het gaat hierbij wel om de grote handelsprijzen op de fysieke Europese markt en dat wil zeggen dat dat transacties zijn tussen de oliemaatschappijen en de grote afnemers.

[0:10:22] En detailprijzen, detailhandelsprijzen bijvoorbeeld aan de pomp wijken hier vanaf omdat zij belasting, accijns en wisselkoerseffecten en ook nog marges omvatten.

[0:10:33] Ja, de volgende slide alsjeblieft.

[0:10:36] We hebben op een gegeven moment de verstoring van de straat van Hormuzus, 20% op de totale oliemarkt.

[0:10:43] En als we naar links kijken, dan zien we bij crude, bij ruwe olie, dat wij maar een klein gedeelte uit de golf halen.

[0:10:50] En de merendeel komt vanuit het Verenigde Staten onder andere, en andere overige landen.

[0:10:56] Dus de afhankelijkheid van ruwe olie is niet zo dramatisch.

[0:11:00] Als we kijken naar producten, dan kijken we bij diesel, dan zien we dat daar een grote afname is vanuit de golf.

[0:11:06] En dat is eveneens bij kerosine en dat is een groot gedeelte.

[0:11:11] Maar, zoals u ziet, dit is voor de olielanden.

[0:11:15] Het zijn niet eens alle landen die hierbij zitten van de EU.

[0:11:19] En de EU is inderdaad voor olie en olieproducten afhankelijk van import.

[0:11:23] De Europese ruwe olieimporten zijn een verkomstigheid uit verschillende landen.

[0:11:27] En in 2025 was het circa 12% van de import een verkomstigheid uit het Midden-Oosten.

[0:11:31] Dat is voor ruwe olie.

[0:11:33] De Europese importen voor olieproducten zijn meer geconcentreerd op een beperkt aantal landen vanuit de EU.

[0:11:38] Ongeveer 40% van de Europese diesel en de helft van kerosine importen die kwamen uit de golf.

[0:11:44] De leveringen van kerosine naar Europa zijn op dit moment verstoord en voor diesel geldt dat de leveringen naar Europa slechts gedeeltelijk verstoord zijn.

[0:11:53] Want er vindt namelijk op dit moment ook handel met de Verenigde Staten over diesel, die leveren nu.

[0:11:58] Nederland produceert sowieso wel een overschot aan kerosine en diesel.

[0:12:01] Dat klinkt heel raar met wat ik net heb gezegd, maar er zijn vijf rafnerderijen in Nederland en die produceren meer dan dat wij in Nederland gebruiken.

[0:12:11] Er is ook een uitgebreide infrastuur in Nederland en Nederland is sowieso de grootste netto-exporteur van deze producten.

[0:12:18] Ze produceren, alle vijf rafnerderijen, produceren op normale capaciteit.

[0:12:23] Hierdoor kunnen alle olie- en olieproducten vrijelijk naar en binnen Europa worden verplaatst.

[0:12:33] Misschien ter geruststelling, de Nederlandse strategische voorraadverplichting bedraagt momenteel 4770 kiloton in ruwe olie, equivalent, en dat komt ongeveer overeen met 90 dagen consumptie.

[0:12:47] Het ministerie heeft samen met het IEA, de Europese Commissie en analisten die wij hebben van COVA, de oliezekerheidssituatie nauwlettend in de gaten.

[0:12:59] Dat is voor dit.

[0:13:04] Dan gaan we naar de doorwerking op huishoudens en bedrijven.

[0:13:08] De eerste slide op dat vlak gaat over de brandstof.

[0:13:11] Dat is dus een onderwerp dat zit prima bij een ander ministerie, maar we wilden het hier wel presenteren voor de compleetheid van het plaatje.

[0:13:17] Dat laat zien eigenlijk wat collega Van Malland net ook al presenteerde.

[0:13:22] Je ziet dat de prijzen oplopen.

[0:13:24] en dat het voor de prijs aan de pomp van belang is om te realiseren dat het niet alleen gaat om de ruwe olieprijs, maar dat daar ook andere componenten in meespelen, waarbij je uiteindelijk aan de pomp dan de totaalprijs betaalt.

[0:13:37] Als je het afzet tegen de prijzen uit 2022, is het opvallend dat de stijging nu aan de dieselkant groter is dan aan de benzinekant, maar dat hangt samen met het plaatje over waar komt wat vandaan, zoals dat door collega Van Malland is.

[0:13:51] gepresenteerd.

[0:13:52] Het verwarrende is misschien dat het lijkt nu net alsof de prijzen nu lager liggen dan in 2022, maar in dit plaatje is door de collega's van INW zijn de prijzen uit 2022 voor inflatie gecorrigeerd om ze vergelijkbaar te maken.

[0:14:04] Dus dat is een beetje een gekke presentatie, maar dat klopt wel.

[0:14:11] Dat over de brandstof en dan wilde ik eigenlijk doorgaan naar de energierekening.

[0:14:17] Dus dan geef ik het woord aan collega Bauhuis.

[0:14:22] Ja, dan de vraag hoe werkt de voorgaande door op de energierekening van huishoudens?

[0:14:27] Daarvoor wil ik u eerst meenemen in hoe ziet de gemiddelde energierekening van huishoudens er überhaupt uit?

[0:14:33] In januari 2026, dus voor het ontstaan van de situatie in het Midden-Oosten, betaalden huishoudens gemiddeld iets minder dan 2000 euro per jaar aan energie.

[0:14:44] Van onder naar boven is dat ongeveer 40% leveringstarief aan de energieleverancier.

[0:14:50] Ongeveer een derde nettarieven.

[0:14:52] Dan betalen we energiebelasting en dat is inclusief de vaste belastingvermindering die elk huishouden krijgt.

[0:14:58] En over alle voorgaande posten betaal je BTW en dat is het bovenste stukje.

[0:15:06] Tegelijkertijd zeg ik gemiddelde energierekening, want er is niet zoiets als één energierekening van huishoudens.

[0:15:13] De energierekening tussen huishoudens kan heel sterk uit één lopen, door niet heel verrassende factoren als huishoudensamenstelling, met hoeveel mensen woon je, de isolatie van je woning, type woning, woon je in een appartement of in een vrijstaande woning.

[0:15:29] En hoe verwarm je, dat maakt ook veel uit.

[0:15:31] Dus bijvoorbeeld via gas of elektrisch.

[0:15:35] Daarom heb ik een aantal voorbeelden, als je nog één keer terug kan gaan... een paar voorbeelden toegevoegd op basis van CBS-data... om te illustreren hoeveel dat uit kan maken.

[0:15:46] Dus duidelijk de bovenste één bewoner in een klein appartement... betaalt veel minder dan twee bewoners.

[0:15:54] Als je hem afpelt naar helemaal naar onder betaalt iemand in een elektrisch verwarmde woning ongeveer 1000 euro per jaar, dus dat is een stuk minder.

[0:16:08] Verder van belang voor hoe de groothandelsmarkt doorwerkt op de energierekening van huishoudens is het contracttype van huishoudens.

[0:16:16] Dat is heel bepalend voor op welke manier en op welk moment een huishouden te maken krijgt met eventuele hoge prijzen.

[0:16:24] Op dit moment heeft meer dan de helft van de huishoudens een vast contract.

[0:16:28] Zij krijgen in principe geen verandering van hun energierekening tot het moment dat hun contract natuurlijk afloopt.

[0:16:37] Dan kunnen zij ervoor kiezen om op dat moment de prijs weer vast te zetten of ze kunnen bijvoorbeeld een periode een variabel contract houden.

[0:16:46] 38 procent van de huisouders heeft een variabel contract.

[0:16:49] Hun tarief verandert elk kwartaal tot soms elke maand.

[0:16:54] En van belang is dat de leverancier een tariefwijziging een maand van tevoren verplicht moet melden bij de klant.

[0:17:01] Dan is er nog een kleine groep met een dynamisch contract.

[0:17:04] Zij merken een tariefwijziging soms vrijwel direct of in ieder geval binnen een maand.

[0:17:10] Normaal gesproken ligt de tariefe van een dynamische contract wat lager dan bij de andere twee contracttypes, maar in een turbulente periode kan dat natuurlijk snel veranderen omhoog en naar beneden.

[0:17:21] Deze huishoudens kunnen ook altijd kiezen voor een variabel of een vast contract, dus zij kunnen altijd overstappen.

[0:17:28] Naast het contract typen is natuurlijk ook de strategie van de leverancier bepalend.

[0:17:32] Dus zowel hoe zij inkopen als bijvoorbeeld hun beprijsingsstrategie.

[0:17:41] Dan de tarieven die we nu zien.

[0:17:44] Als je gisteren een nieuw vast contract afsloot voor één jaar, dan betaalde je gemiddeld €1,55 per kuub gas.

[0:17:54] Ter vergelijking, als je kijkt naar het gemiddelde tarief van alle contracten in februari, dus alle lopende contracten, dan betaalde je gemiddeld €1,30 per kuub.

[0:18:06] Oftewel, iemand die vandaag of gister een contract afsloot... betaalt op jaarbasis voor een eenjarig vast contract... ongeveer 230 euro per jaar meer voor gas... dan iemand wie zijn contract niet afliep.

[0:18:20] En dat hebben we berekend bij een gemiddeld verbruik van 928 kuub.

[0:18:25] Twee aandachtspunten daarbij.

[0:18:28] Goed uitzoeken loont.

[0:18:29] Er is best wel wat spreiding tussen tarieven.

[0:18:32] Het laagste prijs ligt ongeveer 20 cent onder de hoogste.

[0:18:36] Verder is het ook een individuele afweging of je liever je prijs nu vast wil zetten of dat je liever wilt meebewegen met de prijsontwikkelingen omhoog of misschien ook naar beneden.

[0:18:49] Dan nog de vergelijking met de energiecrisis in 2022 en 2023.

[0:18:54] Mijn collega beza op het verschil in tarieven op de groothandelsmarkt.

[0:19:01] Verder zien we nu ook als groot verschil dat olie een primaire oorzaak is en gas, dat heeft mijn collega net uitgelegd, iets minder.

[0:19:12] Een ander belangrijk verschil is dat we echt weerbaarder zijn dan tijdens de energiecrisis.

[0:19:19] Dat is vooral omdat het verbruik van huishoudens bijna een derde is afgenomen.

[0:19:24] Mensen zijn gewoon hun verwarming laag gaan zetten en we hebben natuurlijk ook heel veel woningen verduurzaamd.

[0:19:29] Bovendien hadden in 2023 ongeveer 30 procent van de huishoudens een vast contract.

[0:19:36] Dat ligt nu veel hoger en destijds werden nieuwe vaste contracten ook niet aangeboden op de markt.

[0:19:43] Op dit moment zien we dat ze eigenlijk breed worden aangeboden en leveranciers zijn ook verplicht om een vast contract aan te bieden.

[0:19:49] En tot slot, het toezichtskader is versterkt in de Energiewet.

[0:19:56] Onder andere is er nu meer toezicht op de financiële weerbaarheid van energieleveranciers en dat doet de ACM.

[0:20:05] Dank, we hebben nog drie slides.

[0:20:06] Een stukje over netkosten en een stukje voor de bedrijven.

[0:20:09] Dus we gaan snel door naar de netkosten.

[0:20:12] Ja, niet direct een gevolg van de situatie in Iran uiteraard, maar wel relevant voor, dat heeft collega Bauer zo goed uitgelegd, een substantieel deel van de energierekening bestaat natuurlijk uit nettarieven.

[0:20:24] Als onafhankelijk toezichthouder stelt de ACM die tarieven vast, dat is ook de exclusieve bevoegdheid die zij daartoe hebben.

[0:20:30] En die tarieven worden uiteindelijk opgebracht door alle netgebruikers, dus bedrijven en huishoudens.

[0:20:35] Door de grote investeringsopgave die de netbeheerders ook recent weer hebben uitgebracht,

[0:20:40] zie je dat de tarieven ook stijgen en doorstijgen tot 2040.

[0:20:45] Dat is ook op die manier langjarig zo, omdat binnen tientallen jaren worden die netten uitgebreid, maar ook afgeschreven.

[0:20:51] Dus dat zie je ook op die manier terug in de tarieven.

[0:20:55] Die investeringen zijn noodzakelijk voor het oplossen van congestie, om de woningbouw en de economische ontwikkeling zoveel mogelijk door te laten gaan.

[0:21:03] En die investeringen zijn natuurlijk ook noodzakelijk voor de uitrol van bijvoorbeeld wind op zee,

[0:21:08] en daarmee weer onmisbaar voor de overgang naar hernieuwbare energie, waarmee we ook minder afhankelijk worden van fossiele energieprijzen en de prijsschokken die vandaag onderwerp van gesprek zijn.

[0:21:19] Voor volgend jaar wordt een aanzienlijke stijging van die tarieven verwacht.

[0:21:22] Dat is ook recent in de prognoses van de netbeheerders naar buiten gebracht.

[0:21:28] Die stijging was al eerder voorzien, pakt nu ook forser uit in de berekeningen die nog wel met een grote onzekerheid zijn omgeven.

[0:21:35] Daar moet nog een herberekening en een actuele inschatting van gemaakt worden door de ACM.

[0:21:41] Rond Prinsjesdag maakt de ACM de verwachte tarieven voor 2027 verder bekend en die stelt zijn vast aan het einde van het jaar.

[0:21:49] Dan om de tariefstijgingen van huishoudens en bedrijven zoveel mogelijk te dempen is flexibel netgebruik van groot belang.

[0:21:57] Niet op ieder moment in het jaar en ook niet ieder moment per dag wordt de volledige netcapaciteit benut.

[0:22:03] Dat biedt zeker voor congestie, waar vooral de piekbelasting van belang is, ook mogelijkheden om het verbruik naar andere momenten op de dag en in het jaar te verplaatsen.

[0:22:13] Efficiënt netgebruik ontlast het elektriciteitsnet, het verlicht netcongesti en het zorgt ook voor flinke kostenbesparingen, in diezelfde berekeningen van de netbeheerders becijferd met 24 miljard euro.

[0:22:25] Beleid is daarom steeds meer gericht naast de versnelde uitbreiding van de netten, ook op dat flexibel netgebruik, dus energiebesparingsopties, locatiekeuzes in het elektriciteitsnet,

[0:22:36] en ook bijvoorbeeld het aansluiten offensief met acht doorbraken om met flexibiliteit en netcongesti te verlichten.

[0:22:44] Wat erbij ook hoort, is de stimulering van efficiënt netgebruik met financiële prikkels, bijvoorbeeld door tijdgebonden tarieven voor kleinverbruikers, waarbij kleinverbruikers perspectief krijgen om ook hun verbruik aan te passen en het merendeel van die kleinverbruikers ook in staat is om daarmee ook de stijging van die tarieven weer te dempen.

[0:23:07] Ja, bedankt.

[0:23:08] En dan tenslotte collega Haring.

[0:23:12] Ja, wat we zien is dat op het moment dat bedrijven dus energie moeten inkopen tegen actuele marktprijzen, dan worden ze eigenlijk direct geconfronteerd met een stijging van de productiekosten.

[0:23:22] En dat is eigenlijk met name vervelend voor de energieintensieve sectoren.

[0:23:26] Als we dan gaan kijken welke dat zijn, dan hebben we het bij de industrie met name over de basismetaal, de bouwmaterialen, chemie, kunststof, papier en rubber.

[0:23:36] En daarbuiten, dus wat betreft de overige sectoren, met name over de bouwsector, de glastuinbouw, groothandel, de reisbranche en de transportsector.

[0:23:48] En daarbij is het goed om op te merken dat het doorberekenen van die hogere kosten in de prijzen van het eindproduct vaak niet of slechts deels mogelijk is.

[0:23:59] En in hoeverre dat kan heeft eigenlijk met name te maken met de homogeniteit van het product.

[0:24:03] En ook in de vraag in hoeverre de afzetmarkt mondiaal of lokaal is.

[0:24:11] Verder werd net al even ingegaan wat betreft de huishoudens op het verschil ten opzichte van 2022.

[0:24:19] Als we dan gaan kijken naar de bedrijven dan zien we dat in ieder geval nu de energieprijzen lager liggen.

[0:24:28] Verder is het voordelig dat bedrijven gewoon meer verduurzaamd zijn.

[0:24:34] Verder is naar aanleiding van de vorige crisis de LNG infrastructuur uitgebreid.

[0:24:39] en daarbij is ook de elektriciteitsmix beter, lees groener.

[0:24:45] Wel is het zo dat de rentestand wat hoger is, dat de gasvoorraden wat lager zijn, dat bedrijven gemiddeld genomen een iets lagere liquiditeitspositie hebben en dat de geopolitieke risico's wat groter lijken.

[0:25:01] Verder is het goed om stil te staan bij een verschil in contracten.

[0:25:09] Ondernemingen die een variabel contract hebben, die zullen waarschijnlijk zo rond juli de eerste effecten daarvan gaan merken, omdat normaal gesproken in juli en in januari nieuwe contracten weer ingaan.

[0:25:26] Op het moment dat er bij bedrijven al is ingedekt voor de toekomst, voor de energieprijzen, dan is de impact van de huidige stijging eigenlijk een stuk minder.

[0:25:41] En wat dat betreft zien we echt wel dat bedrijven ook geleerd hebben van de crisis van 2022, dus dat dat vaker gebeurt, dat indekken, dan voorheen.

[0:25:53] Uiteraard is er ook een indirecte doorwerking.

[0:25:56] Dat kan zich bijvoorbeeld uiten bij winkels, bij groothandel, bij exporteurs die te maken krijgen met hogere kosten door een stijgende tarieven bij de containerlijnvaart.

[0:26:12] Grondstoffen en halffabricaten die kunnen duurder zijn en die kunnen ook moeilijker verkrijgbaar zijn en dat heeft te maken met een verstoring van de handelstroom.

[0:26:23] Dan tenslotte macro-economische impact.

[0:26:26] Aan het begin van deze presentatie al even bestilgestaan.

[0:26:30] Op het moment dat er sprake is of dreigt van een daling van de economische groei en een stijging van de inflatie, dan is een mogelijk gevolg daarvan, ook in combinatie met de toegenomen onzekerheid, dat bedrijven en ondernemingen investeringen op de lange baan gaan schuiven.

[0:26:53] Ja, dank jullie wel en complimenten om het zo compact te horen te krijgen en alle onderwerpen zijn er mooi voorbij gekomen en onderverdeeld.

[0:27:01] Dus ik kijk nu eventjes naar de Kamerleden.

[0:27:05] Ik wil vragen om één vraag te stellen in deze ronde.

[0:27:08] Ik wil eigenlijk geen vervolg vragen omdat we dan in ieder geval de ruimte hebben om inmiddels alle acht woordvoerders de gelegenheid te geven.

[0:27:15] Graag een korte vraag en in die mogelijk ook een gerichte vraag aan een van de ambtenaren die hier aanwezig is, zodat daar ook vlot een bondig antwoord op terug kan komen.

[0:27:29] Mevrouw Müller.

[0:27:31] Ja, dank jullie wel voor de heldere presentatie.

[0:27:33] Mijn vraag is voor Leo van Malland.

[0:27:36] U ziet de misschien aanstaande fysieke tekorten op diesel en kerosine in Europa, omdat we in Europa volgens mij te weinig raffinerijen hebben die dat zelf kunnen maken.

[0:27:47] Wat kunnen we nou op korte en op langere termijn doen binnen Europa?

[0:27:50] Want u zei volgens mij in Nederland is er een overschot aan kerosine, maar in Europa een tekort.

[0:27:54] Dus hoe kan Europa dat probleem op korte en langere termijn aanpakken?

[0:27:59] Ja, dat is een uitdaging, maar inderdaad de verwachtingen nu zijn dat er misschien een verstoring gaat komen van twee producten, diesel en kerosine.

[0:28:09] Ik zal beginnen met diesel.

[0:28:10] De commerciële voorraden die we nog in Europa hebben en de strategische voorraden die alle lidstaten hebben, zijn voldoende om het lange tijd uit te houden.

[0:28:18] Wat kerosine betreft is dat eveneens zo.

[0:28:20] Dat is iets minder lang, maar dat zal echt wel maanden veranderen zijn.

[0:28:24] Daarnaast hebben we een internationale collectieve actie van het IER gehad.

[0:28:29] Alle lidstaten, de leden van het IEA hebben 400 miljoen vaten op de markt gebracht en daarbij hebben we samen afstemming met de Europese Commissie om die inzet gecoördineerd te doen.

[0:28:44] Dat ligt nu op dit moment ook bij de Commissie.

[0:28:48] Dank u wel.

[0:28:49] Dan kijk ik naar de heer Jumelet.

[0:28:52] Dank wel, voorzitter.

[0:28:53] Ook dank voor de heldere presentatie.

[0:28:55] Mijnerzijds als het gaat om ons meenemen in de verwachte gevolgen.

[0:29:02] Ik moet van het hart dat het mij ook een beetje lijkt dat objectiveren wel helpt om een beetje de moed erin te halen.

[0:29:08] En tegelijkertijd zijn de zorgen groot.

[0:29:12] En mijn vraag gaat dan heel specifiek over een aantal scenario's, geschetst, volgens mij hier schrijven.

[0:29:20] Wij hadden daar net een aantal slides ook over.

[0:29:23] Zijn er ook in die scenario's meegenomen al bedrijven die hebben moeten sluiten, bijvoorbeeld vanwege de hoge energieprijzen?

[0:29:31] Dat zou mijn vraag zijn, voorzitter.

[0:29:36] De naam is Scheuren.

[0:29:39] Ja, maar geen probleem.

[0:29:40] Ja, aan uw antwoord.

[0:29:42] Ik kan daar geen direct antwoord op geven, omdat ik de volledige aannames van de modellen van de Nederlandse bank niet op mij heb.

[0:29:52] Ik weet wel dat in de eerste en tweede scenario...

[0:29:55] er nog geen tweede orde effecten die ik eerder heb beschreven zijn gemodelleerd en in het heftigere scenario wel.

[0:30:02] Dus daar spelen ook echt die tweede orde effecten, dat het bijvoorbeeld in de bredere prijzen gaat zitten en dergelijke, die zitten daar wel specifiek in.

[0:30:13] En het feit dat ook de BBP groei daar flink afneemt, dat wordt veroorzaakt doordat de wereldhandel zal afnemen en dus ook onze export in Nederland uit mijn hoofd met vijf procent zal dalen en doordat de consumptie vanuit huishoudens flink zal afnemen.

[0:30:31] Dat is even voor zover ik weet welke aannames in deze studie zitten.

[0:30:34] Specifiek of faillissementen van bedrijven ook oplopen, dat weet ik, daar moet ik in antwoord schuldig blijven.

[0:30:42] Dank u wel, de heer Klos.

[0:30:45] Dank, voorzitter.

[0:30:46] Ik weet niet precies voor wie deze vraag is, dus excuus daarvoor, maar u refereerde allemaal een paar keer aan de vorige energiecrisis en welke maatregelen we toen hebben genomen.

[0:30:54] Kunt u nou zeggen, op basis van een evaluatie van die vorige energiecrisis, welke maatregelen het meest doelmatig zijn om mensen die die energierekening niet meer kunnen betalen, want de prijsstijging is relatief misschien minder groot, maar hij is nog steeds wel groot, welke doelmatige maatregelen we hebben om die mensen te helpen zonder een tekort in de hand te werken?

[0:31:14] Ik zal proberen die vraag te beantwoorden.

[0:31:18] Het is in algemene zin zo, dat is ook eerder door het kabinet aan de Kamer gemeld, dat gerichtere maatregelen beter uitpakken dan algemene maatregelen.

[0:31:25] En in de vorige crisis, ook door de acuutheid en de urgentie waarmee er toen is ingegrepen, zijn er vrij

[0:31:31] Algemene maatregelen als een btw-verlaging op energie ingezet, maar ook een prijsplafond dat voor iedereen gold.

[0:31:38] Daar is wel later van gezegd.

[0:31:40] Ik meen dat we er in 2023 ook naar de Kamer hebben gestuurd van hoe gerichter hoe beter.

[0:31:45] Dat is wel ook hetgeen wat we meenemen in de inventarisatie zoals die nu loopt.

[0:31:49] Maar om dan nu al specifiek te zeggen wat daar wel en niet bij past, is lastig, omdat de crisis ook net anders is.

[0:31:55] Je ziet dat het effect op de olieprijs en de olieproducten nu meer domineert dan de specifieke gasprijs, zoals dat toen het geval was.

[0:32:03] Dus daardoor is het ook lastig om te zeggen dat die maatregelen uit 2022, die toen misschien goed werkten, nu één op één ook weer zouden kunnen.

[0:32:09] Dus dat moeten we echt in die brede inventarisatie, die het kabinet heeft aangekondigd, goed op een rij zetten.

[0:32:14] En daar zijn de collega's mee bezig.

[0:32:18] Ja, dank voor de presentatie.

[0:32:21] Ik weet even niet meer precies wie het zei, maar er werd gezegd dat er geen fysiek gasttekort dreigt, zolang er maar... zolang de prijzen maar betaald worden.

[0:32:30] En dan is mijn vraag, ja, is het dan niet toch denkbaar dat er ooit een gasttekort gaat ontstaan, al dan niet door het niet meer kunnen betalen van die prijzen?

[0:32:39] En om wat voor prijzen gaat het dan eigenlijk?

[0:32:42] Hoe werkt dat?

[0:32:44] Ja, volgens mij was dat mevrouw Kuenen.

[0:32:47] Ja, aan u het woord.

[0:32:49] Nee, dat klopt.

[0:32:51] Uiteindelijk gaat het om de mogelijkheid om te kunnen betalen voor het gas.

[0:32:56] Dus je ziet natuurlijk nu wel dat er, dat is niet zozeer per se alleen gas, maar je ziet in bepaalde regio's in de wereld dat er al wel sprake is van dat er niet meer betaald kan worden voor energie en dat mensen dus daardoor echt minder gebruik daarvan kunnen maken.

[0:33:10] In Europa zullen wij als ongeveer de laatste nog in staat zijn om voor die energie te betalen, waardoor boten met LNG ook weer naar Europa kunnen komen.

[0:33:22] Het kan natuurlijk dan op een gegeven moment zo zijn dat betaalbaarheid een probleem wordt.

[0:33:26] En ik denk dat daar, wat mijn collega net ook noemde, moet goed gekeken worden naar wat voor maatregelen neem je dan.

[0:33:33] Ik wil niet altijd zeggen dat hele generieke maatregelen daar beter voor zijn dan bepaalde compensaties geven voor bepaalde groepen.

[0:33:43] Ik hoop dat dat het antwoord wat schetst.

[0:33:45] Er kan natuurlijk ooit een fysiek tekort komen als er echt nog grotere disrupties plaatsvinden, maar dat is echt nog lang niet aan de orde.

[0:33:54] Er is nu echt alleen sprake van een hogere prijs en dat wordt doorgerekend in rekeningen.

[0:34:01] Maar ik had geen zorgen om fysieke tekort op dit moment.

[0:34:04] Dank u wel.

[0:34:05] Ik zie dat dat ophelding heeft gegeven.

[0:34:06] Dan gaan we snel door naar de heer Van den Berg.

[0:34:08] Ja, dank, voorzitter.

[0:34:09] Het is meer even een algemene vraag, want ik heb heel veel nuttige dingen gehoord, maar een uur geleden kwam uit dat Fatih Birol van de International Energy Agency waarschuwt dat we in april en mogelijk in mei al fysieke olie-, diesel- en kerosine- tekorten kunnen gaan krijgen en dat dit die inflatie ook verder zal opjagen.

[0:34:29] Dat komt ook omdat we steeds meer olie kwijtraken op die oliemarkt.

[0:34:33] Mijn vragen zijn ook concreet.

[0:34:34] Ik hoorde net een procentstijging van inflatie.

[0:34:37] Hoe gaan wij eindigen met een inflatiecijfer als die fysieke tekorten inderdaad gaan ontstaan?

[0:34:44] En hoe kunnen we dat dan nog dempen?

[0:34:51] Ik kijk even, want het eerste stuk staat meer, denk ik, bij collega Van Malland.

[0:34:54] Maar de inflatie zit specifiek bij Schuren.

[0:34:57] Oké.

[0:35:01] Dat is heel lastig te zeggen, omdat als er fysieke tekorten ontstaan...

[0:35:09] Om de impact op inflatie te kunnen berekenen, moeten we eigenlijk rekenen met een bepaalde olieprijs.

[0:35:17] En fysieke tekorten van olie zou dus de facto betekenen dat de olieprijs door het dak gaat, omdat er schaarste is.

[0:35:23] En dan is het wie het meest betaalt, die krijgt hem geleverd.

[0:35:27] Ik heb het model niet, dus ik kan niet een olieprijs van, weet ik veel, duizend euro per vat simuleren of iets dergelijks.

[0:35:34] Het enige wat ik wel kan zeggen is dat in dat zware scenario van de Nederlandse bank, daar zit een olieprijs die oploopt tot bijna 150 dollar per vat olie.

[0:35:43] En dat is het scenario waarin we in 2027 uitkomen op 5% inflatie.

[0:35:50] Dat is dus een toename van, ik geloof, ongeveer circa drie procentpunt.

[0:35:55] 150 dollar per vat olie is wel iets wat we tot nu toe nog niet hebben gezien in deze crisis en waar we ook nog niet bij in de buurt zijn gekomen.

[0:36:01] ...dan moet de olieprijs echt nog flink stijgen ten opzichte van wat hij nu is... ...en ook ten opzichte van wat hij een paar weken geleden is geweest.

[0:36:09] Dus dat is al wel een fors grotere scenario van tekort, zeg maar... ...dan waar we nu in zitten en dat we tot nu toe hebben gezien.

[0:36:18] Maar dat is het enige wat ik daarover kan zeggen.

[0:36:23] Misschien een kleine aanvoering van mijn kant.

[0:36:25] Ik heb nog geen mail gekregen van de IA, dus ik weet nog niet wat het laatste persbericht is.

[0:36:31] Maar dat is iets wat we ook hebben aangegeven, dat de producten diesel en kerosine dat op termijn een schaarste zou kunnen opleveren.

[0:36:39] Schaarste wil niet zeggen dat het naar nul gaat, dus het zal minder zijn.

[0:36:46] Dank u wel.

[0:36:48] Mevrouw van Oosterhout.

[0:36:49] Dank u wel, voorzitter.

[0:36:50] Ik heb een vraag aan mevrouw Kune.

[0:36:53] Op de slide kunnen we zien dat de grootste import uit de VS komt van LNG.

[0:36:59] Dus ik vroeg me af of u iets zou kunnen zeggen over de scenario's in het geval dat weg zou vallen of minder zou worden gezien de geopolitieke spanningen.

[0:37:08] Als een bron wegvalt zul je zien dat de wereldmarkt zich herordent.

[0:37:13] Dus dan zullen boten die vanuit andere regio's komen gaan kijken waar wordt het meest voor mijn gas betaald en die zullen dan een nieuwe plek vinden.

[0:37:22] De VS is voor Europa wel een belangrijke leverancier geworden.

[0:37:25] De afgelopen jaren steeds meer.

[0:37:27] Dus als de VS volledig weg zou vallen, lijkt me een vrij extreem scenario, maar bovenop dit valt ook de VS weg, dan zul je te maken krijgen met echt hoge prijzen.

[0:37:37] En dan kan het op een gegeven moment natuurlijk zo zijn dat je wel in een scenario komt dat er tekorten kunnen ontstaan.

[0:37:42] Ik wil niet zeggen dat dat meteen het geval is, omdat er dus een herschikking zal plaatsvinden waardoor ook andere regio's meer naar Europa zullen brengen.

[0:37:51] Maar ja, dat is niet uit te sluiten dat er een tekort zou kunnen ontstaan.

[0:38:02] De heer Vermeer.

[0:38:04] Dank u wel voorzitter en bedankt voor alle informatie.

[0:38:08] Er werd al iets genoemd over tweede orde effecten zoals bredere prijsontwikkeling.

[0:38:13] Maar wat ik hier mis is, wat er in bijvoorbeeld India op dit moment al ontstaat, is een totaal gebrek aan kunstmest, wat voor komend jaar en het jaar erop zelfs nog grote gevolgen gaat hebben voor de hoeveelheid voedselproductie, maar ook diervoederproductie, wat weer vervolgens doorvertaald gaat worden in duurder vlees, eieren, etcetera.

[0:38:36] Wat voor maten wordt daar rekening mee gehouden en wie houdt zich daarmee bezig hier in Nederland?

[0:38:50] Natuurlijk is het zo dat de productie van kunstmest op dit moment verstoord wordt, maar een nadere analyse van die sector heb ik op dit moment voor u niet.

[0:39:17] Nee, die heb ik ook niet.

[0:39:19] Ik denk dat het nog goed is om toe te voegen dat in principe, ja, als het gaat over voedselzekerheid, dat daar het ministerie van LVVN voor verantwoordelijk is.

[0:39:29] Ja, voor de rest, kunstmest, we weten dat het een gasintensieve sector is en dat het daardoor dus gevoelig is voor aardgasschokken.

[0:39:37] Maar de precieze impact, daar zullen we nog naar moeten kijken.

[0:39:43] Ja, misschien hebben we hier dan een eerste vraag te pakken die niet vanmiddag beantwoord kan worden.

[0:39:47] Ik kijk nog even naar de heer Vermeer.

[0:39:49] Wellicht dat hier...

[0:39:50] Ik vraag ook de ambtenaar om even na te denken, is het misschien iets om laat op terug te komen nog, zodat de heer Vermeer toch antwoord kan krijgen op zijn vraag?

[0:39:59] Ja, voorzitter, want het gaat niet alleen om prijsontwikkeling van die kunstwerf, maar gewoon het niet beschikbaar zijn.

[0:40:03] En bij een ontwikkeling van een gewas kun je het maar op één moment toedienen.

[0:40:08] En een jaar later heb je weer een nieuwe kans op een goede host.

[0:40:11] Dus dit gaat echt een heel ander type effect hebben.

[0:40:16] Dus ja, ik weet niet of daar schriftelijk nog iets na kan komen.

[0:40:20] Ja, een goede aanvulling.

[0:40:22] Ik kijk even naar de heer Noordermeer voor een suggestie daarvoor.

[0:40:26] Ja, we zullen even nagaan, want zoals collega Schuylen terecht zei, is dit iets wat we bij de collega's van het ministerie van LVVN zullen nagaan.

[0:40:32] Maar dan kunnen we even kijken of zij of zij via ons iets kunnen aanleveren bij de griffie hierover.

[0:40:43] Ja, zou dat in de vorm van een brief kunnen, richting deze commissie?

[0:40:47] Heel fijn.

[0:40:48] Oké, dank u wel.

[0:40:50] Dan kom ik bij mevrouw Teunissen.

[0:40:53] Dank u wel, voorzitter.

[0:40:54] Ik heb een vraag aan de heer Maland.

[0:40:57] Van Maland, sorry.

[0:40:58] Ik zit een beetje ver weg, maar ik dacht dat ik het goed kon lezen.

[0:41:04] Voorzitter, gisteren heeft de Europese Commissie EU-landen opgeroepen om na te denken over het besparen van energie.

[0:41:11] En dat mis ik nog wel in dit verhaal.

[0:41:14] of het zou helpen als Nederland dus ook energiebesparende maatregelen gaat treffen, zoals minder vliegen, minder autorijden, minder hoge snelheid op de snelweg.

[0:41:25] Dat zijn ook allemaal maatregelen in het rapport van het internationaal energieagentschap.

[0:41:30] En de vraag is, zou dat helpen, zowel voor de prijsontwikkeling als het voorkomen van tekorten?

[0:41:38] Ik kan hem ook wel even pakken, ja.

[0:41:40] Want dit is een van de dingen natuurlijk die vorige week door het kabinet is toegezegd om mee te nemen in de bredere inventarisatie die nu loopt.

[0:41:47] Daar wordt gekeken naar prijskompensatie maatregelen, maar ook naar manieren om de vraag te reduceren.

[0:41:53] Dus daar zijn we mee bezig.

[0:41:54] Daar loopt dus dat lijstje mee, maar het resultaat daarvan is toegezegd om binnen een maand naar de Kamer te worden gestuurd.

[0:42:01] Daar zit dat ook bij, zeg maar.

[0:42:08] Oké, dank u wel.

[0:42:09] Dat was de eerste vraag.

[0:42:11] Dat hebben we keurig gedaan binnen een kwartier en we hebben nog een kwartier.

[0:42:14] Dus ik wil eigenlijk de Kamerleden opnieuw de gelegenheid geven tot stellen van één vraag.

[0:42:20] En als u geen vraag heeft, dan kan het ook.

[0:42:22] En dan kan uw collega misschien nog twee vragen stellen.

[0:42:25] Mevrouw Müller.

[0:42:26] Ja, mijn vraag is deze keer voor mevrouw Kuenen.

[0:42:30] Volgens mij hebben we bij de dure olie gezien dat we daar redelijk gediversificeerd zijn als dat inkomt op ons import.

[0:42:36] Dat zijn we dus met gas wat minder.

[0:42:38] Zijn er dingen op de korte termijn die we kunnen doen om ons ook ons RNG, instroom, import verder te diversificeren?

[0:42:47] En zijn er ook mogelijkheden om onze eigen productie binnen de sectorakkoorden in Nederland te vergroten?

[0:42:54] Ja, we zijn dus niet per se gediversificeerd wat betreft import.

[0:42:58] Zoals je op het plaatje kan zien, komt het ook een groot deel uit Noorwegen, bijvoorbeeld.

[0:43:03] Eén moment.

[0:43:04] Ja, de plaatjes zijn soms wat slechter leesbaar op afstand.

[0:43:07] Deze presentatie staat ook in Parlis.

[0:43:10] Dus u kunt hem eventueel ook via die route erbij pakken.

[0:43:14] Ja, dus wat betreft pijpleidingimport komt er ook veel uit Noorwegen.

[0:43:18] Daarnaast produceren we zelf nog ongeveer een derde van het verbruik in Nederland.

[0:43:23] En wat er uit RNG binnenkomt, daarvan komt inderdaad een heel groot deel vanuit de Verenigde Staten.

[0:43:30] Ja, wat we kunnen doen om dit te diversificeren en wat ook wel gebeurt, is meer rondom energiediplomatie, dus echt de baan vereffenen voor bedrijven om met elkaar contracten te sluiten.

[0:43:40] Ik denk dat het belangrijk is om hierbij te benadrukken dat het niet de Nederlandse staat is die contracten sluit met andere staten over import van gas.

[0:43:48] Dat zijn bedrijven die dat met elkaar doen.

[0:43:51] Wij kunnen wel helpen met de relatie warm houden, met het pad wat vereffenen.

[0:44:00] Ik denk dat dat de vraag ongeveer was.

[0:44:03] Oh ja, en gaswinning.

[0:44:06] Er zijn sectorakkoorden gesloten recent.

[0:44:10] En ik moet eerlijk zeggen, om daar veel verder op in te gaan, hoeveel dat nog meer kan, zou ik bij collega's moeten navragen.

[0:44:20] Ik ga ondertussen, als u het goed vindt, door naar de volgende vraagsteller en wellicht dat er dan nog een suggestie kan komen hoe daar die navraag nog een extra antwoord kan geven.

[0:44:28] Ja, de heer Jumelet.

[0:44:29] Dank u wel, voorzitter.

[0:44:31] Het gaat denk ik ook juist vandaag wat meer inzicht krijgen in wat dit allemaal doet voor huishoudens.

[0:44:38] Ik ben steeds ook onder de indruk van hoe dat dan allemaal ook zijn invulling krijgt.

[0:44:44] Er is niet in meegenomen, tenminste een aantal ontwikkelingen in mijn beleving, tenminste dat is niet zichtbaar geworden, bijvoorbeeld het afschaffen van salderen, wat dat doet met de prijs voor huishoudens.

[0:44:53] Kunt u daar wellicht iets over zeggen?

[0:44:55] Of hebt u daar gewoon niet naar gekeken?

[0:44:59] Ik denk dat het ook bij mevrouw Bouwhuis moet zijn.

[0:45:04] Klopt dat?

[0:45:06] We hebben inderdaad in deze plaatjes niet het effect van afschaffing van de solderingsregeling meegenomen.

[0:45:13] Dat is ook omdat die per 1 januari 2027 wordt afgeschaft.

[0:45:20] Dus dat zit niet in de berekening van CBS die hier zit.

[0:45:25] Dat is het korte antwoord.

[0:45:28] We hebben nu vooral inzichtelijk gemaakt wat het effect nu is in 2026 op de rekening in de voorspellingen die we gebruiken om vooruit te kijken.

[0:45:37] Er wordt natuurlijk wel rekening gehouden daarmee.

[0:45:39] Maar er zijn heel veel verschillende componenten die veranderen, want het is aan de ene kant de energiebelasting, aan de andere kant zijn het ook de netwerkkosten.

[0:45:47] Dus ja, de trend is over het algemeen iets omhoog de komende jaren wat betreft de energierekening, ook voor huishoudens.

[0:45:53] Terwijl het verbruik, daar zit dan wel het positieve om, omdat mensen hun huis isoleren loopt het verbruik wel iets terug, maar het saldo is iets omhoog.

[0:46:04] Nou, voorzitter, dank voor dit antwoord.

[0:46:07] Tegelijkertijd zeg ik, het gaat wel over de nettarieven.

[0:46:09] Daar hebt u wel naar gekeken.

[0:46:11] Daar zei u ook iets over.

[0:46:12] Dit vind ik ook een belangrijk aspect.

[0:46:14] In ieder geval ook voor de rekening die uiteindelijk betaald wordt door de huishoudens.

[0:46:19] Naar de toekomst, hoe loopt dat mee in de plaatjes?

[0:46:21] Maar vandaag hadden we ons gericht op het lopende jaar.

[0:46:23] Het zit niet in dit plaatje, maar het zit wel in de plaatjes die we op het ministerie gebruiken voor de komende jaren.

[0:46:29] En is dat iets wat dan ook nog deze kant op komt?

[0:46:32] Of moet er een toezegging aan een bewindspersoon worden gevraagd?

[0:46:35] Wat is daarvoor de route?

[0:46:37] Het hangt heel erg van de type huishouden af of je er wel of niet mee te maken krijgt.

[0:46:42] In het plaatje van de gemiddelde rekening zul je het niet zo snel zien.

[0:46:45] Maar we hebben verschillende voorbeeldhuishoudens en daar kunnen we best een voorspelling van de rekening van 2027, volgens mij, van maken.

[0:46:55] Op welke termijn dat dan nodig is om in de Kamer te liggen, dat moeten we even naar kijken.

[0:47:00] Maar we hebben dat soort voorbeeldhuishoudens en hun verbruik hebben we wel liggen.

[0:47:05] Dank u wel.

[0:47:09] Dank, voorzitter.

[0:47:09] Ik wil een vraag stellen over dat oranje blok dat we hier op het scherm zien over de nettarieven.

[0:47:15] Dat is natuurlijk een groot gedeelte van de energierekening van huishoudens.

[0:47:18] De heer Van der Voet vertelde dat die steeds stijgen, maar ook dat flexibeler gebruik zou helpen om dat eventueel te dempen.

[0:47:25] Kunt u misschien iets meer zeggen over welke kost de demping, misschien voor een gemiddeld huishoudens zoals we hier zien, realistisch is als je een aantal van die maatregelen in de praktijk zou brengen?

[0:47:37] Ja, dat kan overigens verschillen per netgebruiker.

[0:47:40] Dus of je een huishouden bent of een groot bedrijf, dat maakt natuurlijk uit.

[0:47:44] Maar er is zeker perspectief voor geschetst.

[0:47:45] Dat is al eerder geschetst in het IBO, bekostiging elektriciteitsnetten.

[0:47:49] En daarin werd ook al becijferd dat die kostenbesparing op de totale sommeninvesteringen die nodig zijn om de netten uit te breiden, vrij fors is.

[0:47:57] De netperdens hebben nu in beeld gebracht dat je 24 en in gunstige scenario's zelfs 33 miljard op de totale plaat kunt besparen.

[0:48:04] Dus dat is een heel groot deel.

[0:48:06] Dus om het beeld te geven, net Beerders hebben gezegd, met scenario's die nog heel onzeker zijn, die 246 miljard naar buiten gebracht.

[0:48:13] Als je op die totale som dit soort bedragen aan kostenbesparingen kan doen, dan loont dat zeker.

[0:48:18] Voor bedrijven geldt bijvoorbeeld dat ze flexibele contracten kunnen afsluiten.

[0:48:22] Ook batterijprojecten kunnen natuurlijk op die manier ook gerealiseerd worden.

[0:48:26] En die flexibiliteit biedt die kostenbesparingen, maar helpt tegelijkertijd om congestie te verlichten.

[0:48:33] En kan dus in sommige gevallen ook betekenen dat bijvoorbeeld batterijprojecten worden gerealiseerd.

[0:48:38] Dus daar zit wel een soort win-winsituatie in.

[0:48:41] Ja.

[0:48:43] Meneer Kops.

[0:48:45] Ja, dank.

[0:48:45] Energiearmoede is een groeiend probleem in Nederland en we zien hier de gemiddelde energierekening.

[0:48:50] We hebben ook gezien in een andere slide hoeveel huishoudens gemiddeld meer zijn gaan betalen.

[0:48:55] Valt er wellicht nu al iets te zeggen over de ontwikkeling van energiearmoede in Nederland dit jaar door deze nieuwe energiecrisis?

[0:49:04] Mevrouw Bouhuis.

[0:49:07] TNO en CBS publiceren elke zomer de monitor energiearmoede.

[0:49:12] En daarin kijken ze eigenlijk terug naar het jaar daarvoor.

[0:49:16] Dus de meest recente cijfers die wij nu van TNO en CBS hebben gekregen gaan over 2024 uit mijn hoofd.

[0:49:23] En in de aanstaande zomer krijgen we dan de energiearmoedecijfers over 2025.

[0:49:29] Daar is uiteraard het effect van deze situatie dan niet in meegenomen.

[0:49:40] Ik kan haar niet herverderen.

[0:49:41] Dank u wel, voorzitter.

[0:49:42] Dan heb ik nog een vraag aan de heer Van Malland.

[0:49:45] Als ik het zo goed uitspreek.

[0:49:46] Malland?

[0:49:46] Nee, nog steeds niet.

[0:49:49] Ook mijn ogen zijn niet zo goed.

[0:49:51] Mag ik jouw bril?

[0:49:52] Ik denk dat u ondertussen wel het bericht van de Fatih Birol heeft zitten teruglezen.

[0:49:58] Het stond in een podcast met een Noorse spreker.

[0:50:01] En daar toch nog even op verdergaande.

[0:50:02] Hij zegt, het volgende april wordt eigenlijk veel erger dan maart, omdat we in maart nog een toevoer hadden van schepen die voor de oorlog waren vertrokken.

[0:50:11] En op dit moment overweegt hij zelfs dat we een tweede tranche gaan vrijgeven van die oliereserves, maar benadrukt daarbij wel dat het enkel een pleister zal zijn, maar geen oplossing zolang die straat van Hormoes gesloten blijft.

[0:50:22] Dus kortom, hoe gaan we nou voorkomen dat we in april, mei daadwerkelijk fysieke diesel en kerosine tekorten gaan hebben voordat het echt helemaal uit de hand loopt?

[0:50:36] Hij zegt het heel duidelijk.

[0:50:39] Hij zegt het heel algemeen.

[0:50:41] En dat is het punt waar we over moeten kijken.

[0:50:45] Het algemeen is namelijk voor de hele wereld.

[0:50:47] En als we kijken, het grootste trofwoord is Azië.

[0:50:49] En dat zien we al bij Japan.

[0:50:51] We zien het al bij Zuid-Korea.

[0:50:52] Er zijn al export...

[0:50:54] verboden zijn er opgelegd.

[0:50:56] Australië heeft een probleem, Zuid-Afrika.

[0:50:58] Het is vooral het gedeelte, de grote afnemers van de golf, dat zit in Azië en dat zit in India.

[0:51:03] India is vier, vijf dagen varen.

[0:51:06] China neemt ook veel af.

[0:51:08] China heeft wel een extreem grote strategische voorraad.

[0:51:11] Dus de effecten die zijn wel merkbaar hier, maar niet zo dramatisch als in Azië.

[0:51:15] Dus dat is een ander verhaal.

[0:51:16] Dus als het in de context van Europa gezet wordt, ja dan zullen wij wel wat gemerken.

[0:51:22] Maar dat is niet in vergelijking met wat in Azië gebeurt.

[0:51:28] U mag een korte vervolgvraag stellen.

[0:51:30] Het is heel kort dan inderdaad, maar hij benoemt specifiek.

[0:51:34] In Azië hebben we al een tekort, maar heel gauw, dus in april of misschien het begin van mei, zal het ook naar Europa komen.

[0:51:41] Dat wordt heel expliciet gezegd door de heer Birol.

[0:51:45] Dus ja, in dat licht, ik vertrouw erop dat dat klopt.

[0:51:49] Hoe gaan we dat dan tegenhouden?

[0:51:51] Dat gaan we tegenhouden door eventueel, en dat hopen we ook met de Europese Commissie hier gecoördineerd te doen, door eventueel de voorraden die we nu nog in deze periode bij de eerste collectieve actie hebben negentig dagen de tijd om producten en ruben olie op de markt te brengen, om dat op te vangen.

[0:52:06] En eventueel een tweede collectieve actie kan ermee helpen.

[0:52:09] Maar mijn laatste berichten uit Parijs waren dat er voorlopig nog geen tweede collectieve actie komt.

[0:52:15] Dit lijkt me ook een vraag overigens om volgende week aan de minister te stemmen.

[0:52:21] U heeft twee keer een antwoord gekregen en u wordt aangemoedigd om hier nog een keertje terug te komen.

[0:52:26] Ik zou die uitnodiging aanpakken.

[0:52:28] Mevrouw van Oosterhout.

[0:52:29] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:52:31] Ik denk dat de algemene trend is die we hier zien, maar ook breder zien, is dat hoe meer je verduurzaamt, hoe weerbaarder je bent.

[0:52:37] Dus ik vroeg me af of jullie ook iets zouden kunnen zeggen over zijn er scenario's beschikbaar voor het versneld verduurzamen?

[0:52:45] Bijvoorbeeld het NVD heeft laatst een spoedplan gepresenteerd om het gasverbruik met een derde te verminderen in vijf jaar tijd.

[0:52:51] Je zou een spoedplan of isolatieoffensief kunnen doen.

[0:52:55] Zijn er scenario's denkbaar waarin je dit ook meeneemt of voorspelt?

[0:53:03] Ik geef het woord aan de heer Noordermeer.

[0:53:05] Ja, dit zijn ook van die maatregelen die dus ook allemaal meelopen in die inventarisatie die door het kabinet is toegezegd.

[0:53:10] Dus het zijn prijssteunmaatregelen.

[0:53:12] Het is de lijst van het IEA, maar het zijn ook andere mogelijkheden om de vraag te reduceren.

[0:53:17] En ja, als dat snel kan, dan heeft dat natuurlijk nog deze winter effect.

[0:53:20] Dus dit soort maatregelen lopen ook mee in die inventarisatie.

[0:53:25] En daar komt ook een brief over binnen een maand?

[0:53:27] Ja, dat heeft het kabinet vorige week toegezegd, binnen een maand.

[0:53:29] Dus dat is nog voor het meireces.

[0:53:32] Voor het meireces, kijk eens aan.

[0:53:34] De heer Vermeer.

[0:53:36] Ja, dank u wel.

[0:53:37] Er werd straks aangegeven dat het gas hoeveelheid de helft voor het eigen gebruik is en de andere helft is export.

[0:53:46] dat we meer kerosine en diesel produceren dan we verbruiken.

[0:53:50] En heeft de ECB of DNB, hebben die ook berekend, wat dit aan extra inkomsten voor de Nederlandse staat op gaat leveren dit jaar?

[0:54:00] Ja, ik vrees dat ik daar heel kort in kan zijn.

[0:54:02] Nee, dat heeft DNB niet berekend, voor zover ik weet.

[0:54:08] En wie berekent dat wel?

[0:54:18] In algemene zin worden er ramingen gemaakt over de overheidsinkomsten door het Centraal Planbureau op de reguliere momenten in het jaar en het ministerie van Financiën.

[0:54:27] Dus ik vermoed dat u voor specifieke vragen daarover het best bij hen kan zijn.

[0:54:34] Dank u wel.

[0:54:35] Dan kom ik bij mevrouw Teunissen.

[0:54:38] Dank u wel.

[0:54:38] Ik heb een vraag aan mevrouw Bouhuis.

[0:54:42] U schetste net in de presentatie dat huishoudens weerbaarder zijn geworden ten opzichte van 2022, doordat veel woningen ook verduurzaamd zijn.

[0:54:53] En ik vroeg me af, dus even los van de brief die nog komt van het kabinet, maar zijn er scenario's of deze trend zich inderdaad doorzet met het huidige kabinetsbeleid?

[0:55:10] Vorig jaar is er een studie uitgekomen van TNO onder andere, waarin ook gekeken wordt naar verduurzaming van huishoudens en het effect dat dat heeft op onder andere de energierekening.

[0:55:25] Ik weet er precies een naam daarvan even niet uit mijn hoofd, maar TNO heeft daar een becijfering van gemaakt.

[0:55:36] En natuurlijk, in algemene zin, dus de check wordt elk jaar door het PBL gedaan van hoe pakt het kabinetsbeleid nu uit, zit de trend van energiebesparing voor huishoudens, zet die door richting 2030.

[0:55:47] De berekeningen die daarvoor door het PBL worden gemaakt zijn ook leidend voor ons om onze plaatjes te maken.

[0:55:53] Dus we kijken dan naar de KEF.

[0:55:58] Oké, dank u wel.

[0:55:59] We zijn aan het einde gekomen van de tweede ronde.

[0:56:01] Dat is mooi voor drie uur gelukt.

[0:56:03] Dus dank aan alle collega's.

[0:56:05] En dank ook voor alle antwoorden.

[0:56:07] We hebben aan het begin met elkaar afgesproken dat we ook zouden kijken wat er nog aanvullende schriftelijke informatie zou komen.

[0:56:13] Nou, er waren een paar vragen van de leden, dus ik wil de heer Noordermeer nog even de gelegenheid geven om daar onze korte samenvatting in te geven wat we kunnen verwachten van die schriftelijke brief.

[0:56:22] Zeker.

[0:56:23] Ik had drie dingen genoteerd.

[0:56:24] Eén is de vraag van het lid Vermeer over het gebrek aan kunstmest.

[0:56:27] Die zullen wij doorgeleiden naar de collega's van LVVN.

[0:56:30] Dan moeten we even met hen kijken op welke termijn ze daar iets over op papier kunnen zetten.

[0:56:33] Maar dat loopt via hen.

[0:56:35] Dan was er nog een andere vraag over gas.

[0:56:37] Maar daar had jij inmiddels het antwoord op.

[0:56:39] Dus dat kunnen we zo meteen gelijk nog even geven.

[0:56:42] En de laatste was het punt... Even kijken.

[0:56:46] Nog één derde punt.

[0:56:47] O, ja, de voorbeelden van de... Hoe zit het precies met het afschaffen van salderen van volgend jaar?

[0:56:52] En wij baseren ons daar altijd op studies van CBS en Milieucentraal.

[0:56:56] En wij zullen die voorbeelden, de huishoudens die wij daarvoor gebruiken, wij zullen zorgen dat die ook bij de Griffie komen.

[0:57:02] Dat hoeft, denk ik, niet per brief.

[0:57:03] Dat kunnen we ook op een andere manier zorgen dat die informatie bij jullie komt.

[0:57:06] Want daar maken we dus niet zelf allerlei aannames voor, maar het is goed dat de heer Jumilet weet welke informatie we daarvoor gebruiken.

[0:57:13] Dus we zorgen dat het bij jullie komt.

[0:57:17] Dan misschien nog wat betreft de extra gaswinning, naar aanleiding van de vraag van mevrouw Müller.

[0:57:24] Wat ik terugkreeg van mijn collega's, die gaan over de sectorakkoorden, die geven aan dat dat zorgt voor meer duidelijkheid over de gaswinning op zee en op land in de gedurende energietransities in de komende tijd.

[0:57:34] Maar hoeveel er dan daadwerkelijk gewonnen zal worden, dat is niet op voorhand te zeggen met deze sectorakkoorden.

[0:57:45] Oké, dank u wel.

[0:57:46] Dan wil ik eigenlijk deze vergadering gaan sluiten.

[0:57:50] Ik wil iedereen heel erg bedanken voor zijn actieve inbreng, voor zijn aanwezigheid en ik wens u allemaal een hele prettige dag verder.