Technische briefing 'Het kalf in een dierwaardige veehouderij’ door Schuttelaar & Partners

[0:00:00] Van harte welkom bij de technische briefing van de vaste Kamercommissie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur door Schutlaar en partners over het rapport het kalf in een dierwaardige veehouderij.

[0:00:14] Hartelijk welkom aan de mensen op de publieke tribune, ook de mensen die de briefing volgen via de livestream en uiteraard ook van harte welkom aan onze genodigden.

[0:00:25] Marlijn Henskens en Roos Bernaer en aan de aanwezige leden natuurlijk van de commissie LVVN.

[0:00:33] We hebben tot kwart over elf de tijd.

[0:00:36] Wij zullen starten met een presentatie van ongeveer vijftien minuten, heb ik maar laten vertellen.

[0:00:42] Ik wil de leden verzoeken of zij hun vragen op willen sparen tot na de presentatie.

[0:00:48] Daarna gaan we over tot de gebruikelijke vraagrondes.

[0:00:52] Laten we snel van start gaan.

[0:00:53] Ik geef het woord aan mevrouw Benaar.

[0:00:58] Goeiemorgen.

[0:01:00] Heel fijn dat we hier mogen zijn om ons onderzoek toe te lichten.

[0:01:03] Het onderzoek gaat over hoe we in Nederland kunnen komen tot een dierwaardige kalverhouderij in 2040.

[0:01:09] We hebben dat in drie stappen gekeken.

[0:01:11] We hebben gekeken naar wat de wetenschap zegt.

[0:01:14] Wat moet je doen om aan een dierwaardige kalverhouderij te komen?

[0:01:20] Welke criteria zijn daar echt essentieel voor?

[0:01:23] We hebben ingezoomd in de praktijk.

[0:01:24] Wat zien we bij veehouders en ketenspelers die al stappen zetten richting die dierwaardigere systemen?

[0:01:30] En we hebben tot slot de voorgestelde ANVB, dierwaardige veehouderij, die hebben we naast de wetenschap en de praktijk gelegd en goed gekeken.

[0:01:37] Waar sluit die goed aan en waar zitten er nog hyaten?

[0:01:43] Even korte voorstellen.

[0:01:45] Wij zijn dus Marlijnen Roos en wij werken bij adviesbureau Schuttelaar & Partners.

[0:01:50] Wij ondersteunen bedrijven en overheden bij het verduurzamen van de voedselproductie en de consumptie.

[0:01:56] En dat doet het bureau inmiddels al 30 jaar.

[0:01:58] En dat doen we met ongeveer 100 medewerkers.

[0:02:01] En wij werken door de hele agrovoedketen heen.

[0:02:04] Dus dat betekent, wij denken mee op het erf, maar wij denken ook mee met verwaarding.

[0:02:08] Wij kijken mee met de voedselomgeving en wij kijken ook naar de rol die beleid daarin speelt.

[0:02:13] Mijn collega is de dierwetenschapper en onze expert op het gebied van de veehouderij en dierenwelzijn.

[0:02:18] En ikzelf hou me vooral bezig met het verduurzamen van de zuivel.

[0:02:21] En met name de verwaarding en de positionering ervan.

[0:02:25] Ik denk dat het goed is om even met een korte schets te geven waarom deze briefing volgens ons relevant is.

[0:02:32] Nederland is de grootste producent van kalsvlees van Europa en dat betekent concreet in 2025 zijn er ruim 1,3 miljoen kalveren geslacht.

[0:02:42] We hebben een kalversysteem die sterk draait op efficiëntie en grootschaligheid en om dat systeem draaiend te houden worden er jaarlijks op grotere schaal kalveren geïmporteerd.

[0:02:52] Dat betekent dat ongeveer de helft van de kalveren uit het buitenland komt.

[0:02:55] In 2025 ging het om zo'n 675.000 kalveren.

[0:02:59] Tegelijk zien we dat we in Nederland nauwelijks kalsvlees eten.

[0:03:03] We hebben een zogenaamd overschot aan kalsvlees.

[0:03:06] Ruim 90% van wat we produceren gaat naar het buitenland.

[0:03:10] Daarnaast komt de sector al jaren met structurele problemen op het gebied van dierenwelzijn en diergezondheid en dat heeft te maken met het vroeg scheiden van kalf bij koe, lange transporten van jonge dieren, hoge ziektedruk en het bijbehorende hoog-antibiotica-gebruik.

[0:03:24] In de Tweede Kamer is er al langere tijd de wens om de kalverketen anders in te richten en er zijn ook al door de jaren heen verschillende moties op aangenomen.

[0:03:32] Dat zullen jullie vast zelf beter weten, maar het gaat over de import van kalveren afbouwen, de sector meer in balans brengen met de melkveehouderij en natuurlijk uiteraard werk aan een dierwaardige kalverhouderij in 2040.

[0:03:46] Nou, ook, en dat is inmiddels vijf jaar geleden, gaf de toenmalige minister van Landbouw, die gaf de opdracht voor een scenariostudie, maar hoe kunnen we nou die ketens dan, die kalverketens, ook echt anders gaan inrichten?

[0:03:57] Hoe kunnen we nou die problemen echt gaan doorbreken?

[0:04:00] En die studie leverde toen drie mogelijke richtingen op voor een andere inrichting van de sector.

[0:04:05] En deze scenario's zijn tot stand gekomen naar een brede consultatie van sectorpartijen, dierenartsen, dierwetenschappers en maatschappelijke partijen.

[0:04:14] Ik ga deze scenario's dus kort toelichten omdat ze zo zorgvuldig tot stand zijn gekomen en aanknopingspunten bieden voor een dierwaardige kalverij.

[0:04:22] Ze zijn daarom ook een belangrijk vertrekpunt in ons onderzoek.

[0:04:28] Je ziet hier op de slide de drie scenario's en wat ze gemeen hebben is dat ze ingrijpen op de drie belangrijkste factoren die het welzijn en de gezondheid van de kalveren bepalen.

[0:04:39] Dat zijn het moment van transport, het aantal contactmomenten met andere kalveren en de samenwerking tussen melkveehouders en veehouders.

[0:04:46] En heel kort, het eerste scenario heet thuis en tevreden.

[0:04:50] In dit scenario blijven kalveren op het melkveebedrijf tot aan de slag en het transport wordt beperkt tot maximaal vier uur.

[0:04:59] In het tweede scenario, maximaal integraal, blijven de kalveren minimaal drie maanden op het melkveebedrijf in plaats van 14 dagen.

[0:05:07] Daarna neemt een integratie het eigenaarschap over, maar wel onder duidelijke voorwaarden zoals geen tussenstations meer en kortere transportafstanden.

[0:05:16] Import van kalveren is alleen toegestaan als het land van herkomst aan dezelfde eisen voldoet.

[0:05:21] Het derde scenario heet loyaal aan lokaal.

[0:05:26] Dat is meer gericht op regionale korterketens met een maximale transportafstand van 100 kilometer.

[0:05:32] Kalveren gaan direct van het melkveebedrijf naar de mester zonder verzamelplaatsen.

[0:05:36] De instroom wordt afgestemd op het individuele kalf en niet meer op het vullen van verleden gestallen.

[0:05:42] Deze drie scenario's vormen naar ons idee een belangrijk vertrekpunt voor een dierwaardig kalversector, maar deze scenario's zijn tot stand gekomen voordat er een wetenschappelijke toetsing was gedaan van wat betekent dierwaardigheid op een wetenschappelijke manier.

[0:05:57] Dus mijn collega zal zo nog even toelichten in hoeverre deze scenario's moeten worden aangepast om ze ook daadwerkelijk dierwaardig te maken.

[0:06:06] Even kort, wat was onze methodiek van dit onderzoek?

[0:06:10] We hebben vier onderdelen met elkaar verbonden om een compleet beeld te krijgen van wat is dierwaardige kalverij?

[0:06:15] Wat is dat en hoe kom je daar?

[0:06:18] Dus ten eerste de wetenschap.

[0:06:20] Wat zegt dus de wetenschap over dierwaardigheid?

[0:06:22] Welke essentiële criteria zouden daaruit moeten volgen voor elk toekomstig systeem?

[0:06:27] Vervolgens hebben we de drie scenario's uit 2021 langs die lat gelegd.

[0:06:32] Zijn er aanvullingen nodig om ze echt aan te laten sluiten bij wat kalveren wetenschappelijk gezien nodig hebben?

[0:06:38] Daarna hebben we gekeken naar de ANWB of de voorliggende ANWB die waardig ver draait.

[0:06:41] Dus in hoeverre sluiten die aan bij de wetenschap?

[0:06:43] Waar zitten nog gaten?

[0:06:45] En we hebben de praktijk opgezocht.

[0:06:47] We spraken veehouders en caterpartijen die al stappen hebben gezet en dat laat zien wat er nu al kan, waar obstakels zitten en wat er nodig is vanuit beleid.

[0:07:01] Om die scenario's aan de ANVB goed te kunnen beoordelen gaan we eerst even een stapje terug en gaan we kijken wat is nou de wetenschappelijke basis voor een dierwaardige veehouderij.

[0:07:11] Zoals Roos al zei heeft de RDA zes principes voor een dierwaardige veehouderij opgeschreven in 2021.

[0:07:18] Die zie je in de piramide, dus dat betekent dat een goede omgeving, goede voeding en goede gezondheid samen met natuurlijk gedrag eigenlijk leiden tot een positief emotionele toestand en dat daarbij belangrijk is om de intrinsieke waarden van het dier te respecteren.

[0:07:34] Vanuit die zes principes zijn er eigenlijk twee belangrijke onderzoeken naar de onderzoeksdocumenten naar voren gekomen.

[0:07:44] De quickscan die invulling geeft aan de dierspecifieke gedragingen die horen bij een diersoort en die essentieel zijn voor het uitoefenen van bijvoorbeeld natuurlijk gedrag.

[0:07:54] En de dierenhoudelijke toets heeft meer invulling gegeven aan het houderijsysteem.

[0:07:59] Dus waar zou dat nou aan moeten voldoen?

[0:08:01] Wil je die zes principes toepassen in je houderijsysteem?

[0:08:06] Daarbij hebben we ook nog gekeken naar de EFSA Welfare of Crops en Welfare of Dairy accounts, die ook richting geven richting ruimte bijvoorbeeld, voeding.

[0:08:15] En zo hebben we eigenlijk de ondergrens bepaald en de invulling voor wat is er nou nodig voor een dierwaardige rundvouderij en met daarbij natuurlijk krol vooraan.

[0:08:27] Er komen een aantal essentiële bouwstenen uit... die allemaal bijdragen aan een dierwaardig veehouderijsysteem.

[0:08:35] Een belangrijke gedragsbehoefte die koeien en kalveren hebben... is de moeder-kalf-relatie.

[0:08:41] Kalveren hebben een hele sterke motivatie om te zogen bij hun moeder... in het begin wel vijf tot negen keer per dag, later drie tot vijf keer per dag.

[0:08:49] En moederkoeien hebben een hele sterke motivatie om te zorgen... en moederzorg te geven voor hun kalf.

[0:08:54] Ook om zich van tevoren af te zonderen, zodat ze nestgedrag kunnen vertonen.

[0:09:01] Verder is weidegang en een buitenruimte echt een essentieel onderdeel van een dierwaardig rundveehouderijsysteem.

[0:09:09] Runderen laten een heel duidelijke motivatie zien om naar buiten te gaan, om te grazen, om voer te manipuleren, ook voor struiken en bomen te eten.

[0:09:18] Dus dit is echt een essentieel onderdeel hiervan.

[0:09:21] Verder komt er naar voren dat voldoende ruimte belangrijk is.

[0:09:26] die hebben een hoge motivatie om spelgedrag te vertonen, om te rennen, te springen.

[0:09:31] En als je naar de EFSA-beoordeling kijkt, dan zou minimaal 3 vierkante meter belangrijk zijn voor een kalf.

[0:09:40] Dan kunnen ze 15% van hun natuurlijke gedragingen vertonen.

[0:09:44] Wil je dat naar 100% brengen, dan heb je minimaal 20 vierkante meter nodig in een groepshuisvestingssysteem.

[0:09:51] Dus het is daarbij ook belangrijk dat dieren niet individueel gehuisvest worden.

[0:09:56] Het zijn sterke, kudde gedreven dieren die echt sociale banden opbouwen.

[0:10:01] Verder gezonde leefomgeving.

[0:10:04] Dat betekent frisse lucht, open stalsystemen.

[0:10:07] Dat betekent een zachte lichtbed wat ingestrooid en droog en schoon is.

[0:10:12] En stabiele groepshuisvesting.

[0:10:14] Runderen die leven van nature in groepen van ongeveer 50 dieren met verschillende leeftijden, bouwen jarenlange banden met elkaar op en daarvoor is een sociale stabiele groep echt belangrijk.

[0:10:25] Op het moment dat je steeds dieren verplaatst of verwisselt,

[0:10:28] krijg je een rangoorde gedrag en wordt het een onstabiele groep met veel stress tot gevolg.

[0:10:34] Verder respect voor integriteit.

[0:10:36] Dat betekent in het rundveehouderijsysteem dat je het dier dus niet meer aanpast aan de omgeving.

[0:10:41] Dus dat betekent dat het onthornen, wat nu eigenlijk standaard gebeurt, niet meer wordt gedaan.

[0:10:46] Ook hoornoos fokken is een genetenaanpas van het dier om het te laten passen in het houderijsysteem.

[0:10:52] Dit zou ook niet passen bij het respecteren van de integriteit van een rund.

[0:10:57] En dit alles leidt tot een positief emotionele toestand waarbij je weerbare dieren hebt die verandering kunnen opvangen, die kunnen spelen, rusten, sociaal gedrag kunnen vertonen, maar ook kunnen ontwijken in hun omgeving en zo zichtbaar in balans komen.

[0:11:16] Vanuit deze bouwstenen zijn we gaan kijken hoeveel bouwstenen de scenario's al bevatten.

[0:11:23] Een korte opsporing gemaakt.

[0:11:26] Het eerste waar al de groene vinkjes staan is het scenario thuis en tevreden bij de dieren.

[0:11:31] Volledig opgroeien op het melkveebedrijf, daarbij moederzorg krijgen, weidegang krijgen, waar alle essentiële stenen in plaats hebben.

[0:11:42] Het enige vinkje dat je niet ziet is het vertonen van seksueel gedrag.

[0:11:48] Is dit iets wat belangrijk is voor koeien of is kunstmatige inseminatie oké?

[0:11:53] Daar is de wetenschap nog niet over uit.

[0:11:55] Dus vandaar dat er geen score bij staat.

[0:11:58] Het andere systeem, maximaal integraal, waarbij de kalveren drie maanden op het melkveebedrijf blijven, heeft de potentie om te voldoen aan de RDA-principes en de bouwstenen.

[0:12:11] En het derde scenario, daar wordt echt ingezet op het verkort van transportafstanden, maar het houderijsysteem zoals het nu is, blijft gelijk.

[0:12:20] En daardoor wordt het heel moeilijk om het aan dierwaardigheid aan te passen, omdat er niet veel in verandert.

[0:12:26] Nou hebben wij de twee scenario's een beetje aangepast om ze wel area-proof te maken, om het maar zo te stellen.

[0:12:36] Dat betekent bij het thuistevreden scenario dat er wel wordt toegevoegd, nou ja, de intrinsieke waarden van het dier, dus onderhorne dat dat er niet bijpast, stalsystemen die goed passen bij een dierwaardige rundveehouderij zijn, vrijloopstallen waarbij dieren vrij kunnen bewegen, meer ruimte hebben,

[0:12:53] eigenlijk altijd beschikt over een zachte ondergrond, lang uit kunnen liggen en elkaar ook kunnen ontwijken en thermoneutrale zonnes kunnen opzoeken.

[0:13:01] En het maximaal integraal scenario, dat kan ook dierwaardig worden.

[0:13:07] In de eerste drie maanden zou er moederzorg moeten zijn, die langzaam wordt afgebouwd naarmate het karoof

[0:13:11] verplaatst naar een opfok.

[0:13:14] En bij de opfok zou dan ruimte moeten zijn voor weidegang bijvoorbeeld.

[0:13:19] Ook in dit systeem het niet ontwornen te respecteren van de integriteit van het dier.

[0:13:24] En natuurlijk meer ruimte en een zachte, ruime lichtplek.

[0:13:28] Liefst lekker ingestrooid voor de kalveren.

[0:13:30] En op die manier zou ook dit scenario, waarbij je dus gewoon wel een kalver-opfoksector houdt en niet alles bij de melkvee belegt, ook kunnen voldoen aan een dierwaardige

[0:13:40] een dierwaardig houderijsysteem.

[0:13:47] We hebben ook gekeken naar de concept ANVB die er nu ligt.

[0:13:54] Die komt natuurlijk vanuit de gewijziging met dieren en die heeft eigenlijk een verschuiving veroorzaakt van productiegericht naar een diergericht houderijsysteem.

[0:14:03] De ANWB-VVB vormt daarin een juridisch kader dat een heel duidelijk eindbeeld moet bevatten voor 2040 met een stip op de horizon waarin aan het einde de veehouderij voldoet aan een dierwaardig systeem.

[0:14:19] Het Confedant vormt daarin het vrijwillige kader en ook de routekaart voor de omslag daarnaartoe.

[0:14:24] En het doel is een wettelijke basis leggen voor in ieder geval melkvee, kroveren, pluimvee, varkens en wellicht nog een paar extra sectoren.

[0:14:34] Wij hebben getoetst in hoeverre het concept A en voor B, zoals het er nu ligt, voldoet aan de principes van de RDA en kijken in hoeverre het daar al richting een dierwaardige veehouderij gaat en in hoeverre er nog jaten zijn.

[0:14:53] Een aantal belangrijke bevindingen.

[0:14:55] Het rapport bevat ook de hele totale conclusie, maar ik zal nu de belangrijkste uitlichten.

[0:15:00] Er worden zeker al positieve stappen genomen op het gebied van klimaatadaptatie, op voeder- en drinkvoorzieningen, maar het voldoet nog niet als je kijkt naar de invulling van een dierwaardige veehouderij volgens de wetenschap.

[0:15:12] Zo wordt er onderscheid gemaakt tussen melkkalveren, kalveren die bestemd zijn voor de melkveehouderij en kalveren die naar de vleesveehouderij gaan.

[0:15:21] Nou ja, dit maakt eigenlijk niks uit, dit zijn alle twee kalveren en het productiedoel moet geen invloed hebben op welke hoeveelheid ruimte ze krijgen of hoe het voerregime is.

[0:15:32] Hier kan dus echt nog wel wat verbeterd worden.

[0:15:36] Ook zijn er diverse eisen die echt vaag zijn of lager dan de EFSA-norm.

[0:15:40] Denk bijvoorbeeld aan ruimte.

[0:15:43] De ruimte wordt nu op zo'n 2 of 2,2 vierkante meter gezet, terwijl de EFSA zegt, nou, als je maar 15% van de gedragsbehoefte wil laten uitoefenen, dan heb je minimaal 3 vierkante meter per dier nodig.

[0:15:54] Ook de normen voor lichtplaatsen, zachte ingestrooide lichtplaatsen, worden bijvoorbeeld niet opgenomen.

[0:16:02] En ook de richtleiding voor toerijkundevoeding wordt er nog niet duidelijk opgenomen.

[0:16:08] Onthornen wordt nog niet concreet uitgefaceerd.

[0:16:11] Horno's Fokken is ook een onderdeel van de

[0:16:15] van de ANWB.

[0:16:19] Zoals ik al zei, hoornoosfokken bestaan eigenlijk niet in een dierwaardig houderijsysteem omdat het de integriteit van het dier aanpast.

[0:16:26] Ook ontbreken er kernbehoeftes zoals weidegang voor kalveren en koeien en daar een hele duidelijke stip.

[0:16:34] Stabiele groepen, maar ook moeder-kalfcontact wordt nog niet ingevuld.

[0:16:38] Dus daar ontbreekt ook zeker nog een onderdeel om te komen tot die dierwaardige veehouderij.

[0:16:43] En verder zijn er geen harde normen voor bijvoorbeeld luchtkwaliteit.

[0:16:47] Dat betekent ook dat het lastiger is om te waarborgen.

[0:16:50] Op dit moment wordt er veel antibiotica gebruikt.

[0:16:52] We hebben ongeveer 50 tot 70 procent van kalveren.

[0:16:54] Luchtweginfecties die behandeld moeten worden.

[0:16:58] Om dit te kunnen verminderen, moet je ook normen hebben waar je op kan handhaven.

[0:17:02] Dus, samengevat, er staan zeker ontzettend veel goede stappen in, maar er ontbreken ook zeker nog stukken om echt te komen tot die dierwaardige veeouderij in 2040.

[0:17:15] We hebben ook de eer gehad om in de praktijk rond te kijken en te kijken bij bedrijven die al een heel stuk op weg zijn naar dierwaardige veehouderijen en die bouwstenen daarin hebben toegevoegd.

[0:17:26] Een korte samenvatting van wat zien wij dan.

[0:17:28] Een belangrijk ding wat wij zien is dat kalveren in familiegroepen blijven.

[0:17:32] In stabiele familiegroepen met dieren uit verschillende leeftijden waarbij ze spelgedrag kunnen vertonen en de hele range van natuurlijke gedrag kunnen laten zien.

[0:17:42] We zien dat de bedrijven moeder-kalfcontact toepassen.

[0:17:47] Dat wordt gebeurd meestal in combinatie met vrijloop en potstallen.

[0:17:52] Weidegang is heel erg belangrijk en dat gebeurt overal, maar er zijn natuurlijk ook perioden dat er geen weideseizoen is, dat het gewoon niet kan, dat het koud is, dat er geen voer is of dat het te nat is.

[0:18:00] En dan zien we dat er vaak vrijloop- en potstalsystemen worden toegepast, waarin dieren meer ruimte hebben en beter hun natuurlijke gedachten kunnen vertonen.

[0:18:10] Wat ons verteld is, er is een lagere ziektedruk.

[0:18:14] Er wordt eigenlijk weinig tot bijna geen antibiotica gebruikt in deze bedrijven.

[0:18:18] En heel duidelijk, wat wij ook hebben mogen zien, is het spel- en vorigeergedrag, wat je heel duidelijk ziet terugkomen in de kuddes.

[0:18:29] En dan gaat Roos ons vertellen over de praktijkvoorbeelden in de keten.

[0:18:37] In ons rapport lichten we verschillende initiatieven van ketenspelers toe en samen laten zij een kleine, maar zeker wel echt een groeiende beweging zien richting dierwaardigheid.

[0:18:46] De een komt vanuit de zuivelketen en de ander vanuit de vleesketen.

[0:18:49] De een doet het vanuit een keurmerk zoals biologisch of biodynamisch, maar ook vanuit de gangbare sector zien we bewegingen richting dierwaardigheid.

[0:18:57] Dus ik denk dat dat een heel mooi signaal is.

[0:18:59] En wat deze initiatieven in gemeen hebben is dat we twee belangrijke sleutels zien voor een gezonde kalverketen.

[0:19:06] En de eerste is het meer in balans brengen van de Nederlandse consumptie en productie.

[0:19:11] Zoals ik al eerder zei, we eten relatief of eigenlijk nauwelijks kalsvlees, maar juist echt best wel veel rundvlees en dat moeten we nu dus nog op grote schaal importeren.

[0:19:21] Dus door kalveren langer op te fokken en ze niet als kalsvlees, maar als jong rundvlees te verwaarden, ontstaat er een logischer en duurzamer verdienmodel.

[0:19:29] En zo bouw je dus aan een meer lokale keten die minder afhankelijk is van de import, dus zowel van de import van vlees als de import van kalveren.

[0:19:37] Je bouwt dus aan je zelfvoorzienendheid en aan het in lijn brengen van de Nederlandse vraag en aanbod.

[0:19:45] En je bouwt zo eigenlijk een lokale en hopelijk grondgebonden keten.

[0:19:51] En de tweede sleutel die ik wel relevant vind om te vernoemen is de koppeling met natuurbeheer.

[0:19:56] Kalveren laten opgroeien in natuurgebieden, dat draagt tegelijkertijd bij aan waardevolle landschap en natuurdoelen.

[0:20:03] Dus dat maakt het systeem enerzijds economisch interessanter, want het geeft een mogelijke extra inkomensstroom en tegelijk biedt het ook extra ruimte die nodig is voor de extensivering van de kalversector.

[0:20:16] We komen eigenlijk al tot de aanbevelingen.

[0:20:18] We doen een hele reeks aanbevelingen, maar we beperken ons hier tot enkele.

[0:20:21] Ten eerste, ik denk dat het duidelijk is wat mijn collega heeft gezegd, het aanscherpen van de voorliggende ANVB.

[0:20:27] De bodem moet omhoog en open normen moeten vervangen worden door concrete ondergrenzen.

[0:20:32] Conclusiale punten zijn verplichtstellen van weidegang, borgen van moeder-kalfcontact.

[0:20:37] harde normen voor luchtkwaliteit, vastleggen van voldoende ruimte en zachte lichtbrekken.

[0:20:42] En dus ook echt dat onderscheid tussen melk- en vleeskalveren dat zou moeten verdwijnen, omdat de natuurlijke behoeften zijn gewoon gelijk.

[0:20:50] Veehouders, volgens mij is dat algemeen bekend, hebben behoefte aan duidelijkheid over de richting waarin de sector zich heen moet ontwikkelen.

[0:20:55] Dus helder en consistente langetermijndoelen.

[0:20:59] Maak investeringen mogelijk en verminder die onzekerheid.

[0:21:03] Onze twee richtinggevende scenario's geven een stip op het horizon.

[0:21:07] Zouden als leidraad kunnen worden gebruikt.

[0:21:11] En onze praktijkvoorbeelden laten zien dat er meerdere routes mogelijk zijn.

[0:21:15] En ik denk dat het heel belangrijk is om die routes te laten opschalen, te kunnen laten opschalen.

[0:21:21] Dat vraagt om een goede coördinatie en dus om een goed transitieplan.

[0:21:26] En daarin moet het gaan over overgangstermijnen, compensatieregelingen, vervlechting met andere opgaven en een betere afstemming tussen de opbouw en afbouw van de kalversector.

[0:21:36] Want in 2025 zijn er ruim 200 kalverhouders hebben zich aangemeld om te stoppen.

[0:21:42] En het is toch heel zonde als die ruimte die daarmee vrijkomt niet kan worden gebruikt voor de extensivering van de kalversector en voor de initiatieven die wij dus zien in de sector.

[0:21:53] Andere dingen wat we zien, we zien wel degelijk dat er ook echt goede dingen gedaan worden.

[0:21:57] Subsidieregelingen, zoals de Fabiola- en de EIP-regeling.

[0:22:00] Er zijn ook pilots gefinancierd vanuit de overheid, dus dat is allemaal heel goed.

[0:22:04] Maar zij maken tegelijkertijd kleine stukjes van de puzzel van de nieuwe ketens mogelijk.

[0:22:08] En wij denken dat ketenregie echt essentieel is om het echt het grotere plaatje, om het opschalen mogelijk te maken.

[0:22:15] En wij denken dat de overheid daartoe een sterkere regiegroep zou kunnen instellen om daar wat meer regie en sturing en coördinatie in te kunnen geven.

[0:22:23] Verder, systemen met familiegroepen, moeder-kalvercontact.

[0:22:26] Het is ook allemaal wel heel ingewikkeld, natuurlijk.

[0:22:29] Het vraagt vakmanschap, demobedrijven, praktijknetwerken, begeleiding op het erf.

[0:22:34] Dat verkleinen de risico's en versnellen de leercurves.

[0:22:39] De overheid doet al heel vaak het ondersteunen van netwerken en demobedrijven.

[0:22:43] Het lijkt ons heel goed als dat ook gericht voor de kalversector wordt opgezet.

[0:22:47] En dan die koppeling met natuurbeheer, dat biedt wat ons betreft veel kansen, maar we zien nog dat het echt ontbreekt aan eenduidig pachtbeleid.

[0:22:55] Dus je ziet dus bijvoorbeeld dat pachters die hebben elke hun eigen regels over hetzelfde habitat en daardoor habitattypen en daardoor ontstaan de regionale verschillen of heeft een boer soms te maken met drie verschillende pachthouders en dat maakt het gewoon ook best wel ingewikkeld en misschien kan de overheid daar ook wel een betekenis in vervullen.

[0:23:13] En ik denk tot slot, wat we al echt heel erg hebben gehoord, dat er kan nog zoveel energie in de markt zitten, maar we merken toch dat de vergunningsverlening is op dit moment het grootste slot op alle beweging die er is.

[0:23:25] Dus het is niet de vraag vanuit de markt, maar het uitblijven van de vergunningsverlening wat nu de grootste rem is.

[0:23:30] En ik hoop echt dat er met nieuwe energie dat daar snel beweging in gaat komen.

[0:23:35] En natuurlijk een ander groot obstakel zijn de hoge grondprijzen.

[0:23:40] We hopen dat er grondbeleid komt dat gericht is op het mogelijke en betaalbaar maken van de extensivering en niet dat de hoogste bieder altijd automatisch het land krijgt.

[0:23:55] Wat zou er nou gebeuren als je beweegt richting een dierwaardige kalverhouderij?

[0:24:02] Sowieso een betere gezondheid van kalveren.

[0:24:03] Kalveren hebben ongeveer drie maanden nodig, twaalf weken, om voldoende immuniteit op te bouwen.

[0:24:09] Dus wanneer er pas een mengeling of een beweging plaatsvindt, na drie maanden, krijg je robuustere kalveren die moedersorg hebben gehad en die een goed immuunsysteem hebben opgehouden.

[0:24:19] Dit leidt tot lagere ziektedruk, ook meer ruimte en een goede gezonde omgeving

[0:24:24] een betere gezondheid, lage ziektedruk en dus ook minder antibiotica gebruik.

[0:24:31] Minder transport zorgt ook voor lage stress.

[0:24:34] Wanneer je de verzamelstations eruit haalt, wordt er een heel stuk transport ingekort, wordt ook de ziektedruk verlaagd, doordat je niet allemaal dieren van verschillende bedrijven bij elkaar voegt.

[0:24:45] Je kunt bijvoorbeeld denken aan een opvokbedrijf wat een relatie heeft met een aantal melkveehouderijen, waarbij je dus van een beperkt aantal bedrijven de kalf gaat naar een één opvokbedrijf

[0:24:54] waardoor je ook weer die verminderde ziektedruk bewerkstelligt.

[0:25:00] Hogere vleeskwaliteit gaat daarmee gepaard en ook de mogelijkheid om jong rundvlees uit Nederland te verwaarden.

[0:25:07] We zien dat er best wel vraag is naar gecertificeerde, duurzame, maar ook lokale producten.

[0:25:13] Door het verplaatsen van kalfvlees, wat eigenlijk weinig wordt afgenomen in Nederland, naar jong rundvlees kun je er zorg voor een betere verwaarding.

[0:25:21] De afbouw van de kalverimport wordt hierdoor mogelijk, waardoor we een kalversector bewerkstelligen die beter past bij de melkveehouderij in Nederland.

[0:25:32] Dit heeft natuurlijk wel ruimte- en arbeidsimpact, want laten we eerlijk zijn, een melkveehouder die drie maanden lang zijn kalvers moet aanhouden, alle kalvers moet aanhouden,

[0:25:41] Dat vergt meer ruimte, dat vergt meer arbeid.

[0:25:45] Dit is wel behapbaar.

[0:25:47] Bij een gemiddeld melkveebedrijf van 100 kalven... gaat het over een paar kalven per maand meer.

[0:25:52] Maar dit is zeker iets waarover nagedacht moet worden.

[0:25:55] Net wat Rosa, de ondersteuning in kennisdeling... maar ook vergunningsruimte bijvoorbeeld.

[0:26:01] Want als je meer dieren moet houden... heb je waarschijnlijk ook wat grotere ruimte nodig.

[0:26:06] Dus dit is zeker wel een punt van aandacht.

[0:26:11] De wetenschappelijke ondergrens is helder.

[0:26:17] Die invulling is gegeven aan welke gedragsbehoeften essentieel zijn voor runderen.

[0:26:21] Welke huisvesting daarbij past.

[0:26:24] We zien dat de scenario's thuis zijn tevreden.

[0:26:26] en maximaal integraal daar best goed bij kunnen aansluiten, mits ze de bouwstenen bevatten die dus cruciaal zijn.

[0:26:34] We zien dat het concept ANVB zeker stappen zet, maar dat er nog echt een aantal bouwstenen in moeten worden toegevoegd om die heldere, duidelijke stip op de horizon te zetten voor 2040, zodat ondernemers ook weten waar ze naartoe moeten bewegen en dat voor iedereen duidelijk is, en zodat het confinant daar ook de stappen naartoe kan definiëren.

[0:26:50] Duidelijke normen, keetafspraken en financiering is nodig.

[0:26:56] Dan kunnen we op weg naar een dierwaardige kalverhouderij.

[0:27:03] Zijn er vragen?

[0:27:09] Hartelijk dank voor deze presentatie.

[0:27:12] Dan krijgen de leden nu de gelegenheid om vragen te stellen.

[0:27:15] Hoe bondiger de vragen, hoe meer iedereen er kan stellen.

[0:27:17] Een korte vervolgvraag is mogelijk, maar dat kunnen we ook opsparen tot de volgende ronde.

[0:27:23] We blijven die rondes doen totdat de tijd op is of totdat er geen vragen meer zijn.

[0:27:28] En dan trappen we af met mevrouw Den Hollanden namens de VVD.

[0:27:34] Bedankt voorzitter en dank voor de heldere presentatie.

[0:27:37] Eigenlijk is de presentatie op zich zo helder dat hij geen vragen oproept.

[0:27:41] Maar er zijn natuurlijk wel vragen als je naar het dossier kijkt.

[0:27:44] En de eerste vraag die ik zou willen stellen is dan ook als je kijkt naar de ANVB en naar het convenant.

[0:27:49] Je ziet natuurlijk dat de convenant vooral ook is de baas van vrijwilligheid van wat kunnen we nog meer doen en dat die extra stap ook nodig is om het ook betaalbaar te houden voor de sector.

[0:27:57] Dus dat het ook gefaseerd wordt gedaan.

[0:28:00] Nu geven jullie eigenlijk een aantal adviezen van je zou eigenlijk dit moeten veranderen nog in de ANVB om het echt dierwaardiger te maken.

[0:28:06] Maar in hoeverre ga je dan snijden in die marktconform?

[0:28:09] Is de markt daar klaar voor, zeg maar?

[0:28:11] Of krijg je dan eens het probleem dat het niet meer betaalbaar is?

[0:28:22] Ja, ik denk dat

[0:28:25] Wat we ook in het rapport zeggen, we denken sowieso vanuit evolutie en niet voor revolutie.

[0:28:30] Dus wij hebben ook niet de illusie dat in één keer die hele kalversector om is of daar zijn we ook niet per se op uit.

[0:28:37] Maar wij denken wel dat er op dit moment genoeg bouwstenen zijn of dat er een begin is waar in ieder geval marktvraag voor is.

[0:28:44] En als nou eens de sector daarin zou gaan beginnen met die te omarmen, door te bouwen en door te ontwikkelen, dan

[0:28:51] wordt die beweging naar die richting groter.

[0:28:55] En wat de initiatiefnemers zelf hebben gezegd, wij maken ons helemaal geen zorgen of daar genoeg markt voor is.

[0:29:02] Wij zien dat daar de markt voor is.

[0:29:04] Wij zien dat daar vraag naar is.

[0:29:05] Wij zien daar de intentie van retailers om zich daarbij aan te sluiten.

[0:29:11] Dus dat begin is er, zeg maar.

[0:29:15] En eigenlijk wat ze zeiden is...

[0:29:18] Politiek, alsjeblieft, help ons gewoon vooral met... maak het ons mogelijk in de praktijk.

[0:29:22] En dat daar meer het probleem zit dan in die marktvraag... en die bereidheid om het te willen betalen, ja.

[0:29:31] Een hele korte vervolgvraag.

[0:29:32] Maak het mogelijk zit dan vooral bijvoorbeeld in de vergunningverlening.

[0:29:34] Maakt het ons mogelijk?

[0:29:36] Ja, vergunningverlening en beschikbaar stellen van grond voor extensivering.

[0:29:44] Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Bromet namens GroenLinks PvdA.

[0:29:50] Dank u wel, voorzitter.

[0:29:51] Ik dank voor de presentatie, heel duidelijk.

[0:29:55] Ik heb honderd vragen, maar ik zou eerst een vraag willen stellen over het onderscheid tussen melk en vleesvee.

[0:30:00] Ik woon naast een melkveebedrijf waar de kalfjes inderdaad weggehaald worden bij de moeder.

[0:30:08] Voor de rest een voorbeeldbedrijf, maar dat is nog niet op orde.

[0:30:10] En aan de andere kant een reguliere boer met vleesvee en daar staan de kalfjes de hele zomer in de wei en daar stoppen fietsers.

[0:30:17] Het is echt een bezienswaardigheid en precies wat jullie omschrijven is heel fascinerend.

[0:30:23] En ik heb wel eens gedacht van ja eigenlijk kun je beter vlees eten dan melk drinken als je daar naar kijkt.

[0:30:28] Is dat nou een totale niche dat die kalfjes in de wei bij hun moeder lopen voor dat vleesvee?

[0:30:35] En maakt het het niet makkelijker om vleesvee diervriendelijker om te vormen dan melkvee?

[0:30:41] Want het lijkt veel makkelijker als je maar grond hebt.

[0:30:45] Ja, dankjewel voor de vraag.

[0:30:47] Leuke vraag.

[0:30:48] Ik denk inderdaad een vleesveehouder die je ziet waarbij de dieren inderdaad in kudde en familiekuddes lopen met de kalfjes buiten is inderdaad een nieuwsproduct.

[0:30:56] De vleeskalven waar wij het over hebben zijn eigenlijk alle surplus kalven uit de melkveehouderijen die nagesloten, veelal gesloten systemen verhuizen die niet buiten komen, geen weidegang hebben.

[0:31:08] geen zachte lichtplekken hebben, die de eerste paar weken van hun leven afgezonderd in een hokje leven.

[0:31:17] Ik denk inderdaad dat de vleesveesector die u beschrijft, die verdoet inderdaad al aan heel veel dierwaardigheidsnormen, het weidegang, et cetera.

[0:31:31] Wat wij beschrijven in het rapport gaat echt vooral over die calversector die dus

[0:31:35] dat niet doet, waarbij de kalveren in dicht systeem worden opgevoed.

[0:31:42] Zou je dus daar naartoe moeten bewegen naar wat u naast uw huis ziet, dat vleesveebedrijf?

[0:31:46] Absoluut, dat is het ideaal.

[0:31:50] Daarom beschrijven we ook een scenario waarbij kalveren op het melkveebedrijf opgroeien.

[0:31:55] Dan kan dat in familiegroepen en dan kan dat met wijde gang.

[0:31:58] Dus dat is één van de opties.

[0:32:01] Mijn vervolgvraag gaat dan over de verliezers van deze transitie, want we weten dat er heel veel geld mee verdiend wordt ook.

[0:32:11] En als je dit gaat omvormen, dan verdwijnt die geldstroom van die grote verdieners naar, ja, ik denk naar de individuele melkveehouders.

[0:32:24] Ja, sorry, dus wat is dan precies uw vraag?

[0:32:29] Nou, de erkenning dat als je stopt met de export, dat dat ook betekent dat er bedrijven zijn die dat niet gaan meemaken, tenzij ze een ander verdienmodel kiezen.

[0:32:42] Nee, dat klopt inderdaad.

[0:32:43] Op dit moment loopt best wel veel infrastructuur in Nederland juist op die grote hoeveelheden kalsbeesten die geproduceerd worden, op grote slachterijen.

[0:32:52] Dus dat betekent ook echt een beweging naar meer lokale, kleinere slachterijen bijvoorbeeld.

[0:32:58] Dat er zeker een rol blijft voor kalveropfok, maar wel op een andere manier met een andere invulling.

[0:33:03] Daar blijven gewoon vakmanschappen voor nodig.

[0:33:06] Daar blijven ook echt wel serieuze boeren voor nodig hebben.

[0:33:10] Maar op het moment dat, nou ja, eigenlijk als je naar een dierwaardige veehouderij beweegt, is er geen plaats voor wit vlees, voor blank vlees.

[0:33:17] Op het moment dat je dan niet mee wilt bewegen, betekent dat inderdaad dat een bedrijf eindigt.

[0:33:23] Geef ik het woord aan mevrouw Pot namens DC60.

[0:33:28] Ja, ik zat nog even na te denken.

[0:33:29] Ik denk dat het ook wel goed is dat we dit natuurlijk ook met de ketenspelers hebben besproken.

[0:33:34] Hoe kijken zij daar dan zelf naar?

[0:33:36] En ja, zij zien het niet als een ongewenste ontwikkeling.

[0:33:41] En zij erkennen ook van niet zozeer alleen het dierenwelzijn, maar ook de milieudruk van de sector is ook gewoon hoog.

[0:33:47] De economische baten zijn relatief laag.

[0:33:49] Dus het is ook op een gegeven moment tijd om te gaan bewegen.

[0:33:53] Kijk, het is inderdaad zo dat het systeem die efficiëntie,

[0:33:58] Het is lastig dat bijvoorbeeld ook voor Duitsland, wij verwerken ook de helft van de Duitse vleeskalveren hier en dat zal dan waarschijnlijk ook minder aantrekkelijk worden om dat vanuit Duitsland dan hier nog naartoe te gaan brengen.

[0:34:13] Dus dat betekent, we moeten niet onderschatten dat dat dus heel grote gevolgen zal hebben, maar dat het vanuit de sector wel wordt gezien als in van, wij hebben er vertrouwen in dat dat dan

[0:34:22] goed komt dat de markt dat ook zichzelf weet te regelen en dat ook bijvoorbeeld Duitsland in staat is om zelf kleinschaligere infrastructuur te bouwen, dat Nederland daartoe in staat is.

[0:34:31] Het is niet van de een op de andere dag gerealiseerd, maar dus ook daar goed op te sturen vanuit de overheid, daarin goed ook die overgangstermijnen

[0:34:41] Dus ik denk dat we moeten erkennen, het is een hele serieuze transitie waar we voor staan, waar we dus ook serieus een plan voor moeten hebben, maar tegelijkertijd is er ook vanuit de sector zelf het vertrouwen van we kunnen die beweging maken.

[0:34:57] Excuus, ik zag de aanvulling net iets laat.

[0:34:59] Het woord over mevrouw Potten van de D66.

[0:35:02] Nou, mooi dit, want ik wilde eigenlijk inderdaad hier wat over vragen.

[0:35:06] Dus dan kunnen we mooi op hetzelfde thema door.

[0:35:08] Heel fijn dat u er wilde zijn trouwens.

[0:35:09] Heel fijn dat u het eventjes wilde presenteren aan ons.

[0:35:14] Want ik vroeg me af, u zegt, we hebben ook wel met de ketenpartners gesproken en natuurlijk met die mooie praktijkvoorbeelden die worden aangehaald.

[0:35:22] Ik ben nog een klein beetje

[0:35:25] Ik ben confus over met wie jullie gesproken hebben.

[0:35:30] Het gaat mij erom dat wij in deze Kamer regelmatig zien dat de beweging in de sector

[0:35:38] niet zo heel hard gaat, als ik denk dat dat misschien een beetje een understatement is.

[0:35:43] Dus het beeld wat wordt geschetst van een sector die zegt van, oh, maar wij willen deze stappen ook gaan zetten, vind ik nog wat moeilijk te plaatsen, zeg ik heel eerlijk.

[0:35:52] Dus kunnen jullie daar iets meer toelichting op geven in hoeverre dat onderdeel is geweest van de discussie, zeg maar, en in hoeverre...

[0:36:01] Want jullie zeggen ook, dit is een evolutie en geen revolutie.

[0:36:04] Helemaal prima, hè?

[0:36:07] Is dat dan inderdaad per 2040 wel geregeld of is die termijn nog langer in de ogen van de...

[0:36:13] Ik ben gewoon benieuwd hoe die gesprekken verlopen.

[0:36:16] Ik heb geprobeerd dat te zeggen, maar het is op dit moment gewoon echt een niche.

[0:36:23] Het is een kleine beweging, dus laat ik dat gewoon eerlijk over zijn.

[0:36:28] Maar in die kleine beweging zit veel groeiruimte, laat ik het zo zeggen.

[0:36:34] Dus het idee is van laten we dus beginnen met daarin

[0:36:37] te gaan bouwen en die te gaan omarmen.

[0:36:40] En daarom denk ik ook dat de soep niet zo heet wordt gegeten, dat er dus geen ruimte meer is voor achterblijvers.

[0:36:47] We zien het als kleine stappen, maar begin wel met die stappen en zie dat die beweging er is.

[0:36:54] ondersteuning nodig om groter te worden.

[0:36:57] We zien het vooral, we moeten ergens gaan beginnen.

[0:37:01] Ik zal er duidelijk over zijn, het is een kleine beweging, maar ik denk wel dat het een mooi signaal is om te zeggen dat ook vanuit gangbaar zit er wel een begin van die beweging.

[0:37:14] Misschien een toegevoeg vanuit de dierhouders die we hebben gesproken.

[0:37:20] We hebben gekeken naar een variëteit aan dierhouders waarbij we echt zien dat elk veehouderijbedrijf waar hij op komt verschilt.

[0:37:27] Er is geen enkele hetzelfde.

[0:37:29] Zo hebben we een veehouder gesproken die gewoon een gangbaar melkveebedrijf heeft, maar het eigenlijk ook zonde vond dat haar kalveren verdwenen en die zelf is gaan verwaarden door ze weidegang te geven, door ze op bedrijven op te fokken

[0:37:42] door eigenlijk kort en keet zijn directe verwerking op die manier te verwaarden.

[0:37:46] We zagen een melkveehouder die kalfjes houdt bij de moeder, maar in een traditionele lichtbokserstal.

[0:37:52] Mede ook omdat hij niet de vergunning kan krijgen om een ideale vrijloopstal neer te zetten.

[0:37:57] Maar zelfs daar in dat systeem zie je dat het past.

[0:38:00] We zien daar dat de veehouders die ermee aan de slag gaan om het anders te doen, dat allemaal echt vanuit een intrinsieke motivatie doen.

[0:38:08] Maar we zien ook dat er heel veel mogelijk is als je maar wil en die motivatie hebt.

[0:38:12] Dus zelfs in een lichtboksenstal zagen we gewoon dat er een familiekudde kan zijn, bijvoorbeeld.

[0:38:17] Maar dat betekent niet dat het voor iedereen nu zo is dat elke dierhoud hier klaarverstaat, maar we zien wel dat veel melkveehouders eigenlijk ook wel dat jaad voelen van hun kalfjes die nou eerst bij hun op het bedrijf staan en die dan verdwijnen eigenlijk.

[0:38:30] En dat nou ja, dat daar gewoon de waarde eigenlijk verdwijnt.

[0:38:36] Misschien heel kort, voorzitter.

[0:38:38] Dus als ik jullie oproep heel goed hoor, dan is het ondersteun die koplopers die soms tegen de klippen op het goede proberen te doen.

[0:38:44] Nou, volgens mij heel welkom dat advies.

[0:38:48] Hebben jullie ook reacties gekregen van dan echt zeg maar de meer gangbare sector op dit rapport?

[0:38:56] Bij Schutterij en Paarden zijn menige collega's van mij zelf melkveehouder.

[0:39:02] Dus dat heeft ook tot interessante discussies geleid.

[0:39:05] Absoluut.

[0:39:07] We hebben bijvoorbeeld een echte discussie gehad over hoorns bij koeien.

[0:39:12] Waarbij mijn die-hard melkveehouder-collega's zeiden... Nou ja, dat kan gewoon helemaal niet, dat klopt.

[0:39:17] Daar moet je een houderijsteen voor aanpassen.

[0:39:19] Daar heb je meer ruimte voor nodig.

[0:39:21] Er zijn natuurlijk mitigerende maatregelen, zoals bijvoorbeeld hoorndoppen.

[0:39:24] Dus er is zeker discussie ontstaan, maar ook wel het begrip dat er inderdaad bewogen moet worden en wat er nodig is.

[0:39:33] Maar we merken zeker dat dan de vraag is, maar hoe dan?

[0:39:36] En ik heb geen vergunningsruimte om te verbouwen.

[0:39:39] Als ik minder dieren moet houden, krijg ik dan nog wel goed inkomen.

[0:39:42] Dus dat zijn allemaal vragen die inderdaad natuurlijk naar voren komen en waarvoor bijvoorbeeld zo'n transitieplan heel erg belangrijk is.

[0:39:51] Mevrouw Ouwehand namens Partij voor de Dieren.

[0:39:53] Ja, dank.

[0:39:54] Dank voor de presentatie.

[0:39:55] Ik wil toch even iets zeggen over die niche, want ik denk dat we dat niet los kunnen zien van juist het gebrek aan de verandering die nodig was.

[0:40:05] Het was de commissie Wijfels die concludeerde de veehouderij moet terug naar de tekentafel in 2002 en daar zou dan 10, hooguit 15 jaar voor nodig zijn.

[0:40:15] Als je dat vervolgens niet doet en je blijft sturen vanuit de gangbare sector en probeert in de marge de milieudruk, de natuurdruk, de druk op dierenwelzijn steeds op te lossen, dan kom je natuurlijk aan het einde van die 25 jaar.

[0:40:30] Dan zitten we nu in de situatie dat we een niche hebben.

[0:40:33] Terwijl daar, ik heb die bedrijven ook gesproken die in het rapport staan, jaren geleden zeiden zij al, wij hebben toch deze kennis en ik heb natuurlijk geen tijd om de hele tijd het land door te reizen en iedereen te vertellen wat er bij mij werkt en wat niet.

[0:40:46] Dus ik heb niet het gevoel dat die pioniers en de kennis die daar is opgedaan met meer dierwaardig, meer natuurvriendelijk, dat we daar echt gebruik van hebben gemaakt.

[0:40:57] Dus mijn vraag is, want ik begrijp wel dat jullie zeggen het is een evolutie en geen revolutie,

[0:41:02] Maar ergens zullen we toch echt moeten opletten dat we niet dezelfde denkfout maken door vanuit de bestaande situatie te denken.

[0:41:10] Moeilijk, moeilijk, moeilijk, moeilijk, moeilijk.

[0:41:11] En dat we dan in 2040 weer hier zitten met de conclusie dat het toch een niche was.

[0:41:17] Dus mijn vraag is heel concreet.

[0:41:21] Ik begrijp, er is ontzettend veel nodig.

[0:41:25] Boeren die zien welke opgave daar ligt, die zien natuurlijk allemaal apen en beren op de weg, dat begrijp ik heel goed.

[0:41:32] Maar vanuit de gedachte dat het einddoel wel voor iedereen beter gaat zijn, moeten we dan niet meer inzetten op het revolutionaire karakter, terug naar de tekentafel, die niche die we nu nog een niche noemen, alle kennis die daar zit, juist dat als de innovatie zien, die de hele sector op de lange duur natuurlijk wel gaat helpen.

[0:41:55] Ik denk dat wij het daar eigenlijk in principe helemaal mee eens zijn.

[0:41:59] Het sturen vanuit de gangbare sector is heel moeilijk om de structurele problemen aan te pakken die er liggen en dat is eigenlijk ook de hele aanleiding waar we hier zitten.

[0:42:08] Dus vijf jaar geleden deed de toenmalige minister toen dus al had dat inzicht van we hebben die systeemverandering nodig en vandaar dat die scenario's op tafel zijn gekomen en eigenlijk

[0:42:18] En het is, moeten we dus ook zeggen, het is heel positief dat daar dan geld is beschikbaar voor gemaakt voor die pilots, om daar dan ook meer handen aan voeten aan te geven en eind dit jaar komen daar de resultaten van.

[0:42:29] Maar, en dat is dan dus ook onze boodschap, bouw dan, pak dan ook door.

[0:42:35] En zorg dus dat het dus, en dat is denk ik ook wat ik probeer te zeggen, het is heel mooi dat er subsidies zijn om experimenten te doen hierop enzo, maar

[0:42:43] Er is power nodig om door te pakken en op te schalen.

[0:42:46] Dat vraagt het omarmen van de sector.

[0:42:50] Zie het als kans voor lokale ketens en ga ervoor.

[0:42:53] En als overheid omarm het en zorg dat er meer regie op komt om het groter te maken.

[0:42:59] Dat is wat het is, maar ik begrijp ook en dat is dat als jij nu zit in jouw bestaande houderij, dat het vanuit daaruit het bijbenen of voldoen aan wat nodig is, dat dat een hele lastige opgave is.

[0:43:14] Dus het is ook een stukje wel erkenning geven van het is ook heel ingewikkeld.

[0:43:22] Maar het klopt, het is een systeemverandering en daarom hebben we ook gekeken naar de scenario's.

[0:43:26] De scenario's zijn geen aanpassing op bestaande systeem, maar echt een andere invulling van het systeem, zonder bijvoorbeeld verzamelplaatsen met moederzorg.

[0:43:35] We hebben ook echt al genoeg bedrijven gesproken die moederzorg toepassen.

[0:43:40] Die geven ook aan, er zitten echte uitdagingen aan.

[0:43:43] Je moet leren, je moet je dieren anders selecteren, bijvoorbeeld andere gedragskenmerken.

[0:43:47] Want een moederkoe met een ontzettend ziek moederinstinct wil je niet hebben, want als je die van elkaar wil scheiden, op een gegeven moment gaat dat niet, krijg je ongelukken.

[0:43:54] Dus er zitten echt kennisvragen aan en uitdagingen aan.

[0:43:58] Ik denk zeker dat deze bedrijven als voorbeeld kunnen dienen voor invullen van hoe het wel kan.

[0:44:04] Ik denk als je als melkveehouder ziet bij een collega met een lichtboksenstal, dat een kalbekoe toch mogelijk is, dat dat wel een goede basis voor verandering geeft.

[0:44:19] Dank voor al uw antwoorden.

[0:44:20] Dan starten we met vraag ronde twee.

[0:44:24] Mevrouw Den Hollander.

[0:44:26] Voorzitter, zelf geen vragen begrijp ik.

[0:44:31] Ik heb nog een vraag.

[0:44:32] Je hebt koplopers nodig om bepaalde bewegingen in gang te zetten.

[0:44:35] En nou is er ook een heel rapport over waar koplopers tegen aanlopen.

[0:44:39] Maar kunt u concreet twee belemmeringen in wetgeving noemen die die koplopers nu echt waar ze last van hebben?

[0:44:49] Een veelgehoorde is natuurlijk de vergunning voor lening, die ervoor zorgt dat aanpassingen moeilijker zijn, extensiveren moeilijker is.

[0:44:57] Een andere veelgehoorde moeilijkheid is dat koplopers vaak niet in de aanmerking komen voor de subsidies die er zijn, omdat ze eigenlijk al begonnen zijn voordat er een subsidie in werking wordt gesteld, waardoor ze vaak buiten die regelingen vallen en eigenlijk alles op lef en op eigen risico moeten ondernemen.

[0:45:17] Dus het zou ontzettend helpen om voor koplopers juist daar ondersteuning te bieden en dat risico een beetje bij me weg te halen.

[0:45:25] Bijvoorbeeld, als we meer richting biologisch willen, zou het bijvoorbeeld helpen om te zorgen dat de certificering daarvoor gefinanceerd wordt door de overheid bijvoorbeeld, om daar een stukje risico weg te nemen.

[0:45:36] Ik denk dat dat de twee belangrijkste dingen zijn.

[0:45:38] Ik kijk even naar mijn collega.

[0:45:42] Nou ja, het gaat niet zozeer over dan wetgeving, maar meer...

[0:45:48] Wij volgen nu toevallig ook een van die initiatiefnemers uit ons rapport.

[0:45:54] En het is natuurlijk heel lastig om... En ik snap ook dat dat vooruit de overheid heel lastig is, maar het is... Je wacht op de uitslag van je Fabiola-regeling.

[0:46:05] Daar kan je een klein stukje van je grotere visie kan je daarin kwijt.

[0:46:08] dan mag je daarop wachten en dan is er weer uitstel.

[0:46:11] Dan is er de EIB-regeling.

[0:46:13] Het is allemaal natuurlijk echt heel mooi dat er is, maar dan moet je daarvoor schrijven.

[0:46:16] Dan moet je weer wachten totdat er is.

[0:46:18] Dus het is natuurlijk een beetje... En dat bedoel ik ook een beetje met coördinatie of een groter geheel van maken.

[0:46:26] Je kan steeds...

[0:46:27] Het vraagt gewoon heel veel doorzettingsvermogen en afwachten.

[0:46:29] En het is ook best een hele kluif om zo'n subsidie

[0:46:33] voor te schrijven en om daar doorheen te komen.

[0:46:36] Dus je bent heel gefragmenteerd aan het werk en dat haalt het tempo er wel behoorlijk uit, zeg maar.

[0:46:45] Ja, de vraag was eigenlijk echt concreet in wetgeving, want daar gaan wij natuurlijk ook met name over.

[0:46:50] Verenigde Verleningen valt daar niet helemaal onder, denk ik, en subsidies ook niet.

[0:46:54] Heeft u ook nog wetgevingsvoorbeelden of niet voor de kalvouderij?

[0:46:58] Ik denk dat het belangrijkste wat we aangaven is dat de ANVB duidelijk en goed wordt ingevuld.

[0:47:03] Dat er echt een ontzettend onoverkomelijk duidelijke stip op de horizon is in 2040.

[0:47:09] Zodat iedereen weet waar ze naartoe werken.

[0:47:12] Ik denk dat dat het belangrijkste is wat we voor rundverhouders in Nederland kunnen doen.

[0:47:16] Waarbij we dan zo'n 14 jaar de tijd hebben om naartoe te bewegen.

[0:47:23] Ik denk dat dat het belangrijkste is qua wetgeving.

[0:47:29] Ik heb ook een vraagje over wetgeving, maar even naar aanleiding van de vraag van mijn collega, die vergunningverlening, is dat het stikstofslot, want daar gaan wij natuurlijk wel heel erg over om dat eraf te halen, maar ik zie geen knik.

[0:47:43] Mijn vraag gaat over de ANVB, die dus eigenlijk volgens u niet ver genoeg gaat.

[0:47:50] Wat nou als die ANVB ongewijzigd aangenomen wordt?

[0:47:53] Is dan de transitie verloren?

[0:47:59] Nou ja, als je dus heel droog kijkt naar de wetenschappelijke invulling voor een dierwaardige veehouderij, naar de zes principes die de RDA naar buiten heeft gebracht, dan kom je er niet als die zo wordt aangenomen.

[0:48:10] Dat is eigenlijk de hele korte antwoord.

[0:48:12] Dan kom je niet tot een dierwaardige veehouderij.

[0:48:19] Ja, en ik denk dat het dus ook zonde is dat we ons goed moeten realiseren dat het confinant, die waardige verhuilderij, is gebaseerd op de kaders die worden gegeven in de ANVB.

[0:48:29] Dus dat het dan dus ook wat zegt over het ambitieniveau van wat er vanuit de markt komt.

[0:48:36] Dus hoe hoger de ANVB is, hoe hoger ook de ambities in het confinant, hoop ik, zeg maar.

[0:48:46] Ja, en dan gaat het ook, denk ik, over de klassieke kip-ei, want ik begrijp heel goed dat de huidige regelingen, de manier waarop er op dit moment gestuurd is al decennialang op verbetering de goede kant op, daar komen natuurlijk al die super ingewikkelde subsidieprojecten uit.

[0:49:03] Dus is het niet ook zo dat als je die helderheid biedt... En kijk, voor mij persoonlijk, ik vind het heel erg dat we tot 2040 moeten wachten, want de belofte was dat we in...

[0:49:13] uiterlijk 2022 al een veehouderij hadden, waarbij het was ingericht op de behoefte van het dier en niet het dier aanpassen aan het systeem.

[0:49:24] Dat is niet gelukt, dan heb je een nieuwe overgangstermijn nodig, maar dan moet het wel goed.

[0:49:29] En is het dan niet ook zo dat als we nu wel die duidelijkheid durven te bieden als wetgever, dat boeren niet straks zeggen, ja, maar nou heb ik helemaal aangepast op stikstof en dan moet ik dit nog voor dieren wel zijn en andersom.

[0:49:41] Dat je dan ook ruimte krijgt om dat woud aan subsidiepotten en regelingen, allemaal ingewikkeld, dat dat overzichtelijker wordt.

[0:49:51] Werkt het niet ook zo?

[0:49:54] Ja, absoluut een goed punt.

[0:49:57] Inderdaad.

[0:49:57] En ook de toevoeging, de ANVB is niet het ultieme dierwaardig systeem.

[0:50:03] En de ANVB komt je basisniveau van wat er minimaal nodig is om te komen tot een dierwaardig systeem.

[0:50:09] Dus daarbovenop kan nog veel meer gedaan worden.

[0:50:13] Maar het is denk ik wel aan de overheid om die minimum dierwaardigheid vast te leggen in de wet.

[0:50:20] En dat geeft inderdaad duidelijkheid en dat moet ook integraal gedaan worden.

[0:50:23] Op het moment dat we minder kalveren importeren, is dat natuurlijk ook positief voor de stikstofopgave.

[0:50:30] We importeerden vorig jaar volgens mij 635.000 kalveren uit het buitenland.

[0:50:35] 90% van hun vlees wordt eruit geëxporteerd.

[0:50:37] Op het moment dat je dat ook verkleint, ben je bezig met je stikstofproblematiek.

[0:50:42] Op het moment dat dieren weiden, weten we dat door het scheiden van de vaste en de dunne fractie, dat er minder uitstoot is.

[0:50:48] Op het moment dat je minder transportbewegingen hebt, heb je minder uitstoot.

[0:50:50] Dus ik denk dat je op zo'n manier

[0:50:52] naar een systeem toe moet wat inderdaad op meerdere opgaven dezelfde kant op werkt en dat dat die duidelijkheid geeft om inderdaad te kunnen investeren.

[0:51:00] Nou, als dat stikstofslot eraf is, kan er ook verbouwd worden en kun je investeren in een systeem wat over twintig of dertig jaar ook nog steeds dierwaardig is.

[0:51:10] Oké, dank u wel.

[0:51:11] We hebben nog iets van acht minuten over.

[0:51:14] Ronde drie met mevrouw Den Hollander.

[0:51:16] Ja, de derde ronde.

[0:51:17] Daar komen we niet vaak aan toe, maar...

[0:51:19] Wat ik ook heb gehoord uit de kalversector is dat zij zeggen van, nou, wij willen ook soms wel, maar het helpt ook wel als de overheid zich dan ook aan haar kant houdt.

[0:51:28] Dan denk ik even aan de IBR-bestrijding.

[0:51:30] Op het moment dat wij als Nederland natuurlijk die ANVB-IBR rondhebben, dan is de transport van kalver uit Ierland eigenlijk verleden tijd.

[0:51:39] Horen jullie dat ook in jullie verhaal, dat ze zeggen van, ja, de overheid moet ook haar deelnemen in dit soort flankerende maatregelen?

[0:51:45] Speelt dat mee of staat dat er volledig los van?

[0:51:50] Ik denk qua import zeker.

[0:51:51] Op het moment dat die er weer duidelijk is, dan voorkomt dat eigenlijk die import uit verschillende landen.

[0:51:58] Dat helpt mee, dat maakt het automatisch voor de sector makkelijker.

[0:52:04] We horen zeker, veel gehoord is...

[0:52:07] De overheid wilde dat ze het allemaal zo doen, en dan doe ik het, maar dan wordt het toch moeilijk.

[0:52:13] Bedrijven die hun dieren, hun biologische slachterij, die gaat weg vanwege alle regelgeving en moeite.

[0:52:19] Dan kunnen ze hun dieren niet meer biologisch laten slachten, dan wordt de hele waarde van hun dier verdwijnt.

[0:52:23] Dan zegt ze ja, maar de overheid wil dit, maar vervolgens gebeurt het tegenovergestelde.

[0:52:28] Sowieso veel gehoord sentiment bij boeren, dat de overheid niet de beste vriend is.

[0:52:34] Nee, het helpt zeker mee als de overheid duidelijke richtlijnen geeft om de sector te ondersteunen.

[0:52:43] Ja, ik had nog een vraag over de opmerking die jullie maakten over pachtbeleid en de eenduidigheid daarvan.

[0:52:50] Ik heb samen met de VVD een initiatiefnota geschreven die hopelijk straks eindigde in een nieuwe pachtwet.

[0:52:57] Waar moet je dan aan denken aan die verschillen in pachtbeleid?

[0:53:00] Want dat vond ik nog niet zo concreet.

[0:53:05] Moet ik heel eerlijk zeggen dat ik er ook niet de details van het pachtbeleid tot mijn eigen heb gemaakt, maar wat je gewoon hoort is dat er onderaan de streep, je hebt gewoon best wel verschillende, best wel wat verscheidenheid aan pachters en aan regionale verschillen.

[0:53:20] En dat het gewoon fijner zou zijn als daar wat meer structuur in zou komen.

[0:53:26] Iets wat dan bijvoorbeeld kan helpen is om te gaan sturen op natuurbeheer of op het beheer van de gepachte grond in plaats van op de hoogste bieder.

[0:53:39] Ook zijn er natuurlijk verschillende terreinbeherende organisaties die eigenlijk allemaal hun eigen voorwaarden hebben.

[0:53:44] Er wordt extensieve bewijding met 1,2 gv1 gedaan.

[0:53:48] Het mag wel of niet op deze tijden.

[0:53:51] Er zijn heel veel verschillende richtleiden.

[0:53:53] Het zou, denk ik, de bedrijven die we hebben gesproken, die ook veel natuur weiden als oplossing om een jongvee in een natuurlijke omgeving op te laten groeien, helpen als natuurbeweiding bijvoorbeeld, natuurbeheer mee wordt genomen in pachbeleid en in voorwaarden of voorrangsregels.

[0:54:17] Ja, dat is ook onderdeel van het voorstel, dus dat zal wel goedkomen, hoop ik.

[0:54:22] Maar de vraag is natuurlijk, moeten terreinbeheerders dat zelf afspreken met elkaar, dat er eenduidigheid in komt, of moet de overheid dat opleggen?

[0:54:31] Zoveel terreinbeheerders zijn er nou ook weer niet.

[0:54:36] Ik zou het heel mooi vinden als de overheid helpt om de dialoog te faciliteren daarop en opleggen.

[0:54:42] Dat klinkt mij wat betreft een beetje te zwaar, maar ik heb het idee, zoals ik het zo heb samengevat, kan één individuele boer toch echt met heel uiteenlopende visies hebben over wachtbeleid.

[0:54:53] Dus het voelt alsof daar toch wel een concreet iets zit waar een overheid in kan helpen.

[0:55:02] Dank.

[0:55:03] Laatste vraag.

[0:55:04] Hij is misschien een beetje technisch, maar over de ANVB.

[0:55:07] We hebben de aanvervelingen gehoord.

[0:55:08] Je moet echt aansluiten op die principes voor wat de natuurlijke behoeften zijn van dieren.

[0:55:13] Dat is mooi.

[0:55:14] In de ANVB zoals die nu ligt, zit ook de systematiek van iedere keer twee jaar voordat een maatregel wordt doorgevoerd, moet die worden geëvalueerd en als dan de impact te groot lijkt, ja, dan zou die nog teruggetrokken kunnen worden.

[0:55:27] Wat doet dat aan het bouwwerk van

[0:55:30] dat je wel die dierwaardigheid in 2040 gerealiseerd wil hebben?

[0:55:37] Ja, absoluut een goede vraag.

[0:55:39] Ik snap ook dat dat erin is gebouwd.

[0:55:41] De maatregelen moeten natuurlijk haalbaar en schaalbaar zijn.

[0:55:45] Wat het concreet betekent voor dierwaardigheid, is dat als het te moeilijk is, dat het dan niet gebeurt.

[0:55:50] En dat dus een cruciale, essentiële bouwstelling voor dierwaardigheid niet wordt uitgevoerd.

[0:55:56] Dus het heeft twee kanten.

[0:55:59] Dus dan komt de revolutie niet, maar zelfs de evolutie misschien ook niet.

[0:56:02] Oké.

[0:56:03] Klopt.

[0:56:08] Ook weer dank voor deze ronde aan antwoorden.

[0:56:11] We hebben nog een paar minuutjes over.

[0:56:14] Mevrouw Den Hollander.

[0:56:17] Ja, ik worstel toch een beetje met die ANVB en het confinant en de relatie daartussen.

[0:56:22] Want ik heb vorige week toch een heel ander verhaal gehoord.

[0:56:24] En daar was ook de dierenbescherming bij en daar was ook LTO bij.

[0:56:28] En die zeggen toch van ja, als je nu te veel gaat sleutelen in de ANVB en je gaat er te veel wettelijk opleggen, dan ga je toch echt wel een verstorende werking hebben.

[0:56:38] op het hele proces en dan wordt een evolutie misschien een devolutie of hoe heet dat, dan stopt het gewoon.

[0:56:44] Ik vind dat, dat wordt haast politiek, hoe moet ik dat anders verwoorden, herkenden jullie dat geluid of niet?

[0:56:51] Want ik hoor nu eigenlijk vooral van nee, we moeten meer, meer, meer op die ANVB doen, maar dat hoorde ik vorige week niet.

[0:56:57] Nee, ik snap helemaal het punt dat gemaakt wordt.

[0:57:01] En daarom zei ik ook, de ANVB moet je zien als de, ze noemen het zelf de huurwoning, de minimale basis waaraan een dierhouderijsysteem moet voldoen om dierwaardig te zijn.

[0:57:14] Dus je schuift wel echt de lat op naar boven.

[0:57:18] Natuurlijk, als je de lat naar de top schuift, dan kan een sector niks meer doen om te verwaarden, om te onderscheiden.

[0:57:23] Dus de ANVB moet echt de minimale eisen aangeven voor een dierwaardig systeem.

[0:57:29] Daarom hebben we bijvoorbeeld gezegd 3 vierkante meter per kalf is eigenlijk het minimum, maar dat betekent dat ze maar 15% van hun gedragsbehoefte kunnen uitoefenen.

[0:57:36] En dus 85% niet.

[0:57:38] Als je naar het ultieme wil, dan ga je naar 20 vierkante meter.

[0:57:43] Dan zit je aan een bovengrens waar niks meer op te veranderen valt.

[0:57:47] Dus je moet de ANVB echt zien als de minimale basis.

[0:57:53] Ik vrees dat ik misschien de laatste tijd soepier, maar wat ik ook begreep vorige week, je hebt die zes leiden in principe van de RDA, dat eigenlijk dat zesde principe, die positieve emotionele toestand, eigenlijk in de ANVB nog niet wordt meegenomen.

[0:58:07] Dus dat is die vijf basisprincipes gaan gelden, klopt dat?

[0:58:11] Ja, dat klopt in die zin dat wanneer die vijf basisprincipes allemaal goed zitten, dat leidt tot een positief emotionele toestand.

[0:58:20] Dus dat is eigenlijk de overkoepelende uitwerking van wanneer je alle andere principes goed hebt uitgevoerd.

[0:58:30] Ik zou nog wel even één ding willen toevoegen over het convenant.

[0:58:33] En dat sluit misschien ook een beetje op wat Partij voor Dieren heeft gezegd.

[0:58:38] Je ziet dat in het convenant de kalversector het het meest moeilijk heeft om tot concrete afspraken te komen.

[0:58:43] En die concrete afspraken zijn er ook nog niet.

[0:58:46] En dat laat ook een beetje zien dat wat volgens mij al een paar keer is gezegd, dat juist die kalverensector heeft zo'n moeite om die impasse door te breken om tot een dierwaardig systeem te komen.

[0:58:56] En daarom is het denk ik juist zo belangrijk om te investeren ook in die echt die voorbeelden die de keten anders inrichten.

[0:59:05] Misschien moet je het zien als een twee sporen beleid, maar ik denk juist hoe het kan voor de kalveren er nu voor staat dat dat laat zien hoe moeilijk het is om vanuit de bestaande sector te denken.

[0:59:17] Hartelijk dank.

[0:59:18] Het is kwart over.

[0:59:20] Ik denk dat we de vierde vraag eronder niet af zullen krijgen.

[0:59:24] Hartelijk dank aan de genodigden voor hun komst en hun waardevolle bijdrage.

[0:59:29] Al deze informatie kan worden betrokken bij het commissiedebat dieren in de veehouderij en de NVWA op 23 april.

[0:59:36] En natuurlijk ook bij de behandeling van de ANVB.

[0:59:40] Ik wens iedereen een fijne dag.

[0:59:41] Tot ziens.

[0:59:42] En ik sluit hierbij de vergadering.