Digitale infrastructuur en economie

[0:00:00] Een hele goedemorgen.

[0:00:03] Ik open de vergadering van de Vaste Commissie voor Digitale Zaken.

[0:00:07] Aan de orde is het commissiedebat Digitale Infrastructuur en Economie.

[0:00:12] Ik heet welkom de bewindspersoon mevrouw Aerts, staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat.

[0:00:20] Aan de zijde van de Kamer zullen we deelnemen aan dit commissiedebat mevrouw El-Boudjani, mevrouw Swinkels, meneer Verkuilen, meneer Van den Berg, meneer Vermeer en mevrouw Katman.

[0:00:31] Ik stel voor om...

[0:00:33] We hebben in totaal drie uur voor deze vergadering.

[0:00:36] Ik stel voor om uit te gaan van vier interrupties per persoon en een interruptie die langer duurt dan 30 seconden zijn er twee, zoals u weet, dus dan gaat het hard.

[0:00:51] Ja, de interruptie bestaat uit een vraag en een beantwoording en er kan nog een verduidelijkende vraag gesteld worden als dat nodig is en we zullen zien of dat qua tijd allemaal in het spoor blijft lopen, ik hoop van wel.

[0:01:02] Voor de tweede termijn kunnen we aan de hand van de beschikbaarheid bezien of er nog ruimte is voor aanvullende interrupties en vragen.

[0:01:13] Dat lijkt me voldoende voor de logistiek van deze vergadering.

[0:01:17] Ik wil graag het woord geven aan mevrouw El Oudjani voor haar bijdrage.

[0:01:22] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:01:24] Voorzitter, toen ik vanochtend hoorde over de hek bij Chipsoft, werd weer duidelijk dat digitale infrastructuur het dagelijks leven raakt.

[0:01:33] Digitale infrastructuur is als een weg.

[0:01:35] Over deze onzichtbare weg gaan persoonsgegevens, appjes en betalingen.

[0:01:39] Maar wie bepaalt de routes en de regels?

[0:01:42] En dan de digitale economie, waarin data een grondstof is geworden.

[0:01:46] AI het product dat iedereen wil gebruiken en innovatie is de snelheid waarmee we vooruitkomen.

[0:01:53] Voorzitter, het is daarom aan ons om richting te geven aan onze digitale toekomst en om Europese en Nederlandse bedrijven het voordeel van de twijfel te geven en niet steeds de techgiganten die een monopoliepositie hebben.

[0:02:06] De komende jaren willen wij bouwen aan een bloeiende digitale economie, met een digitale infrastructuur waar wij de regie over hebben.

[0:02:13] Van het werkveld en experts horen we dat we over de juiste kennis beschikken.

[0:02:18] En we hebben ook mooie voorbeelden.

[0:02:19] Afgelopen week in het nieuws Centric, KPN, Infosupport, Intermax,

[0:02:24] Nebul, Provider en Uniserver willen werken aan een cloud als alternatief voor Big Tech.

[0:02:30] eUnifier, dat een alternatief biedt voor onder andere Outlook en Teams, gaat met pilots starten.

[0:02:36] TNO, die samen met andere organisaties werkt aan 6G.

[0:02:39] GPTNL, ons eigen Nederlands AI-model.

[0:02:43] Kortom, wij kunnen het wel.

[0:02:46] In het coalitieakkoord staat dat we als overheid moeten optreden als Launching Customer voor nieuwe innovatieve technologieën.

[0:02:54] Dit onderschrijft mijn fractie ook van harte.

[0:02:56] Daarom vraag ik aan de staatssecretaris welke concrete projecten lopen er momenteel waarin de overheid al als Launching Customer optreedt?

[0:03:04] Zijn er al best practices die breder toepasbaar zijn binnen de overheid?

[0:03:08] En hoe gaat de staatssecretaris deze Launching Customer-rol verder invullen?

[0:03:12] En wanneer zien we daar de resultaten van?

[0:03:16] Voorzitter, het nieuws dat vergunningen zijn uitgegeven voor de bouw van zeven nieuwe datacentra is u vast niet ontgaan, de hyperscalers.

[0:03:25] Datacentra zijn nodig voor veilige dataopslag, voor ziekenhuizen, overheid en bedrijven.

[0:03:31] Maar belangrijke randvoorwaarde is wat ons betreft wel digitale soevereiniteit.

[0:03:36] Hoe ziet het gebruik van deze megadatacentra eruit?

[0:03:40] Is er al zicht op wie hier precies gebruik van zullen maken?

[0:03:43] Gisteren is er ook een motie aangenomen van Zalin Jan en Grimwis over een nationale aanpak voor datacenters en datakabels.

[0:03:51] Kan de staatssecretaris ervoor zorgen dat in deze nationale aanpak ook het belang van digitale soevereiniteit kan worden opgenomen?

[0:03:59] En ziet de staatssecretaris kansen om digitale soevereiniteit in de toekomst mee te nemen als criterium in vergunningsprocessen voor nieuwe datacentra?

[0:04:08] Voorzitter, bedrijven en overheden moeten bouwen aan een bloeiende digitale economie.

[0:04:14] Wat we vandaag investeren, bepaalt wat morgen kan groeien.

[0:04:17] We hebben vorige week een brief ontvangen van de staatssecretaris dat er vanuit de overheid niet geïnvesteerd wordt in de AI gigafabriek, maar zulke initiatieven wel stimuleren.

[0:04:28] Een eigen digitale infrastructuur ontwikkelen en hier regie op hebben is cruciaal voor soevereiniteit.

[0:04:34] volgens het rapport Wenning ook nodig voor het verdienende innovatievermogen.

[0:04:38] Dat er nu geen half miljard beschikbaar is voor een AI gigafabriek is te begrijpen, maar ik zou wel graag toekomstperspectief willen.

[0:04:46] Hoe gaan we als overheid er dan wel voor zorgen dat we deze AI-infrastructuur, de rekenkracht die we nodig hebben voor innovatie, toch gaan stimuleren?

[0:04:56] Voorzitter, onze digitale economie staat of valt ook met een sterke infrastructuur.

[0:05:01] Terwijl onze afhankelijkheid van zeekabels groeit, blijven we achter en komt het eigenaarschap steeds vaker bij Big Tech te liggen.

[0:05:08] Dat maakt ons kwetsbaar, juist in deze geopolitieke tijden.

[0:05:12] Daarmee staat onze digitale autonomie en onze positie als digitale mainboard onder druk.

[0:05:17] Welke concrete stappen zetten staatssecretaris om de aanlanding van nieuwe intercontinentale zeekabels in Nederland actief te stimuleren?

[0:05:25] En op welke wijze zet zij zich binnen Europa in voor versterking van Europees eigenaarschap op infrastructuur?

[0:05:32] Dank u wel.

[0:05:32] U heeft een interruptie van Heef van den Berg.

[0:05:34] Ja, dank voorzitter.

[0:05:35] Ik hoor mevrouw El Moudjani spreken over de gigafactory en dat die belangrijk is, maar dat er op dit moment geen middelen beschikbaar voor zijn en dat dat begrijpbaar is.

[0:05:45] Dat volgt niet helemaal, want ik hoor veel ambitie bij mevrouw El Moudjani.

[0:05:48] Waarom is het dan begrijpbaar als we geen geld besteden aan dit soort belangrijke zaken?

[0:05:54] Ik vind het heel belangrijk dat we investeren in dit soort initiatieven.

[0:05:57] Ik zeg alleen dat op het moment, als we kijken naar de begroting 500 miljoen euro, wel echt een hele grote hap is.

[0:06:03] En dat we dus, daarom vraag ik ook om toekomstperspectief, om juist te kijken van, oké, waar kunnen we dan wel naartoe werken voor wellicht de volgende begroting?

[0:06:13] Want ik denk wel dat we echt moeten investeren in onze eigen digitale infrastructuur en rekenkracht in Nederland.

[0:06:22] Nou, dat ben ik met mevrouw Albert-Jan hier helemaal eens.

[0:06:24] Ik denk ook dat het heel belangrijk is, maar zeker als die Gigafactory geld kan opleveren voor onze maatschappij, stel dat daar een bepaald rendement achter zit, is het dan niet beter om dan nu alsnog te investeren.

[0:06:35] Van mijn part zijn we daar creatief in, maar dat we in ieder geval die middelen vinden, zodat ook die baten alsnog ten goede komen aan de maatschappij.

[0:06:46] Als er middelen beschikbaar zijn, ben ik enorm voorstander om in dit soort initiatieven te investeren.

[0:06:52] Maar het moet wel mogelijk zijn.

[0:06:54] Kijk, we hebben ook de AEGIGA-fabriek in Groningen en die is meer voor de publieke dienst beschikbaar.

[0:07:01] Daar hebben we 71 miljoen euro in geïnvesteerd als overheid, samen met de provincie.

[0:07:06] En in totaal was er 200 miljoen euro voor nodig.

[0:07:09] Nou, dat kunnen we gelukkig wel verwezenlijken.

[0:07:13] Ik ben hartstikke bereid om te kijken naar andere ideeën en plannen hiervoor om zo'n andere AE Gigafactory ook mogelijk te maken.

[0:07:24] Dank u wel.

[0:07:24] Even nog een interruptie van mevrouw Kappel.

[0:07:27] Die ligt eigenlijk in het verlengde van de interruptie van de heer Van den Berg.

[0:07:34] Deze 60 zegt dat dat geld er dan nu niet is en er wordt gesproken over een half miljard, maar het gaat natuurlijk over het veel bredere vraagstuk.

[0:07:40] Er is nul.

[0:07:41] euro voor strategische autonomie.

[0:07:44] Er is nul euro voor de Nederlandse digitaliseringsstrategie.

[0:07:50] Dus niet een beetje, maar nul.

[0:07:52] En dan hoor ik ook in de bijdrage van mevrouw El-Boudjani heel veel ambitie, maar hoe dan?

[0:07:57] Ik vind het eigenlijk echt nog erger dat je zo torenhoge ambities opschrijft in een coalitieakkoord en Nederland eigenlijk meeneemt in, we moeten koplopen, we moeten dit zijn en dat zijn en vervolgens nul euro daarvoor uittrekt.

[0:08:10] En hoe rijmt mevrouw El Boudjani dat?

[0:08:14] Ik snap wel dat mevrouw El Boudjani op zoek is naar de plannen, maar zonder geld geen plannen.

[0:08:19] Dus kan ik er ook van op aan dat D66 de strijd gaat voeren om hier gewoon geld voor vrij te maken.

[0:08:25] Mevrouw Boudjani.

[0:08:27] Als we kijken naar hoeveel geld wij jaarlijks uitgeven aan IT-diensten en producten dan als overheid, dan is dat ook echt, dat gaat in de miljarden.

[0:08:39] Dus het ligt er ook aan, we hebben het geld wel, want het geld wordt al geïnvesteerd in producten en diensten.

[0:08:45] De manier waarop we in het investeren, dat is het probleem.

[0:08:48] Er zijn nooit strategische keuzes gemaakt over wie willen we waarvoor hebben.

[0:08:52] Dus vinden we het oké dat Microsoft ons bedient op X, Y, Z?

[0:08:57] Of willen we toch Nederlandse en Europese bedrijven die ons bedienen?

[0:09:00] Dat is geld dat al beschikbaar is, maar dat moet op een andere manier uitgegeven worden.

[0:09:05] Dus op het moment dat we dat geld, wat al wordt uitgegeven, wordt op een andere manier uitgeven, dan kunnen we dus ook daadwerkelijk werken aan onze digitale autonomie en soevereiniteit.

[0:09:17] Ik denk echt dat we nu op dat punt staan om dat dus te doen.

[0:09:22] En ik heb dit al eerder gezegd, we besteden zo enorm veel geld jaarlijks ook aan bijvoorbeeld inhuur van IT'ers binnen de overheid.

[0:09:31] Daar gaat iets van 1,6 miljard per jaar gaat eraan uit.

[0:09:35] Als we dat soort dingen aanpakken, kennis meer in huis halen, zouden we zo bijna een miljard kunnen besparen, wat we dan bijvoorbeeld uit zouden kunnen geven aan een NDS.

[0:09:44] Dus ik denk dat het ook gewoon kijken is naar

[0:09:46] Waar gaat ons geld op dit moment heen en hoe gaan we die keuzes anders maken?

[0:09:49] En dat is niet alleen aan ons, aan de Kamer, dat is ook het kabinet die hierop moet gaan sturen.

[0:09:57] Nog een interruptie van de heer Vermeer.

[0:10:00] Ja, voorzitter, want mevrouw El Moudjani haalt hier wel twee dingen door elkaar.

[0:10:05] Dat is operationele kosten en geld voor investeringen.

[0:10:08] En dat zijn toch echt hele verschillende dingen.

[0:10:11] Dus ik zou echt willen vragen of D66

[0:10:16] gewoon haar beleidsambities ook vergezeld wil laten gaan door geld om te investeren.

[0:10:23] En ik zal er straks in mijn bijdrage nog op terugkomen, maar we moeten die twee dingen wel uit elkaar halen, want we kunnen niet operationele kosten nu in één keer gaan besparen, want als dat gekund had, dan was dat al jaren geleden gebeurd, naar mijn idee.

[0:10:37] Dit gaat gewoon om een pot geld om investeringen te kunnen doen.

[0:10:41] Is mevrouw El Boudiani dat met mij eens?

[0:10:47] Nou, ik haal geen dingen door elkaar.

[0:10:50] Ik zeg ook niet dat we...

[0:10:52] Wat ik zeg, is dat het geld dat al wordt uitgegeven... op een andere manier uitgegeven moet worden.

[0:10:58] En door daarnaar te kijken... er ook bepaalde keuzes in ons voordeel kunnen gaan werken.

[0:11:05] Daarbij heb ik inderdaad ook gezegd... dat we dus die besparing die we eventueel zouden kunnen doen op inhuur...

[0:11:12] dat je naar dat soort dingen kan kijken om dan dus daadwerkelijk andere innovatieve dingen te kunnen bekostigen.

[0:11:18] En daarbij hebben we wel ook het NADI, dus het Nationaal Agentschap Disruptieve Innovaties, dat opgezet wordt, waar wel een half miljard in zit, waar ook start-ups en bedrijven met goede ideeën gebruik van kunnen maken, juist voor onze eigen innovaties.

[0:11:33] En we hebben straks ook een investeringsinstelling die daar ook aan gaat bijdragen.

[0:11:39] Dank u wel.

[0:11:41] Dan gaan we nu luisteren naar de bijdrage van mevrouw Swinkels.

[0:11:51] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:11:53] Ik wil allereerst de staatssecretaris danken voor alle stukken.

[0:11:55] We gaan nu echt met elkaar van start.

[0:11:58] En ja, het is inmiddels geen vraag meer of onze digitale afhankelijkheid moet afbouwen.

[0:12:02] Het is echter de vraag hoe we dit gaan doen, want het moet echt anders.

[0:12:06] Natuurlijk gaat dat niet van vandaag op morgen, maar ik wil een hoopvol perspectiefs met elkaar gaan schetsen.

[0:12:11] Nederlandse en Europese tech-ondernemers werken met overtuiging aan volwaardige alternatieven.

[0:12:16] En die beweging groeit.

[0:12:18] Ook overheden zetten stappen, zoals het vaak aangehaalde voorbeeld van Schleswig-Holstein.

[0:12:23] Het moet en kan dus echt anders.

[0:12:25] En dat vraagt politieke daadkracht en moet.

[0:12:28] De Nederlandse soevereine datacentercoöperatie doet deze oproep ook.

[0:12:32] Koers houden en komen tot een realistische en planmatige aanpak waarbij we Europese samenwerking versterken.

[0:12:40] Voorzitter, dan naar het coalitieakkoord, waarin ook gesproken wordt over digitale autonomie.

[0:12:45] De uitwerking blijft nog abstract.

[0:12:47] Daarom de vraag, wanneer kunnen we concrete doelen en stappen met elkaar verwachten?

[0:12:51] Vooral als het gaat om het afbouwen van die afhankelijkheden en het opbouwen van capaciteiten bij Europese aanbieders.

[0:12:57] Ik heb daarvoor drie punten.

[0:12:59] Allereerst, GPTNL.

[0:13:01] Een indrukwekkend publiek initiatief gebaseerd op verantwoorde data.

[0:13:06] Maar de vervolgvraag is, hoe nu verder?

[0:13:09] Waar zien we de concrete toepassingen met maatschappelijke meerwaarden?

[0:13:12] Bijvoorbeeld in de zorg, waar behoefte is aan betrouwbare AI.

[0:13:16] En hoe zorgen we dat dit initiatief doorontwikkeld en echt kan renderen?

[0:13:21] Ten tweede Mijn Bureau, een open source samenwerkingsplatform ontwikkeld in Europees verband en al succesvol toegepast bij gemeenten.

[0:13:29] Dat laat zien dat Europese samenwerking werkt.

[0:13:32] Kan de staatssecretaris toezeggen de Kamer te informeren over hoe dit soort initiatieven verder op te kunnen worden geschaald?

[0:13:39] En ten derde de overheid als launching customer.

[0:13:42] Het werd al genoemd.

[0:13:43] Via mijn eerder aangenomen motie is gevraagd om bij aanbestedingen beter in kaart te brengen welke Europese alternatieven beschikbaar zijn.

[0:13:51] Kan de staatssecretaris toezeggen hoe zij digitale autonomie actief laat opnemen in de aanbestedingscriteria.

[0:13:57] En voorzitter, tot slot de AI-infrastructuur.

[0:14:00] De komst van de AI-fabriek in Groningen is een belangrijk stap.

[0:14:05] Maar het succes zit niet alleen in de bouw, het zit ook in het gebruik.

[0:14:08] Hoe zorgt het kabinet ervoor dat bedrijven, kennisinstellingen en overheden deze infrastructuur vanaf dag 1 benutten?

[0:14:15] dan de inzet op Europese AI gigafabrieken.

[0:14:19] Het CDA kan de lijn volgen dat Nederland hier niet direct financieel in participeert.

[0:14:23] Tegelijkertijd betekent dat niet dat we achterover kunnen leunen.

[0:14:27] Juist dan is de vraag hoe versterken we de randvoorwaarden voor een krachtig Europees AI-ecosysteem dat investeringen en talent aantrekt.

[0:14:36] En minst zo belangrijk, hoe zorgen we ervoor, hoe borgen we dat Nederland goed aangesloten blijft op de toekomstige Europese rekencapaciteit binnen de euro HPC joint undertaking.

[0:14:47] Ook op dit punt vindt mijn fractie de inzet van het kabinet nog te weinig concreet.

[0:14:53] En daarmee wil ik mijn inbreng afsluiten.

[0:14:55] Dank u wel.

[0:14:57] Dank u wel, mevrouw Swingels heeft een interruptie van de heer Van den Berg.

[0:15:00] Ja, dank voorzitter.

[0:15:01] Ik hoor hier ook het CDA spreken over het belang van onze eigen rekenkracht en de gigafactories.

[0:15:06] Nou is het zo dat er vijf gigafabrieken in Europa zouden moeten komen met kosten van zo'n 20 miljard euro.

[0:15:12] En als wij in Nederland zo'n fabriek zouden willen hebben, dan moeten wij daar zeker een miljard euro als land aan bijdragen.

[0:15:20] Als mevrouw Swinkels dit nou wil, hoe gaan we dit dan betalen en echt realiseren?

[0:15:24] Dat hoor ik hier ook niet en terug.

[0:15:26] Mevrouw Swinkels.

[0:15:28] Ja, dank, voorzitter.

[0:15:30] Kijk, het antwoord is zojuist eigenlijk al gegeven.

[0:15:33] Het geld ligt gewoon op dit moment niet op de plank om hierop in te schrijven vanuit Nederland.

[0:15:37] En ik vind dat natuurlijk ook jammer.

[0:15:38] Ik had ook graag gewild dat we op één van die vijf konden inschrijven, maar dat is gewoon niet het geval.

[0:15:44] Zo realistisch moeten we met elkaar ook zijn.

[0:15:46] En daarom doe ik ook een oproep om met elkaar planmatig aan de slag te gaan en ervoor te zorgen dat we onze capaciteiten verder wel weten op te bouwen.

[0:15:54] Dus laten we vooral nu ook kijken hoe we kunnen samenwerken met andere Europese landen.

[0:15:59] Denk aan Duitsland, waar we wat mij betreft prima mee zouden kunnen samenwerken om ervoor te zorgen dat we die toegang ook tot de capaciteit ook in Europese handen weten te houden en minder afhankelijk worden van big tech, zoals eerder aangegeven.

[0:16:15] Ja, maar voorzitter, nou Bremen klopt, nou ben ik het echt helemaal kwijt, want dat was net een interruptie met mevrouw Elboudjani van D66 en ik vraag het hier aan mevrouw Swinkels van het CDA.

[0:16:24] En wat ik nou echt niet meer snap, is dat er wordt gezegd van wij willen dit wel hebben, wij moeten onze eigen regenkracht hebben, maar tegelijkertijd hebben we gezien dat er geen geld is, we moeten het maar aan de Duitsers overlaten.

[0:16:36] Waarom houden we dan nu hier een pleidooi richting de staatssecretaris dat dit toch wel heel erg belangrijk is?

[0:16:41] Want die keuze moet nu gemaakt worden.

[0:16:43] Kortom,

[0:16:44] Is mevrouw Swinkels nou voor zo'n geek factory?

[0:16:47] Gaan we daar nou iets voor regelen?

[0:16:49] Of is het gewoon een loze ambitie die niks gaat uitmaken?

[0:16:53] Mevrouw Swinkels.

[0:16:55] Ja, dank voorzitter.

[0:16:57] Zo'n gigafactory zoals het nu wordt geschetst en als ik ook de bedragen hoor die daarbij meegepaard gaan, dan zou het bijna gaan om ongeveer een derde van de EZ-begroting, om het even in perspectief te zetten.

[0:17:09] Dat is op dit moment gewoon onhaalbaar.

[0:17:11] Wat ik graag zou willen is om te kijken hoe kunnen we ook samenwerken

[0:17:14] in publiek-private constructies, zodat we ook toegang tot financiering mogelijk maken voor het bedrijfsleven en hen op die manier de kans geven om ook die capaciteit met ons op te bouwen, zodat die aanbieders ook meer ruimte krijgen.

[0:17:29] Ik snap dat de heer Van den Berg heel graag die Gigafactory in Nederland zou willen zien landen, dat zou ik ook een mooie ambitie vinden, maar

[0:17:37] Eerlijk verhaal is, we hebben op dit moment niet het geld daarvoor en ik ben ook benieuwd hoe de heer Van den Berg dat geld dan wel voor zich ziet, want op dit moment is die ruimte er helaas niet.

[0:17:49] En tot slot, voorzitter, ook ik zie wel heel veel mogelijkheden om binnen de bestaande budgetten vanuit de overheid ook te kijken hoe we tot kostenbesparing kunnen komen, hoe we kritischer kunnen zijn naar alle ICT-uitgaven die worden gedaan en hoe we ook tussen ministeries ook tot een veel krachtiger, sterkere aanpak kunnen komen, wat hopelijk ook veel middelen vrij speelt.

[0:18:13] Maar ik kan me ook voorstellen dat dat niet toereikt gaat zijn voor deze gigafactory.

[0:18:21] U heeft nog een interruptie van mevrouw Katman.

[0:18:25] Ja, voorzitter, ook hier de vraag.

[0:18:27] Want ik bedoel, het CDA is gewoon onderdeel van deze coalitie en ik wil het ook heel graag breder trekken dan de investeringen in deze gigafactory.

[0:18:35] Want nogmaals, we hebben het hier over nul budget voor strategische digitale autonomie.

[0:18:41] We hebben het hier over nul euro om de NDS ook maar uit te kunnen voeren.

[0:18:47] Dus hoe denkt het CDA dan planmatig aan de slag te kunnen gaan?

[0:18:53] Politiek is gewoon keuzes maken.

[0:18:54] Politiek is financiële keuzes maken.

[0:18:57] En nogmaals, als je zulke torenhoge ambities opschrijft in je coalitieakkoord, dan kan je dat niet staven met nul euro.

[0:19:05] Dus de vraag is gewoon hoe gaan we dit oplossen en hoe gaan we dus wel stappen zetten?

[0:19:13] Ja, dank voorzitter.

[0:19:14] Gelukkig is niet alles alleen maar op te lossen met een zak geld vanuit de overheid in onze samenleving, laat ik dat vooropstellen.

[0:19:20] Ik denk ook verantwoorden AI, toepassingen et cetera, bescherming van onze kinderen online et cetera.

[0:19:27] We hebben regelgeving, we hebben een hoop andere instrumenten ook als overheid om stappen te zetten als het gaat om digitalisering.

[0:19:34] En daarbij ook het coalitieakkoord.

[0:19:37] Ik ben juist heel erg trots op wat daarin staat als het gaat om digitale autonomie.

[0:19:41] Dat is nog nooit eerder zo vertoond dat we op deze manier met elkaar die stap vooruit zetten.

[0:19:45] We leven ook in een hele andere tijd dan een aantal jaren geleden.

[0:19:48] Andere realiteit, zou ik moeten zeggen.

[0:19:50] Ook als je kijkt naar de geopolitiek.

[0:19:52] En ik ben heel erg blij dat dat zoveel urgentie heeft gekregen en dat we nu met elkaar

[0:19:57] gefaseerd.

[0:19:58] Het gaat gewoon niet vandaag of morgen tot we gefaseerd met elkaar deze gerichte investering gaan doen.

[0:20:03] En niet meteen bij de eerste grote investering van 500 miljoen meteen zeggen van ja, dat hadden we moeten doen.

[0:20:10] Want als we het hebben over eerder keuzes maken.

[0:20:13] Ik heb van GroenLinks P van de A.

[0:20:14] het beeld dat ze ook overal altijd maar extra geld voor willen uittrekken.

[0:20:17] En ik zie ook niet echt hoe ze daar politieke keuze willen maken, want volgens mij zijn ook een hele andere hoop domeinen waar GroenLinks, PvdA ook extra geld zou willen zien.

[0:20:26] Dus ik ben toch ook wel benieuwd naar waar de keuzes dan worden gemaakt.

[0:20:31] En ik ben altijd bereid om de komende tijd te kijken hoe we samen die investeringen kunnen lostrekken voor die digitalisering op een verantwoorde manier.

[0:20:41] Mevrouw Koopman.

[0:20:42] Ja, ik vind het bijna zonde om hier een interruptie aan te besteden aan deze soort van wedervraag.

[0:20:47] GroenLinks Partij van de Arbeid heeft gewoon een doorgerekend programma.

[0:20:51] En wij weten heel goed onze ambities te staven met wel investeringen.

[0:20:55] En als wij dat niet kunnen doen, dan schrijven ze ook niet op, omdat het gewoon oneerlijk is.

[0:20:59] Ik kom uit de stad van geen woorden, maar daden.

[0:21:01] En in woorden kan je niet wonen.

[0:21:03] En in woorden kan je ook niet alleen maar digitaal onafhankelijk worden.

[0:21:06] Dat vraagt gewoon om investeringen.

[0:21:09] Dat is wat het vraagt.

[0:21:10] En de investeringen die nu klaar liggen is nul euro.

[0:21:14] Nul euro.

[0:21:15] Dus nogmaals, gewoon de concrete vraag.

[0:21:17] Hoe denkt het CDA planmatig aan de slag?

[0:21:20] Want dat zijn de woorden die net gebruikt werden.

[0:21:22] We gaan planmatig aan de slag met nul euro.

[0:21:25] Hoe?

[0:21:27] Ik doe namelijk graag met u mee, maar hoe?

[0:21:30] Mevrouw Zinkels.

[0:21:33] Ja, dank voorzitter.

[0:21:34] Ja, kijk, ik zie dat probleem ook.

[0:21:36] Dus laat ik daar mevrouw Katman dan ook in gelijk geven dat ik ook zie dat daar op dit moment geen aanvullend budget voor is geregeld met het coalitieakkoord.

[0:21:44] En tegelijkertijd zijn er wel een aantal suggesties gedaan ten aanzien van een nationale investeringsbank instelling ten aanzien van het nadie wat net al door D60 werd aangehaald.

[0:21:54] Dus daar zitten echt wel kansen om te kijken hoe we die digitale investeringen ook kunnen doen.

[0:21:59] En ik wil ook kijken, dus nogmaals binnen de overheid, hoe we budgetten beter gecoördineerd met meer centrale regie kunnen inzetten, zodat het ook die digitale autonomie ten goede komt.

[0:22:09] En dat is niet eenvoudig.

[0:22:11] Dat ben ik ook met mijn collega's eens.

[0:22:14] Maar dat is op dit moment wel de situatie waar we in zitten.

[0:22:16] En ik zal ook altijd kijken hoe we vanuit CDA daaraan kunnen bijdragen dat er gerichte investeringen worden gedaan in die digitale autonomie.

[0:22:25] En daarin zie ik vooral prioriteiten om ook te kijken naar de kritieke diensten die we als overheid hebben, waar burgers moeten kunnen vertrouwen op bescherming van hun data, et cetera.

[0:22:38] Dank u wel.

[0:22:39] Dan gaan we nu luisteren naar de heer Verkuilen.

[0:22:41] O, sorry, er is nog één interruptie van de informeer.

[0:22:45] Ja, voorzitter.

[0:22:45] Mevrouw Swinkels zegt, het is nog nooit vertoond hoeveel stappen we hier vooruit willen zetten.

[0:22:49] Maar het is ook nog nooit vertoond dat er dan geen geld voor beschikbaar is.

[0:22:53] Want 500 miljoen is gewoon 0,1% op onze totale begroting.

[0:22:58] Het gaat gewoon helemaal nergens over.

[0:23:00] Het probleem is niet dat het een derde van de EZ-begroting is.

[0:23:04] Het probleem is dat die EZ-begroting bijna nul is.

[0:23:07] Dat is het probleem.

[0:23:07] Is mevrouw Swinkels dat met mij eens?

[0:23:10] Mevrouw Swinkels.

[0:23:12] Dank u voorzitter.

[0:23:15] Ik ben dat niet met de heer Vermeer eens.

[0:23:17] Ik denk dat er heel veel kansen liggen om te gaan investeren als Nederland.

[0:23:22] En ik denk dat daar ook een grote rol ligt voor ons bedrijfsleven.

[0:23:25] We moeten ondersteunen, de juiste randvoorwaarden bieden.

[0:23:28] En ik hoopte eigenlijk een partij als de BBB ook aan mijn zijde daarin te vinden.

[0:23:33] Dat we gewoon niet alles vanuit de overheid kunnen verwachten als het gaat om het geld.

[0:23:38] Dus we zullen ook met elkaar moeten kijken waar hebben we een rol als overheid te pakken en wanneer doen we die investering en is dat haalbaar?

[0:23:46] Dus gewoon iets realisme daarin aan te brengen.

[0:23:52] De heer Vermeer.

[0:23:52] Voorzitter, dit gaat al om een publiek-privaat project.

[0:23:56] De bedoeling is juist dat we, wij zijn al nettobetaler aan Europa, dat wij een deel van dat geld weer terug gaan halen.

[0:24:02] Dat wij dat geld, die regeling, als een hefboom gebruiken, juist om onze private investeringen gewoon meer rendement te geven.

[0:24:09] Daar gaat het om.

[0:24:11] Ziet mevrouw Swinkels dat er echt anders dan?

[0:24:14] Leeft die in een andere realiteit of leef ik in een parallel universum?

[0:24:20] Mevrouw Swinkels.

[0:24:22] Ja, dank voorzitter.

[0:24:23] Ik mag hopen dat we allemaal in hetzelfde universum leven en dat we met elkaar ook de discussie op die manier met dezelfde feiten voeren.

[0:24:33] Kijk, voor ons is het belangrijk dat we ook naar die randvoorwaarden kijken.

[0:24:37] En ik nogmaals, ik vind het ook vervelend en heel erg lastig dat we niet zomaar zo'n groot bedrag op de plank hebben liggen als overheid om in zo'n samenwerking te stappen.

[0:24:49] in zo'n grote investering.

[0:24:51] Dat vind ik natuurlijk ook heel erg jammer.

[0:24:54] Maar dat is wel de werkelijkheid en daar kan ik nu niets anders van maken.

[0:24:59] En ik wil graag met de heer Vermeer de komende tijd kijken naar welke kansen er nog meer voorbij komen en hoe we dan samen met ons bedrijfsleven

[0:25:06] die juiste investeringen kunnen doen.

[0:25:09] En dat betekent dus ook keuzes maken.

[0:25:11] En ja, op dit moment wordt hier niet voor gekozen en gaan we met elkaar op zoek naar waar we wel de prioriteit gaan leggen als Nederland.

[0:25:18] Wat is haalbaar om ons op te kunnen onderscheiden in deze snel veranderende technologische wereld?

[0:25:26] Dank u wel.

[0:25:26] Nu stelt u het recht voordat u voortgaat met de heer Verkuilen.

[0:25:29] Heer Verkuilen, het woord is aan u.

[0:25:31] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:25:33] Ik ben nieuw in de commissie en ik vervang mevrouw Rajkovski en ik zal proberen in haar lijn ook verder mijn bijdrage vorm te geven.

[0:25:42] Ik zal vooral mijn eigen lijn kiezen.

[0:25:44] Ja, dat zal ik.

[0:25:45] Maar goed, de politieke lijn is wel duidelijk.

[0:25:48] De VVD staat voor een sterke economie.

[0:25:50] Economische groei is geen luxe, het is een voorwaarde.

[0:25:53] Zonder groei kunnen we onze voorzieningen niet blijven betalen.

[0:25:56] Zonder groei verliest Nederland ook zijn positie op het wereldtoneel.

[0:26:00] Juist in deze geopolitieke tijden, het is al eerder gememoreerd, is strategische soevereiniteit van essentieel belang.

[0:26:06] Maar, voorzitter, die economische groei staat of valt met iets dat nog te vaak onzichtbaar is.

[0:26:12] En dat is onze digitale infrastructuur.

[0:26:14] En juist die infrastructuur is kwetsbaarder dan we misschien wilden toegeven.

[0:26:19] Want laten we eens concreet maken wat er gebeurt als die digitale infrastructuur uitvalt.

[0:26:24] Wat gebeurt er als onze netwerken worden verstoord?

[0:26:27] Dan stopt niet alleen het internet.

[0:26:29] Dan valt ons betaalverkeer stil, pinnen online, bankieren, transacties, alles ligt plat.

[0:26:35] Dan kunnen bedrijven niet meer opereren.

[0:26:38] Dan stokt de logistiek, havens, transport, distributiecentra, dan rake vitale sectoren ontregelt.

[0:26:44] Van zorg tot energie.

[0:26:46] En dat terwijl we razendsnel bewegen richting een economie waarin digitalisering alles aanstuurt.

[0:26:53] Denk aan zelfrijdende voertuigen zoals de taxis die we nu al in China zien rijden of stilstaan.

[0:26:58] Zonder stabiele digitale infrastructuur functioneren die simpelweg niet.

[0:27:03] Sterker nog, uitval betekent direct risico's voor de veiligheid van mensen op straat.

[0:27:08] Herkent de staatssecretaris dat?

[0:27:10] Met andere woorden, digitale infrastructuur is geen ondersteunende factor meer.

[0:27:14] Het is de ruggengraat van onze samenleving.

[0:27:17] Niet voor niets is de digitale infrastructuur opgenomen in de Europese richtlijn voor de weerbaarheid van kritische entiteiten.

[0:27:24] Dit met het doel om kritische sectoren hun weerbaarheid te laten verhogen om de interne markt te beschermen.

[0:27:31] Lidstaten moeten risicobeoordelingen uitvoeren.

[0:27:35] Mijn vraag aan de staatssecretaris is of dergelijke risicobeoordelingen

[0:27:39] voor onze digitale infrastructuur al voorzien zijn of indien nog niet aan de orde of zij dit wil stimuleren.

[0:27:46] Voorzitter, de aanleg en het onderhoud van de digitale infrastructuur vraagt investeringen.

[0:27:51] In hoeverre wordt de private sector gestimuleerd om tot dergelijke investeringen over te gaan?

[0:27:56] Het is al eerder door de voorgesprekers ook gememoreerd met de vraag om concrete voorbeelden en ik sluit mij daar graag bij aan.

[0:28:04] Tegelijkertijd zijn er ook positieve ontwikkelingen.

[0:28:06] De VVD is blij dat de AI-fabriek in Groningen komt.

[0:28:10] Maar wil van de staatssecretaris weten, hoe staat het ervoor met de ontwikkeling van deze fabriek?

[0:28:15] En als het kabinet zegt dat Nederlandse bedrijven optimaal toegang moeten krijgen tot de Europese AI-rekencapaciteit, hoe gaat het kabinet dat concreet regelen?

[0:28:25] Voorzitter, een ander punt van zorg, onze zeekabels.

[0:28:28] Een groot deel daarvan is verouderd.

[0:28:30] Vier van de acht kabels zijn ouder dan twintig jaar.

[0:28:33] Ik wil graag van de staatssecretaris weten wat de impact aan de wal is als deze kabels niet langer functioneren.

[0:28:40] Zijn de kabels redundant en wat betekent het als het dataverkeer overeen in plaats van twee kabels wordt geleid voor de bandbreedte en de transmissiesnelheid?

[0:28:49] Los van het feit dat de kabels aan het eind van hun levensduur komen, blijken zij ook kwetsbaar voor sabotage.

[0:28:55] Kan de staatssecretaris concreet aangeven in hoeverre zij dat risico met haar collega's van Defensie tracht te voorkomen?

[0:29:03] Terwijl juist die kabels slagaardig zijn van onze digitale economie.

[0:29:09] Ze hebben Nederland gemaakt tot een van de belangrijkste internetknooppunten ter wereld.

[0:29:14] Ze hebben bijgedragen aan innovatie, aan wetenschap en aan mooie grote bedrijven.

[0:29:19] Maar die positie, blijkt vandaag in dit debat ook, is niet vanzelfsprekend.

[0:29:23] Ik hoor signalen uit de sector dat Nederland een belangrijke transatlantische zeekabel dreigt mis te lopen.

[0:29:29] Herkent de staatssecretaris die signalen of ziet zij nog mogelijkheden?

[0:29:33] En zo ja, wat betekent dat voor onze strategische autonomie?

[0:29:36] Volgens de sector is de aanlanding van een zeekabel een cruciale stimulans voor bedrijven die hoge rekensnelheid nodig hebben en biedt een dergelijk knooppunt een land een preferente distributiepositie.

[0:29:49] Herkent de staatssecretaris die toegevoegde waarden of vraagt dit nader onderzoek?

[0:29:53] En wat gaat het kabinet doen om ervoor te zorgen, voorzitter, dat Nederland niet achterop raakt?

[0:29:58] Voorzitter, ik sluit af.

[0:30:00] Digitale infrastructuur is geen bijzaak.

[0:30:02] Het is de basis onder onze economie, onze veiligheid en onze toekomst.

[0:30:06] Ik dank u wel.

[0:30:09] Dank u wel.

[0:30:09] U heeft een interruptie van mevrouw Katman, overigens wel haar laatste.

[0:30:13] Ja, dank voorzitter.

[0:30:15] Nou, ik kan de VVD wel heel erg helpen, want onderzoek naar die zeekabels is niet meer nodig.

[0:30:19] Dat is al gedaan.

[0:30:20] Uitgebreid ook.

[0:30:21] En mooier ook nog, er liggen gewoon drie breedgesteunde moties in de Tweede Kamer, aangenomen moties, die vragen ja, we willen dat er publiek ook geïnvesteerd gaat worden in die transatlantische zeekabel, maar ook in die zeekabel van Caribisch deel van het Koninkrijk naar het Europese deel van het Koninkrijk.

[0:30:40] vinden wij dan de VVD aan onze zijde om ervoor te gaan zorgen dat dit kabinet die drie moties dan ook uit gaat voeren?

[0:30:48] Want ook dat antwoord heb ik voor de VVD.

[0:30:50] Voor onze digitale strategische autonomie is dat cruciaal.

[0:30:53] Als we nu niet die publieke regie pakken, dan over een paar jaar is de volledige markt in handen van handjevol techgiganten en we hebben het hier over kabels waar 98 procent van het complete internetverkeer overheen gaat.

[0:31:05] Voorzitter, dank voor de vraag van mevrouw Katman, terechte vraag.

[0:31:11] De intentie van de moties steunen wij, maar de praktische vertaling daarvan, u heeft net al uitgebreid met de vorige collega's gehad over de ruimte die we op de begroting hebben, is natuurlijk een beperkende factor daarin.

[0:31:24] Maar ja, we onderschrijven het belang daarvan en de weg daarnaartoe is even een andere als het gaat over de financiële implicaties die het heeft.

[0:31:40] Zeker weten, voorzitter.

[0:31:42] Voorzitter, Nederland staat op een kruispunt als het gaat om digitalisering.

[0:31:47] Aan de ene kant zien we enorme technologische ontwikkelingen op ons afkomen.

[0:31:50] Denk aan AI, 6G, kwantum en fatonica.

[0:31:54] En aan de andere kant zien we toenemende geopolitieke spanningen en cyberdreigingen.

[0:31:58] Ook dreigt Nederland achter te blijven op het gebied van investeringen en energieinfrastructuur.

[0:32:03] En dat brengt mij bij een onderwerp dat misschien minder zichtbaar is, maar wel fundamenteel, zeekabels.

[0:32:08] Zonder zeekabels ligt Nederland digitaal stil.

[0:32:11] Ongeveer 95% van al het internetverkeer loopt via deze kabels.

[0:32:16] Het zijn de slagaders van onze digitale economie.

[0:32:19] Tegelijkertijd zien we dat deze infrastructuur kwetsbaar is.

[0:32:22] Kabels verouderen en raken beschadigd.

[0:32:25] Toch lijkt de aandacht en vooral de investering vanuit de overheid achter te blijven.

[0:32:30] Voorzitter, uit onderzoek van Axiom en Terabit blijkt dat er in 2032 tenminste twee nieuwe zeekabels nodig zijn tussen Nederland en de Verenigde Staten.

[0:32:39] Ook is uitbreiding naar andere Europese landen wenselijk en moet meer dan de helft van onze huidige kabels de komende jaren worden vervangen.

[0:32:46] Daarnaast laat onderzoek van pioniers zien dat de situatie in het Caribisch deel van het Koninkrijk nog kwetsbaarder is.

[0:32:52] Kabels zijn verouderd, internetverkeer loopt via de Verenigde Staten en de markt is geconcentreerd bij één aanbieder.

[0:32:58] Tegelijkertijd horen van de minister dat een aftakking naar Nederland van een nieuwe kabel richting bijvoorbeeld Japan ongeveer 100 miljoen euro kost en een directe verbinding tussen Caribisch Nederland en Europees Nederland zelfs 292 miljoen.

[0:33:11] Maar, voorzitter, er staat tegenover dat er gewoon simpelweg geen structureel budgetreserveert.

[0:33:17] Sterker nog, in het coalitieakkoord is helemaal niets opgenomen voor deze vitale infrastructuur.

[0:33:23] Het werd net al even genoemd, publiek-privaat, dat is een mooie aanpak, maar dan moet je wel aan die publieke kant ook gaan deelnemen voordat het private geld ook vrijkomt.

[0:33:32] En dat roept bij mijn fractie dan ook de volgende vraag op.

[0:33:34] De minister noemt bedragen van 100 miljoen euro en 232 miljoen euro voor de zeekabels en kan zij precies onderbouwen, of van de minister, de staatssecretaris, kan zij precies onderbouwen hoe deze bedragen zijn berekend en welke risico's de overheid hierbij draagt.

[0:33:49] En als 95% van het internetverkeer via zeekabels loopt, waarom kiest het kabinet ernaar voor om geen structureel budget te reserveren voor deze vitale infrastructuur?

[0:33:59] En kan de staatssecretaris bevestigen dat Nederland afhankelijk wordt van andere landen als wij niet meebetalen?

[0:34:05] Wat betekent dat voor onze digitale positie?

[0:34:07] En dan tot slot, voorzitter, de AI-fabrieken.

[0:34:10] Een AI-fabriek die draagt bij aan meer digitale autonomie.

[0:34:14] Door data-infrastructuur in eigen hand te houden, zijn we minder afhankelijk van andere landen en houden we meer controle over onze privacy en onze veiligheid.

[0:34:22] En tegelijkertijd roept dit project ook fundamentele vragen op.

[0:34:25] Een AI-fabriek is een grote investering in een technologie die zich zeer snel ontwikkelt.

[0:34:30] En het Ecoris rapport laat zien dat het succes van een AI-fabriek afhangt van de beschikbare infrastructuur.

[0:34:36] En op dit moment is er nog geen onderneming die daadwerkelijk op grote schaal geavanceerde AI-modellen in Nederland kan trainen.

[0:34:42] En daarnaast vraagt zo'n fabriek natuurlijk ook om enorme hoeveelheden energie.

[0:34:46] 1,6 tot 3,2 terawattuur, dat is dan 3% van ons elektriciteitsverbruik.

[0:34:51] Juist in een tijd waarin...

[0:34:53] Het stroomnet al onder druk staat en netcongesti een groeiend probleem voort.

[0:34:58] Moeten we ons afvragen hoe realistisch en verantwoord dit soort projecten nog zijn?

[0:35:03] Aangezien het voornamelijk gaat om hernieuwbare energie, moeten we ons ook afvragen waar wordt de energie vandaag gehaald als de wind niet waait?

[0:35:11] Wellicht biedt kernenergie hier een goede oplossing voor.

[0:35:14] En tot slot moeten natuurlijk ook nogmaals de kosten in overweging worden genomen.

[0:35:18] En dan ga ik afronden, voorzitter.

[0:35:20] De fractie van jaar in 20 die steunt innovatie, laat dat duidelijk zijn, maar niet zonder kritische blik.

[0:35:25] Zeker niet als het gaat om grote publieke investeringen zonder duidelijke dekking, samenhang en toekomstbestendigheid.

[0:35:32] En dat brengt me als laatste nog tot de volgende vragen.

[0:35:34] En ik hou het maar even bij enkele.

[0:35:37] Kan de minister of de staatssecretaris nog toelichten waarom niet ook wordt geïnvesteerd in zeekabels, aangezien de AI-fabriek niet geheel kan functioneren zonder die zeekabels?

[0:35:47] Als laatste vraag, kan de staatssecretaris nog toelichten hoe de midtermreview in 2029 concreet wordt vormgegeven en op basis van welke criteria dan wordt besloten om door te gaan dan wel bij te sturen?

[0:36:00] Dan rond ik af.

[0:36:00] Dank u wel, voorzitter.

[0:36:03] Dank u wel.

[0:36:04] Dan is nu het woord aan de heer Vermeer van de Boerenburgerbeweging.

[0:36:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:36:10] En de Kamerbrief van vorige week is helder.

[0:36:12] Dit kabinet wil niet investeren in AI gigafabrieken.

[0:36:17] En juist dit kabinet sprak grote ambities uit op het gebied van digitalisering.

[0:36:21] Maar als het erop aankomt, blijft het bij lozen worden.

[0:36:24] Geen geld, geen keuzes, geen investeringen, geen koers.

[0:36:28] En BBB vindt deze keuze zorgelijk.

[0:36:30] Want dit gaat over een principiële keuze over de positie van Nederland in de digitale economie van morgen.

[0:36:36] U heeft een interruptie van mevrouw Swinkels.

[0:36:42] Ja, klopt, voorzitter.

[0:36:43] Ja, ik was wel benieuwd bij deze introductie van de heer Vermeer.

[0:36:48] Het is toch zo dat we wel gewoon met elkaar die AI-fabriek in Groningen ondersteunen en dat we daarin investeren, ook vanuit de overheid.

[0:36:55] Dus kijk, die gigafabrieken, dat ben ik helemaal eens met de heer Vermeer, daar heeft hij gewoon een punt.

[0:37:01] Maar hij moet nu niet alles op één hoop gaan gooien en zeggen dat we nergens in investeren en dat we alleen maar ambities op papier schrijven, want dat is gewoon niet waar.

[0:37:11] Leven we dan in dezelfde wereld, zou ik aan de heer Vermeer willen vragen.

[0:37:16] De heer Vermeer.

[0:37:18] Ja, voorzitter, dat is juist zo interessant, want die andere fabriek, die investering, dat is door het vorige kabinet gedaan.

[0:37:25] Dit gaat over dit kabinet, zitten we hier te praten, en over deze begroting.

[0:37:30] Dus ja, ik ben er heel trots op dat wij in het vorige kabinet wel geleverd hebben op dit punt.

[0:37:39] U vervolgt uw betoog.

[0:37:41] Voorzitter, Nederland staat aan de zijlijn toe te kijken.

[0:37:44] AI ontwikkelt zich razendsnel en de Verenigde Staten en China investeren op enorme schaal.

[0:37:49] En precies op het moment dat er een Europese initiatief ligt om die achterstand in te halen, kiest dit kabinet ervoor om niet mee te doen.

[0:37:57] En mijn vraag aan de staatssecretaris is ook, welke inhoudelijke afweging ligt hier aan te grondslagen?

[0:38:02] En welk probleem weegt voor het kabinet zwaarder dan het verlies aan digitale autonomie en concurrentiekracht?

[0:38:09] Voorzitter, in dezelfde brief erkent het kabinet dat AI-infrastructuur cruciaal is voor onze economie, voor innovatie en voor digitale autonomie.

[0:38:18] Zonder toegang tot rekenkracht, data en kennis kunnen bedrijven niet ontwikkelen, kunnen wetenschappers niet door en raakt Nederland nog afhankelijker van technologie van buiten.

[0:38:29] We zijn digitaal in hoge mate afhankelijk van de Verenigde Staten in China en met dit besluit wordt die afhankelijkheid alleen maar groter.

[0:38:38] Mijn vraag is dan ook, hoe kan het toch dat het kabinet dit probleem volledig herkent, maar vervolgens weigert om onderdeel van de oplossing te zijn?

[0:38:46] En dan het financiële argument van het kabinet.

[0:38:48] Er zou geen geld zijn.

[0:38:50] Geld is geen natuurverschijnsel.

[0:38:52] Maar deelname aan dit soort Europese initiatieven betekent juist dat je samen investeert en dat er Europese cofinanciering tegenover staat.

[0:39:00] Ik zou meer onderbouwing van de staatssecretaris willen.

[0:39:04] Met welke bedragen rekent het kabinet hier?

[0:39:06] Hoeveel zou Nederland moeten bijdragen om mee te doen?

[0:39:09] En hoeveel Europese middelen lopen we mis door nu af te haken?

[0:39:13] En wat zou een eventuele investering opleveren?

[0:39:17] ook voor de staatskas, voor het verdienvermogen van Nederland.

[0:39:20] En heeft het kabinet ook gekeken naar de kosten van niets doen.

[0:39:24] Want als we straks afhankelijk zijn van buitenlandse infrastructuur, betalen we daar uiteindelijk ook voor, alleen dan zonder regie en zonder autonomie.

[0:39:32] En wat hier vooral wringt is dat dit tekentafelkabinet denkt in Excel sheets in plaats van in de toekomst van Nederland.

[0:39:40] De begroting van volgend jaar moet kloppen, maar ondertussen wordt de economie van morgen gewoon uitgekleed.

[0:39:45] En we zien dat overal terug.

[0:39:47] Achterstallig onderhoud aan wegen en bruggen en nu dreigt ook onze digitale infrastructuur hetzelfde pad op te gaan.

[0:39:54] Alles moet passen binnen het jaar, maar de toekomst betaalt de prijs.

[0:39:58] En voorzitter, de consequenties van dit kabinetsbesluit zijn niet te onderschatten.

[0:40:02] Als Nederland niet investeert, gaan bedrijven uitwijken naar plekken waar de infrastructuur wel beschikbaar is.

[0:40:09] Start-ups trekken weg, talent valligt en innovatie vindt elders plaats.

[0:40:13] Zo simpel werkt het.

[0:40:15] Wij worden afnemer in plaats van ontwikkelaar.

[0:40:18] Hoe gaat het kabinet voorkomen dat dit gebeurt tegen het licht van dit kabinetsbesluit?

[0:40:23] En voorzitter, tot slot, dit is uiteindelijk een keuze over de toekomst van Nederland.

[0:40:29] Blijven we aan de zijlijn staan of nemen we verantwoordelijkheid en zorgen we dat Nederland onderdeel is van de volgende generatie technologie?

[0:40:37] BBB vindt dat we die tweede keuze moeten maken.

[0:40:40] Daarom vraag ik tot slot, is de staatssecretaris bereid dit besluit te heroverwegen en met een concreet voorstel naar de Kamer te komen om alsnog aan te kunnen sluiten bij het Europese AI Gigafabriek Initiatief?

[0:40:53] En mijn vraag is ook, ik hoop echt dat de brieven ondertekend kunnen blijven met staatssecretaris voor digitale economie en soevereiniteit en niet met staatssecretaris digitale dromen.

[0:41:04] Dank u wel.

[0:41:06] Dank u wel, lieve meer.

[0:41:09] Dan gaan we nu luisteren naar mevrouw Katman van GroenLinks.

[0:41:12] Dank, voorzitter.

[0:41:13] De belofte.

[0:41:14] We worden digitale koploper in alles.

[0:41:16] De beste digitale infrastructuur, zeekabels voor iedereen.

[0:41:19] Nederland als AI-opschaalland van Europa.

[0:41:22] De realiteit, op de voorjaarsnota staat geen rode rotzend voor digitale infrastructuur.

[0:41:26] Er is niks gereserveerd voor de Nederlandse digitaliseringstrategie.

[0:41:30] Een simpele motie om bij Prinsjesdag wel te laten zien hoe je die belofte betaalt, wordt door de coalitie weer gestemd.

[0:41:35] Als je geen geld hebt voor digitale zaken, zeg dat dan gewoon.

[0:41:39] Maar beloof dan ook geen dingen die je niet waar kan maken.

[0:41:41] Daar zit mijn frustratie.

[0:41:43] En wanneer is Nederland een digitale koploper, zoals het coalitieakkoord belooft?

[0:41:47] Wat moet er gebeuren om dat waar te maken?

[0:41:50] En dat is gewoon een concrete vraag aan de staatssecretaris.

[0:41:53] De dingen die we doen moeten doordacht zijn.

[0:41:55] Nu geeft de staatssecretaris straks wel de politieke steun aan de gigafabriek, maar geen cent om dat waar te maken.

[0:42:02] Daarmee verliezen we mogelijk de kans om stevig mee te kunnen praten over de voorwaarden.

[0:42:06] Hoeveel rekenkracht heeft Nederland in de toekomst eigenlijk nodig?

[0:42:09] En gaat dat nou eigenlijk lukken met of zonder gigafabriek?

[0:42:13] De radrace van de Amerikanen en Chinezen op AI, die willen we helemaal niet winnen.

[0:42:17] We willen wel de Europese wedstrijd om waardevolle AI met respect voor mens en natuur winnen.

[0:42:22] Hoe winnen we die wedstrijd om waardevolle AI te bouwen?

[0:42:25] Welke rol spelen gigafabrieken daar wel of niet bij?

[0:42:30] Zonder geld kun je geen keuzes maken en dan zitten we eigenlijk voor het zoveelste jaar op rij vast in Groundhog Day.

[0:42:37] Hoeveel geld mag deze staatssecretaris eigenlijk uitgeven?

[0:42:40] Welk budget heeft zij om keuzes te maken?

[0:42:42] Is er überhaupt ergens een potje geld, een apart budget voor digitalisering waar ze wel over gaat?

[0:42:47] Kan ze toezeggen dat er met Prinsjesdag wel een financieel plan ligt waarmee publieke investeringen kunnen worden gedaan?

[0:42:53] Vorige week nam ik echt een super tof plan in ontvangst van de Open Cloud Alliantie.

[0:42:58] Dat zijn zeven Hollandse cloudboeren die gaan samenwerken om samen aanbestedingen te kunnen winnen.

[0:43:04] Samen hebben ze 13.500 medewerkers en een omzet van 6,5 miljard euro.

[0:43:10] En nee, gelukkig hebben we geen Europese Microsoft.

[0:43:13] We hebben iets beters.

[0:43:14] We hebben deze bedrijven, de Open Cloud voor Nederland.

[0:43:19] En volgens mij heeft de staatssecretaris hem ook al gekregen.

[0:43:22] En ik heb daarover wat vragen.

[0:43:24] Kan de staatssecretaris dit plan schriftelijk appreciëren en concreet ingaan op alle acht aanbevelingen die erin staan?

[0:43:30] En is zij bereid om dit plan te omarmen en in gesprek te gaan met de alliantie om hier zo snel mogelijk vervolg aan te geven?

[0:43:37] En dan voor de zoveelste keer, collega's hebben het ook gedaan, begin ik over de zeekabels.

[0:43:43] Drie moties zijn aangenomen waarin de Kamer heel breed uitspreekt.

[0:43:46] Ja, we willen de Arktische en we willen de kabel tussen Europees en Caribisch Nederland.

[0:43:52] De markt die gaat ze niet leggen.

[0:43:54] En net zoals vorig jaar zet eigenlijk dit kabinet geen stappen wegens budgetaire krapte.

[0:43:59] Dus daarom ook te vragen, is dit kabinet van plan om te investeren in deze kabels?

[0:44:05] Wanneer kunnen we een officieel voorstel en een planning verwachten op die zeekabels?

[0:44:10] En gaat dit kabinet de publieke financieringsopties, die afgelopen zomer al zijn uitgewerkt, daadwerkelijk inzetten?

[0:44:16] En zo ja, welke?

[0:44:18] Niks doen is ook een keuze.

[0:44:24] U heeft een interruptie van de heer Vermeer.

[0:44:26] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:44:28] Want ik werd natuurlijk even getrigger toen mevrouw Katman over kloutboeren begon.

[0:44:33] En zou GroenLinks, sorry Pro, zou die een amendement willen steunen om geld om gewone boeren uit te kopen, weg te halen en te investeren in kloutboeren?

[0:44:46] Want dan houden we per zolder nog veel meer boeren over.

[0:44:50] Mevrouw Katman.

[0:44:52] Ja, schoenmaker blijft bij je lezen, dat is een heel groot goed.

[0:44:56] Dus ik wil me graag in dit debat beperken.

[0:44:59] Dit gaat over digitale infrastructuur, de cloudboeren.

[0:45:02] En je kan echt geen euro genoeg in deze cloudboeren investeren, want ze zijn ook nog een open alliantje met elkaar aangegaan.

[0:45:12] Dus iedere cloudondernemer in Nederland kan aantakken.

[0:45:15] De spullen zijn er, dus ik zou nogmaals willen zeggen koop Nederlandse waar, het is er.

[0:45:20] En het doet het.

[0:45:20] Overheid wordt leading launching customer.

[0:45:25] Dank u wel.

[0:45:27] En hierbij zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.

[0:45:31] Ik kijk even naar de bewindsvrouw.

[0:45:32] Hoe lang denkt u nodig te hebben?

[0:45:34] Een half uur, alstublieft.

[0:45:37] Dan stel ik voor dat wij schorsen, inclusief lunchpauze.

[0:45:41] Wat zullen we doen?

[0:45:42] Een kwart over twaalf?

[0:45:43] Is dat redelijk?

[0:45:43] Of maak ik er een half één van?

[0:45:45] Half één, ja?

[0:45:47] Dan schors ik tot half één.

[0:45:51] Sorry?

[0:45:52] Mag ik iets meedelen?

[0:45:54] Ja, ga eraan.

[0:45:54] Ja, dank, voorzitter.

[0:45:55] Ik had al eerder aan de collega's doorgegeven, maar ik moet helaas naar een andere vergadering toe, dus ik ben er straks niet meer bij, maar ik zal uiteraard het debat verder terugkijken.

[0:46:05] In gedachte bent u bij ons.

[0:46:07] Zeker, in een ander universum.

[0:46:09] Voorzitter, schorsen we nu tot kwart over twaalf?

[0:46:12] Lijkt me wel schappelijk, toch?

[0:46:13] Ja, dan schorsen we tot kwart over twaalf.

[1:30:59] Ik heropen de vergadering.

[1:31:03] We zijn een klein beetje uitgedund, want mevrouw Swinkels moest naar een andere vergadering en ik begrijp dat de heer Vermeer om kwart voor één ook naar een andere vergadering moet.

[1:31:11] Geen blijk van desinteresse, maar andere verplichtingen.

[1:31:18] We hebben tot kwart voor twee uiterlijk.

[1:31:24] Ik geef het woord aan de staatssecretaris.

[1:31:26] Voorzitter, dank.

[1:31:27] Gelukkig spreek ik meestal heel snel, dus dan komen we vast een heel eind.

[1:31:31] Voorzitter, zonder onze digitale infrastructuur zijn we nergens.

[1:31:35] Het raakt aan alles wat we doen.

[1:31:36] Het werd al eerder gememoreerd.

[1:31:37] Als consument, als ondernemer, als overheid en als samenleving.

[1:31:41] Dank daarom voor dit debat en om de gelegenheid om ook met uw Kamer hierover in gesprek te gaan.

[1:31:46] Als we terugkijken naar de afgelopen decennia, dan zien we hoe digitalisering ons leven stap voor stap heeft veranderd.

[1:31:52] Wat begon met de eerste computers en het internet, is uitgegroeid tot een digitaal verbonden samenleving.

[1:31:58] Van de manier waarop we werken, communiceren, tot hoe we winkelen, leren en zorg ontvangen.

[1:32:02] Nederland heeft zich in die revolutie ontwikkeld tot een wereldwijde voorloper.

[1:32:07] We zijn een internationaal knooppunt voor dataverkeer door onze strategische ligging, toonaangevende datacenters en zeekabels die ons verbinden met de rest van de wereld.

[1:32:15] En onze ondernemersgeest en innovatiekracht worden geroemd.

[1:32:18] Dat is vandaag.

[1:32:20] Digitalisering vormt ook teruggegaat van economische groei en innovatie naar de toekomst toe.

[1:32:24] Het is de motor die ervoor zorgt dat we concurrerend blijven en nieuwe kansen kunnen creëren.

[1:32:29] Het versterkt ons verdienvermogen en draagt bij aan een betere dienstverlening, duurzaamheid en kansen voor het mkb.

[1:32:35] Daar moeten we onze digitale infrastructuur voor koesteren.

[1:32:38] Het ecosysteem van zeekabels, datacenters, internetknooppunten, cloud- en hostingdiensten en telecomnetwerken.

[1:32:45] De samenhang hiervan vormt onze sterke, stabiele digitale basis.

[1:32:49] Goed functionerende clouddiensten, stabiele netwerken en datacenters zijn essentieel voor dit systeem, voor de overheid en voor mensen thuis.

[1:32:56] Investeren in het ecosysteem als geheel van die digitale infrastructuur blijft daarom een absolute prioriteit.

[1:33:01] Maar er is een keerzijde.

[1:33:03] Recente geopolitieke ontwikkelingen maken ook duidelijk dat we kwetsbaar zijn.

[1:33:07] We maakten de Europese digitale sector nog een kwart van de mondiale digitale economie uit in 2010.

[1:33:12] Inmiddels is dat nog maar zo'n 10 procent.

[1:33:14] En Europa neemt slecht 7 procent van de mondiale R&D-uitgave op ICT-software voor zijn rekening.

[1:33:20] Zo maken we ons afhankelijk van technologie van buiten.

[1:33:23] Deze afhankelijkheid maakt ons, samen met het gevaar van cyberaanvallen, spionage, sabotage, wat ook al genoemd, kwetsbaar.

[1:33:30] Gaat het fout, dan kan onze samenleving worden ontwricht.

[1:33:33] Onze economie, veiligheid en samenleving staan dan onder druk.

[1:33:36] De centrale vraag is daarom, hoe voorkomen we dat we in de toekomst nog afhankelijker worden van andere landen?

[1:33:41] Hoe versterken we onze strategische autonomie?

[1:33:44] Strategische autonomie betekent niet dat we in Nederland alle cloud, AI en data volledig in eigen huis hebben.

[1:33:50] Het betekent wel dat we wederzijds afhankelijkheden creëren, dat andere landen ook iets van ons nodig hebben en wij niet alleen van anderen.

[1:33:56] En het betekent dat we als overheid bewuster kiezen en sturen op de inrichting van onze digitale systemen en tegelijkertijd de openheid voor internationale handel en samenwerking koesteren.

[1:34:07] En het betekent dat we daadwerkelijk iets moeten kunnen kiezen.

[1:34:09] En daarvoor heb je voldoende Europees en Nederlands aanbod nodig.

[1:34:13] Diversificatie van dat aanbod is ook geen luxe, het is echt een randvoorwaarde.

[1:34:17] Zodat wij als overheid daadwerkelijk kunnen kiezen tussen volwaardige alternatieven in plaats dat er keuzes voor ons gemaakt worden.

[1:34:23] En dat vraagt om een trendbreuk.

[1:34:25] Er is meer nodig en het moet sneller.

[1:34:27] Onze digitale weerbaarheid en concurrentiekracht versterken we langs drie lijnen.

[1:34:31] Promote, protect en partner.

[1:34:34] Eén, promote.

[1:34:35] We moeten gericht investeren in

[1:34:36] AI-infrastructuur in cloud, cybersecurity en digitale innovatie.

[1:34:40] Zoals we dat doen in de AI-fabriek in Groningen en recent met 142 miljoen euro vanuit het Nationaal Groeifonds voor het 6G Future Network Services.

[1:34:49] De overheid moet ook zelf het goede voorbeeld gaan geven.

[1:34:52] Meer regie over de eigen ICT-huishouding en een actieve rol als launch and customer voor Europese digitale producten en diensten.

[1:34:59] Het aanbestedingskader moet ruimte bieden om op grond van autonomie, weerbaarheid en veiligheid te kunnen kiezen voor Europese alternatieven.

[1:35:06] Dat brengt me bij het tweede punt, protect.

[1:35:09] De veiligheid en integriteit van onze digitale infrastructuur is essentieel voor het goed functioneren van de economie en samenleving.

[1:35:15] We doen een aantal dingen.

[1:35:17] De zorg- en meldplicht voor telecomaanbieders via de telecommunicatiewet wordt uitgebreid via de NIS 2-richtlijn.

[1:35:23] Hiermee spreken we een bredere groep aanbieders in de digitale infrastructuur aan.

[1:35:27] Een ander aandachtspunt is de bescherming van kritieke infrastructuur op de Noordzee, waar de zeekabels lopen die ons land verbinden met de rest van de wereld.

[1:35:35] Hier werken we samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid en Defensie aan.

[1:35:39] Daarnaast werken we met de Zeekabelcoalitie aan het vergroten van de veerkracht van het netwerk.

[1:35:43] En ook hier zijn investeringen voor nodig.

[1:35:45] Daarnaast zet het kabinet in op het beschermen van ons .nl-domein als Nederlandse digitale identiteit.

[1:35:51] De opvolging van de motie-Katman is daarbij een stap in de goede richting.

[1:35:55] Drie, partner.

[1:35:57] Geen enkel land kan dit, tenslotte, alleen.

[1:35:58] We moeten intensief samenwerken met Europese lidstaten en betrouwbare internationale partners aan gezamenlijke infrastructuurstandaarden en ecosystemen, zoals we dat doen met Addict Digital Commons, AI-fabrieken, dataspaces en de IPSCIS.

[1:36:13] Door gezamenlijk op te trekken, kunnen we profiteren van gedeelde vooruitgang in onze concurrentiepositie versterken.

[1:36:18] Tot slot, voorzitter.

[1:36:20] Digitale infrastructuur is de fundering waarop onze gehele samenleving rust.

[1:36:24] Zoals wegen, spoorlijnen en havens in de vorige eeuw de basis vormden voor economische welvaart en maatschappelijke cohesie.

[1:36:30] Zo zijn zeekabels, datacenters, mobiele netwerken en cloud-infrastructuur dat vandaag.

[1:36:35] Ze bepalen of bedrijven kunnen groeien, of mensen toegang hebben tot digitale diensten, onze ziekenhuizen draaien en onze logistieke ketens functioneren.

[1:36:43] Digitale infrastructuur is onmisbaar en daarom is er nu actie nodig.

[1:36:47] Laten we samen prioriteit geven aan het vermogen van onze concurrentiekracht, ons verdienvermogen en onze digitale weerbaarheid en tegelijkertijd de afhankelijkheid van anderen verminderen.

[1:36:57] Nederland heeft daarin een uitstekende uitgangspositie.

[1:36:59] Die moeten we koesteren en uitbouwen.

[1:37:01] Niet defensief, maar offensief.

[1:37:03] Niet door de wereld buiten te sluiten, maar door zelf sterker te staan.

[1:37:07] Met een overheid die durft te investeren, reguleert waar nodig, samenwerkt waar mogelijk en durft te kiezen.

[1:37:13] En dat is wat ik de komende periode samen met u wil doen.

[1:37:16] Ik heb een aantal onderwerpen, uw vragen gebundeld naar aanleiding van een aantal onderwerpen.

[1:37:21] Om misschien maar even meteen te beginnen met het kabinetsbeleid digitale infrastructuur en soevereiniteit.

[1:37:27] Misschien om te beginnen met de vraag van mevrouw Katman en de heer Van den Berg.

[1:37:35] Hoeveel geld mag deze staatssecretaris eigenlijk uitgeven?

[1:37:38] Welk budget is er nou wel?

[1:37:40] U gaf het zelf ook al duidelijk aan en volgens mij hebben we dat tijdens het WGO uitgebreid ook met elkaar besproken.

[1:37:45] In het coalitieakkoord zijn geen extra middelen vrijgemaakt voor publieke investeringen in de versterking van de digitale economie en infrastructuur.

[1:37:53] Maar dat betekent niet, en het werd ook al door een aantal van u zelf genoemd, dat er geen mogelijkheden zijn.

[1:37:58] De financiering van nieuwe initiatieven of intensiveringen moet komen uit bestaande begrotingen met de slimme inzet van multiplier-effecten, zoals Europese cofinanciering.

[1:38:06] Voor investeringen zoals zeekabels en de AI-infrastructuur kijk ik naar middelen rond de Nationale Investeringsinstelling, Nadi en middelen uit het coalitieakkoord voor regionale innovatie en cofinanciering en naar mogelijkheden voor investeringen in infrastructuur vanuit een defensie-oogpunt.

[1:38:23] De bestedingen van middelen uit deze bronnen wordt allocatief gewogen, samen met bestedingen voor andere prioriteiten.

[1:38:30] Zodra er nieuws is over aanvullende ruimte, informeer ik uw Kamer onmiddellijk, als dat ook gebeurd is, met de financiering van de AI-fabriek.

[1:38:38] En hier speelt nadrukkelijk natuurlijk ook de tas voor de toekomstige welvaart en vestigingsklimaat mogelijk een rol in.

[1:38:44] Mevrouw Katman vroeg ook wanneer Nederland digitaal koploper is, zoals in het coalitieakkoord wordt beloofd, wat moet er dan gebeuren om dat concreet waar te maken?

[1:38:53] Ik heb niet één simpele indicator of KPI om dat aan te kunnen geven, maar voor mij betekent het dat Nederland in Europa koploper is in die digitale innovatie en sleuteltechnologieën, zoals AI, data, cloud, cybersecurity en bijvoorbeeld 6G.

[1:39:08] Dit is ook de ambitie van onze strategie Digitale Economie.

[1:39:11] Als we bijvoorbeeld kijken naar connectiviteit, dan lopen we al voorop met een van de beste netwerken ter wereld.

[1:39:16] Het blijft dan ook werken aan het behouden en het versterken van die hoogwaardige en weerbare digitale infrastructuur.

[1:39:22] En op het gebied van digitalisering en AI ga ik werk maken van innovatie- en industriebeleid door juist ook de juiste randvoorwaarden voor die toekomstige groei te creëren.

[1:39:31] met de slagkracht van die taskforce, toekomstige welvaart en vestigingsklimaat, door de overheid te gebruiken als launching customer en zo effectief in te zetten.

[1:39:39] En hiervoor is het natuurlijk belangrijk om te zoeken naar mogelijkheden en middelen om te investeren, bijvoorbeeld in die zeekabels of AI-infrastructuur en de investeringsagenda van de NDS.

[1:39:51] De heer Verkuilen van de VVD gaf aan dat we razendsnel bewegen richting digitale economie.

[1:39:58] Wat betekent dat nou als het gaat om uitval en de risico's voor de veiligheid op straat?

[1:40:04] Ik herken het signaal wat de heer Verkuilen geeft.

[1:40:06] Die continuïteit en veiligheid van digitale infrastructuur heeft zeker mijn prioriteit.

[1:40:10] Dat is ook één van de pijlers van de strategie digitale economie die naar de Kamer is gestuurd in het kader van de voortgangsrapportage.

[1:40:17] Ik werk veel samen daarin met de sector, bijvoorbeeld in het kader van weerbaarheid tegen hybride en militaire dreigingen.

[1:40:22] Er zijn ook verschillende trajecten waar we de weerbaarheid van kritieke entiteiten verder verhogen.

[1:40:29] Je sprak ook over de risicobeoordelingen die volgens de richtlijn verplicht zijn.

[1:40:34] Onder de wet weerbaarheid kritieke entiteiten zijn de bevoegde autoriteiten verplicht om risicobeoordelingen uit te voeren en ik ben op dit moment bezig met het beoordelen van die digitale infrastructuur wat dat betreft.

[1:40:46] De heer Verkuilen vroeg ook waarom het kabinet er dan niet voor kiest om structureel budget vrij te maken voor het aanleggen van kritieke infrastructuur, zoals zeekabels.

[1:40:57] Op dit moment zijn er op de begroting van de EZK en het coalitieakkoord geen extra middelen voor gereserveerd.

[1:41:02] Het is helaas de realiteit.

[1:41:04] Ik had natuurlijk ook heel graag een grote zak met geld meegekregen om dit direct uit te voeren.

[1:41:08] Maar dat betekent wel dat we daarin ook creatief gaan zijn, want we erkennen natuurlijk absoluut het belang van de zeekabels en meerdere leden van de commissie hebben hier vandaag dat, denk ik, heel terecht benadrukt.

[1:41:20] En indien we als Nederland zeekabelprojecten moeten financieren, dan moeten we ook keuzes maken en mogelijk andere beleidsdoelstellingen bijstellen of vervallen.

[1:41:28] Investeringen in de digitale infrastructuur met een positieve business case worden zeker meegenomen in de besluitvorming rond de vorming van die investeringsinstelling waar we al over spraken.

[1:41:37] Dank u wel.

[1:41:37] De heer Verkuilen heeft een interruptie, maar ik wou even van tevoren afspreken dat we weer vier interrupties doen in beginsel.

[1:41:45] En aan de staatssecretaris zou ik willen vragen wat is de structuur verder van uw toelichting, want die heb ik even gemist.

[1:41:51] Zou je dat eerst kunnen uitleggen?

[1:41:52] Zal ik daar eerst op ingaan?

[1:41:54] Ik ben begonnen met het kabinetsbeleid digitale infrastructuur en soevereiniteit.

[1:42:00] Het volgende blok zal gaan over de AI en AI gigafabriek, zeekabels, cloud, datacenters en de digitale overheid als launching customer.

[1:42:11] Heel goed, en dat eerste blokje is nu...

[1:42:13] We zijn bijna aan het einde van het kabinetsbeleid.

[1:42:15] Zullen we aan het einde van het eerste blokje doen dan?

[1:42:16] Ja, heel goed.

[1:42:20] De heer Vermeer vroeg, of die gaf aan, in Nederland is afhankelijkheid van de VS en China over het gebied van basisinfrastructuur.

[1:42:29] Hoe kan het dat het kabinet dit probleem erkent, maar weigert te investeren?

[1:42:33] We zijn ons wel degelijk bewust van die risicovolle afhankelijkheden op het terrein van digitale infrastructuur en technologie.

[1:42:39] En daarom investeren we op onderdelen, zeker in die versterking van die infrastructuur.

[1:42:44] Bijvoorbeeld die 142 miljoen die gereserveerd is voor het vervolg van het 6G Future Network Services project uit het Groeifonds.

[1:42:52] Dit project werkt aan de ontwikkeling van de volgende generatie mobiele communicatienetwerken die naar verwachting rond 2030 op de markt zullen komen.

[1:43:00] En de laatste vraag waar mevrouw Swinkels en de heer Verkuilen op aansloegen.

[1:43:05] Hoe versterken we nou die randvoorwaarden voor dat ecosysteem?

[1:43:09] En in hoeverre wordt die private sector ook gestimuleerd om tot investeringen over te gaan?

[1:43:14] Met een aantal concrete voorbeelden.

[1:43:16] Op het gebied van digitalisering en AI maak ik werk van het innovatie- en industriebeleid door juist de juiste randvoorwaarden voor toekomstige groei te creëren.

[1:43:24] En met die slagkracht van de taskforce toekomstige welvaart en vestigingsklimaat en onder meer door de rol van de overheid ook als launching customer effectief in te zetten.

[1:43:32] Daarnaast hebben we het Nationaal Groeifonds, een meerjarige investeringsprogramma AI-net van 189 miljoen euro, onder andere voor het ontwikkelen en aantrekken van talenten op het gebied van AI.

[1:43:43] En ook stimuleert dit kabinet met de AI-fabriek in Groningen de ontwikkeling en het testen van AI-modellen in de pre-commerciële fase door wetenschappers, overheden en startups.

[1:43:52] Einde van mijn eerste... Heel goed, dank u wel.

[1:43:56] Meneer Van Keulen, u had een opmerkende vraag.

[1:43:58] Ja, dank, voorzitter.

[1:44:01] Dank ook voor de beantwoording door de staatssecretaris.

[1:44:03] Ik was even benieuwd die risicobeoordeling die in gang gezet is van die digitale infrastructuur.

[1:44:09] Wanneer kunnen we daar resultaten van verwachten en bent u voornemens om die ook te delen met de Kamer?

[1:44:15] Voorzitter, ik kan de beoordeling eventueel vertrouwelijk delen met de Kamer waarschijnlijk aan het einde van dit jaar.

[1:44:20] Meneer Van den Berg?

[1:44:25] Ik hoor de staatssecretaris spreken over dat die gigafabriek wel degelijk heel belangrijk is, maar dat er op dit moment geen middelen zijn.

[1:44:32] En wanneer die middelen er wel zijn, dat wij daarover geïnformeerd worden.

[1:44:36] Feit is wel, in de voorjaarsnota staat hier niks over opgenomen.

[1:44:39] Dus dat betekent ook dat wij tot de najaarsnota hier geen middelen meer voor kunnen vinden, lijkt mij.

[1:44:43] En de tender voor die fabrieken sluit in augustus.

[1:44:46] Kunnen we hiermee concluderen dat het dus niet gaat gebeuren?

[1:44:50] Voorzitter, ik kom hier met het volgende blok automatisch op terug.

[1:44:53] Daar kan ik stel ik voorzichtig een begin mee maken, want ja, dat klopt.

[1:44:56] We kunnen dus, zo heb ik ook geïnformeerd in de Kamerbrief, op dit moment daar niet aan meedoen en dus niet meedoen met deze Europese tender.

[1:45:06] Nog meer punten over dit eerste blokje?

[1:45:08] Nee?

[1:45:10] U vervolgt het nu toch?

[1:45:11] En dan ga ik inderdaad verder met AI en de AI-fabriek, AI-GIGA-fabriek.

[1:45:17] Laat ik even vooropstellen, we zijn voor een sterke AI-infrastructuur in Nederland en Europa.

[1:45:22] Maar een AI-GIGA-fabriek is primair een commerciële activiteit, zoals ook in het rapport Wennings staat.

[1:45:27] Daar hoort in de eerste plaats wat mij betreft ook privaat kapitaal bij.

[1:45:31] En niet dat wij als overheid vooraf al een grote capaciteit gaan inkopen.

[1:45:36] Onze keuze is dus wel bouwen aan AI-kracht, maar dat slim en gericht doen, zoals bijvoorbeeld bij de AI-fabriek in Groningen, en niet door nu al veel geld in te leggen zonder dat we zekerheid hebben over die toekomstige vraag en uitvoering.

[1:45:48] Daarnaast is er binnen die huidige begroting simpelweg geen ruimte om nu deze grote verplichting aan te gaan.

[1:45:54] En zoals ook in het rapport van Wennings staat, is het ook een business case die privaat gefinancierd kan worden.

[1:46:01] nadrukkelijk zijn we natuurlijk wel met de vier partijen in gesprek die hebben aangegeven hier mogelijk interesse in te hebben wat wij op het gebied van de randvoorwaarden voor hen zouden kunnen doen.

[1:46:11] Uw interruptie van de heer Vermeer.

[1:46:16] Dank u wel voorzitter en de staatssecretaris bedankt voor dit antwoord maar eigenlijk hoor ik de inhoudelijke afweging is het is geen commerciële activiteit maar dat betekent dus dat wij

[1:46:30] alle tenders van Europa in vervallig laten gaan, ook IPSI-projecten en zo, want er is ook altijd publiek, privaat en commercieel daarmee.

[1:46:42] Is dit een nieuwe beleidslijn om geen Europees geld meer op te halen en dat naar andere landen te laten stromen?

[1:46:48] Staatssecretaris?

[1:46:49] Voorzitter, dit is een hele snelle conclusie van de heer Vermeer die ik niet deel.

[1:46:52] Ik geef aan dat voor dit specifieke project en deze tender op dit moment geen geld is in de begroting.

[1:47:01] U voelt het ook.

[1:47:03] Er werd door de heer Verkuilen en mevrouw Swinkels gevraagd naar de laatste stand van zaken wat betreft de AI-fabriek in Groningen.

[1:47:09] Voor de zomer zullen we hier ook nog een uitgebreidere brief over sturen, maar het is goed om te weten dat voor de zomer het AI-expertisecentrum van start zal gaan.

[1:47:18] Ik heb zin om in juni naar Groningen te gaan om daarbij te zijn.

[1:47:21] Naar verwachting zal de AI-supercomputer eind 2027, begin 2028 operationeel zijn.

[1:47:27] En die exacte tijdslijn hangt af van de realisatie

[1:47:30] van de AI-supercomputer die recent in aanbesteding is gedaan door EuroHPC, die recent van start is gegaan.

[1:47:38] En het is van belang dat die potentiële gebruikers, waaronder startups en onderzoekers, zo snel mogelijk aan de slag kunnen gaan met het voorbereiden van aanvragen om te kunnen gaan rekenen.

[1:47:46] En de doelgroepen zouden nu ook al rekentijd in kunnen kopen of aan kunnen vragen bij de bestaande supercomputers in andere lidstaten.

[1:47:54] via dat EuroHPC, die joint undertaking.

[1:47:57] En het biedt de mogelijkheid om ook al voor die ingebruiknomen van de Nederlandse supercomputer ervaring op te doen, projecten voor te bereiden en te starten, om kennis te vergaren, om daar een vliegende start mee te kunnen maken.

[1:48:09] De heer Verkuijen gaf aan, als het kabinet zegt dat Nederlandse bedrijven optimaal toegang moeten krijgen tot de Europese AI-rekencapaciteit, hoe gaat het kabinet dat concreet regelen?

[1:48:21] Wij zetten in op een betere benutting van bestaande Europese voorzieningen en gerichte ondersteuning voor Nederlandse partijen.

[1:48:27] Bedrijven en instellingen uit Nederland kunnen nu al capaciteit aanvragen

[1:48:31] via die EuroHPC Joint Undertaking en via de Nationale Competence Center for High Performance Computing, EuroCC Nederland, wat wordt gecoördineerd door SURF, wordt al ondersteuning geboden aan het MKB, startups en de industrie en overheid, zowel met het advies als met toegang tot rekenfaciliteiten.

[1:48:49] En daarna starten we binnenkort dus met het expertisecentrum in Groningen, wat ook partijen concreet gaat begeleiden bij het indienen van calls voor toegang tot rekencapaciteit bij Europese AI-fabrieken.

[1:49:01] Mevrouw Katman vroeg hoeveel rekenkracht is er eigenlijk nodig in Nederland en gaat dat lukken zonder een gigafabriek?

[1:49:09] Kunnen we die wedstrijd om waardevolle AI voor mensen en natuur in te zetten nog wel winnen en welke rol zou de gigafabriek daarin kunnen spelen?

[1:49:17] Ik begrijp uw vraag en in het schriftelijk overleg voor de informele telecomraad is ook een soortgelijke vraag gesteld.

[1:49:24] Ik kom daar graag in die schriftelijke ronde op terug en die sturen we uiterlijk voorafgaand aan de telecomraad, aan uw Kamer.

[1:49:30] Misschien wel goed dat wij het ministerie van Binnenlandse Zaken ook hebben gevraagd om echt heel specifiek in kaart te brengen welke rekenkracht er nou nodig zou zijn of wat de verwachting is in de komende jaren binnen de overheid.

[1:49:43] De heer Vermeer vroeg hoeveel middelen er nodig waren voor de AIGigafabriek en hoeveel Europese middelen we mislopen.

[1:49:50] Bij die AIGigafabriek gaat het om een afnameverplichting van rekencapaciteit met een financiële verplichting.

[1:49:56] De Europese Commissie kan tot 17% van de kapitaalinvestering investeren, maar het exacte bedrag is afhankelijk van de totale omgang van de AIGigafabriek.

[1:50:05] Het is bekend dat binnen het huidige meerjarig financieel kader in totaal 1 miljard beschikbaar is gesteld door de commissie.

[1:50:13] Naar schatting gaat het dan om bedragen tussen de 200 en 500 miljoen euro.

[1:50:20] Het is de bedoeling dat de commissie de bijdrage in ieder geval wordt gematched door de lidstaat.

[1:50:25] Dus als je het Nederlands zou zeggen, we leggen 5 miljoen in, doet de Europese Commissie ook 5 miljoen.

[1:50:30] Als het gaat om 200 miljoen, et cetera.

[1:50:31] Als het zou gaan om 1 euro, zou het dus ook gaan om 1 euro van de commissie.

[1:50:37] Het gaat dus om afname van capaciteit van die uiteindelijke fabriek.

[1:50:45] Dat zou juist pleiten bij de verhalen die mevrouw El Boetjani bijvoorbeeld ook naar voren bracht over de operationele kosten die we toch al hebben en die we ook verwachten voor de toekomst.

[1:50:57] Het ministerie van Financiën, vraagrijke capaciteit, Defensie vraagt dat.

[1:51:03] Ik kan eigenlijk steeds minder begrijpen waarom er dan toch niet gekozen is om mee te doen en dat gewoon uit toekomstige operationele kosten naar voren te trekken, wat tegenwoordig een favoriete strategie is van dit kabinet.

[1:51:19] Ik heb geleerd dat als mensen gewoon in hun antwoord zeggen dat het dan vaak niet zo gewoon en zo makkelijk is en dat geldt denk ik hier eigenlijk ook bij.

[1:51:30] Op dit moment moeten we die rekenkracht in kaart brengen.

[1:51:32] Het gaat om een verplichte afname waar nu ook al financiën op gecommitteerd moeten worden en die zijn er op dit moment niet.

[1:51:38] Ik kan het niet één op één op elkaar plakken.

[1:51:41] om dat te doen.

[1:51:41] Dus het zou een hele risicovolle bijdrage zijn die ik op dit moment gewoon niet kan matchen, maar geen aanvullend budget voor is vrijgemaakt.

[1:51:49] Vandaar natuurlijk ook wel dat we nadrukkelijk hebben gevraagd, ook aan het ministerie van BZK, om in kaart te brengen wat nou de verwachting is van de rekenkracht die afgenomen gaat worden.

[1:51:58] En ik kan me voorstellen dat als er meer zekerheid is in de toekomst,

[1:52:01] dat er dus ook mogelijkheden voor zullen bestaan.

[1:52:05] En dit zijn ook de gesprekken die we met de verschillende partijen voeren, want ik ben het helemaal met u eens, nadrukkelijk natuurlijk de verwachting dat de Nederlandse overheid rekenkracht zal gaan afnemen in de toekomst.

[1:52:19] U vervolgt u betoonlijk.

[1:52:20] Bent u nog steeds in het blokje AI?

[1:52:21] Ja, ik ben nog steeds in het blokje over AI-fabrieken slash gigafabrieken.

[1:52:25] Mevrouw Boudjani vroeg hoe we als overheid ervoor gaan zorgen dat die AI-infrastructuur, rekenkracht die nodig is, hoe we die kunnen gaan stimuleren.

[1:52:33] We investeren nationaal in de basis.

[1:52:36] We hebben de overheid samen met de regio in Europa al ongeveer 200 miljoen

[1:52:41] geïnvesteerd in de AI-fabriek in Groningen.

[1:52:44] We werken intensief samen in een Europees verband.

[1:52:46] Ik noemde in dat kader al de EuroHPC Joint Undertaking.

[1:52:50] En op die manier bouwen we ook aan het Europese ecosysteem van rekenkracht dat ook grensoverschrijdend beschikbaar is voor onderzoek en innovatie.

[1:52:56] En tot slot willen we dus ook nadrukken, ik gaf het al even aan, die randvoorwaarden voor AI-infrastructuur in Nederland gaan verbeteren.

[1:53:03] Dat doen we door gesprekken met verschillende partijen te zijn, maar ook binnen die taskforce toekomstige welvaart in te zetten op het stimuleren van privaat AI-infrastructuur.

[1:53:13] Mevrouw Swinkels vroeg nog hoe de toekomstige toepassing van GPT-NL eruit zal zien.

[1:53:19] Ik was vorige week op werkbezoek in Amsterdam, waar ik ook de server heb gezien waar de chat GPT-NL op draait.

[1:53:26] En ik zie dat dan ook als een... GPT-NL, maar ook andere Europese taalmodellen als een belangrijke factor om meer strategische digitale autonomie te bereiken op het gebied van AI.

[1:53:37] En momenteel wordt er door TNO de fase opgestart waarin GPT-NL

[1:53:41] in de praktijk ook echt gebruik gaat worden.

[1:53:44] In dit kader van de Nederlandse digitaliseringstrategie is er ook een aantal verschillende toepassingen binnen de overheid waar dat gebeurt.

[1:53:51] Het gaat nu bijvoorbeeld om een virtuele gemeenteassistent die burgers helpt antwoorden te vinden op hun vragen en een pilot met een AI-assistent op overheid.nl en een tool die helpt om brieven voor burgers en ondernemers begrijpelijker te maken.

[1:54:03] Daarmee stimuleert de overheid de doorontwikkeling van het taalmodel en de afstemming daarvan op overheidsprocessen.

[1:54:09] Resultaten van deze testfase zullen ook mede bepalen wat er verder nodig zal zijn om GPTNL zinvol en effectief in te kunnen zetten en ook in welke processen dit waardevol en nuttig is.

[1:54:20] De heer Van den Berge in een twintig vroeg af hoe de energievoorziening van de AI-fabriek wordt gegarandeerd, ook gezien de huidige situatie als het gaat om netcongestie en of een gigafabriek inpasbaar zou zijn in het stroomnet dat nu al onder druk staat.

[1:54:35] Het stroomverbruik van de AI-fabriek in Groningen zal ongeveer drie tot vier megawatt bedragen en dat is vergelijkbaar met twee of drie kleine windmolens.

[1:54:43] De precieze inrichting van de energievoorziening is ook nog afhankelijk van het lopende aanbesteding voor het datacenter.

[1:54:48] Wat de omvang van deze energievraag te overzien is, verwachten we daar geen problemen.

[1:54:53] A.I.

[1:54:53] gigafabrieken zijn aanzienlijk groter en kennen daarom ook een veel hoger stroomverbruik.

[1:54:57] Het is aan de initiatiefnemers van die projecten om plannen te maken die ook inpasbaar zijn.

[1:55:02] Vanwege het hoge stroomverbruik en benodigd transport daarvan is het van belang dat deze dan ook zouden worden gevestigd op geschikte locaties, zodat die negatieve effecten van netcongestie worden voorkomen.

[1:55:12] Kan je denken aan de nabijheid van aanlandpunten van wind op zee.

[1:55:17] En dan een vraag van de heer Vermeer laatst in het blokje.

[1:55:21] Wat zou de investering in de A.I.

[1:55:22] Griega-fabriek opleveren voor het verdienvermogen en wat zijn er ook mogelijk de kosten van niet doen?

[1:55:27] Volgens het ECORIS-rapport zou een A.I.

[1:55:29] Griega-fabriek positieve spillovers kunnen hebben, zoals meer economische activiteit, snellere adoptie en kennisdeling.

[1:55:36] die zijn ook terug te vinden bij bestaande private AI-infrastructuurinitiatieven uit de markt.

[1:55:42] En tegelijkertijd signaleert het Ecoris-rapport dat simpelweg een gigadatacenter voor AI-bouwen niet automatisch tot meer gewenste maatschappelijke en economische meerwaarde leidt.

[1:55:52] Het hangt er ook onder andere natuurlijk vanaf wat erop gebeurt, wie de gebruikers zijn en welke ecosystemen daar verder aan verbonden zijn.

[1:55:59] En dat we nu niet meedoen met die gezamenlijke aanbesteding betekent niet dat er niets van de grond kan komen.

[1:56:03] Ik gaf dat net ook al aan.

[1:56:05] In lijn met het Wenning rapport is dat van belang van AI-infrastructuur privaat van de grond kan komen in Nederland.

[1:56:11] En ik gaf ook al aan en daarom blijven we ook met de partijen in gesprek over de randvoorwaarden van dit soort initiatieven.

[1:56:20] De heer Vermeer, want u moet zo weg.

[1:56:23] Ja, ik heb een kwartiertje extra gekregen van de Griffie omdat het andere debat iets later begint, dus... Dan is de coulance minder, meneer Van Houten.

[1:56:33] Eigenlijk is mevrouw El Boeijan die dat aan het... aan het... aan het weten, ja.

[1:56:40] Ja, dank u wel.

[1:56:43] Ik wil de staatssecretaris ook graag bedanken voor haar beantwoording.

[1:56:47] De staatssecretaris hoorde ik de taskforce toekomstige welvaart ook benoemen en dat de taskforce dus ook zal werken aan de AI-infrastructuur.

[1:56:58] Komt daar ook bijvoorbeeld een plan in de nabije toekomst hierover of hoe zal de taskforce toekomstige welvaart hieraan werken?

[1:57:09] Staatssecretaris.

[1:57:10] Voorzitter, AI en data is één van de vier pijlers van de taskforce en binnen zes maanden komt het kabinet ook met een uitgewerkt plan daarvoor.

[1:57:18] Dat zal dan ook met de Kamer worden gedeeld.

[1:57:21] Dan is een interruptie van de heer Vermeer.

[1:57:24] Ja, dank u wel, voorzitter, want wij hebben vorige week een ontbijtsessie gehad met onder andere HCSS die een studie gedaan heeft

[1:57:33] En ik ben dan toch verbaasd dat de staatssecretaris zegt van ja, het geeft wel wat meer economische activiteiten en er is spin-off, maar...

[1:57:43] Ik zou toch heel graag dat wij als Kamer de onderliggende berekeningen en redenaties van dit besluit eens gaan ontvangen.

[1:57:51] Want ik neem aan dat er meer is dan alleen het brief.

[1:57:54] In de beslisnota staat ook niets.

[1:57:56] Dus ik zou graag onderliggende berekeningen en zo zien.

[1:58:00] En uiteraard hoeft dat niet nu, maar dat mag ook de komende weken in een brief een keer.

[1:58:06] Voorzitter, ik kom hier graag in de tweede termijn even op terug.

[1:58:08] Ik begrijp dat u er dan niet bij bent, maar we komen er straks even op terug.

[1:58:13] Goed, dus een vraag van de heer Van der Beer.

[1:58:16] Ja, dank voorzitter.

[1:58:17] Ja, dan toch even over de poen nog een keer, want zonder poen kan je niks doen.

[1:58:21] En ik ben benieuwd of de staatssecretaris mogelijkheden ziet om ook begrotingsoverstijgen te kunnen kijken.

[1:58:27] En wat ik daarmee wil zeggen is, vorige week heeft het kabinet een nieuw windpark op zee aanbesteed voor 4 miljard euro.

[1:58:35] Laatst kwam ook uit dat zo'n windpark dan nog eens een keer voor 3,5 miljard euro aan netwerkkosten zorgt.

[1:58:42] Dus kortom zeg maar zo'n 7,5 miljard euro voor één zo'n windpark.

[1:58:46] Dan zou zo'n bedrag voor zo'n Gigafactory eigenlijk een schijntje zijn.

[1:58:51] Kortom, ziet de staatssecretaris mogelijkheden om te schuiven binnen begrotingen om dit toch te realiseren?

[1:58:59] Voorzitter, dit is een beetje een ingewikkelde vergelijking, want we hebben natuurlijk overal de gehele begroting zou je naar kunnen gaan kijken.

[1:59:06] Ik herken natuurlijk dat er veel, veel ambities zijn waar niet direct een matching zak geld voor voor gereserveerd is.

[1:59:13] En daarover zou ik natuurlijk graag in gesprek gaan.

[1:59:15] Overigens moet ik daar wel bij bekennen, we komen zo op het blok zeekabels, waar ook nog wel behoorlijk wat investeringen mee gemoeid zijn.

[1:59:22] En als het gaat om deze AI Gigafabriek, dan blijf ik wel echt bij de woorden die ik aangaf, ook in het rapport Wenning, waar wordt aangegeven dat dit in principe vanuit private middelen gefinancierd kan worden.

[1:59:32] En als het gaat om die randvoorwaarlijke kant,

[1:59:34] Dat heb ik u ook al aangegeven.

[1:59:35] We willen graag alle stappen zijn die daar mogelijk in zijn.

[1:59:40] Maar daar moeten duidelijk keuzes in gemaakt worden.

[1:59:43] En wat dat betreft blijf ik erbij dat we daar op dit moment geen budget voor hebben.

[1:59:48] Ik had ook niet verwacht dat dat er opeens wel zou gaan komen.

[1:59:53] Dan blijft wel de vraag, voorzitter, is dit kabinet überhaupt wel bereid om dus ook te kijken naar verschuivingen binnen de begrotingen om dan zaken te realiseren, zoals genoemd in rapport Wenning, die dus goed zijn voor toekomstig verdienvermogen van Nederland?

[2:00:08] Want ik snap het allemaal.

[2:00:09] Het zit allemaal vast in begroting X en Y. Dat is natuurlijk prachtig, maar uiteindelijk zijn er gewoon wel plannen nodig die goed zijn voor Nederland en die ons verdienvermogen op peil houden.

[2:00:18] En ik zie dat gewoon niet gebeuren.

[2:00:19] Dus hoe gaat de staatssecretaris dit nou doen, dat we

[2:00:23] geld uit die begroting naar de juiste dingen gaan krijgen.

[2:00:27] Voorzitter, zonder hier direct natuurlijk beloftes op te kunnen doen, hoop ik dat in die taskforce, er worden ook dit soort afwegingen gemaakt en wordt daar naar gekeken, dus geef ons misschien ook een beetje tijd om daar met een plan te komen en dan kom ik daar graag bij u terug.

[2:00:43] Ja, dan afgeronderd, voorzitter.

[2:00:45] Ja, ik denk, we hebben geen tijd.

[2:00:47] Ik zei net al, die tender van die Gigafactory, die verloopt en er zijn andere zaken, ook met zeekabels.

[2:00:52] Zie je dat we maar een beperkt tijdsvenster hebben voordat onze kans voorbij gaat en dat is zo zonde voor Nederland.

[2:00:58] En dan nog even door op wat we dan daarvoor nodig hebben.

[2:01:01] Ik hoor net ook dat het eigen verantwoordelijkheid zou zijn voor bijvoorbeeld zo'n Gigafactory om dan te zorgen voor die stroom.

[2:01:07] In dit geval gaat het om 250 tot 300 megawatt aan vermogen voor zo'n gigafactory.

[2:01:14] Dat is toch weer even een procent van het vermogen van windturbines die dit kabinet voorstelt.

[2:01:19] Dus daar is toch wel op het gegeven moment overheidssturing voor nodig om dat wel te kunnen voorzien.

[2:01:23] Dat zijn toch geen zaken die de markt even zelf kan organiseren.

[2:01:28] Voorzitter, volgens mij heb ik dat ook niet gezegd.

[2:01:31] Dit zou voor mij nadrukkelijk onder die randvoorwaarden vallen die nodig zouden zijn om zo'n project van de grond te krijgen.

[2:01:37] Wat ik aangaf is dat ik op dit moment dat er geen geld is om aan die tender mee te kunnen doen en dan Europees geld te gaan matchen.

[2:01:43] Maar dat betekent niet, ik gaf net dat ook al aan, die randvoorwaardelijkheid.

[2:01:46] En dat kan ook hiermee te maken hebben.

[2:01:48] Dus daar gaan wij nadrukkelijk met verschillende partijen over in gesprek.

[2:01:53] En mevrouw Katbal had nog een vraag.

[2:01:54] Ja, die ligt eigenlijk in het verlengde van die van de heer van den Berg, maar ook in het verlengde van het informatiebezoek verzoek van van de heer Vermeer, want waar we steeds in blijven hangen en waarom ik noemde het net al, het hier ook steeds Groundhog Day is als het over digitale zaken gaat, is omdat er geen integrale sturing op zit.

[2:02:13] Dus juist dat windpark waar de heer van den Berg het ook heeft, heeft ook weer betrekking op die gigafabriek, omdat initiatiefnemers zeggen ja, wij kunnen ook nog eens die business case van de grond trekken.

[2:02:22] Dus ik zeg ook allemaal helemaal niet het moet koet gekoet of weet ik wat.

[2:02:25] Het is alleen een integraal vraagstuk over het complete toekomstig verdienvermogen van Nederland.

[2:02:30] En het enige wat wij als Kamer krijgen is eigenlijk een brief.

[2:02:32] Ja, het is een derde van de begroting van de economische zaken.

[2:02:35] We gaan het nu niet doen.

[2:02:37] En dat is gewoon een hele dunne onderbouwing.

[2:02:39] Dus ik wil me heel graag aansluiten bij dat informatieverzoek van de heer Vermeer, dat we gewoon weten hoe worden deze besluiten genomen?

[2:02:45] Want als dat zo dun blijft, ja, dan denk ik dat er vanuit de Kamer wel wat druk komt om dit echt naar een hoger plan te

[2:02:52] Voorzitter, ik zou dit absoluut geen dun besluit willen noemen, maar ik herken wel wat mevrouw Katman onder andere aangeeft.

[2:03:01] En ik denk dat u precies het eigenlijk bijna de woorden uit mijn mond had.

[2:03:04] Dit is ook precies hoe we in die taskforce gaan kijken, juist naar dat hele ecosysteem waar AI en data nadrukkelijk één van de vier pijlers is

[2:03:11] om dat juist ook in die ecosysteembenadering te gaan bekijken.

[2:03:16] En als het er nu om gaat, ja, ik heb inderdaad in de afgelopen zeven weken niet een aantal, een half miljard kunnen vinden om in een AIG te gaan verbinden.

[2:03:24] En als ik die wel had gevonden, dan was het ook nog maar de vraag geweest of die daar naartoe was gegaan of dat we op een andere manier dat ecosysteem hadden gekeken.

[2:03:31] Maar u moet mij toch echt even...

[2:03:33] Ik snap, we hebben geen tijd.

[2:03:34] We hadden dit liever gisteren geveeld.

[2:03:36] Maar dit is natuurlijk juist ook waar wij als kabinet in die taskforce benadering naar het hele ecosysteem willen gaan kijken en daar dus ook met een plan voor zullen komen.

[2:03:48] De heer Vermeer.

[2:03:50] Ja, voorzitter.

[2:03:50] En de reden dat we hier vooral zo op zitten drukken is, denk ik, dat wij gewoon steeds zien dat dat...

[2:03:57] de hele kabinetsbeleid allemaal aparte silo's zijn en zeker op het gebied van de begroting.

[2:04:02] Want we kunnen met z'n allen daarover praten, maar als dat geld gewoon niet erbij geleverd wordt of niet duidelijk is bij welk ministerie dat zit, dan blijft het maar gewoon bij het ministerie van Financiën op zak.

[2:04:12] En dat is de reden dat dit voor ons ook een soort lakmoesproef is van gaat dit zo werken, ja of nee?

[2:04:19] Want anders zullen we naar andere constructies toe moeten wat ons betreft.

[2:04:22] Dus het gaat niet eens zozeer om deze case en hoe de staatssecretaris hier nu een brief over stuurt, maar het gaat gewoon om wat gaat dit betekenen de komende jaren voor ministerie overstijgende projecten en portefeuilles.

[2:04:38] Dus dat.

[2:04:39] Dank.

[2:04:39] Ik heb de premier hierin heel goed, heel goed gehoord.

[2:04:43] Dan wou ik verder gaan naar het onderdeel over zeekabels.

[2:04:47] Heel goed, heel goed.

[2:04:48] Welke stappen zetten staatssecretaris, vroeg mevrouw El Boudjani, om het aanlanden van die intercontinentale zeekabels te stimuleren?

[2:04:57] We zetten verschillende stappen, zoals u zelf ook al aangaf,

[2:05:01] Dit benadrukt het belang voor ons verdienvermogen, innovatiekracht en die digitale economie.

[2:05:06] Onder andere die Zeekabelcoalitie brengt die relevante publieke en private partijen bij elkaar als het gaat om kennisdelen, het leggen van contacten met internationale initiatieven, zoals die IOMA en die pan-Arktische kabelsysteem.

[2:05:18] En ook het verkennen voor de meest kansrijke locaties voor nieuwe aanlandingen.

[2:05:22] En we werken verder aan het optimaliseren van kabeltracees en het verkennen van de beste aanlandlocaties in het programma Noordzee 2028.

[2:05:29] Door deze budgettaire krapte was er in de besluitvorming rond de voorjaarsnota geen ruimte voor intensivering uit generale middelen, zoals bijvoorbeeld de beoogde aftakking van de artiestenroute.

[2:05:45] Op dit moment is er voor die investeringen ook geen budget gereserveerd op de begroting van EZ.

[2:05:51] En als we in Nederland deze projecten willen gaan financieren, dan moeten we keuzes gaan maken en zullen andere beleidsdoelstellingen daarvoor moeten worden bijgesteld of mogelijk vervallen.

[2:06:03] Een introductie van mevrouw El Boudiani, D66.

[2:06:06] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:06:08] En misschien...

[2:06:10] Want als we kijken naar zeekabels, dan is dat dus inderdaad ook voor onze digitale autonomie belangrijk.

[2:06:16] En ik kan me zo voorstellen dat bijvoorbeeld ook Defensiebis wel veel baat heeft bij het gebruik van... Of bij nieuwe aanlandingen van zeekabels.

[2:06:25] Is er bijvoorbeeld ook een mogelijkheid dat dit soort initiatieven, dat dat dus ook in gezamenlijkheid wordt bekeken, bijvoorbeeld met de anderhalf procent,

[2:06:33] die vanuit Defensie wellicht hiervoor ingezet zou kunnen worden?

[2:06:39] Hierover zijn we natuurlijk zeker in gesprek met onder andere de staatssecretaris van Defensie.

[2:06:45] Ik ben wel bang dat de anderhalf procent al honderd keer bij wijze van spreken is uitgegeven, maar hier kijken we natuurlijk zeker naar.

[2:06:58] Ja, mijn vraag stond al voordat ik dus ook weer de zorgelijke uitspraak hoorde van ik denk dat die 1,5% al honderd keer is uitgegeven, terwijl we hier in een eerder debat hierover in deze Kamer juist ook bijvoorbeeld van mijn CDA-collega hebben gehoord dat dat nou juist de pot is waar naar gekeken wordt.

[2:07:17] En in het antwoord ook met de zeekabels en de investeringen, wat ik ook bizar vind, er liggen drie breedgedragen Kamermoties onder die zeggen de markt faalt hier, je moet hierin willen investeren, anders nogmaals is over een paar jaar, niet in de verre toekomst, maar over twee jaar de complete markt in handen van een handjevol techgiganten en dan kunnen we gewoon eigenlijk gewoon stoppen met praten over digitale autonomie in deze Kamer.

[2:07:41] Het kost evenveel de publieke investeringen als het aanleggen van een paar kilometer snelweg.

[2:07:46] De staatssecretaris, voorzitter, die zegt, ja, dan moeten de andere beleidsdoelstellingen vervallen.

[2:07:52] Nou, dat is blijkbaar niet gebeurd, maar dan moet ik dus wel de conclusie trekken dat dus zeekabels of investeringen in infrastructuur of in verdere digitale autonomie gewoon minder belangrijk is.

[2:08:04] En dat dus eigenlijk dat gezegd wordt van de vele ambities die in het coalitieakkoord staan.

[2:08:10] Want een andere conclusie kan ik anders gewoon niet trekken.

[2:08:12] En ik weet ook niet hoe wij als Kamer nog meer de urgentie moeten aangeven en nog meer moeten aansporen om dan inderdaad maar andere beleidsdoelstellingen te laten vervallen.

[2:08:23] Omdat dit zo'n ongelooflijk groot en urgent vraagstuk is.

[2:08:26] Nogmaals, even duur als het aanleggen van een paar kilometer snelweg.

[2:08:31] Dat is wat de publieke investering vraagt.

[2:08:33] En dan is hier gewoon de vraag

[2:08:34] Is dan dus dit kabinet bereid om zijn ambities waar te maken of niet?

[2:08:39] En dat is gewoon een ja of nee antwoord.

[2:08:43] Ik laat deze conclusie bij mevrouw Katman.

[2:08:46] Ik wil nadrukkelijk die urgentie aangeven, maar ik heb in de afgelopen zeven weken inderdaad geen pot met geld gevonden om dit direct te kunnen gaan doen.

[2:08:54] Ik neem uw moties, die zijn voor mij heel erg belangrijk, juist ook om dit gesprek in het kabinet aan te kunnen gaan om naar de toekomst te kijken.

[2:09:01] De heer Van den Berg vroeg nog over het niet reserveren van structureel budget voor de zeekabels.

[2:09:06] Of ik kon bevestigen dat we dan afhankelijk worden van buitenlandse bedrijven en wat dat dan betekent voor de digitale positie.

[2:09:13] Investeringen in zeekabels worden door consortia van ook verschillende Europese landen en marktpartijen gedaan.

[2:09:20] Als Nederland geen publiek geld investeert, dan gaat een aftakking van het Pan-Arktische initiatief naar Nederland inderdaad waarschijnlijk niet

[2:09:27] niet door en die zal dan waarschijnlijk worden gerealiseerd zonder een aftakking naar Nederland, dan zal de Europese afhankelijkheid en daarna de Nederlandse afhankelijkheid wel afnemen, ondanks dat die vertakking niet direct naar Nederland gaat, maar wel naar andere Europese landen.

[2:09:40] Andere Europese landen voeren wel een intensief beleid op die zeekabels en dit betekent dat de Nederlandse positie als digitaal knooppunt inderdaad relatief verslechtert.

[2:09:49] En bovendien worden intercontinentale zeekabels steeds meer aangelegd, ook door de bekende grote techbedrijven.

[2:09:56] Mevrouw Katman vroeg nog of het kabinet van plan is om twee zeekabels te gaan leggen en zo ja, welk aandeel we daarin financieren.

[2:10:04] Blijft een beetje een grijze plaat, ben ik bang, maar op dit moment is er geen budget voor het aanleggen van de zeekabels op de op de begroting.

[2:10:11] Over die Arktische route wordt u voor Prinsjesdag nog geïnformeerd en over de Caribische route wordt u geïnformeerd nadat de Europese haalbaarheidsstudie naar de soevereine ontsluiting van het gehele Caribische gebied eind 2026 is afgerond, ook conform de moties uit deze van deze Kamer.

[2:10:27] Mevrouw Elboujani vroeg zich nog in op welke wijze ik mij inzet in Europa, binnen Europa, voor de versterking van Europees eigenaarschap van deze zeekabelinfrastructuur.

[2:10:38] Ze staan heel hoog op de Europese agenda, zowel vanuit veiligheid als ook vanuit die digitale strategische autonomie.

[2:10:44] De Europese Commissie heeft in februari 2025 een Action Plan on Cable Security vastgesteld.

[2:10:50] Want in 2026 is uitgewerkt in een Cable Security Toolbox een lijst van prioritaire corridors en aanvullende middelen via het CEF Digital van 347 miljoen.

[2:11:01] En daarbij wordt nadrukkelijk samengewerkt met de lidstaten en het bedrijfsleven.

[2:11:05] En in mijn recente gesprekken in Brussel heb ik ook het belang van die zeekabels in de Nederlandse positie als digitaal knooppunt benadrukt.

[2:11:11] En die inzet zal ik ook zeker voorzetten.

[2:11:13] Recent is de CPI-lijst, Cable Projects of European Interest, opgesteld.

[2:11:21] Deze lijst omvat 13 strategische corridors.

[2:11:24] Projecten die hierop aansluiten, zoals die IOEMA-kabel en het Pan-Arctische kabelsysteem, kunnen prioriteit krijgen bij subsidieaanvragen, maar dat biedt geen garantie op financiering, gezien ook die Europese middelen wat dat betreft beperkt zijn.

[2:11:36] De heer Verkuilen vroeg nog aan wat de impact aan wal zou zijn als de kabels niet langer functioneren.

[2:11:42] Zijn de kabels die we nu hebben redundant?

[2:11:44] Wat betekent dat als dataverkeer over één in plaats van twee kabels wordt geleid voor de brandbreedte en de transmissiesnelheid?

[2:11:50] Onze zeekabels zijn onderdeel van een redundant datakabelnetwerk.

[2:11:54] Dat betekent dat op het moment dat het dataverkeer uitvalt bij een individuele kabel, het automatisch wordt omgeleid via een alternatieve route.

[2:12:01] Dat kan zowel via Nederlandse aanlandingen zijn

[2:12:03] als wel via verbindingen in omliggende landen.

[2:12:05] Dus uitval van één kabel is daarom niet of nauwelijks merkbaar voor gebruikers.

[2:12:10] De totale beschikbare brandbreedte is in de afgelopen jaren met de gestegen vraag naar datatransport en technologische ontwikkelingen sterk toegenomen.

[2:12:18] En nieuwe kabels kunnen ook meer data verwerken.

[2:12:20] Dit vergroot de robuustheid van het netwerk.

[2:12:22] Uitval van één oudere kabel heeft daardoor geen groot effect op de totale brandbreedte of de transmissiesnelheid.

[2:12:29] U vroeg ook nog of u gaf aan dat zeekabels kwetsbaar zijn voor sabotage en in hoeverre EE kan aangeven of dat risico met collega's van Defensie tracht het te voorkomen.

[2:12:41] Inmiddels het programma Bescherming Noordzee werkt het kabinet of Noordzee Infrastructuur werkt het kabinet aan de versterking van die maritieme veiligheid en de bescherming van de kritieke infrastructuur op de Noordzee, waaronder ook zeekabels.

[2:12:52] Daar is het van belang om te benadrukken dat het niet alleen het ministerie van Defensie is dat dit uitvoert, maar alle relevante departementen en uitvoeringsorganisaties met een taak op de Noordzee.

[2:13:01] Denk bijvoorbeeld ook aan de kustwacht en de betrokken inlichtingen en veiligheidsdiensten.

[2:13:05] De inzet binnen dit programma Bescherming Noordzee Infrastructuur is juist gericht op preventie, detectie en respons.

[2:13:12] En daarmee wordt aan de ene kant gewerkt aan het verkleinen van de risico's, maar ook aan het versterken van het vermogen om dreigingen tijdig te signaleren en effectief af te wenden.

[2:13:21] En dit draagt bij aan het waarborgen van die beschikbaarheid, continuïteit en veiligheid van de kritieke infrastructuur op de Noordzee.

[2:13:26] En dan denken we dus niet alleen die datacabels, maar bijvoorbeeld ook aan energievoorziening.

[2:13:32] Dan was er nog een laatste vraag van de heer Verkuilen.

[2:13:37] De signalen dat Nederland een belangrijke transatlantische zeekabel dreigt mis te lopen, of zouden daar nog mogelijkheden in zijn?

[2:13:44] Ik herken die signalen dat Nederland de aanlanding van die arctische route dreigt mis te lopen.

[2:13:49] De planning van dit complexe proces is wel continu in beweging, maar ook hier op dit moment is er geen budget op de begroting om het bodemonderzoek uit te kunnen voeren om te kijken of die aftakking naar Nederland haalbaar is.

[2:14:00] En het initiatief gaat ondertussen gestaagd door.

[2:14:03] En conform de motie van uw Kamer zal ik u voor Prinsjesdag hier ook informeren over de mogelijkheden van een mogelijke Nederlandse aftakking.

[2:14:11] Een laatste vraag bij dit onderwerp.

[2:14:13] Het gaat om zeekabels van de heer Van den Berg.

[2:14:16] We noemen bedragen van 100 miljoen, 300 miljoen voor zeekabels.

[2:14:21] Hoe zijn deze bedragen nou berekend en welke risico's draagt de overheid daarbij?

[2:14:26] De directe Nederlandse aftakking van die Arctische kabel is in 2024 geraamd op 100 miljoen, waarvan 18 miljoen voor het zeebodemonderzoek en 82 miljoen voor de feitelijke aanleg.

[2:14:37] Voor het bepalen van het Nederlandse aandeel van het zeebodemonderzoek is uitgegaan van een verdeelsleutel op basis van het aantal deelnemende landen aan het Memorandum of Understanding voor deze zeeroute.

[2:14:48] Dat zijn zes landen in totaal.

[2:14:50] Bijdrage aan een zeebodemonderzoek geeft nog geen garantie op een kabel.

[2:14:54] Daarvoor moeten eerst de resultaten van het onderzoek worden afgewacht.

[2:14:56] En onderzoeksbureau Pioneer heeft begin 2025 een grove raming gemaakt voor de kosten van een directe zeekabel tussen het Caribisch en het Europese deel van Nederland.

[2:15:06] Het is geraamd op 292 miljoen euro.

[2:15:11] Zo kost een directe zeekabel naar Sint-Eustatius-Saba ongeveer 237 miljoen euro en tussen Sint-Eustatius-Saba en Bonaire 55 miljoen.

[2:15:19] En dit is kort gezegd een optelsom van de aanlegkosten en de afstand.

[2:15:23] En voor een besluit over een directe kabel naar Caribisch Nederland moet de eerste stap het haalbaarheidsonderzoek worden afgerond van de Europese Commissie.

[2:15:30] En de verwachting is dat dit onderzoek aan het eind van het jaar afgerond is.

[2:15:33] En dan zullen we daar natuurlijk de Kamer informeren over mogelijke vervolgstappen.

[2:15:40] Dan ga ik door...

[2:15:41] De moties worden ook iets korter, hoor.

[2:15:43] Als het gaat cloud, inderdaad.

[2:15:45] Mevrouw Swinkels vroeg af wanneer we concrete doelen en stappen kunnen verwachten om capaciteiten aan te bieden bij Nederlandse aanbieders.

[2:15:54] Wij zetten ons in voor de concurrentiepositie van Nederlandse cloud-aanbieders.

[2:15:57] We stimuleren lokale innovatie, toetreding van nieuwe partijen door middel van nationale, maar ook Europese beleidsinzet.

[2:16:04] Bijvoorbeeld die IPSAI-CIS-initiatieven.

[2:16:07] We werken in de EU-verband aan nieuw beleid, waarin mogelijk ook het voorkeursprincipe en soevereiniteitsdefinities bij aanbesteding van cloud worden verkend.

[2:16:16] We zijn in nauw contact met de Nederlandse cloudsector voor nauwkeuriger inzicht ook in hun uitdagingen en kansen, ook in de randvoorwaardelijkheid waar wij hem mogelijk bij kunnen helpen.

[2:16:25] Op dit moment wordt er een onderzoek uitgevoerd waarmee in detail in kaart wordt gebracht hoe die sector in elkaar zit, welke lokale partijen op welk segment van de markt actief zijn en welke obstakels en kansen zij ervaren.

[2:16:37] Dit wordt voor de zomer met uw Kamer gedeeld en dat sluit denk ik ook wel even mooi aan.

[2:16:43] op de vraag van mevrouw Katman over het manifest van de zeven cloudbedrijven.

[2:16:49] Wij zijn ontzettend blij dat je hier ook ziet dat het Nederlandse bedrijfsleven zich zo actief maakt en inzet en precies ook met elkaar de bottlenecks in kaart brengt en daar ook mee aan de slag is gegaan.

[2:17:02] Wij zijn als Nederland en Europa belangrijke digitale voorziening en te afhankelijk op dit moment van een aantal niet-Europese spelers.

[2:17:09] Wij moedigen bedrijven juist ook heel erg aan om dit te gaan doen en we zullen ook dat rapport meenemen als we de Kamer verder informeren over hoe we met cloud zullen omgaan.

[2:17:20] En we zijn met deze partijen ook al nadrukkelijk in gesprek.

[2:17:24] Een vraag van mevrouw Kaltman.

[2:17:29] Dank, voorzitter.

[2:17:30] Ik had, als het gaat over die open cloud-alliantie, nog iets gerichter gevraagd, omdat er staan ook acht aanbevelingen in het manifest en het zou heel fijn zijn, zeker als de gesprekken lopen en als we daar nog als Kamer iets over te horen krijgen, of er dan concreet kan worden ingegaan op die acht aanbevelingen.

[2:17:51] Misschien is dan, dan laag ik het in het midden, dan zal een volledige, want dat is eigenlijk wat ik vroeg,

[2:17:58] een soort schriftelijke appreciatie van dit plan.

[2:18:02] Maar als het in ieder geval iets is waar concreet wordt ingegaan op die acht aanbevelingen, dat zou heel prettig zijn.

[2:18:09] Want dan weten we ook veel beter weer waar zijn nou de kansen om met dit consortium zaken te doen als leading launching customer mogelijk.

[2:18:19] En waar zijn dan de obstakels?

[2:18:21] Dus dat zou heel prettig zijn om zoiets te krijgen.

[2:18:25] Kan de staatssecretaris dat toezeggen?

[2:18:27] Voorzitter, ik snap wat u zegt.

[2:18:31] Ik heb de tijd nog een beetje nodig om iets beter naar die aanbevelingen te gaan kijken.

[2:18:34] Ik hoopte dat we dit konden samenvoegen, ook om te voorkomen dat we... Eigenlijk om die slagkracht daarin te versterken.

[2:18:41] Dus ik hoopte eigenlijk dat u mij de gelegenheid wil geven om op die aanbevelingen ook in te gaan als we kijken naar dat cloudbeleid en de brief die daar al in uw kamer komt.

[2:18:50] In plaats van nog weer een apart initiatief van een aparte brief.

[2:18:52] Ik zou het graag willen koppelen.

[2:19:00] Voorzitter, dan ga ik verder met het blokje.

[2:19:05] Ik had gehoopt dat ik het vier jaar kon vermijden, maar het volgende onderwerp, namelijk de datacenters.

[2:19:12] Mevrouw El-Boudjani vroeg hoe ziet het gebruik van die datacenters er nou eigenlijk uit?

[2:19:15] Hebben we zicht op wie daar precies gebruik van maken?

[2:19:18] Er is geen verplichting voor beheerders van datacentra om bij landelijke autoriteiten te melden waarvoor zij een datacentrum gebruiken.

[2:19:25] Ik heb dus ook geen informatie tot mijn beschikking over de doeleinden waarvoor de nog te bouwen datacentra gebruikt zullen gaan worden.

[2:19:34] U sprak over de motie die is aangenomen over een nationale aanpak voor datacenters en datacabels.

[2:19:41] Kan de staatssecretaris verkennen of in deze nationale aanpak ook het belang van digitale soevereiniteit wordt opgenomen?

[2:19:46] Ja, dat doen we nadrukkelijk.

[2:19:48] We verkennen die invulling van die digitale open strategische autonomie en soevereiniteit juist ook ten aanzien van de datacenters.

[2:19:54] Dat is ook in lijn met de ambitie in het coalitieakkoord en over de bevindingen van die verkenning

[2:19:59] zullen we rapporteren in de nationale aanpak voor datacenters.

[2:20:02] Ik trek op dit moment nauw op met mijn collega de minister van KGG, staatssecretaris van KGG en Vro.

[2:20:09] We hebben ook op korte termijn daarover een gesprek gepland.

[2:20:14] Dan de laatste vraag van mevrouw El-Boudjani, hoe ik de kansen zie om digitale soevereiniteit in de toekomst mee te nemen als criterium voor het vergunningsproces van die nieuwe datacenters.

[2:20:24] We zijn dat op dit moment aan het verkennen en bij die verkenning moet ook blijken hoe dit nou precies een plek in het geheel kan krijgen.

[2:20:31] Denk bijvoorbeeld aan de haalbaarheid en de technische uitvoerbaarheid.

[2:20:36] Dan wou ik doorgaan met de rol die de overheid kan spelen als launching customer.

[2:20:43] Welke concrete projecten lopen er momenteel, vroeg mevrouw El-Boudjani, waar de overheid als launching customer optreedt en hoe we die rol verder kunnen gaan invullen wanneer we daar ook resultaten van zien.

[2:20:54] Ik kan het hebben over launching customer, dat was ongeveer het eerste nieuwe woord dat ik leerde in deze rol.

[2:20:59] Eigenlijk hebben we het natuurlijk over innovatief opdrachtgeverstap om juist als overheid samen met marktpartijen ook die afhankelijkheden te verminderen en mogelijk nieuwe dienstverlening te faciliteren.

[2:21:13] Twee voorbeelden van dingen die hier lopen zijn bijvoorbeeld de pilot op het gebied van open source en nextcloud bij Dictu.

[2:21:22] Een centraal overzicht van die concrete projecten is er niet, mede ook omdat het zo'n uiteenlopende aard van die dienstverleding heeft en een veel bijzondere wijze van het opdrachtgeverschap.

[2:21:32] Hierbij is natuurlijk wel samenwerken met andere departementen van belang.

[2:21:36] Het opdrachtgeverschap vraagt om een nadere verkenning, onder andere met mijn collega, de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken,

[2:21:41] Die verantwoordelijkheid is juist voor die realisatie binnen die digitale overheid.

[2:21:47] Mevrouw Zwinkel stelde hier ook een vraag over.

[2:21:51] Via de aangenomen motie is gevraagd bij aanbestedingen welke EU-alternatieven beschikbaar zijn.

[2:21:57] Kan ik toezeggen hoe actief autonomie wordt meegenomen in die aanbestedingscriteria?

[2:22:03] U heeft het denk ik al een aantal keer in het debat aangekaart.

[2:22:06] Meerdere Nederlandse bedrijven laten van zich horen.

[2:22:08] Er lijkt al sprake te zijn van een groeiend aanbod van die alternatieve voordienstverlening.

[2:22:13] Ik ben er ontzettend blij mee.

[2:22:14] Dat is ook waarom ik zo blij ben dat deze rol ook bij het ministerie van Economische Zaken valt en dat we zowel die digitale economie, samenleving als overheid te maken hebben.

[2:22:23] Juist ook omdat je dan als het gaat om randvoorwaarden een rol kan spelen.

[2:22:27] En ik ben ook heel blij om ook die afgelopen weken gezien te hebben

[2:22:31] hoe dat Nederlandse en Europese bedrijfsleven zich daar ook heel actief in mengt.

[2:22:36] Autonomie kan je natuurlijk deels via aanbestedingscriteria vormkrijgen.

[2:22:40] Die uitdaging zit misschien niet zozeer in die techniek, maar ook in de afweging of het aanbod vanuit de markt voldoende passend te maken is.

[2:22:47] Op dit moment zijn we daarover aan het spreken en die gedachten zijn ook nog niet af, maar ik kan me ook heel erg voorstellen dat je in die inkoop en aanbesteding echt een beetje gaat kijken naar een soort stappenplan van waar heb je dit nou voor nodig, wat wil je zelf bereiken, wat moet je beschermen en wat heb je nodig voor de continuïteit van je bedrijfsprocessen.

[2:23:04] en daar dan ook heel specifiek naar gaat kijken van, goh, welke data...

[2:23:10] Wat is de rol van data?

[2:23:11] Hoe kritiek of vitaal is dat?

[2:23:12] En in welke gevallen zou ik dat misschien ook wel in Nederland willen houden?

[2:23:16] Maar goed, dat zijn de eerste gedachten, dus daar kom ik graag later op terug.

[2:23:20] En ook in Europees verband wordt er naar gekeken, naar aanpassing van die aanbestedingswetgeving, waar dit ook echt een onderwerp van gesprek is.

[2:23:28] Mevrouw Swinkels vroeg nog over een open source samenwerkingsplatform dat in de EU wordt ontwikkeld, in de EU-verband wordt ontwikkeld en succesvol toegepast in de gemeente genaamd Mijn Bureau.

[2:23:40] Op dit moment wordt er gebouwd aan die open source alternatief.

[2:23:43] Mijn Bureau wordt beproefd binnen gemeente en ook binnen de Rijksoverheid en we ontwikkelen een routekaart voor autonome en soevereine alternatieven conform de motie Dassen waar in Mijn Bureau ook specifiek is opgenomen.

[2:23:55] Dit jaar informeer ik de Kamer

[2:23:56] hoe we als overheid ook overstappen op deze alternatieven.

[2:24:01] Dan had ik nog een laatste vraag van de heer Van den Berg van JA21.

[2:24:06] Daar waren we nog even een beetje naar aan het zoeken.

[2:24:08] U gaf aan over de midtermreview die wordt vormgegeven in 2029 en welke criteria worden besloten tot doorgaan of bijsturen.

[2:24:18] We waren even aan het zoeken over welke midtermreview u hierop doelde.

[2:24:24] Dan komen we er graag in de tweede termijn even op terug.

[2:24:28] Als ik het dan goed zeg, voorzitter, was het in relatie tot de Gigafactory.

[2:24:32] Maar goed, die gaat er niet komen, dus ik denk dat we die moeite maar moeten besparen, hoe terug het ook is.

[2:24:45] Dank u wel, voorzitter.

[2:24:46] Ik heb nog even een vraag over de launch-and-customer-rol van de overheid die we zouden kunnen vervullen, want hoe ziet die rol er dan precies uit?

[2:24:56] Ik hoor de staatssecretaris inderdaad zeggen dat het dus deels gaat om innovatief opdrachtgeverschap, maar volgens mij gaat launch-and-customer zijn ook juist om het afnemen van dat wat

[2:25:08] al wordt ontwikkeld, zeg maar, nog voordat er een opdracht wordt gegeven.

[2:25:12] Dus ik ben even benieuwd hoe de staatssecretaris dat ziet.

[2:25:15] De staatssecretaris.

[2:25:17] Voorzitter, volgens mij gaat dat inderdaad beide kanten op.

[2:25:19] Het gaat erom dat je als laundry customer ook aangeeft waar iets specifiek aan moet voldoen.

[2:25:24] Om een voorbeeld te noemen, we zijn bezig met het ontwikkelen van een communicatie-app voor de overheid.

[2:25:30] Die moet aan bepaalde vereisten bijvoorbeeld ook voldoen als het gaat om de wet over open overheid.

[2:25:34] Dus om dat ook als een massa te doen, kan je natuurlijk dus ook aan de aanbodkant gaan kijken wat er nodig is om het specifiek toepasbaar te maken voor de voor de overheid.

[2:25:42] Maar u heeft helemaal gelijk.

[2:25:43] Het gaat natuurlijk ook om de afname en inkoop wat dat betreft.

[2:25:50] Ja, voorzitter, dank.

[2:25:52] De staatssecretaris toen het over die publiek-private samenwerking en met name die private investeringen ging, zei ze dat hoe belangrijk de randvoorwaarden zijn, voorzitter.

[2:26:03] En nou weet ik dat met name de regeldruk in Nederland nogal een groot probleem is.

[2:26:07] Dus ik ben wel even benieuwd als we als Nederland die randvoorwaarden gaan aanpassen.

[2:26:11] Waar moeten we dan aan denken?

[2:26:12] Kunt u daar wat concrete voorbeelden over geven, voorzitter, via u?

[2:26:17] En hoe staan we er dan internationaal op?

[2:26:20] Dus daar ben ik nog even in tweede termijn benieuwd naar, voorzitter.

[2:26:24] En ik zou me graag aansluiten bij het betoog van mevrouw Katman over die argumenten die ook door het platform geuit hoef niet in een specifieke brief.

[2:26:32] Maar ik vind het ook van belang om daar de reactie van de staatssecretaris op te vernemen.

[2:26:38] Dank.

[2:26:39] Staat de secretaris het nu al?

[2:26:41] Wat u wil.

[2:26:41] Als het gaat om de randvoorwaarden, ik denk dat daar ook...

[2:26:44] Ik kwam al terug op de taskforce toekomstige welvaart en verdienvermogen, maar ook de taskforce slagvaardige overheid.

[2:26:51] Als het gaat om regeldruk speelt die hierin ook een hele belangrijke rol.

[2:26:54] En we hebben ervaring als het bijvoorbeeld gaat om netcongestie, maar ook ruimtelijke inpassing.

[2:26:59] Dat zijn echt van die onderdelen, als je naar die randvoorwaarden gaat kijken, waar behoefte is, ook als het gaat om regie van de overheid.

[2:27:10] Dank u wel en daarmee is u betoogd aan einde.

[2:27:15] Dan zou ik willen zeggen voor ieder nog een vraag.

[2:27:21] In de tweede ronde, ja.

[2:27:25] Ja?

[2:27:26] De tweede termijn kunnen we nu starten, denk ik.

[2:27:32] Ja?

[2:27:32] Sorry.

[2:27:33] Ja?

[2:27:33] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:27:34] En ik wil de staatssecretaris ook graag bedanken voor haar beantwoording.

[2:27:39] En voor mij is het eigenlijk dat ik wel nog graag twee minuten debat zou willen aanvragen.

[2:27:46] En in principe is voor mij een hele belangrijke, is in ieder geval echt de lounging-customer-rol.

[2:27:53] Ik denk dat daar heel veel kansen in zitten, juist ook om meer integraal op te kunnen treden als overheid op verschillende plekken, ook binnen de overheid, om juist nieuwe initiatieven, innovatieve ideeën en IT-producten en diensten af te kunnen nemen van onze eigen Nederlandse en Europese

[2:28:12] bedrijven.

[2:28:15] Dus ik zou in ieder geval heel graag willen zien dat we daar dus echt als overheid meer op gaan inzetten en dus hopelijk dus ook met de taskforce toekomstige welvaart.

[2:28:27] Dus als daar dus de komende tijd plannen op zijn of

[2:28:32] tussentijdse bevindingen, hoe we dat als overheid beter kunnen doen, of juist best practices, dan zou ik de staatssecretaris willen vragen om dat soort voorbeelden graag te delen met de Kamer, zodat we dat echt verder kunnen brengen.

[2:28:47] Juist ook omdat we dus niet per se gealloceerde middelen op dit moment hebben, maar via die weg wel middelen kunnen inzetten.

[2:28:55] Dus eigenlijk een oproep daarover.

[2:28:59] Dank voor de beantwoording zover.

[2:29:06] Het zal zeker niet aan de geestdrift van de staatssecretaris liggen.

[2:29:12] De grote uitdaging is meer hoe komen we daar.

[2:29:15] Toch wil ik nog even die vraag die ik net stelde wel iets concreter beantwoord hebben.

[2:29:20] Hoe bevinden wij ons nu in die concurrentie op dat speelveld, Europees, maar ook mondiaal?

[2:29:28] Hoe kunnen wij nou zorgen dat wij aantrekkelijk zijn voor die private markt om hier investeringen te doen?

[2:29:35] Zover.

[2:29:37] Dank u wel.

[2:29:38] De heer Van der Berk.

[2:29:39] Ja, dank voorzitter.

[2:29:39] Ik heb het maar voor mezelf opgeschreven, maar de weg naar de hel is geplafijd met goede bedoelingen.

[2:29:45] En ik denk dat dat hier wel het geval is.

[2:29:47] Het staat hier vol met ambities.

[2:29:49] Ik denk goede ambities.

[2:29:50] Ik hoor het hier ook aan mijn rechterzijde en linkerzijde.

[2:29:53] Maar het is natuurlijk wel belangrijk dat we ook boter bij de vis kunnen leveren en dat wij dit ook echt gaan realiseren.

[2:29:59] Ik maak mij wel zorgen of dat ook echt gaat gebeuren.

[2:30:02] En ik zou de staatssecretaris echt van harte willen aanmoedigen

[2:30:06] om ook gewoon bij de eerstvolgende mogelijkheid ook echt financiering te gaan vinden voor die zeekabels of zo'n Gigafactory, maar natuurlijk ook nog veel breder, want we staan aan de vooravond van een digitale revolutie die wereldwijd plaatsvindt en die antwoorden over de zeekabels, dat wij dan dus buiten het boot vallen, dat baart mij erg veel zorgen.

[2:30:27] Daar laat ik het voor nu bij en ik kijk uit naar het vervolg van de staatssecretaris.

[2:30:32] Dank u wel.

[2:30:32] En mevrouw Kelderman.

[2:30:33] Ja, dank voorzitter.

[2:30:35] Ik wil de staatssecretaris op de eerste plaats van harte bedanken voor de beantwoording.

[2:30:39] En inderdaad, aan de ambities ligt het niet.

[2:30:42] Maar ik zei het al eerder.

[2:30:43] Ik kom uit de stad van geen woorden, maar daden.

[2:30:45] Dus dan heb je daar niet zoveel aan.

[2:30:46] En ik merk ook aan de staatssecretaris dat zij die urgentie echt wel voelt.

[2:30:50] Maar ik heb gewoon volstrekt niet het idee dat dat bij het hele kabinet aan de hand is.

[2:30:55] Anders waren er wel andere keuzes gemaakt.

[2:30:57] Want eigenlijk wat we vandaag voorgeschoteld krijgen als het over digitale infrastructuur gaat, dan is het dat de markt het eigenlijk moet oppakken en dat we dan politiek wel marktinitiatief gaan stimuleren.

[2:31:08] Maar dat is nou juist het hele, hele grote probleem al heel lang.

[2:31:11] De markt faalt.

[2:31:12] De markt faalt bij cloud.

[2:31:14] De markt faalt als het over de AI-infrastructuur gaat.

[2:31:18] De markt faalt als het over de zeekabels gaat.

[2:31:20] Die publieke coördinatie is helaas tijdelijk gewoon nodig, nu.

[2:31:24] Daar zit ook een tijdlijn op, dus het kan juist niet andersom.

[2:31:27] We doen het nu nog eventjes, de markt, en dan gaan we daarna publieke coördinatie doen.

[2:31:31] Nee, want dan is het gewoon te laat, nogmaals.

[2:31:33] Dan is de hele boel gewoon in handen binnen een paar jaar van een handjevol techbedrijven.

[2:31:38] En dan kunnen we inderdaad beter gewoon ophouden met praten over digitale autonomie, want dan is het gewoon vergeven.

[2:31:47] Dus zolang die investeringen niet komen, wordt de urgentie door dit kabinet echt niet gevoeld.

[2:31:53] En ik hoop dat de staatsdichtaris een weg gaat vinden om haar collega's in het kabinet echt aan jassen, dassen en alles wat maar kan te trekken, om te zorgen dat die urgentie wel gevoeld gaat worden.

[2:32:06] Wat nog een belangrijk vehikel kan zijn, dat is dan maar een soort van het positieve, wat ik er misschien nog uit kan halen, is die digitale dienst, die ook vanuit dat initiatief van de Kamer, ons digitaal fundament, opgeschreven staat, opgenomen is in het coalitieakkoord en echt een hefboom kan zijn voor meer digitale infrastructuur, maar ook voor Nederlands-Europese Cloud Initiatieve AI.

[2:32:28] Noem maar op, wanneer gaat die digitale dienst lopen en wanneer gaat die gewoon de eerste projecten opleveren?

[2:32:39] Dank u wel en hiermee eindigt de tweede termijn van de Kamer.

[2:32:45] Het woord is nu aan de staatssecretaris.

[2:32:50] Wilt u een korte schorsing?

[2:32:51] Volgens mij kunnen we doorgaan.

[2:32:52] Ik doe dan wel de volgorde even op een manier dat ik op de vraag van de heer Verkuil als laatste terugkom.

[2:32:59] Om in te gaan op de vraag die mevrouw Boujani daarin stelde, die rol van de launching customer.

[2:33:05] Misschien hebben we het daar vandaag

[2:33:07] nog niet heel uitgebreid over gehad, maar die Nederlandse digitaliseringstrategie.

[2:33:11] Daar is ook juist echt een regierol neergelegd binnen de kaders van de aanbesteding natuurlijk, om daar heel specifiek naar te kijken.

[2:33:18] En ook als het gaat om die regels die gesteld zijn over aanbesteding, zijn we daar ook over in Europa in gesprek hoe daar soevereiniteit een belangrijke rol in kan gaan spelen en of die mogelijk aangepast gaan worden.

[2:33:30] Ik kom daar sowieso op terug als we spreken over die investeringsagenda bij de NDS, maar ik zal hier ook in mijn honderd dagenbrief op terugkomen.

[2:33:38] Dus misschien dat dat u ook al helpt om daar nog wat specifieker op in te gaan.

[2:33:42] Ik weet niet of u hier specifiek uw twee minuten debat aan aan koppelde, maar ik kom hier mijn honderd dagenbrief in ieder geval nog uitgebreider aan de Kamer op terug.

[2:33:51] Ik heb de zorg van de heer Van den Berg en mevrouw Katman nadrukkelijk gehoord.

[2:33:57] Misschien nog even over de digitale dienst.

[2:33:59] We zijn daar nu mee bezig en voor de zomer gaan we in ieder geval van start en ook in mijn honderd dagenbrief kom ik daar op terug.

[2:34:05] Ik heb ook toegezegd om daar eind mei met de tas voor slagvaardige overheid daar ook nog specifiek op te komen.

[2:34:12] Maar voor de zomer gaan we van start op een lichte manier en wordt u daar ook over geïnformeerd.

[2:34:17] Dan de vraag van de heer Verkuilen.

[2:34:21] waar we nog één woord voor nodig hebben.

[2:34:25] Als het gaat om die integrale aanpak van digitalisering en de positie die we daarin hebben.

[2:34:31] In het coalitieakkoord is natuurlijk ook gesproken over de rol die we hebben als het gaat om digitaal talent.

[2:34:37] Dat zijn ook gesprekken die wij met de sector voeren.

[2:34:39] Wat zou u er nou voor nodig hebben om in Nederland van start-up naar scale-up te gaan, om hier te blijven?

[2:34:45] En daar lopen de gesprekken mee.

[2:34:46] Dit is ook nadrukkelijk een gesprek

[2:34:48] ook samen met mijn collega de minister van Economische Zaken voel, want dat speelt natuurlijk niet alleen maar als het gaat om die digitale kant, maar dat speelt nadrukkelijker.

[2:34:56] En dit is ook heel specifiek een onderwerp waar we in die taskforce toekomst, gewelvaart en verdienvermogen heel uitdrukkelijk met elkaar bij stilstaan.

[2:35:05] Dan krijg je eigenlijk die drie sporen.

[2:35:07] De randvoorwaarden, wat is nodig als het gaat om vergunning, stroom, ruimte, wat er nodig is.

[2:35:13] Die financieringsinstrumenten, ook als we naar wenning kijken, maar ook natuurlijk naar het rapport van Draghi en Letta en die Europese investeringen, speelt dat een belangrijke rol.

[2:35:22] En het kan gaan om concrete investeringsprojecten.

[2:35:25] We kunnen naar die investeringsinstellingen gaan kijken, maar bijvoorbeeld ook naar het nadi.

[2:35:30] En het plan van aanpak is wat dat betreft in de maak.

[2:35:34] En waar ik heel blij mee ben, is dat zowel...

[2:35:39] in verschillende rapporten, die data en AI echt als een van de... En het coalitieakkoord, dat digitalisering en AI, data en AI, nadrukkelijk geprioriteerd zijn als één van die vier domeinen.

[2:35:53] En daar kunnen we dus ook die integrale weging, waar u ook als Kamer naar vroeg, kijk naar dat ecosysteem en niet naar losse kleine projecten, maar juist naar die integraliteit, willen we ook op die manier laten plaatsvinden.

[2:36:07] Daar wil ik het bij laten.

[2:36:10] Dank u wel.

[2:36:11] Nog een vraag van mevrouw Katman.

[2:36:13] Ja, voorzitter.

[2:36:14] De staatssecretaris zou nog terugkomen op het informatieverzoek van de heer Vermeer, waar ik mij bij heb aangesloten.

[2:36:20] Dat gaat eigenlijk over de besluitvorming rondom die AI-fabriek, want ineens lag daar een brief dat we dat niet gaan doen vanwege geld.

[2:36:28] Maar ja, de Kamer heeft toch wel de hoop dat daar een bredere afweging onder ligt en zou dus graag het informatieverzoek doen om wat meer informatie te krijgen over de advisering.

[2:36:43] Voorzitter, dit is een besluit wat onder andere het Ecoris rapport wat vandaag al een aantal keer is is aangewezen.

[2:36:48] Maar ik moet ook eigenlijk natuurlijk deels bekennen het is ook zo simpel als dat er op dit moment geen geld voor was om dat te doen en dat ik dat de afgelopen zeven weken ook niet heb kunnen vinden.

[2:36:59] En als dat er wel zijn dat je mogelijk zou gaan kijken ook nog naar andere investeringen worden gedaan.

[2:37:03] De Kamer heeft op 19 december dat rapport van van Ecoris gezien waarin die meerwaarde werd werd onderzocht en in dat rapport zijn enkele berekeningen

[2:37:11] van de eerste orde economische effecten van een AI gigafabriek genoemd.

[2:37:17] Maar wij vonden op dat moment die toekomstige vraag naar de rekenkracht is gewoon nog onduidelijk.

[2:37:22] En daarom is ook die economische impact verder erg moeilijk om in zijn geheel doortrekend.

[2:37:27] Er liggen niet nog veel uitgebreidere andere cijfers of andere rapporten aan tens grondslag dan dit ECORES rapport waar specifiek naar gekeken is.

[2:37:38] Nog een laatste vraag van mevrouw Katman.

[2:37:40] Ja, want wat er vooral schuilgaat natuurlijk achter deze vraag is, is er nou een integrale afweging geweest?

[2:37:47] Want er wordt wel steeds gesproken over die taskforce, maar als dit niet daarin heeft gelegen of als dit niet integraal is afgewogen,

[2:37:55] Ja, wat dus niet zo is, want het is dus op basis van het ECORIS rapport en het is een derde van het EZ-budget, dus is dat dan de conclusie die getrokken moet worden?

[2:38:06] Het is geen integrale afweging geweest, het is gewoon, we hebben geen potje gevonden, CESA.

[2:38:13] Voorzitter, die conclusie deel ik niet helemaal.

[2:38:16] Ecoris heeft hier naar gekeken en naar de meerwaarde.

[2:38:19] We hebben ook het rapport Wenning, wat hier specifiek natuurlijk ook aangeeft dat voor een AI gigafabriek dat ook aan de financiering daarvan aan de markt overgelaten kan worden en dat gecombineerd

[2:38:31] met het feit dat er geen aanvullend budget beschikbaar was, heeft tot deze conclusie geleid.

[2:38:35] Dat is nadrukkelijk natuurlijk wel een afweging meer in het ecosysteem geweest, namelijk dat we een AI-fabriek in Groningen hebben, dat er gekeken gaat worden hoe je naar de rekenkracht in de toekomst kan gaan kijken, dat de Europese Commissie heeft aangegeven dat er behoefte zou zijn aan vijf AI-gigafabrieken in Europa.

[2:38:54] Dat hoeft natuurlijk niet nadrukkelijk...

[2:38:56] Dat hoeft niet alleen maar in Nederland te staan.

[2:38:59] gecombineerd met het feit dat ook in het Wenningrapport wordt aangegeven dat een AIG gigafabriek uit de private markt geïnvesteerd kan worden, gecombineerd met het feit dat wij niet het aanvullende budget beschikbaar hadden, dat is de afweging die wij hebben gemaakt.

[2:39:14] De allerlaatste dan.

[2:39:16] De constatering is gewoon, dat is ook op basis van waarom de Europese Commissie dit geld ook beschikbaar stelt voor een publiek-private samenwerking, de markt faalt.

[2:39:29] Dus het is soms ook zo ingewikkeld om... Op welke feiten kunnen wij dan controleren waar besluiten op worden gemaakt?

[2:39:36] En dat geldt dus niet alleen over deze AI-infrastructuur.

[2:39:38] Dat geldt bij cloud, dat geldt bij de zeekabels.

[2:39:40] De markt faalt.

[2:39:42] Dus, ja, nogmaals, is dan de afdronk van vandaag dat het kabinet gaat het gooien op de markt, terwijl de markt faalt.

[2:39:48] Dat is wat we de komende tijd kunnen verwachten.

[2:39:52] De staatssecretaris.

[2:39:53] Voorzitter, die conclusie is voor mij iets te snel.

[2:39:56] Kijk, als het gaat om die AI gigafabrieken, dan geeft de Europese Unie aan dat er vijf in Europa.

[2:40:01] Dat betekent dus niet dat wij als Nederland per se moeten zeggen, als we aan die rekenkracht mee willen doen in een Europees verband, waarvoor ons de soevereiniteit ook te maken heeft met wat kunnen we in Europa regelen, dat wij er zelf in Nederland één moeten hebben om mee te kunnen blijven doen, et cetera.

[2:40:18] En ik denk dat wij hier niet stellen we laten alles over aan de markt, maar we werken wel nadrukkelijk samen om dat ecosysteem.

[2:40:24] Want het is niet het ecosysteem wat je als overheid alleen in de markt hebt, maar we hopen ook heel erg juist die privaat sector.

[2:40:29] En we zien die initiatieven.

[2:40:31] De afgelopen weken hebben we dat gezien, bijvoorbeeld als het gaat hier om de cloud, maar ook aan de vier partijen die onderzoek aan het doen zijn of zijn AI Gigafabriek in Nederland zouden willen openen.

[2:40:41] Dus dat zien wij ook gebeuren.

[2:40:43] Maar nadrukkelijk, als we kijken naar die randvoorwaarden, zie ik daar inderdaad een hele nadrukkelijke rol voor de overheid.

[2:40:49] Hartelijk dank voor de beantwoording.

[2:40:51] Dan zal ik nu de toezeggingen opsommen die er gedaan zijn in deze vergadering.

[2:40:55] Ik moet even de bril opzetten.

[2:41:00] De toezeggingen van de vaste commissie Digitale Infrastructuur en Economie.

[2:41:05] Even kijken.

[2:41:06] Het lid El-Boudjani vraagt een twee minuten debat aan.

[2:41:10] De staatssecretaris EZK zegt toe de risicobeoordeling in zaken digitale infrastructuur voor het einde van het jaar vertrouwelijk met de Kamer te delen.

[2:41:18] De staatssecretaris zegt toe binnen zes maanden een plan te delen met de Kamer in zaken digitale ecosysteem, waarin onder andere de bevindingen van de taskforce, toekomstige welvaart en verdienvermogen zullen worden meegenomen.

[2:41:31] De staatssecretaris zegt toe de Kamer voor Prinsjesdag te informeren over de mogelijkheden voor de Nederlandse aftakking van de zeekabel op de Arktische route.

[2:41:39] De staatssecretaris zegt toe de Kamer na een onderzoek van de Europese Commissie, dat naar verwachting aan het einde van het jaar wordt gepubliceerd, te informeren over de zeekabels bij betrekking tot het Caribisch deel van Nederland.

[2:41:52] De staatssecretaris zegt toe voor de zomer een brief te delen met de Kamer in zaken cloudbeleid, waarbij ook zal worden gekeken naar de bevindingen van het Open Cloud Consortium.

[2:42:01] En als laatste...

[2:42:03] De staatssecretaris zegt toe in de 100-dagenbrief mede terug te komen op de rol van de Nederlandse overheid als launching customer en de te starten digitale dienst.

[2:42:13] Heb ik iets gemist?

[2:42:14] Is dit compleet?

[2:42:19] Heel goed, dan zijn we hiermee aan het einde gekomen van de beraadslaging.

[2:42:21] Ik dank de staatssecretaris en de leden van de Commissie Digitale Zaken natuurlijk en de kijkers thuis.

[2:42:30] En ik sluit hierbij de vergadering.

[2:42:31] Dank u wel.