Hernieuwbare energie

[0:00:00] Goedemiddag allemaal, welkom bij de Vaste Kamer Commissie voor Klimaat en Groene Groei.

[0:00:06] We hebben vanmiddag het commissiedebat over hernieuwbare energie op de agenda staan.

[0:00:11] Een bijzonder welkom ook aan de minister en haar ondersteuning, de mensen op de publieke tribune, de pers en voor iedereen natuurlijk die kijkt.

[0:00:20] Bijzonder welkom ook aan alle Kamerleden, de commissieleden die vandaag hier aanwezig zijn.

[0:00:25] Ik kijk uit naar een goed debat.

[0:00:26] We gaan van start met elkaar.

[0:00:28] Voorafgaand nog een mededeling.

[0:00:30] Ik moet zelf helaas iets eerder weg, namelijk om zes uur.

[0:00:34] En ik heb de heer Boomsma bereid gevonden om mij te vervangen als uw voorzitter, als u dat allemaal goed vindt.

[0:00:42] En daarnaast heb ik begrepen dat er ook nog een aantal andere leden iets eerder weg moeten, waaronder de heer Vermeer.

[0:00:48] Ik hoop dat het debat zo loopt dat iedereen zo min mogelijk hoeft te missen, maar laten we daar onderling ook flexibel in zijn en hopen op een voorspoedige behandeling van dit debat.

[0:01:03] Even kijken.

[0:01:05] Ja, ik wilde weer voorstellen om de werkwijze van de vorige keer weer op te pakken.

[0:01:09] En dat betekent dat u allen in totaal zes interrupties mag doen.

[0:01:13] Dus drie keer twee interrupties.

[0:01:15] Dus één interruptie en een korte vervolgvraag.

[0:01:18] Gelijk op het aantal sprekers lijkt me dat goed te passen.

[0:01:21] Mocht straks weer net als de vorige keer toch de zaal vol komen te zitten, dan gaan we daar misschien iets in terug snoeien.

[0:01:26] Maar ik vind het belangrijk dat jullie ook onderling voldoende vragen kunnen stellen.

[0:01:31] Ik kijk nog naar het kabinet.

[0:01:32] Zijn er van tevoren nog mededelingen, bijzonderheden?

[0:01:35] Nee?

[0:01:36] Oké.

[0:01:37] Zijn er nog mededelingen vanuit de commissieleden?

[0:01:42] Nee?

[0:01:43] Dan sta ik voor dat we gaan beginnen.

[0:01:45] En dan geef ik graag het woord aan de heer Vlag.

[0:01:51] Ja, dank voorzitter.

[0:01:52] Het is even schakelen.

[0:01:53] Nederland is ingesteld op de meeste CO2-reductie voor de laagste prijs.

[0:01:57] Maar we moeten ons blikveld verbreden.

[0:02:00] Terechterzijde is het goed te realiseren dat hernieuwbare energie meer is dan CO2-reductie.

[0:02:05] Het maakt ons minder afhankelijk van flipperende gas- en olieprijzen.

[0:02:10] En geopolitiek minder kwetsbaar.

[0:02:12] De linkerzijde zal moeten inzien dat het opschalen van duurzame energieproductie staat of valt met een betrouwbaar en meeschakelend energiesysteem.

[0:02:21] Wind- en zonneparken hebben hun prijs voor het energiesysteem.

[0:02:26] De coalitie en het kabinet zetten specifiek in op wind op zee, maar kan het elektriciteitsnet op land al die windstroom wel aan?

[0:02:33] Aan de voorkant moet beter nagedacht worden over de impact op het gehele energiesysteem.

[0:02:38] Je zou er ook voor kunnen kiezen om meer te investeren,

[0:02:40] in elektrificatie van de industrie.

[0:02:43] Bij het eenzijdig stimuleren van wind op zee ben ik bang voor het subsidiëren van stroomproductie die de markt eigenlijk niet goed aan kan en die slecht past in het energiesysteem.

[0:02:52] Hoe gaat de minister dit voorkomen?

[0:02:55] Eerder heeft de SGP al aandacht gevraagd voor de potentie van energie uit water.

[0:03:00] Het is merkwaardig dat bedrijven die hier tegen dichte deuren aanlopen in landen als Spanje en India met open armen worden ontvangen.

[0:03:09] In Nederland vergeten we dat wind- en zonneparken hoge systeemkortsen met zich meebrengen.

[0:03:13] Juist energie uit water kan bijdragen aan een duurzaam, maar houdbaar energiesysteem.

[0:03:19] Energie-uit-water-projecten moeten op grotere schaal gaan laten zien wat ze waard zijn, willen investeerders serieus geld insteken.

[0:03:25] Maar ze zijn nog een maatje te klein voor de SDA++.

[0:03:28] Wil de minister dit jaar een strategie voor energie uit water opstellen, met gerichte steun vanuit bijvoorbeeld de extra SDA++-middelen?

[0:03:37] Je ziet ook duurzame warmtebronnen worstelen met de SDE++.

[0:03:41] De kapitaallasten en aansluitrisico's zijn hoog en de SDE-systematiek sluit hier niet goed op aan.

[0:03:47] Kijk de minister hoe warmteprojecten beter ondersteund kunnen worden.

[0:03:52] Door de geopolitieke ontwikkelingen kunnen de prijzen van grondstoffen en materialen snel stijgen en dat maakt het lastig om een goede business case voor duurzame energieprojecten op te stellen.

[0:04:01] Het kan zomaar gebeuren dat een SDE++-project hierdoor niet van de grond komt.

[0:04:06] Dat geldt ook voor koolstofarme waterstofproductie, terwijl de SDE gepaseerd is op één waardeketen, terwijl de afzet veel meer divers is.

[0:04:14] Moet daar niet veel meer flexibiliteit in komen, vraag ik de minister.

[0:04:19] De Kamer heeft de minister eerder al opgeroepen om voluit in te zetten op de ontwikkeling van kleine, modulaire kernreactoren.

[0:04:25] Ik heb op dit punt nog een concrete vraag.

[0:04:28] Ik maak uit het ontwerp miljarden programma Klimaatfonds op dat steun voor Nederlandse inzet in het IPCEI, een Europees project voor versterking van nucleaire ecosystemen, is afgewezen.

[0:04:41] Enkel en alleen omdat geen inschatting gemaakt kan worden van de directe effecten voor nucleaire stroomproductie.

[0:04:47] Maar dat is inherent aan innovatie.

[0:04:49] Wil de minister alsnog deze steun toekennen?

[0:04:53] Dan, voorzitter, kom je bij de glastuinbouw.

[0:04:55] Die werkt toe naar verwarming van kassen met aardwarmte en elektriciteit in plaats van gas.

[0:05:01] Cruciaal is wel dat de externe CO2 aangevoerd wordt.

[0:05:05] Omdat CO2-opslag eenzijdig gesubsidieerd wordt, dreigt alle CO2 onder de Noordzee te verdwijnen en moet glastuinbouw gek genoeg onnodig gas blijven stoken.

[0:05:15] Een groot knelpunt is dat mogelijk de bioswap niet wordt toegestaan.

[0:05:20] Dat betekent dat fossiele CO2 voor opslag en biogene CO2 voor hergebruik in kassen niet door dezelfde leiding mogen gaan.

[0:05:28] Een aparte leiding of heffing voor die biogene CO2 is onbetaalbaar, dus zou deze CO2 onder de grond verdwijnen.

[0:05:34] een aardwarmteproject op losse schroeven komen te staan.

[0:05:39] Het is onduidelijk of die bioswap past binnen de Europese ETS-richtlijn.

[0:05:43] Gaat de minister in overleg met Brussel en wil ze ervoor zorgen dat deze bioswaproute mogelijk blijft?

[0:05:49] Tot slot, voorzitter.

[0:05:50] De SGP heeft grote moeite met het voornemen om de energiebesparingsplicht aan te scherpen door te kiezen voor een terugverdientijd van zeven in plaats van vijf jaar.

[0:05:59] Dat betekent dat financiële steun voor dure besparingsmaatregelen wegvalt.

[0:06:04] Er zijn ook in de uitvoering veel problemen.

[0:06:06] De rekenrente bij deze verplichting loopt soms uit de pas met de marktrente en ook is netcongestie een grote belemmering.

[0:06:13] Juist de maatregelen met een terugverdientijd tussen vijf en zeven jaar leiden tot extra stroomgebruik.

[0:06:19] Verder laat de handhaving te wensen over.

[0:06:22] Ik krijg het signaal dat vooral gecontroleerd wordt bij bedrijven die voldoen aan de informatieplicht.

[0:06:27] Waarom geen focus op bedrijven die een informatieverplichting verzaken?

[0:06:32] vindt de minister met mij dat de boel op orde moet zijn voordat sprake kan zijn van aanscherping.

[0:06:37] Tot zover voorzitter.

[0:06:40] Dank voor uw inbreng.

[0:06:41] En voordat we doorgaan naar mevrouw van Oosterhout wil ik aan de commissie vragen of dat zij weer Oosterhuis toestaan om ook deel te nemen vandaag aan dit commissie debat.

[0:06:51] Ik zie dat dat... Ja.

[0:06:55] Nou, dat is goed om te constateren.

[0:06:58] Ook welkom aan mevrouw Müller, die is aangeschoven.

[0:07:01] Dan gaan we nu door met mevrouw van Oosterhout.

[0:07:04] Dank u wel, voorzitter.

[0:07:07] Zon en wind hoeven niet door de straat van hormoes.

[0:07:09] Hernieuwbare energie beschermt niet alleen ons klimaat en onze gezondheid, het beschermt ook onze portemonnee en onze economie.

[0:07:15] En sinds de illegale bombardementen van Trump en Netanyahu op Iran is de gasprijs bij momenten verdubbeld.

[0:07:20] Grote vervuilers verdienen miljarden aan deze oorlog, terwijl gewone mensen weer voor torenhoge energiekosten moeten opdraaien.

[0:07:27] Dat komt door Trump, dat komt door Netan Jahoe, maar dat komt vooral ook door onszelf.

[0:07:31] Als Nederland hebben we te lang gewacht om onafhankelijk te worden van fossiele energie, zoals gas.

[0:07:35] En als het Rijk veel sneller had gewerkt aan goedkope groene energie van eigen bodem, dan hadden we nu minder last gehad van die prijsstijging.

[0:07:42] U krijgt daarover een interruptie van de heer Vlag.

[0:07:46] Het is eigenlijk een beetje buiten de orde van dit debat, maar mevrouw

[0:07:50] Nou ben ik even kwijt.

[0:07:51] Oosterhuis of Oosterhout?

[0:07:52] Van Oosterhout.

[0:07:53] Ja, sorry.

[0:07:53] Dat komt als u beide in een commissie bent eraan kinderen worden.

[0:07:56] Van Oosterhout begint er zelf over.

[0:07:59] Ik mis in die opzoeming van wie het allemaal de schuld is de Ayatollahs die toch die straat van Hornoes blokkeren.

[0:08:04] Hoort dat ook niet in die opzooming?

[0:08:07] Nou, dit debat gaat over hernieuwbare energie.

[0:08:09] En wat heel belangrijk is om te benadrukken, dat we al heel lang hebben gezegd dat de beste manier om onafhankelijk te worden en de beste manier om onze prijzen stabiel te houden, is investeren in hernieuwbare energie.

[0:08:20] En dat moeten we doen door volop in te zetten op wind, op zee, daar kom ik straks op, zon op dak.

[0:08:25] En dat is de beste manier om onze economie weerbaar te houden en ook om onafhankelijk te worden van onstabiele regimes, waar het Midden-Oosten ook onstabiele regimes heeft.

[0:08:37] Nee, dit antwoord ben ik het al meer mee eens, maar omdat er nadrukkelijk de schuld werd gelegd bij Trump en Netanyahu leek het me ook gepast om daar de ayatollahs in dat rijtje ook te voegen.

[0:08:46] Met de rest van de conclusies dat we minder afhankelijk moeten worden, kan ik het wel eens zijn.

[0:08:51] Dank.

[0:08:52] Mooi.

[0:08:52] Ik stel voor dat mevrouw van Oosterhout doorgaat met haar betoog.

[0:08:59] Ja, als we kijken naar Spanje, zij kozen voluit voor hernieuwbare energie en hebben daardoor minder last van hoge gasprijzen.

[0:09:05] Nederland is geen Spanje, maar Nederland heeft wel één grote troef, namelijk onze Noordzee.

[0:09:09] En daar kunnen we enorm veel goedkope elektriciteit produceren voor Nederland.

[0:09:13] En de politiek heeft daarbij te veel getreuzeld en daardoor zijn projecten komen stil te vallen.

[0:09:17] We moeten doorpakken met wind op zee om ons sneller te beschermen tegen gas- en oliecrisis.

[0:09:21] En daarom ben ik de minister ook zeer erkentelijk voor onze goede samenwerking na aanleiding van mijn motie over extra wind op zee.

[0:09:26] En ik ben erg blij dat we er nu voor zorgen dat we nog dit jaar de oproep gaan lanceren voor een extra windpark van één gigawatt, genoeg elektriciteit voor één miljoen Nederlandse huishoudens.

[0:09:35] Nederland kan een windenergiegrootmacht zijn.

[0:09:38] Aan elk windpark op zee in de hele wereld heeft tenminste één Nederlands bedrijf meegewerkt.

[0:09:43] En wij Nederlanders zijn hier goed in.

[0:09:45] En zo was ik enkele weken geleden in de Rotterdamse haven op zoek bij Sif.

[0:09:48] En dat prachtige Nederlands bedrijf maakt een soort van kaarsenhouders voor windmolens op zee.

[0:09:52] Zeer gespecialiseerd, zeer waardevol.

[0:09:54] En ze waren eergister ook te zien in het NOS-journaal, omdat ze namelijk een groot probleem hebben.

[0:09:59] Doordat de ontwikkeling van windpark IJmuiden veral verhapert, dreigt SIF de productie binnenkort te moeten stilleggen.

[0:10:05] En in de meest zwarte scenario's riskeren tot 750 mensen hun baan.

[0:10:09] En dat mogen we niet laten gebeuren.

[0:10:11] Gelukkig kan de politiek bijdragen aan de oplossing en in oktober nam de Kamer de motie van Suzanne Kreuger aan en de bedoeling was dat alle betrokken partijen rond de tafel zouden gaan om met een oplossing te komen.

[0:10:21] Kan de minister hier een update van geven en ook even inzicht geven in welke oplossingen op tafel liggen?

[0:10:27] Zo'n aanpak is breder nodig voor de sector, want we zien in de windsector namelijk te vaak een kip-ei-probleem.

[0:10:33] Energiebedrijven hebben behoefte aan zekerheid om te investeren en dat betekent dat er voldoende klanten moeten zijn voor hun elektriciteit.

[0:10:39] En tegelijkertijd wil onze industrie verduurzamen en overschakelen naar meer elektriciteit.

[0:10:43] Alleen moeten ze dan wel zeker zijn dat die er ook komt.

[0:10:46] Iedereen kijkt naar elkaar.

[0:10:48] En dat is niet goed voor onze industrie.

[0:10:49] Het voorbeeld van IJmuiden Veralfa toont aan dat er behoefte is aan meer onderlinge afstemming en coördinatie.

[0:10:54] Concreet betekent dat wat ons betreft een Noordzeepakt.

[0:10:57] We brengen alle spelers rond tafel.

[0:10:59] Windmolenbouwers, netbeheerders, industrie, natuurverenigingen, noem maar op.

[0:11:04] Zo'n Noordzeepakt maakt mogelijk dat we sneller onafhankelijk worden van duur olie en gas.

[0:11:08] Nederlanders krijgen dan sneller, goedkoper, groenere energie.

[0:11:11] En ook het Rijk zal dan minder hoeven te subsidiëren.

[0:11:14] Zal de minister hier de leiding innemen en zal ze de verschillende spelers rond de tafel samenbrengen?

[0:11:18] En zal de minister zich hardmaken voor een Noordzeepact?

[0:11:21] Naast wind op zee kunnen we nog meer doen om onafhankelijk te worden van Trump en de oliesheiks.

[0:11:25] Zo is er in de industrie nog heel wat potentieel voor energiebesparing, terwijl de productie wel gewoon op peil kan blijven.

[0:11:31] Niet verbruikte energie is de goedkoopste energie.

[0:11:33] En als de industrie minder gas nodig heeft, stijgt de prijs minder hard voor iedereen.

[0:11:38] Zal de minister de terugverdiend termijn van de energiebesparingsplicht optrekken van 7 naar 10 jaar?

[0:11:42] en zal ze eindelijk het budget vrijmaken voor de handhaving.

[0:11:45] Het vorige kabinet beslistte de doelgroep met 60% te verkleinen, waardoor Nederland 22% aan energiebesparing misloopt.

[0:11:52] In het licht van de huidige Iran-crisis is dat enorm onverstandig.

[0:11:55] Zul de minister die verkleining van de doelgroep schrappen?

[0:11:58] Verder houden we energie goedkoop door in te zetten op opslag.

[0:12:01] Dat zorgt dat de dure pieken van veel vraag en weinig aanbod afgevlakt kunnen worden.

[0:12:05] Onlangs sprak ik met Suncom, een Nederlands bedrijf uit Houten.

[0:12:09] Met hun warmteopslag kunnen ze fabrieken helpen hun gasverbruik meer dan te halveren.

[0:12:13] Alleen heeft 80% van de fabrieken geen toegang tot de SDE++.

[0:12:17] Zou de minister voor dit soort toepassingen de SDE++ uitbreiden naar bedrijven met een middenspanningsaansluiting?

[0:12:22] En wie opslag zegt, zegt natuurlijk ook batterijen.

[0:12:24] Grote industriële batterijen helpen ons voor die enkele uren per jaar dat er te weinig zon en wind is.

[0:12:29] Ze remmen de stijging van de elektriciteitsprijzen doordat ze de overschotten van goedkope zon en wind beter verdelen in de tijd.

[0:12:35] En in België en Duitsland gaat het hard met de bouw van die batterijen, maar Nederland loopt achter.

[0:12:39] In onze buurlanden zijn batterijen tijdelijk vrijgesteld van nettarieven.

[0:12:43] Welke mogelijkheden ziet de minister om de bouw van batterijen in Nederland te versnellen?

[0:12:47] En gaat ze iets doen aan de nettarieven zoals onze buurlanden dat doen?

[0:12:50] Hoeveel zou dat kosten?

[0:12:51] En wanneer komt de duidelijkheid over de goede locaties om die batterijen te bouwen?

[0:12:54] Voorzitter, met meer wind, meer besparing en meer opslag zorgen we voor goedkope groene energie voor Nederland.

[0:13:01] We beschermen ons tegen de prijsstijgingen door de Iran-oorlog en andere gaskrisissen die nog gaan volgen.

[0:13:05] Want van die crisissen profiteren enkel de grootvervuilers en we willen juist dat gewone mensen erop vooruit gaan.

[0:13:10] Laten we dus vaart maken met die goedkope groene energie.

[0:13:15] Dank u wel.

[0:13:15] Dank u wel.

[0:13:16] De heer Vermeer.

[0:13:18] Dank u wel, voorzitter.

[0:13:20] Meer dan 14.000 bedrijven staan in de wachtrij voor een stroomaansluiting en de energieprijzen in Nederland zijn een stuk hoger dan in de rest van Europa en steeds meer mensen kunnen de rekening niet betalen.

[0:13:32] Dat is de harde realiteit van hoe we ervoor staan in de energietransitie.

[0:13:37] Voor BBB is het altijd helder geweest, beleid moet haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn.

[0:13:43] En daarom zijn we zeer kritisch op het huidige klimaatbeleid en de energietransitie.

[0:13:48] Wat we nu doen is kamikaze beleid.

[0:13:51] En we moeten stoppen met jaartallen aan doelen te koppelen.

[0:13:55] Voorzitter, de Nederlandse energiemix is momenteel instabiel en onbetrouwbaar en dat hebben we met z'n allen zelf veroorzaakt.

[0:14:03] Want er is jarenlang willens en wetens ingezet op vormen van energieopwekking zonder betrouwbare basislast.

[0:14:10] Windturbines leveren alleen stroom als de wind waait en zonnepanelen alleen als de zon schijnt.

[0:14:16] Oftewel, zonder wind en zon hebben we een groot probleem.

[0:14:19] Wat BBB betreft moeten we daarom inzetten op de meest efficiënte vorm van energie, ook qua ruimtegebruik, kernenergie.

[0:14:27] Deelt de minister de mening van BBB dat het onwenselijk is dat onze energievoorziening afhankelijk is van weersomstandigheden?

[0:14:34] En vindt de minister dan ook dat we meer moeten inzetten op kernenergie dan we nu doen?

[0:14:39] Voorzitter, dan wind op zee.

[0:14:42] De minister laat in een brief aan de Kamer weten dat in september een nieuwe aanbesteding staat voor wind op zee en BBB heeft nog steeds grote bedenkingen bij de business case die het kabinet voorstelt bij wind op zee.

[0:14:53] Bij de laatste uitgevoerde aanbesteding bleek namelijk dat geen enkel bedrijf geïnteresseerd was om wind op zee te realiseren zonder miljarden staatssteun.

[0:15:02] Dat maakt dat de belastingbetaler op mag draaien voor de klimaatambities van de overheid.

[0:15:07] En wat BBB betreft moet herhaling daarvan voorkomen worden.

[0:15:11] Wat zijn de verwachtingen voor de eerstvolgende aanbesteding voor wind op zee?

[0:15:15] Welk is, welte en wanneer?

[0:15:17] Kan de minister toezeggen dat er niet nogmaals miljarden bijgelegd moeten worden?

[0:15:21] Wat BBB betreft kunnen we de jaarlijkse 8 miljard euro aan windturbines beter besteden aan het isoleren van huizen, het verlagen van energierekening en het bestrijden van energiearmoede.

[0:15:34] En dan energie uit water, de heer Vlag noemde dat ook al.

[0:15:37] De laatste jaren zijn er veel technische ontwikkelingen geweest op het gebied van energie uit water.

[0:15:42] Technologieën zoals bijvoorbeeld getijde energie, golfenergie en offshore energieopslag staan misschien nog in de kinderschoenen, maar uit de sector horen wij vooral dat er een gebrek aan duidelijkheid is van de overheid.

[0:15:54] En deze onduidelijkheid staat verder ontwikkeling, pilots en opschaling in de weg en dat is wat BBB betreft onwenselijk.

[0:16:02] Hoe kijkt de minister naar de mogelijkheden voor energieopwekking uit water?

[0:16:07] En is de minister in gesprek met deze sectoren?

[0:16:10] En zo ja, krijgt zij ook signalen dat de groei momenteel stagneert?

[0:16:15] En is de minister bereid om te kijken naar mogelijkheden voor pilotprojecten om de haalbaarheid van deze technologie in de praktijk te brengen?

[0:16:22] We zijn tenslotte een waterland.

[0:16:25] Voorzitter en dan tenslotte de klimaatconferentie in Colombia.

[0:16:29] BBB vindt het onacceptabel dat er op essentiële onderdelen van onze verzorging staat bezuinigd wordt, maar dat is natuurlijk een onderwerp voor een ander debat.

[0:16:37] Maar wat de harte bezuinigingen extra wrang maakt, is dat Nederland wel geld vrij kan maken voor het organiseren van een klimaatconferentie.

[0:16:45] En we organiseren dat samen met Colombia, waar ook de TOP georganiseerd wordt.

[0:16:50] Om een weekend lang te praten over het gebruik van minder fossiele brandstoffen, vliegen we de halve wereld over.

[0:16:56] Voorzitter, als dat geen voorbeeld is van verkeerde prioriteiten, dan weet ik het ook niet meer.

[0:17:00] Maar ik eindig graag realistisch, dus daarom een laatste vraag aan de minister.

[0:17:04] Is de minister het met BBB eens dat beleid altijd haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar moet zijn?

[0:17:10] Dank u wel.

[0:17:13] Dank u wel.

[0:17:14] Dan geef ik het woord aan de heer Boomsma.

[0:17:16] Dank u wel, mevrouw de voorzitter.

[0:17:18] Het Nederlandse energiebeleid van de afgelopen jaren is een dramatische vergissing.

[0:17:22] Het is een soort economische harakiri die we aan het plegen zijn.

[0:17:26] De massale inzet op wiebelstroom van zon en wind geeft de hoogste energieprijs ongeveer ter wereld.

[0:17:32] Verlammende netcongrestie en beperkte opbrengsten in CO2 reductie.

[0:17:36] Spreekt onze minister wel eens met Catharina Reitje, haar Duitse collega minister.

[0:17:41] Zij zegt nu net in een stuk in de Frankfurter Algemeinen dat het Duitse energiebeleid van de afgelopen tien jaar gebaseerd was op zelfbedrog.

[0:17:47] Ik citeer.

[0:17:49] Een energiewende die systeemkosten ignoreert, werd als land ruïnerend als die te retten voorgibt.

[0:17:55] Oftewel, een energietransitie die systeemkosten negeert, zal het land ruïneren dat het zogenaamd redt.

[0:18:01] Ze zegt ook, elektriciteit die moet worden afgeschakeld vanwege overbelasting van het net, mag niet langer door het publiek worden betaald.

[0:18:06] Heeft de minister dat gelezen en hoe ziet zij dat?

[0:18:08] Voorzitter, we moeten dus zo snel mogelijk over een andere boeg gaan gooien.

[0:18:11] Massaal inzetten op zo snel mogelijk uitrollen van kerncentrales, SMR's, netcongestie verminderen, energiebesparing en isolatie en tot die tijd wel gebruik maken van kolen en gas.

[0:18:22] We nemen net als de wereld iets meer tijd en daarmee besparen we miljarden en kostbare ruimte voor natuur en woningen.

[0:18:28] Natuurlijk is het ook heel veelzeggend dat niemand inschreef op die laatste tenders voor wind op zee en dat die regeling coöperatieve energieopwekking grotendeels ongebruik bleef.

[0:18:38] Door wat nu al is opgesteld is er al sprake van overcapaciteit met negatieve stroomprijzen op veel dagen van het jaar.

[0:18:45] Op sommige dagen is het probleem vooral hoe zet je zoveel mogelijk stil en hoe kom je van die stroom af.

[0:18:51] Maar dat heeft natuurlijk enorme gevolgen.

[0:18:55] Ik dacht, u wilt iets, maar dat is niet het geval.

[0:19:00] Dus een vraag aan de minister.

[0:19:01] Hoeveel uur is er nou in 2023, 2024 en 2025 sprake geweest van negatieve stroomprijzen?

[0:19:06] En hoeveel uur moesten de zon en of wind worden afgeschakeld?

[0:19:09] Kan ze daarvan een overzicht verschaffen?

[0:19:12] En gedurende hoeveel uur per jaar kunnen die extra windturbines op zee, die nu gepland zijn, nuttige elektriciteit opwekken voor ons land?

[0:19:21] Nog meer wind en zon zal dus betekenen dat je veel vaker nog moet gaan afschakelen.

[0:19:27] Dus wat zijn daarvoor nou de prognoses?

[0:19:29] Dus wat je nu extra neerzet, voegt dus steeds minder toe voor steeds hogere kosten.

[0:19:34] Dus je krijgt stroom op momenten dat je het meestal juist niet nodig hebt.

[0:19:36] Hoe verhouden nu de overschotten en tekorten van de variabiliteit van wind en zon zich tot realistische scenario's van poging om het verbruikaanbod gestuurder te maken?

[0:19:45] Graag ook een reflectie daarop.

[0:19:47] Dus in plaats van de logische conclusie te trekken en zeggen dit doen we niet, wil het kabinet dus nog meer subsidie naar die windparken op zee.

[0:19:53] 8 miljard voor 2 windparken van ieder 1 gigawatt.

[0:19:56] En dit is nog exclusief de kosten voor de kabels en de trafo's.

[0:20:01] Wat kostte die voor 1 gigawatt stroom van windturbines op zee?

[0:20:05] Het grootste deel van die enorme bedragen zou dus gaan via die contract of difference.

[0:20:09] Dat betekent dat als de elektriciteitsprijs laag is, of de vraag te laag is, dat die windmolens dan stilgelicht moeten worden.

[0:20:15] En dan moet de producent alsnog worden betaald.

[0:20:18] Dus je betaalt straks een gegarandeerde prijs voor stroom die niemand wil hebben.

[0:20:23] Dat lijkt mij waanzin.

[0:20:25] In de brief over windpark IJmuiden, de ver gamma B, staat verder dat het pbl en de tenders geen rekening houdt met een mogelijk invoedingstarief.

[0:20:32] Wat gaat er dan nu gebeuren met die kosten?

[0:20:34] Als er een invoedingstarief komt, moet de staat het dan gaan compenseren.

[0:20:38] Iemand moet dat uiteindelijk betalen.

[0:20:39] Dus gaat het dan gebeuren binnen de bestaande voorziene budgetten of komt de minister dan met de vraag om aanvullend nog weer middelen ter beschikking te stellen?

[0:20:48] Een ander punt in het vakblad de Ingenieur van juli 2022 stond een interessante berekening waaruit bleek dat het broeikaseffect van LNG uit Amerika en ook uit Rusland dat wij gebruiken hoger is dan het verbranden van steenkool omdat bij die winning van schaligas in Amerika heel veel methaan ontsnapt en dat is natuurlijk een nog veel sterker broeikasgas plus het feit je moet het koelen en vervoeren etc.

[0:21:12] Dus graag een reactie daarop.

[0:21:14] Dan nog kort over de biomassa.

[0:21:17] Dat kost ons ook miljarden en het leidt tot meer CO2-uitstoot en je hebt ook nog ecologische schade en luchtvervuiling.

[0:21:24] Waarom zouden we dat nou niet verder gaan afbouwen?

[0:21:27] Dan, voorzitter, wat sowieso wel verstandig is, is energie besparen en isoleren.

[0:21:32] Energie die je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken, hoef je niet te vervoeren en hoef je dus niet te betalen.

[0:21:37] Maar isolatie stijgt dus op allerlei andere problemen met stikstof, maar ook tijdrovende bureaucratische natuurregels, omdat je steeds bijvoorbeeld moet controleren of er vleermuizen zitten of zouden kunnen zitten, mogelijkwijs, in zo'n spouwmuur.

[0:21:48] Volgens mij kan je dat voorkomen door een soort van managementplan, zoals bijvoorbeeld in Utrecht een aantal Friese gemeenten hebben gedaan.

[0:21:53] Zou je dat nou niet nationaal moeten aanpakken?

[0:21:56] Dan kan je sneller uitrollen.

[0:21:58] En tot slot dan nog, voorzitter, over de klimaatconferentie in Colombia.

[0:22:02] Ja, nu Nederland die organiseert, willen wij natuurlijk wel weten wat daar precies wordt bekokstoofd.

[0:22:08] Maar onvoldoende duidelijk is ons op dit moment, wat wordt nou de inzet van de minister van de Nederlandse regering daar?

[0:22:14] Wij willen natuurlijk niet dat beslissingen die daar worden genomen, onze concurrentiepositie verder ondermijnen.

[0:22:19] Dus waar wil de minister op uitkomen?

[0:22:21] Is er nou een, staat er al iets op papier over wat daar de inzet wordt?

[0:22:25] En kunnen wij dat dan zien?

[0:22:26] Tot zover.

[0:22:38] Wat ons betreft zijn we goed op weg als het gaat om de overstap naar duurzame energie.

[0:22:42] In maart kwam 23,5% van het finale energieverbruik uit hernieuwbare bronnen.

[0:22:47] Dat is een mooie ontwikkeling, zeker omdat dit aandeel de afgelopen jaren inderdaad gestagisch gegroeid.

[0:22:52] En ook als we naar elektriciteit kijken, zien we dat het hard gaat.

[0:22:55] Over de afgelopen 12 maanden werd gemiddeld zo'n 57% van de stroomvraag gedekt door hernieuwbare energie.

[0:23:02] Duurzame bronnen spelen inmiddels dus een hoofdrol in onze stroomvoorziening.

[0:23:06] En vooral offshore windenergie springt eruit als grote motor achter deze groei.

[0:23:10] Windparken op zee zijn inmiddels goed voor ongeveer een zesde van de totale Nederlandse stroomverbruik.

[0:23:16] En dat is best indrukwekkend te noemen en laat zien hoeveel potentie de Noordzee heeft.

[0:23:20] Al met al geeft dit een positief beeld, maar er zijn natuurlijk nog genoeg uitdagingen in de weg naar een klimaatneutrale energievoorziening.

[0:23:28] Voorzitter, ik begin dan met die uitdaging met wind op zee.

[0:23:33] Terwijl verdere uitrol van wind op zee blijft essentieel voor een duurzaam en betrouwbaar energiesysteem van de toekomst.

[0:23:39] Tegelijk is het belangrijk dat ambitie en realiteit beter in balans komen.

[0:23:43] De uitrol van wind op zee moet beter aansluiten wat het CDA betreft op de daadwerkelijke vraag naar elektriciteit.

[0:23:49] Vooral vanuit de industrie.

[0:23:51] En daarover dan een aantal vragen.

[0:23:55] Hoe gaat de minister dit vertalen naar een nieuwe routekaart voor wind op zee?

[0:23:59] Is zij bereid om daarin flexibiliteit in te bouwen zodat de ambities ook echt waar worden gemaakt en we bouwen wat nodig is?

[0:24:06] Bijvoorbeeld door uit te gaan van bijvoorbeeld 30 gigawatt in 2040 met ruimte om op te schalen naar 40 gigawatt zoals ook in het coalitierecord staat.

[0:24:16] En hoe zorgt de minister ervoor dat de groei van wind op zee daadwerkelijk beter wordt afgestemd op de elektrificatie van de industrie, zodat vraag en aanbod in balans blijven?

[0:24:26] Welke mogelijkheden ziet de minister daarbij voor de maatwerkafspraken met de industrie gericht op clusters of gebieden?

[0:24:33] Voorzitter, de plannen voor windenergie op zee in Nederland staan op korte termijn toch echt onder druk, horen we.

[0:24:39] En voor belangrijke projecten, het is al door een aantal van de collega's eerder genoemd, zoals Ermuiden, Vel Alpha en Berta zijn, nog geen definitieve investeringsbeslissingen genomen.

[0:24:49] En daarmee is een belangrijk deel van de geplande capaciteit op korte termijn onzeker.

[0:24:54] Nederlandse bedrijven in de offshore sector maken zich hierdoor zorgen over de gevolgen en de duidelijkheid en betrouwbaarheid van het overheidsbeleid.

[0:25:02] Vragende minister, wat gaat de minister doen om verdere vertraging te voorkomen?

[0:25:06] Wat is de stand van het overleg met betrokken partijen over oplossingen voor IJmuiden Veralfa?

[0:25:12] En hoe voorkomt de minister dat bestaande projecten zoals IJmuiden Veralfa vastlopen, terwijl er tegelijkertijd nieuwe tenders open worden gesteld?

[0:25:19] Hoe zorgt zij voor investeringszekerheid binnen de brede offshore sector?

[0:25:24] Er is ook veel werkgelegenheid meegemoeid.

[0:25:28] Voorzitter, alleen als de vraag naar duurzame producten meegroeit, kunnen investeringen in opwerkcapaciteit effectief en betaalbaar worden gerealiseerd.

[0:25:37] De bredere Europese inzet op vraagcreatie voor duurzame producten is daarbij een belangrijke ontwikkeling.

[0:25:42] Ook daar een paar vragen voor aan de minister.

[0:25:45] Wat is de huidige stand van zaken in de Europese Raad ten aanzien van vraagcreatie voor duurzame producten en energie?

[0:25:52] En wanneer kunnen we uitgewerkte voorstel verwachten?

[0:25:55] En welke mogelijkheden ziet de minister om op nationaal niveau te starten met vraagcreatie?

[0:25:59] Uiteraard zonder daarmee het gelijke speelveld te verstoren.

[0:26:04] Voorzitter, tot slot innovatie.

[0:26:07] Eigenlijk is dat het belangrijkste, maar het is in mijn bijdrage tot slot.

[0:26:11] Ook innovatie en opschaling spelen een cruciale rol bij het realiseren van onze doelen voor hernieuwbare energie.

[0:26:17] Innovatie zorgt voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën en verbeteringen van bestaande technieken.

[0:26:23] In Nederland vindt ook al veel innovatie plaats op het gebied van energie- en duurzame warmteoplossingen.

[0:26:29] En ik ben in de afgelopen maanden al de nodige voorbeelden tegengekomen.

[0:26:32] Zoals Rift dat ijzerbrandstoftechnologie ontwikkelt voor industriële warmte.

[0:26:38] En oplossingen zoals Powerstove en SunFleet die laten zien hoe innovatieve warmteopslag en zonnetermie bij kunnen dragen aan een flexibel en CO2-arm energiesysteem.

[0:26:49] De vraag aan de minister is hoe we een consistente pijplijn kunnen creëren van innovatie naar opschaling en bredere toepassing voor dit soort technologieën.

[0:26:59] Zijn er bijvoorbeeld mogelijkheden om de aansluiting van DI plus naar SDE plus plus te verbeteren om die stap consistenter en sneller te kunnen zetten?

[0:27:08] DI staat voor demonstratie energie en klimaat innovatie.

[0:27:12] Niet onbelangrijk, voorzitter, zijn belangrijke ontwikkelingen die wat het CDA betreft zo snel mogelijk in gang moeten worden gezet.

[0:27:20] Dank u.

[0:27:23] Dank u wel.

[0:27:23] En ik zie dat dat nog één vraag oplevert bij mevrouw Van Oosterhout.

[0:27:26] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:27:28] De heer Jumelet had in zijn bijdrage dat we aan de ene kant de behoefte van de industrie beter moeten laten aansluiten op dat wat gebeurt op het gebied van wind op zee en dat ook Nederlandse offshorebedrijven meer duidelijkheid verdienen.

[0:27:38] Ik ben ook benieuwd hoe de heer Jumelet aankijkt tegen mijn voorstel voor Noordzeepakt om al die partijen eigenlijk bij elkaar te brengen en dat kip-ei-probleem op te lossen.

[0:27:49] Voorzitter, ik vind het een heel goed initiatief, want ik heb betoogd hier vooral dat we zien dat aan de ene kant het noodzakelijk is juist te investeren in die breedte van wat we kunnen doen om te voldoen aan de energievraag.

[0:28:05] En tegelijkertijd zie je dat dat daar echt stokt.

[0:28:09] Dus je moet echt wel met elkaar, je noemt het kip-ei verhaal, zorgen dat je dat doorbreekt.

[0:28:13] Dat kan het beste door bij elkaar te gaan zitten en met elkaar goede afspraken te maken.

[0:28:17] Ook als het gaat om de maatwerkafspraken met de industrie.

[0:28:20] Dus energie produceren zonder dat er afname is, dat is echt een probleem.

[0:28:25] Dat zien we nu al.

[0:28:26] Daarom die tenders die niet in de markt tot wasdom komen.

[0:28:31] Dus als het in zo'n pact kan, denk ik dat het een goed idee is om daar eens naar te kijken.

[0:28:36] En wellicht kan de minister daar ook op reageren.

[0:28:40] Nog één korte vervolgvraag.

[0:28:42] Misschien wat onduidelijkheid.

[0:28:45] Of de heer Jumelet nu in zijn bijdrage voorstelt om de ambitie uit het coalitieakkoord voor 40 gigawatt naar beneden bij te stellen, naar 30?

[0:28:54] Nee, voorzitter.

[0:28:55] Niet om het bij te stellen.

[0:28:56] Wij juist een reële vraag- en aanbodssituatie creëren.

[0:28:59] Dus die 40 staat er.

[0:29:01] Dat staat ook in het coalitieakkoord.

[0:29:03] We constateren dat 2030 al lastig is.

[0:29:08] Vervolgens die 30 gigawatt die staat ook voor 2040.

[0:29:10] Dus we willen graag met elkaar zien hoe dat wordt gerealiseerd.

[0:29:13] Maar dat zit wel op die vraag en aanbod kwestie.

[0:29:16] Dus verder staat, want dat staat in de coalitieakkoord om te realiseren.

[0:29:23] Dank u wel.

[0:29:24] U was aan het einde gekomen van uw betoog.

[0:29:26] Voordat we verder gaan wil ik ook welkom heten aan mevrouw de Vos bij dit commissiedebat.

[0:29:32] We hebben de regel dat we met elkaar in totaal zes interrupties toestaan, dus drie keer twee.

[0:29:37] Dus u kunt altijd ook een vervolgvraag stellen.

[0:29:40] Dan gaan we naar de heer Oosterhuis, aan u het woord.

[0:29:43] Dank u, voorzitter.

[0:29:45] De oorlog in het Midden-Oosten, met de sluiting van de straat van Hormoes, laat opnieuw zien hoe kwetsbaar een energiesysteem is dat gebaseerd is op olie en gas.

[0:29:53] En volgende week is er een plenair debat over hoe we met de acute gevolgen omgaan, maar de echte oplossing is natuurlijk om te zorgen dat we structureel de vraag naar olie en gas verlagen.

[0:30:02] En dat betekent vol inzetten op verduurzaming, energiebesparing en hernieuwbare energie.

[0:30:07] En dat hebben we al laten zien.

[0:30:09] Nederland ging in vijf jaar van 40 miljard naar 30 miljard kube gas.

[0:30:13] En dat kunnen we opnieuw.

[0:30:15] Met schone energie van eigen bodem maken we ons onafhankelijk, beschermen we mensen tegen prijsschokken en bouwen we aan een economie die klaar is voor de toekomst.

[0:30:23] Dan wil ik beginnen met een compliment aan het kabinet in navolging van mevrouw Van Oosterhout.

[0:30:28] Want het is goed dat het budget voor wind op zee wordt verdubbeld en dat er nu 8 miljard beschikbaar is om de energietransitie te versnellen.

[0:30:35] Maar ik kwam net ook al aan de orde, aanbod alleen is niet genoeg.

[0:30:39] Een succesvolle uitrol van wind of zee vraagt ook om voldoende en voorspelbare vraag naar elektriciteit.

[0:30:45] En daar zit het knelpunt, want veel bedrijven willen wel elektrificeren, maar lopen vast op netcongestie, hoge netkosten, grote investeringskosten.

[0:30:53] En daardoor blijven projecten liggen, terwijl de potentie er wel is en die vraag ook nodig is.

[0:30:57] Dus daarom mijn vraag, heeft de minister ook gekeken naar instrumenten om die vragenkant te stimuleren, zoals Contracts for Difference voor afnemers?

[0:31:05] En is de minister bereid om te onderzoeken hoe deze instrumenten of andere kunnen bijdragen aan meer elektrificatie in de industrie?

[0:31:13] En we zien ook dat bestaande instrumenten tekortschieten.

[0:31:16] De voorganger van deze minister schreef er ook over.

[0:31:18] In de SDE++ zitten regelingen voor elektrificatie van de industrie, maar die bieden in de praktijk nog te weinig zekerheid.

[0:31:24] Bijvoorbeeld doordat veranderende nettarieven niet worden meegenomen.

[0:31:27] En dat maakt kosten onvoorspelbaar en remt investeringen.

[0:31:30] Dus hoe voorkomt deze minister nu dat onzekerheid die investeringen in elektrificatie blijft remmen?

[0:31:37] En welke aanpassingen is de minister bereid om te doen om dit te verbeteren?

[0:31:41] Tot slot een concreet knelpunt in de SDE++ in navolg van mevrouw Van Oosterhout over de e-boilers met hoge temperatuuropslag.

[0:31:50] Die zijn nu niet mogelijk door de grens van een netaansluiting van 3 megawatt.

[0:31:53] Is de minister bereid om deze grens te verlagen zodat ook middelgrote bedrijven met een middenspanningsaansluiting gebruik kunnen maken van de SDE++?

[0:32:02] Voorzitter, naast voldoende vraag naar elektriciteit is ook de business case van wind- en zonneprojecten zelf een groeiend aandachtspunt.

[0:32:09] Want steeds vaker zijn er negatieve elektriciteitsprijzen en soms dus een overschot aan hernieuwbare elektriciteit.

[0:32:15] Tegelijkertijd ligt hier ook een kans.

[0:32:17] Door die elektriciteit op te slaan, kunnen we het systeem slimmer benutten en de waarde van duurzame opwek vergroten.

[0:32:23] Is de minister bereid om binnen de SDE++ ook te verkennen of uitgestelde levering kan worden gestimuleerd, zodat opslag en flexibiliteit beter worden beloond?

[0:32:31] Batterijen kunnen hierin een belangrijke rol spelen.

[0:32:34] Daar kan technisch al heel veel.

[0:32:35] De business case komt nog moeilijk van de grond, ook omdat er onvoldoende stabiele inkomsten zijn voor flexibiliteit en opslag.

[0:32:42] De minister werkt aan een capaciteitsmechanisme voor de momenten dat er te weinig opwek is.

[0:32:47] En welke rol ziet de minister voor een capaciteitsmechanisme om de business case voor opslag en flexibiliteit ook te verbeteren?

[0:32:53] En hoe zorgt de minister ervoor dat er binnen zo'n mechanisme vooral naar duurzame oplossingen wordt gekeken, dat batterijen daar ook een volwaardig positie in krijgen en er dan niet alleen wordt gekeken naar het beschikbaar houden van fossiele centrales?

[0:33:08] Voorzitter, tot slot energiebesparing.

[0:33:10] Want energie die we besparen hoeven niet op te wekken, niet te importeren en niet te betalen.

[0:33:16] En dan kom ik vooral bij de energiebesparingsplicht.

[0:33:18] Daar ligt nog een enorme kans die we simpelweg niet mogen laten liggen.

[0:33:21] Het zijn besparingen die zichzelf terugverdienen en direct bijdragen aan lagere kosten en meer energiezekerheid.

[0:33:27] Bedrijven kunnen nog op een kosteneffectieve manier zoveel energie besparen als er op dit moment wordt opgewekt via wind op zee.

[0:33:35] Maar de cijfers zijn ook helder.

[0:33:36] Slechts 31 procent van de bedrijven is gecontroleerd en maar 16 procent voldoet volledig.

[0:33:42] Kan de minister inzichtelijk maken waarom bedrijven investeringen die zich binnen vijf jaar terugverdienen toch niet nemen?

[0:33:48] En is zij bereid om de handhaving te intensiveren en ziet ze daarbij ook ruimte voor slimmer en actiever toezicht zodat het niet alleen gaat om controleren, maar bedrijven ook helpt om sneller te besparen?

[0:33:59] want nu lopen we achter en de doelen raken uit zicht.

[0:34:01] Dus welke concrete stappen zet de minister ook in de komende maanden om het gat te verkleinen en op koers te komen voor de doelen uit de klimaat- en energieverkenning?

[0:34:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:34:12] Dank voor uw inbreng.

[0:34:13] U heeft nog een vraag van mevrouw van Oosterhout.

[0:34:16] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:34:18] Ik hoor ook in de bijdrage van D66 aan de ene kant de wens om wind op zee op te schalen, maar aan de andere kant obstakels waar dat nu tegenaan wordt gelopen.

[0:34:26] Eigenlijk dezelfde vraag als ik net aan de collega van het CDA stelde.

[0:34:31] Hoe kijkt D66 aan tegen het Noordzeepact om het kip-ei-probleem op te lossen?

[0:34:36] zal ik mij kortuit halver gewoon aansluiten bij het antwoord van collega Jumelet.

[0:34:41] Ik vind het een slim idee.

[0:34:43] Ik verwacht ook een kijkje naar de reactie van de minister daarover.

[0:34:48] Oké, ik zie dat dat inderdaad goed wordt ontvangen.

[0:34:52] Dus dan kunnen we door naar mevrouw Müller.

[0:34:54] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:34:56] Hernieuwbare energie is voor de VVD meer dan CO2-reductie voor het klimaat.

[0:35:00] Het is een kwestie van nationale veiligheid en economische weerbaarheid.

[0:35:03] Elke windmolen op zee en elk zonnepaneel op een dak maakt ons minder afhankelijk van fossiele brandstoffen uit onstabiele regio's, zoals het Midden-Oosten.

[0:35:10] Het is ook goed dat het kabinet blijft inzetten op het mogelijk maken van meer hernieuwbare energie en energiebesparing.

[0:35:16] Tegelijkertijd zitten we ook met een realiteit van uitvoeringsproblematiek.

[0:35:20] We kampen met grote problemen ten aanzien van netcongesti.

[0:35:23] Procedures voor projecten van hernieuwbare energie duren veel te lang en de realisatie van windparken op zee blijkt minder eenvoudig dan eerder gedacht.

[0:35:30] Ook hiervoor kunnen we onze ogen niet sluiten.

[0:35:32] Over netcongesti spreken we volgende week.

[0:35:35] Laat ik dus beginnen bij de lange procedures voor hernieuwbare energieprojecten.

[0:35:39] Een recente studie van Arcadis laat zien dat we de energietransitie voor maar liefst 75% kunnen versnellen binnen de huidige regels.

[0:35:46] Het is onacceptabel dat de gemiddelde doorlooptijd van een aanvraag tot operationeel project al snel 8 tot 10 jaar bedraagt.

[0:35:53] Twee jaar voorbereiden en twee jaar bouwen, dat zou de nieuwe standaard moeten zijn.

[0:35:57] En de sleutelwoorden hiervoor zijn parallelisering en standaardisering.

[0:36:01] Waarom wachten we op een vergunning B als je al kunt beginnen met procedure A?

[0:36:05] En ik vraag aan de minister, hoe gaat zij de successen uit het Arcades-rapport, zoals bij de snelle bouw van een LNG-terminal, vertalen naar al onze energieprojecten?

[0:36:13] Is hij bereid om, waar mogelijk, bezwaarfases in te korten om de vaart erin te houden?

[0:36:18] Duitsland heeft hier de afgelopen tijd flinke stappen ingezet en zij werken met artikel 8a.

[0:36:24] De bouwer mag daarmee tijdens een vergunningsprocedure al beginnen met de bouwvoorbereiding en de overheid kan al in een vroeg stadium een informele verklaring geven dat het project waarschijnlijk vergunbaar is.

[0:36:33] Wat kan Nederland hiervan leren?

[0:36:36] Voorzitter, ook als het niet waait en de zon niet schijnt, moeten we op elektriciteit kunnen rekenen.

[0:36:41] Naast ons inzet op vier kerncentrales, hebben we in het coalitieakkoord ook afgesproken een capaciteitsmarkt in te voeren.

[0:36:46] Mijn collega refereerde er ook naar.

[0:36:48] Recente onderzoeken onderstrepen dat dit essentieel is voor de leveringszekerheid vanaf 2028.

[0:36:53] Ik hoor graag van de minister wat de actuele status is van deze plannen.

[0:36:57] Wanneer kunnen we hiervan de eerste conturen verwachten?

[0:37:00] Voorzitter, over wind op zee.

[0:37:02] De ambitie is groot, terwijl we te maken hebben met uitdagende marktomstandigheden, zoals gestegen rente en materiaalkosten.

[0:37:08] In januari is de Kamer geïnformeerd over de vormgeving van de 1 gigawatt met subsidie in 2026 vooruitlopend op de overstap naar de Contracts for Difference, de CFD.

[0:37:16] De VVD kijkt positief naar deze stap en ziet ook uit naar de uitwerking van de CFD.

[0:37:21] Halen we dit ambitieuze tijdpad voor de inrichting hiervan?

[0:37:24] En hoe zorgt de minister dat we niet opnieuw in de val stappen van complexe tendervoorwaarden?

[0:37:28] De VVD krijgt namelijk signalen dat de tendervoorwaarden van verschillende tenders van elkaar verschillen en dat kan van invloed zijn op hun succes.

[0:37:36] Tot slot, een punt over wind op land.

[0:37:38] In oktober 2025 is er een motie aangenomen van mijn collega Peter de Groot.

[0:37:42] Deze verzocht de regering om uiterlijk in het eerste kwartval van 2026 het nieuwe kader voor milieu, geluids- en afstandsnormen te publiceren.

[0:37:50] We zijn inmiddels halverwege april en de provincies wachten op de landelijke normen om hun eigen verordeningen te kunnen maken.

[0:37:55] Ik vraag aan de minister waar blijft dit kader en kan zij toezeggen dat deze zo snel mogelijk naar de Kamer en naar de provincies komt.

[0:38:01] Dank u wel.

[0:38:03] Dan volgens mij bent u aan het einde gekomen van uw inbreng.

[0:38:05] Ja, want ik zie dat het ook een paar vragen heeft opgeleefd.

[0:38:08] En de heer Boomsma was als eerst, dus aan u het woord.

[0:38:13] Over wind op land.

[0:38:15] Maar dat is toch ontzettend onverstandig om daar nu mee door te gaan als er allerlei betere alternatieven zijn dat het landschap aantast en ontzettend duur is en het netwerk al overbelast is.

[0:38:22] Dus laat ik het zo vragen.

[0:38:24] Wat wil de VVD dan zelf voor een afstandscriterium voor wind op land?

[0:38:31] En de motie die mijn collega heeft aangenomen gekregen, zegt dat 80% van de ruimte moet afvallen, maar dat er nog wel ruimte moet zijn op wind op land, omdat dat juist kan bijdragen aan lokale opwek en productiecapaciteit lokaal.

[0:38:44] Dus 80% afvallen.

[0:38:49] Nee, maar welk afstandscriterium, dus welke tiphoogte denkt de VVD dan dat redelijk is voor het verdere uithol, als een minimumafstand?

[0:38:59] Ja, dus we hadden 80 procent afstand, dat hadden we in twee keer de tiphoogte.

[0:39:03] En dat laat ook zien, vinden we ook belangrijk, omdat dat laat zien dat voor gezondheid het belangrijk is om minimaal dat aan te houden.

[0:39:10] Dus minimaal twee keer de tipafstand.

[0:39:12] Dat stond ook in de motie.

[0:39:14] Ja, ik sta nog een korte interruptie toe, omdat u inderdaad de eerste keer het antwoord niet helemaal kreeg op de vraag die u stelde.

[0:39:20] Dus heeft u nog een korte vraag, dan mag dat.

[0:39:23] Maar twee keer de tiphoogte is toch veel te weinig.

[0:39:26] Dat leidt toch nog steeds tot heel veel overlast en geluid en aantasting van het landschap.

[0:39:34] Nou, laat ik vooropstellen dat die afstandsnormen voor ons dus belangrijk zijn en tegelijkertijd moet het ook mogelijk zijn soms voor ondernemers om zelf opwek te kunnen realiseren.

[0:39:43] Dus aan de ene kant ja, afstandsnormen moeten duidelijk zijn, die moeten ook duidelijk vanuit landelijk komen zodat provincies daarmee aan de slag gaan en tegelijkertijd vindt de VVD ook, wind op land kan ook helpen in lokale opwek, dus je moet het ook niet helemaal onmogelijk maken.

[0:39:58] U mag er wat mij betreft nog een interruptie aan wijden als u wilt, maar anders ga ik door naar een volgende spreker.

[0:40:02] Kijk ik nog naar de heer Boomsma?

[0:40:04] Nee?

[0:40:04] Oké, dan kom ik bij mevrouw de Vos.

[0:40:07] Ik hoor de VVD zeggen dat het belangrijk is om over te stappen van kolen en gas op hernieuwbare energie, zoals dat wordt genoemd, om minder afhankelijk te worden van het buitenland.

[0:40:18] Maar ik vroeg me af of de VVD ervan op de hoogte is dat er voor windturbines, zonnepanelen, allerlei metalen bijvoorbeeld nodig zijn die in Nederland niet te vinden zijn.

[0:40:27] Dus waarmee we per definitie afhankelijk blijven van het buitenland.

[0:40:32] Er zit altijd, in elke type vorm van energie zit een bepaalde vorm van afhankelijkheid en tegelijkertijd vindt de VVD als je goed diversificeert, goed kijkt naar we hebben van alle soorten stroomopwekken hebben we iets, dan zorg je ermee dat je die afhankelijkheid zo goed als mogelijk verkleint.

[0:40:48] Volgens mij kunnen we constateren dat de afhankelijkheid de afgelopen jaren alleen maar is toegenomen.

[0:40:53] En dat heeft er onder andere mee te maken dat we het Groninger gasveld hebben gesloten.

[0:40:56] We hebben ook de kolencentrales voor een groot deel gesloten.

[0:40:59] Dus ja, als de VVD voorstander is van diversificatie, dan moeten we aan het huidige beleid volgens mij nog wel het een en ander veranderen.

[0:41:08] Ik hoorde daar geen vraag in, maar misschien wilt u nogal een korte reactie geven daarop.

[0:41:11] Ja, dat wil ik niet helemaal.

[0:41:12] Ik vind net juist dat we juist op de goede route zitten en dat we nu juist zien dat die fossiele brandstofafhankelijkheid enorm groot is en daarom zitten we nu met enorme prijsstijgingen.

[0:41:20] Dus verder gaan met diversificatie betekent dat we ook zelf moeten inzetten op hernieuwbare energie en tegelijkertijd ook moeten inzetten op productie van eigen gasproductie in bijvoorbeeld de Noordzee en inzetten op het bouwen van kerncentrales en SMR's.

[0:41:35] Mevrouw de Vos.

[0:41:36] Ja, heel korte reactie hierop.

[0:41:37] Het is natuurlijk waar dat we bepaalde grondstoffen op dit moment uit onder andere het Midden-Oosten halen en daarvan afhankelijk zijn.

[0:41:45] Maar laten we niet vergeten dat we wel degelijk ons eigen gasveld hebben gesloten en daarmee onze afhankelijkheid hebben vergroot en dat we bepaalde tekorten die we nu hebben misschien wel helemaal niet hadden gehad als we dat gasveld niet hadden gesloten.

[0:42:03] Nee, geen behoefte meer om daar nog op te reageren.

[0:42:05] Nee, we willen natuurlijk herhaling met elkaar voorkomen.

[0:42:07] Dus dan kom bij de heer Vermeer voor een interruptie.

[0:42:11] Ja, dank u wel.

[0:42:13] Voorzitter, mevrouw Muller gaf aan dat voor lokale productie, dat we daar in afname, dat we daar wind op land voor nodig hebben.

[0:42:22] Maar kan zich dat beperken, wat mevrouw Muller betreft, tot gewoon op erven en met kleine windmolens en windmolens op industrieterreinen, zodat we niet in het open landschap die lelijke krenken hoeven te pluitsen?

[0:42:40] We gaan naar mevrouw Mutter.

[0:42:42] De VVD staat niet te springen om zoveel mogelijk windmolens op land.

[0:42:46] Dus dat hoeft ook helemaal niet.

[0:42:47] En tegelijkertijd moet er op bepaalde plekken ruimte zijn voor de provincies om te kunnen kiezen waar zij lokale opwerk nodig hebben.

[0:42:53] Dus ik ga ook niet nu zeggen waar wel en precies waar niet.

[0:42:57] Alleen ik wil wel graag afstandsnormen duidelijk vanuit het land en vanuit de Rijksoverheid.

[0:43:03] De heer Vermeer.

[0:43:04] Ja voorzitter, maar mevrouw Muller is het er ook mee bekend dat de destijds BNRS gestelde opweknormen dat die al gehaald zijn.

[0:43:12] Dus waarom vindt mevrouw Muller, waarom vindt de VVD dan dat er de provincies ruimte moeten hebben?

[0:43:18] Want volgens mij hoeven ze dat helemaal niet, want we hebben al aan alle doelstellingen voldaan.

[0:43:23] Dus we kunnen nu naar de volgende fase.

[0:43:25] Is mevrouw Muller dat met mij eens?

[0:43:28] En tegelijkertijd, als we nu kijken naar netcongesti, is er enorm veel lokale opwek nodig.

[0:43:34] En niet dat windmolens altijd bijdragen aan netcongesti, want ze creëren ook een probleem.

[0:43:39] Maar als je dat samen laat vallen met bijvoorbeeld de bouw van gascentrales die je kan aanzetten wanneer een windmolen niet voldoende draait.

[0:43:47] Dus je moet het altijd in geheel zien.

[0:43:49] Daar zal soms ook wind op land nodig zijn.

[0:43:51] Er zijn ook andere opwekmogelijkheden nodig.

[0:43:54] En dus de vraag naar stroom en productie zal de komende tijd alleen maar toenemen.

[0:43:58] Dus ik ga niet vooraan zeggen wat we precies wel en wat we precies niet kunnen doen.

[0:44:06] Ja, we houden ze allemaal netjes bij, dus u kunt nog een vraag stellen als u wilt.

[0:44:10] Ja, dank u wel voorzitter, want dit is wel een interessante wending nu dat we dus ook gascentrales weer nodig hebben om dat te compenseren, terwijl we daar volgens mij vanaf willen.

[0:44:20] Ja, dus ik snap het niet helemaal wat mevrouw Meluri ermee bedoelt, want we willen juist minder gas gaan verbruiken en op deze manier hebben we weer extra gas nodig om de momenten te compenseren die wij missen bij windstilte.

[0:44:37] Dus hoe ziet de VVD dat?

[0:44:40] Klopt, die wil je ook zo min mogelijk inzetten, maar om, en daar gaan we het volgens mij volgende week over hebben, om netcongesti problematiek aan te pakken, moeten we echt kijken naar hoe zorgen we ervoor dat we meer stroom opwekken.

[0:44:51] En daarvoor moeten we, hebben we allerlei verschillende energiebronnen nodig.

[0:45:00] De heer Vermeer.

[0:45:01] Maar het is,

[0:45:03] De VVD toch ook bekend dat extra instabiele bronnen, dat die ervoor zorgen juist dat er meer netcongestie is, terwijl we daar al een probleem mee hebben.

[0:45:12] Dus dit is hetzelfde als een snelweg aanleggen naar een woonwijk, omdat er toevallig ochtends zoveel mensen naar hun werk gaan.

[0:45:21] Er zijn altijd verschillende belangenafwegingen die er zijn.

[0:45:25] Aan de ene kant zeggen we, we willen minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen, dus moeten we ook meer inzetten op hernieuwbare energie.

[0:45:30] Dat betekent dat je tegelijkertijd ook moet zorgen, hoe kunnen we netcongressies zo min mogelijk voorkomen?

[0:45:35] En dat betekent ook dat je andere maatregelen moet nemen, zoals bijvoorbeeld extra opwek realiseren, die je alleen kort aan kan zetten.

[0:45:42] En dat is een belangrijk onderdeel van ook het capaciteitsmechanisme waar ik de minister ook naar bevraagd heb.

[0:45:49] Goed.

[0:45:50] Ik zie dat er verder geen vragen zijn, dus dan wil ik naar de inbreng van mevrouw De Vos.

[0:45:55] Dank u wel, voorzitter.

[0:45:57] De negatieve consequenties van het klimaatbeleid stapelen zich op en kunnen we grofweg verdelen in twee categorieën.

[0:46:04] Allereerst de transitie van een betrouwbaar, zelfstandig functionerend energiesysteem naar een onbetrouwbaar, onrendabel energiesysteem dat afhankelijk is van subsidie, van de grillen van het weer en dat steeds verder verschuift richting elektrificatie met alle gevolgen van dien voor het stroomnet.

[0:46:21] Recent is door wetenschappers van de TU Delft onderzocht dat er een natuurlijke grens zit aan de hoeveelheid stroom die je met grote windparken op zee kunt opwekken.

[0:46:30] Windparken beïnvloeden elkaar, turbines vangen wind waardoor minder wind overblijft voor andere naburige turbines.

[0:46:37] De auteurs waarschuwen dat nationale beleidsdoelen daardoor te optimistisch kunnen uitvallen en noemen Nederland daarbij expliciet als voorbeeld.

[0:46:46] Volgens het onderzoek zouden windparken een derde minder stroom opwekken dan de Nederlandse overheid berekent.

[0:46:54] Volgens het kabinet zou dit onderzoek niet goed vergelijkbaar zijn met de Nederlandse situatie.

[0:46:58] De wetenschappers rekenen met een hypothetisch windpark van 10 gigawatt, terwijl Nederland uitgaat van afzonderlijke kavels van ongeveer 1 gigawatt of kleiner.

[0:47:09] Maar ook de Nederlandse uitrol bestaat uiteindelijk uit een groot cluster van windparken binnen hetzelfde Noordzeesysteem.

[0:47:19] Sterker nog, in de kabinetsreactie op het onderzoek staat dat het windenergie-infrastructuurplan Noordzee uitgaat van 30 tot 40 gigawatt voor het hele systeem.

[0:47:30] Het zou dus goed kunnen dat de Nederlandse overheid de energieopbrengst uit windparken op zee structureel overschat.

[0:47:37] Dat sluit aan bij het nieuws dat het maar niet lukt om bedrijven te vinden die een windturbinepark op de Noordzee willen bouwen, omdat het een slecht verdienmodel is.

[0:47:46] De oplossing van de minister is een nieuwe subsidiepot.

[0:47:49] Wat Forum voor Democratie betreft is het tijd om de realiteit onder ogen te zien.

[0:47:54] Kan de minister uitleggen waarom de bovengrens voor de stroomopbrengst van grote windparken op zee niet voor Nederland zou gelden, terwijl ook hier de samenhang van windparken tot interactie-effecten kan leiden?

[0:48:05] En kan de minister toelichten hoe de Nederlandse aannames over zaken als capaciteitsfactor, windparkdichtheid en zogeffecten, oftewel de maten waarin windturbines elkaars wind vangen, afwijken van die van de onderzoekers?

[0:48:20] Dan, voorzitter, is er nog een tweede negatieve consequentie.

[0:48:24] De drang en dwang richting burgers en bedrijven om hun energieverbruik steeds verder te beperken.

[0:48:30] De energiebesparingsplicht verplicht bedrijven om een warmtepomp aan te schaffen, zonnepanelen te plaatsen enzovoort.

[0:48:39] Bedrijven zouden deze maatregelen uiteraard automatisch treffen als ze daadwerkelijk energie, en dus geld, zouden kunnen besparen, zonder negatieve consequenties voor hun bedrijf.

[0:48:50] Een plicht betekent dus dat het op één van deze vlakken, of misschien wel allebei, misgaat.

[0:48:56] Daarbij worden bedrijven ook verplicht om over te stappen naar ledverlichting met als doel 100% ledverlichting in 2030 en een totale uitbanning van de gloeilamp.

[0:49:07] Ledlampen zijn dan wellicht iets goedkoper omdat ze zuiniger zijn, maar er kleven ook verborgen kosten aan.

[0:49:14] Volgens de Gezondheidsraad heeft ledverlichting een verstorende invloed op de biologische klok, wat zorgt voor een slechtere nachtrust, verminderde aandacht en een grotere kans op ongevallen.

[0:49:23] Om over de killere sfeer die deze lampen in de ruimte brengen nog niet eens te spreken.

[0:49:29] Dat zit zo.

[0:49:29] In het spectrum van een ledlamp is blauw licht sterker aanwezig dan in natuurlijk licht, zoals dat van een gloeilamp.

[0:49:36] Dat blauwe licht verstoort de biologische klok van de mens.

[0:49:39] Op lange termijn bestaat mogelijk zelfs een verhoogd risico op kanker, obesitas, hart- en vaatziekten en psychische aandoeningen.

[0:49:47] Is de minister bereid om een onderzoek te laten uitvoeren naar de effecten van LED-verlichting op de gezondheid in vergelijking met natuurlijke verlichting?

[0:49:54] Graag ook hier een reactie.

[0:49:56] Voordat u verdergaat heb ik een vraag voor u van de heer Boumsma.

[0:50:01] Ik weet niet waarom een gloeilamp natuurlijk licht zou geven, want je jaagt elektriciteit door een draadje, maar in ieder geval is het volgens mij niet bekend dat je ook ledlampjes kunt maken met meer geel, dus dat het niet per definitie het blauwe licht is, maar er zijn allerlei varianten op.

[0:50:18] Ja, dat klopt.

[0:50:18] En er is inderdaad ook een ontwikkeling gaande in de LED-verlichtingswereld.

[0:50:25] Maar het blijft staan dat LED-licht over het algemeen meer blauw licht bevat.

[0:50:30] En je ziet het hier ook in de ruimtes.

[0:50:32] Volgens mij zijn er heel veel mensen die daar ook last van hebben.

[0:50:36] Je ervaart wel degelijk dat het een bepaalde invloed op je heeft, als zelfs dat blauwe licht meer aanwezig is.

[0:50:42] En ik denk dat het heel relevant is op het moment dat je iedereen gaat verplichten

[0:50:45] om je verlichting aan te passen in je huis, maar ook in je werkruimte, om wel heel goed onderzoek te doen naar mogelijke klachten die dat kan opleveren.

[0:51:01] De heer Boomsma, als u nog een vraag heeft, stel ik voor dat u dat via de microfoon doet en anders dan gaan we snel door naar de heer Vermeer.

[0:51:07] Ja voorzitter, maar mevrouw de Vos weet toch dat er al jaren speciale led verlichting is die het daglicht juist veel beter benadert dan alles wat we er in de tientallen jaren daarvoor gedaan hebben met TL en gloeilampen.

[0:51:22] En ik heb zelf die in ons bedrijf destijds hebben die laten installeren en dat gaf gewoon

[0:51:28] Aanmerkelijk betere resultaten ook gewoon tijdens het beeldscherm werken van alle medewerkers.

[0:51:35] Dus waar komt dit opeens vandaan?

[0:51:39] Wat is voor mevrouw De Vos de trigger om hier nu over te beginnen over iets wat volgens mij uit een ander decennium komt?

[0:51:47] Nou, helemaal niet, voorzitter.

[0:51:49] Als de heer Vermeer de agenda van dit debat heeft bekeken, dan zal hij ook hebben gezien dat in 2030 het doel wordt om 100% op ledverlichting over te stappen voor bedrijven.

[0:52:00] Voor burgers is dat op dit moment al zo, want als je een gloeilamp in de winkel

[0:52:03] dan kan je het alleen met de restjes doen, want bedrijven mogen dat niet meer inkopen om te verkopen.

[0:52:10] Dus ja, dat wordt gewoon onmogelijk gemaakt.

[0:52:12] En ik ben heel benieuwd naar de specifieke LED-lamp waar de heer Vermeer het over heeft.

[0:52:15] Maar nogmaals, LED-verlichting bevat in principe meer blauw licht dan gloeilampen, dan kaarslicht, dan zonlicht.

[0:52:24] allerlei andere vormen van licht en dat kan consequenties hebben voor de gezondheid, het metale welzijn van mensen en ik zou eigenlijk niet weten wat erop tegen is om eens even uit te zoeken, verder uit te zoeken dan wat de gezondheidsgraad al heeft aangedragen, wat dat precies betekent.

[0:52:41] U kunt door met uw betoog.

[0:52:42] En u heeft nog één minuut spreektijd.

[0:52:44] Dank, voorzitter.

[0:52:44] Ik ben ook bijna aan het einde van mijn betoog, want de energietransitie is niet alleen onhaalbaar en onbetaalbaar, maar tast ook de vrijheid en de geest van mensen aan.

[0:52:53] Forum voor Democratie is voor betrouwbare energie en voor keuzevrijheid en dus tegen het dwingende, betuttelende en bovendien risicovolle klimaatbeleid.

[0:53:02] Het is dan ook de hoogste tijd om ermee te stoppen.

[0:53:05] Dank u wel.

[0:53:08] Dank u wel.

[0:53:09] Misschien zag u mij net staren naar het plafond.

[0:53:11] Dat was geen desinteresse, maar ik was zelf ook benieuwd of we hier ledverlichting hadden.

[0:53:16] Wie weet dat we daar straks ook nog een antwoord op krijgen.

[0:53:20] Dank aan alle leden voor hun inbreng in deze eerste termijn.

[0:53:24] Ik kijk even naar de minister.

[0:53:26] Ik heb begrepen dat zij zo'n 20 minuten nodig heeft om tot een goede beantwoording te komen.

[0:53:31] En daarmee stel ik voor dat we met elkaar om kwart voor vijf verder gaan.

[0:53:37] De vergadering is geschorst.

[1:18:19] Welkom terug bij het commissiedebat over hernieuwbare energie.

[1:18:25] Ik stel voor dat we gaan beginnen met de beantwoording van de minister op alle gestelde vragen.

[1:18:32] Ik denk dat dat in blokjes gaat doen.

[1:18:37] We zullen uiteraard ook gelijk de eventuele toezeggingen noteren, mochten die er al zijn.

[1:18:42] Daarnaast hebben we natuurlijk nog ruimte voor een tweede termijn.

[1:18:45] Aan u het woord.

[1:18:46] Dank u wel, voorzitter.

[1:18:47] Ik heb bedacht dat ik de inleiding waarschijnlijk in een paar zinnen kan doen.

[1:18:51] Dan ga ik daarna door naar het blokje wind op zee.

[1:18:55] Daar heeft bijna iedereen vragen over gesteld.

[1:18:58] Dan kom ik bij de stimulering van elektrificatie, want dat is eigenlijk de vraagkant.

[1:19:03] Dus die wilde ik maar meteen erop laten volgen, omdat dat zo in samenhang ook door uw Kamer is besproken.

[1:19:09] Daarna naar energiebesparing.

[1:19:12] Daarna nog naar andere vormen van hernieuwbaar aanbod.

[1:19:14] Er zijn veel suggesties gedaan.

[1:19:15] Ook innovatie zit in dat blokje.

[1:19:17] En dan nog een blokje overig.

[1:19:19] Dus dat zijn dan in totaal vijf mapjes.

[1:19:22] Voorzitter, eigenlijk als ik zo de inbreng van uw Kamer hoor, dan gaat het er eigenlijk om dat we onze weerbaarheid versterken op de korte en op de lange termijn.

[1:19:34] En daarvoor is het belangrijk dat we volop werken aan duurzame energie.

[1:19:39] En u vraagt ook terecht aandacht.

[1:19:41] in dat hele proces voor de balans tussen opwekking en vraag, hoe houden we dat zo dicht mogelijk bij elkaar, maar ook de balans, de heer Vlag refereerde daaraan, tussen aan de ene kant sturen op de laagste kosten en aan de andere kant ook oog houden voor innovatie, zonder dat je het weer in de totaliteit onnodig duur maakt.

[1:20:00] We doen dat ook allemaal nog in een context van Europese ambities en spelregels, maar ook in internationale concurrentie.

[1:20:06] En natuurlijk op dit moment heel in het bijzonder ook de grote, de dikke streep die er eigenlijk is gezet onder het feit dat we heel kwetsbaar zijn op dit moment in onze energievoorziening.

[1:20:20] Dus hoe gaan we ervoor zorgen om al die stappen in het energiesysteem die moeten veranderen zo goed mogelijk op elkaar aan te laten sluiten, prikkels consistent te maken en waar nodig tijdelijk te steunen om die hele transitie, dat hele systeem te laten kantelen.

[1:20:36] Volgens mij is dat de uitdaging waar ik ook uw Kamer over hoor en is dat wel ook een gezamenlijke zoektocht.

[1:20:41] En ik wil ook danken voor een aantal nuttige suggesties die daarbij gedaan zijn.

[1:20:46] Dan kom ik als eerste op de vragen, de concrete vragen over wind op zee.

[1:20:50] Wind op zee is de goedkoopste schaalbare optie voor duurzame energie rond 2040.

[1:20:58] Daarom trekken we er zo hard aan.

[1:21:00] Om dat tot stand te brengen heeft het kabinet middelen gereserveerd om door middel van Contracting for Difference windparken te laten vergunnen, want dan betaal je eigenlijk nooit meer dan nodig.

[1:21:09] Ook heeft het kabinet het onlangs herziende programma Noordzee, de benodigde ruimte, gereserveerd.

[1:21:15] En tegelijkertijd zijn er allerlei uitdagingen.

[1:21:18] Dus we moeten ook zorgen dat we voorspelbaarheid voor de markt creëren in het uitroltempo.

[1:21:24] En er zijn ook allerlei uitdagingen, daar had u het ook terecht over.

[1:21:27] Wat we met de actualisatie van het NPE deze zomer weer doen, is dat we echt vastklikken met elkaar.

[1:21:35] Wat weten we nu zeker?

[1:21:37] En tegelijkertijd ook doorkijkjes maken, natuurlijk weer naar de langere termijn, en dan focussen op implementatie.

[1:21:43] Zo focussen we nu op het realiseren van die 30 gigawatt rond 2040, want er zitten allemaal lange looptijden aan vast.

[1:21:50] En we onderzoeken ook al hoe we de doorgroei naar de 40 gigawatt, de ambitie van het kabinet, mogelijk maken.

[1:21:57] Maar we weten ook dat dat nogal meer studie kost.

[1:22:01] In de tussentijd gaan we volop aan de slag met die eerste dertig.

[1:22:05] We werken dat dus verder uit in een nieuwe routekaart voor windenergie op zee.

[1:22:09] Die wordt eind dit jaar aan de Kamer gestuurd.

[1:22:11] En ik kom zometeen nog even terug op het idee van een Noordzeepact, wat net is nog een keer gelanceerd.

[1:22:20] Sommige partijen hebben gevraagd naar de business case voor windparken.

[1:22:24] Het vorige kabinet heeft al geld beschikbaar gesteld voor het tenderen van

[1:22:27] Eén windpark van 1 gigawatt.

[1:22:28] En inderdaad, op verzoek van de Kamer, motie van het lid van Oosterhout, een tweede windpark dit jaar.

[1:22:36] Gaan we doen.

[1:22:37] Er is inderdaad een onzekere factor op dit moment dat de ACM nog overweegt.

[1:22:43] Is een invoedingstarief iets wat in dat hele energiesysteem hoort?

[1:22:45] Als dat er komt, heeft dat natuurlijk impact.

[1:22:48] Ik ben volgens de motie van het lid Jumelet in gesprek met de ACM over de risico's en de gevolgen van de invoering.

[1:22:56] We kennen ook de gevolgen, maar ik weet nog niet of het wordt ingevoerd, dus ik kan u ook verder nog niet zeggen wat we precies doen, maar we houden dat dus goed in de gaten en we rijden ons voor.

[1:23:06] Heer Boonsma vroeg naar de kosten voor net op zee, inclusief inderdaad de stekkerdoos.

[1:23:12] Het stopcontact op zee.

[1:23:13] Ik ben ooit in een vorige rol wel eens in dat stopcontact geweest toen het nog aan land stond.

[1:23:17] Ook heel interessant trouwens, enorm groot.

[1:23:19] Transformatoren op land in kabels.

[1:23:22] De kosten verschillen per windpark afhankelijk van de lokale omstandigheden.

[1:23:27] Maar er komt neer op ongeveer 2 tot 3 miljard euro.

[1:23:30] per gigawatt en de infrastructuur is minimaal 35 jaar bruikbaar, dus wordt over lange tijd afgeschreven.

[1:23:36] En zoals met elke infrastructuur is er een generatie die op een gegeven moment aan de bouw van die infrastructuur moet beginnen en er zijn vele generaties die daar vervolgens profijt van hebben.

[1:23:45] Dat hebben we natuurlijk gezien met wegen, met spoorwegen, met elektriciteitsnet en nu is dat ook het net op zee en heeft veel waterstof.

[1:23:53] Maar als ik het vergelijk met de totale kosten van de fossiele import van brandstoffen, waar we vervolgens niet 35 jaar van kunnen profiteren, dan kost ons nu tussen de 20 en 30 miljard per jaar die import van fossiele brandstoffen en dat is nog exclusief de extra kosten van de Iran-crisis.

[1:24:13] Voorzitter, dan... Een moment, u krijgt nog een vraag van de heer Boomsma.

[1:24:19] Even te vragen, welke kosten de minister dan daarbij opdoelt bij de fossiele brandstoffen?

[1:24:25] Dat zijn de totale kosten van de fossiele import van brandstoffen.

[1:24:29] De import van fossiele brandstoffen moet dat denk ik zijn.

[1:24:33] Ja, maar welke kosten, bedoelt de minister, welke dingen kosten daarbij geld, waar ze hier op doelt?

[1:24:40] Dat zijn de kosten van het importeren van fossiele brandstoffen.

[1:24:44] Dat is het geld dat we uitgeven aan het gebruik van fossiele brandstoffen.

[1:24:49] Dat is wat dat kost.

[1:24:52] Gewoon de prijs van de olie?

[1:24:54] Ja.

[1:24:55] Maar het gaat natuurlijk om een vergelijking waarbij je alle kosten meetelt.

[1:24:59] Dus de kosten per kilowattuur van de verschillende energiebronnen.

[1:25:04] Ik zet het voor u even in perspectief dat aan de ene kant er investeringen in infrastructuur zijn natuurlijk voor wind op zee.

[1:25:13] Dat is zo'n 2 tot 3 miljard euro per gigawatt, maar die kan dan 35 jaar gebruikt worden.

[1:25:18] En om even dat in perspectief te zetten voor de fossiele import, geven we per jaar al tussen de 20 en 30 miljard uit, want die wind, daar hoef je niet per kilowattuur vervolgens af te rekenen.

[1:25:31] Om maar even aan te geven, natuurlijk zijn daar nuances bij te maken, maar de orde van grootte heeft u hier hopelijk een beeld bij.

[1:25:41] Want uiteraard, als we subsidie geven, doen we dat wel per kilowattuur, dus er zit wel enige nuance aan, maar die kosten van het huidige systeem vinden we eigenlijk zo normaal dat we het eigenlijk bijna niet meer in vergelijking zetten.

[1:25:51] En dat zijn wel kosten die we maken en die dus nu bijvoorbeeld extra oplopen en daarom ook zoveel consequenties hebben voor onze economische situatie.

[1:26:00] Voorzitter, de heer Vlag uit de De Zorg, dat alleen wordt geïnvesteerd in wind op zee en niet in de elektrificatie van de industrie, maar zeker daar hebben we ook heel veel aandacht voor.

[1:26:08] Daar kom ik dus zometeen in het volgende blokje nog op terug.

[1:26:12] Meerdere partijen vragen om een integraal beeld van de ontwikkeling.

[1:26:15] van windparken en het elektriciteitsnet.

[1:26:17] Dat is inderdaad dat Nationaal Plan Energiesysteem.

[1:26:20] Daarin gaan we kijken wat klikken we nu vast, zodat we ook voorspelbaarheid en zekerheid geven aan de markt.

[1:26:25] Een aantal van u vroeg daarom en welke zaken moeten we nog verder uitwerken naar de toekomst toe, maar geven we wel duidelijk richting

[1:26:32] Dat komt in dat plan en dan kunnen we ook de samenhang met elkaar bekijken van dat plan.

[1:26:36] Er zijn verschillende programma's binnen de overheid die monitoren hoe deze ontwikkelen zich voordoen, waar we ook mee kunnen bijsturen.

[1:26:46] Meerjaren investeringskosten, energie, etc.

[1:26:51] Dan kom ik inderdaad op de vraag van mevrouw Oosterhout over dat Noordzeepakt.

[1:26:57] Ik had, en meerdere van u hebben eigenlijk gerefereerd aan hoe sluiten we vraag en aanbod nou goed op elkaar aan.

[1:27:03] En vandaag had ik, voordat ik bij u kwam, een gesprek met alle energieleveranciers in Nederland.

[1:27:10] En die vroegen eigenlijk ook, kunnen we niet toe naar bijna het verbinden van alle schakels in de keten in een soort van één aanpak?

[1:27:18] Want dan heeft iedereen meer zekerheid, dan ben je er niet van afhankelijk dat iemand ooit ergens wat gaat doen, zoals we dat soms ook, maar dat ieder schakel in de keten zegt van nou, in de context van zo'n pakt ga ik dit doen, ga jij dat doen, ga ik dat doen.

[1:27:31] Dat zou dan de risico's voor iedereen kunnen verlagen, wat de kosten voor iedereen kan verlagen en wat misschien dus het geheel kan verlagen.

[1:27:37] met een maatwerkaanpak op zo'n keten misschien kunnen kijken, waar zitten dan de hobbels waar je als overheid iets aan zou moeten doen.

[1:27:44] Nou hadden we als coalitie al gezegd, we gaan een clusteraanpak nemen bij de maatwerkafspraken, dus kunnen we eens kijken of we dat dan misschien in een keten ook kunnen doen.

[1:27:54] Dus ik wil dat graag onderzoeken, zowel voor de Noordzee, maar ook op land.

[1:27:59] Dus als die suggestie zo mag meenemen dat zo'n Noordzeepact gaat om van, nou, probeer nou eens te kijken of je al die partijen in de keten bij elkaar kunt krijgen, dan vind ik het zeker heel interessant om te onderzoeken.

[1:28:11] Dit maar even als...

[1:28:12] Het is echt iets wat vandaag ook in gesprek met die partijen langskwam en waarvan ik denk dat het een creatieve suggestie is die we eens met elkaar nader moeten bekijken.

[1:28:20] Mevrouw van Oosterhout.

[1:28:21] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:28:22] Is dat dan een toezegging van de minister om hiernaar te kijken?

[1:28:24] En op welke termijn?

[1:28:25] Het is een toezegging om hiernaar te gaan kijken, maar omdat het echt vandaag pas opkwam, verbind ik er nog even niet een hele exacte termijn aan, want dan hang ik mezelf misschien op aan iets waarvan ik nog niet goed kan inzien hoeveel tijd het kost om ook al die partijen bij elkaar te krijgen.

[1:28:39] Maar misschien kunnen we in de tweede termijn ons even een inschatting geven daarvan.

[1:28:44] Ja, zullen we dat doen?

[1:28:45] Dan kom ik daar nog even op terug in de tweede termijn.

[1:28:47] Lijkt me een prima voorstel, mevrouw Van Oosthout.

[1:28:50] Ja, in principe is het voorstel niet helemaal nieuw, natuurlijk, wat we doen.

[1:28:54] Er ligt al een aangenomen motie om al die partijen bij elkaar te brengen.

[1:28:57] Dus eigenlijk had dit al in gang gezet moeten worden.

[1:28:59] Dus het idee is niet helemaal nieuw.

[1:29:00] Dus het is, denk ik, niet helemaal correct om te stellen dat het vandaag pas voor het eerst... Dus zijn er tot die tijd geen stappen gezet dan?

[1:29:10] Nee, het was voor mij nieuw, omdat ik vandaag dit gesprek had en toen die motie werd aangenomen was ik even niet in de Nederlandse politiek actief, dus ik heb dat toen even niet meegemaakt, maar het departement natuurlijk wel.

[1:29:20] En er is ook al eerder een gesprek geweest, maar het kwam vandaag eigenlijk ook op, juist in dat gesprek met die partijen zelf.

[1:29:29] Dus ik denk dat er gewoon weer een mooie aanleiding is om daar, en misschien is de invulling dan misschien net een klein beetje anders als dat eerder gesuggereerd is, waardoor er

[1:29:39] We gaan het verkennen.

[1:29:40] Ik vind het een interessante suggestie.

[1:29:42] Ik hoorde ook steun bij meerdere van uw collega's.

[1:29:45] Dus de suggestie is om te zeggen, we komen er dit jaar nog bij u op terug.

[1:29:51] Dat is wat we in ieder geval kunnen zeggen.

[1:29:55] Prima, staat genoteerd.

[1:29:56] En een van die collega's heeft ook nog een vraag.

[1:29:58] Ik ben nog niet helemaal aan het einde van de wind op zee antwoorden, maar gaat uw gang.

[1:30:03] Ja, voorzitter, want nog even op dit punt.

[1:30:06] Ik hoor dat de minister zegt dat ze ook in gesprek is.

[1:30:09] Nou, dat is heel goed.

[1:30:10] Wij hebben in de afgelopen tijd ook heel wat gesprekken gevoerd als het gaat om enige reserve om te investeren, omdat uiteindelijk niet de afname is geregeld.

[1:30:18] En soms zit het ook op contracten van soms maar vijf jaar.

[1:30:22] Die kunnen worden aangegaan omdat de industrie bijvoorbeeld geen gezicht heeft op langere termijn.

[1:30:28] Dus ik zou dat eigenlijk willen meegeven om dat ook vooral in die gesprekken te gaan

[1:30:33] Toch ook wel even adresseren van, goh, hoe zit dat nou precies?

[1:30:36] Want ik denk dat die vraag en aanbod en die balans heel erg belangrijk is.

[1:30:39] En volgens mij willen we dat met elkaar onder de aandacht brengen.

[1:30:42] En in die gesprekken kan dat heel goed worden meegenomen.

[1:30:46] Ja, voorzitter, dat wil ik van haar hart onderstrepen, want volgens mij is de meerwaarde van zo'n traject waarbij je met al die elementen in de keten aan elkaar vast probeert of in elkaar te laten grijpen, is dat je ook ziet waar nou de haken in ogen zitten.

[1:31:02] En dit soort dingen echt boven tafel te krijgen en dan te kijken, is daar wat met elkaar wat aan te doen?

[1:31:09] Want we zullen, hoe beter we in staat zijn

[1:31:14] om die vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar te laten blijven, hoe beter het is.

[1:31:20] Want mensen die willen elektrificeren, hebben dan de zekerheid dat er gebouwd wordt.

[1:31:24] Mensen die bouwen, hebben de zekerheid dat er ook vraag is.

[1:31:30] Netcongestie zit daar nog volop natuurlijk middenin.

[1:31:33] Maar dus hoe optimaler we gebruik maken van dat net en hoe meer je ook afspraken kunt maken daarover, hoe meer we ook kunnen met de capaciteit die we hebben,

[1:31:41] Dat heeft soms ook te maken met de locatie waar je het dan over hebt en hoe erg de netcongestie op die plek is.

[1:31:47] Dus daarvoor is het eigenlijk echt belangrijk dat je met z'n allen in de kamer gaat zitten en kijkt wat kan er wel in al die schakels in de keten die daarvoor nodig zijn.

[1:31:55] En daarom zijn we ook niet alleen op zee, maar ook op land moeten we volgens mij kijken waar zo'n soort aanpak werkt.

[1:32:01] kunnen werken, dus daar gaan we mee aan de slag.

[1:32:06] De vergunde windparken, specifiek IJmuiden-Ver-Alfa is naar gevraagd, heeft hoge prioriteit.

[1:32:13] Het kabinet is al ruim een jaar met Noordzeker in gesprek, spreekt ook met andere partijen in de toeleverketen.

[1:32:19] Ik ben intensief bezig met zoeken naar een oplossing, niet alleen ambtelijk.

[1:32:23] Ik heb afgelopen week zelf gesprekken gevoerd.

[1:32:27] Ik kan nog geen uitspraken doen over de specifieke situatie, maar heeft echt al aandacht.

[1:32:32] Het zou ontzettend zonde zijn voor meerdere partijen in die keten als dat niet zou lukken.

[1:32:39] SIF, de producent van de funderingen, die werd aangehaald, is natuurlijk daarin ook een belangrijk aandachtspunt.

[1:32:47] Dan de inzet op Contract for Difference voor toekomstige windparken.

[1:32:51] Dat Contracting for Difference kan pas vanaf medio 2027 worden ingezet, dus dit jaar gaan die tenders nog onder de TOBOS, dat is een instrument dat systematiek van

[1:33:01] de SDE++ volgt.

[1:33:05] Dan nog de capaciteitsfactor waar vragen over zijn gesteld.

[1:33:09] Er is inderdaad een onderzoek gedaan door Simão Ferreira, maar na bestudering daarvan ziet het kabinet geen grote gevolgen voor de vormgeving

[1:33:19] van het energiesysteem.

[1:33:22] De uitkomsten van verschillende studies zijn met elkaar vergeleken en we concluderen op dit moment dat de inschatting van de capaciteitsfactor in het artikel, wat genoemd is, een te conservatieve inschatting is voor het Nederlandse uitrolscenario en dit is nader toegelicht.

[1:33:35] in de technische briefing die op 19 maart heeft plaatsgevonden.

[1:33:38] We blijven natuurlijk altijd in actief gesprek met verschillende experts en mochten de gesprekken leiden tot nieuwe inzichten, dan kunnen we ook dat integreren in het klimaat- en energiebeleid bij een eerstvolgende actualisering weer van dat Nationaal Plan Energiesysteem.

[1:33:51] Dus wat dat betreft blijft het ook een traject dat we met elkaar de kennis continu verdiepen en ook weer periodiek weer kunnen meenemen.

[1:34:01] Even kijken.

[1:34:04] Dan vraag van mevrouw Muller.

[1:34:07] Dat vond ik ook wel heel mooi.

[1:34:08] De successen uit het Arcade-rapport.

[1:34:09] Want ja, de kosten worden voor een deel ook bepaald door hoelang dure vergunningen.

[1:34:14] Tijd is ook geld in die zin.

[1:34:16] En letterlijk ook omdat er veel tijd en energie ook van alle mensen in die processen gaat zitten.

[1:34:21] Dat besprak ik vanochtend met de staatssecretaris ook.

[1:34:24] We hebben eigenlijk niet alleen last van netcongesti, maar een bepaalde manier ook van procescongesti misschien.

[1:34:29] Dus kunnen we ook daar de ambitie van, kunnen we nou die 2 plus 2 jaar...

[1:34:33] Het zou natuurlijk hartstikke mooi zijn, ik durf niet te zeggen of dat te halen is met de successen uit het Arcades-rapport, want er zijn natuurlijk ook allerlei belangrijke waarborgen en belangen die in die processen vervat zitten.

[1:34:47] Dus hoe doe je daar tegelijkertijd recht aan en toch versnellen?

[1:34:50] Voor een deel die parallele sporen, iets waar Arcadus op wijst.

[1:34:53] Interessant.

[1:34:54] Dus mijn collega de Watt, die spreekt de NVDE over een inspirerend rapport en hij gaat dit dus oppakken.

[1:35:03] Dus dat kijken van kunnen we daarvan leren?

[1:35:06] Soms heeft het ook direct een relatie met netcongestie zelf, maar soms is het ook voor andere procedures relevant.

[1:35:12] Daarbij focussen we wel op de projecten die te maken hebben met de energietransitie.

[1:35:17] En dus heel gericht daarvoor is te kijken, kunnen we nou versnellingen realiseren?

[1:35:21] Is er een aanpak waarmee we allemaal op dit punt sneller zouden kunnen gaan?

[1:35:24] Dus dat gaan we doen.

[1:35:29] Dan was ook dat, suggereerde u dat Duitsland nog stappen heeft gezet en dat Nederland hiervan misschien kan leren.

[1:35:37] Ja, ook dat nemen we mee.

[1:35:38] En de staatssecretaris die komt hier op bij u terug.

[1:35:42] over welke mogelijkheden we zien voor voorversnelling.

[1:35:46] Ja, dan heb ik even een korte vraag aan u, want ik kan me ook voorstellen dat soms leden zich afvragen of er wel of geen toezegging volgt uit zo'n opmerk van we nemen we mee en we komen erop terug als kabinet.

[1:35:56] Dus wilt u dat ook duidelijk maken, dan kunnen leden daar ook naar vragen, want volgende week is er ook een debat over netcongressie bijvoorbeeld.

[1:36:03] En u kunt ook een toezegging doen dat uw collega erop terugkomt per brief.

[1:36:07] Maar in principe als wij zeggen van dit nemen we mee, dan komt het in een eerstvolgende brief die we ergens over schrijven, komt het dan terug.

[1:36:18] Dat wil niet zeggen dat we altijd een aparte brief, want dat is dan misschien weer heel veel werk, zowel voor u als voor ons.

[1:36:22] En ik kan me voorstellen misschien dat op dit punt dat we afspreken dat de staatssecretaris het vervolg van dit vraagstuk over die versimpeling van die procedure is verder met uw Kamer bediscussieerd.

[1:36:34] Ik zal het hem niet aandoen om daar volgende weken al dan allerlei nieuwe antwoorden op te hebben, maar dat dit verder onderdeel is van de gesprekken.

[1:36:43] Natuurlijk blijf ik er ook goed van op de hoogte, want het is voor het hele systeem heel belangrijk.

[1:36:49] Dank u wel.

[1:36:49] Dat is fijn dat u die opheldering geeft.

[1:36:52] Ik zie dat het ook akkoord is voor mevrouw Müller.

[1:36:55] Oké, bent u bijna op het einde van het blokje windenergie?

[1:36:59] Dit was het blokje wind op zee.

[1:37:00] Daarna zou ik gaan naar vraagcreatie.

[1:37:02] Oké, ik kijk even rond.

[1:37:05] Zijn er nog vragen?

[1:37:05] Ik ga eerst naar mevrouw van Oosterhout.

[1:37:08] Dank u wel, voorzitter.

[1:37:10] We zien dat er in de industrie ook steeds meer aandacht is voor natuurinclusieve windenergie.

[1:37:16] Dit helpt vissen, vogels, schelpdieren.

[1:37:18] Ik vroeg me af welke voorwaarden rondom natuurinclusiviteit de minister van Plan is mee te gaan nemen in de tenders die eraan zitten te komen.

[1:37:26] Voorzitter, misschien was het een vraag die ik gemist had.

[1:37:28] Ik weet niet uit mijn hoofd exact welke voorwaarden, wel dat dat natuur inclusief natuurlijk ook belangrijk is.

[1:37:34] Sowieso bij de indeling van ook de Noordzee en kijken wat daar, hoe we zo goed mogen gebruikmaken van die ruimte, is natuur ook een belangrijk aandachtspunt.

[1:37:43] Naast visserij bijvoorbeeld, dus het is best puzzelen op de Noordzee.

[1:37:48] Laat mij in tweede termijn even terugkomen over specifiek wat we nog aan natuur inclusief aan voorwaarden stellen.

[1:37:54] Ja, dat is prima.

[1:37:55] En volgens mij is het ook wel een nieuwe vraag om mee te nemen in de tweede termijn dan ook.

[1:38:00] Heeft u een punt van orde, meneer Vermeer?

[1:38:03] Ja, of bij dit punt dan de minister meteen ook even de antwoorden die net binnengekomen zijn over het feit dat er nog helemaal geen ecologisch onderzoek gedaan is of bekend is over allerlei effecten van wind op zee.

[1:38:16] Er zijn net kamervragen, antwoorden op kamervragen van binnen.

[1:38:19] Of de minister dat dan ook in dat perspectief mee wil nemen?

[1:38:24] Dat wordt wel wat ingewikkeld, want nu gaan we een soort nieuwe eerste termijn brengen.

[1:38:33] Ik ben het met u eens, minister.

[1:38:35] Als de Kamervragen over beantwoord zijn, dan hebben we vast binnenkort ook weer een gelegenheid waarin we daarover kunnen spreken.

[1:38:40] Maar dan heb ik ook niet zoveel aanvullende informatie misschien dan die Kamervragen, die antwoorden die net gegeven zijn.

[1:38:46] Laten we ons nu even beperken tot wat we in de eerste termijn hebben gevraagd.

[1:38:48] Er komen daar ook goede antwoorden op.

[1:38:50] Eventueel voor een tweede termijn kunnen we dit nog meenemen en anders voor een later moment.

[1:38:54] De mensen die meeluisteren weten in ieder geval dat u daar mogelijk op terugkomt, meneer Vermeer, in tweede termijn, dus dan kunnen ze vast even...

[1:39:02] Precies.

[1:39:03] Mevrouw De Vos.

[1:39:06] Ik had een vraag gesteld over windenergie op zee.

[1:39:09] Misschien is het antwoord aan mijn aandacht ontglipt, maar dat heb ik in ieder geval nog niet gehoord.

[1:39:13] Welke vraag had u gesteld?

[1:39:14] Ja, over het onderzoek van de TU Delft van begin dit jaar, over de vergelijking, dus in welke mate het windsysteem in Nederland op zee rendabel is en dat dat misschien wat negatiever uit lijkt te vallen en de reactie van het kabinet daarop.

[1:39:33] Volgens mij heb ik net de antwoorden gegeven op dat onderzoek.

[1:39:36] Dan is het mijn fout, ga ik het even terugkijken, dank u wel.

[1:39:38] Geen probleem, dat kan gebeuren.

[1:39:40] De heer Boomsma.

[1:39:42] De minister zei dat het goedkoopste vorm van hernieuwbare energie is.

[1:39:47] Wat is een realistische prognose voor de kosten per kWh van deze windpark voor die windenergie?

[1:39:58] Voorzitter, daar...

[1:40:04] We zijn nu bezig met het opstellen van de voorwaarden van de volgende tender.

[1:40:08] En daar wordt natuurlijk een bedrag, dan een maximumbedrag opgesteld.

[1:40:15] En volgens mij sturen we dat in juni aan de Kamer.

[1:40:19] Dus dan kunnen we, wat onze prognose dus is dat het maximaal zou kunnen kosten, communiceren dan ook met uw Kamer.

[1:40:29] Dit is uw vierde interruptie, dan weten we dat alvast.

[1:40:32] Ik heb het van tevoren niet gemaximeerd, maar ik wil wel met u nakijken of we wat sneller door de beantwoording heen kunnen.

[1:40:40] We zijn bij het eerste blokje.

[1:40:42] Ik wil u alleen maar meegeven, het is uw vierde vraag.

[1:40:45] We zijn bij blokje 1.

[1:40:49] Dat lijkt me natuurlijk wel heel cruciaal om te weten wat een realistisch, optimistisch negatief scenario voor hoeveel het gaat kosten als je alles bij elkaar optelt.

[1:40:59] Want ik denk dat je heel snel tegen de 20 cent per kilo per uur aankomt en dat is gewoon ongelooflijk veel geld.

[1:41:04] Dus als de minister zegt, nou dit is de goedkoopste vorm, dan vraag ik me af hoe dat zit.

[1:41:08] En ik had ook gevraagd wat nou de prognoses zijn voor hoe vaak je die dingen stil moet zetten om wat er dus overproductie is.

[1:41:16] Of een hele lage prijs, waardoor je die contracts of difference in werking moet stellen.

[1:41:20] De minister.

[1:41:21] Ja, over die uren heb ik inderdaad nog een antwoord ergens in het mapje zitten, dus dat zullen we niet rekenen als een interruptie, denk ik, voorzitter, want die vraag was gewoon gesteld en die zal ik ook nog beantwoorden.

[1:41:31] En over de kosten, wat ik er wel over kan zeggen, is dat de kosten natuurlijk verschillen per windpark, want elke situatie is anders en PBL maakt daar een onafhankelijke inschatting van.

[1:41:42] Maar we zullen dus nog voor de zomer ook met de ingeschatte tenderkosten voor dit windpark dan ook naar uw kamer komen en dan kunt u ook kennis nemen van de inschatting van PBL die daarbij gemaakt is.

[1:41:57] We zullen dat noteren als een toezegging.

[1:42:01] Ik stel voor dat de minister doorgaat met haar volgende blokje.

[1:42:16] Ik noteer de toezeggingen zelf ook even, dat is ook nog helemaal goed.

[1:42:24] Even kijken, dan de vraagcreatie.

[1:42:26] Ik heb er eigenlijk al in belangrijke mate net iets over gezegd hoe ik dat zie, namelijk als heel belangrijk dat we proberen om zoveel mogelijk de productie in de vraagcreatie

[1:42:35] synchroon te laten verlopen.

[1:42:39] Er was een specifieke vraag van de heer Humlet over de Europese Raad, wat het Europese speelveld natuurlijk enorm belangrijk voor de hele energietransitie doet en daarnaast mogelijkheden op nationaal terrein zonder het gelijke speelveld te verstoren.

[1:42:54] In verschillende voorstellen van de EU wordt aan vraagcreatie gewerkt.

[1:42:57] Bijvoorbeeld productielabels in ecodesignregelgeving.

[1:43:01] Recent ook de Industrial Accelerator Act gepubliceerd, die specifiek zich richt op vraagcreatie in de energieintensieve industrie.

[1:43:09] Dus daar zie je ook grootschalig de link met die verduurzaming.

[1:43:12] Nederland ziet hierin graag ambitie en steunt dat dus in Europa en we jagen dat verder aan.

[1:43:22] Ook op nationaal niveau zijn er bepaalde initiatieven genomen om de vraag naar duurzaam geproduceerde goederen te stimuleren.

[1:43:29] Bijvoorbeeld in de grondweg en waterbouw, overheidsinkoop.

[1:43:32] Dus op een aantal punten werken we zelf ook aan, maar eigenlijk redelijk grootschalig.

[1:43:36] uit de markt laten komen.

[1:43:38] En daarin werd terecht gerefereerd aan dat netcongressie ook een belangrijke bottleneck is.

[1:43:43] Want er is veel vraag, ook bij bedrijven die graag willen elektrificeren.

[1:43:48] Dus hoe halen we daar de stop uit de leiding?

[1:43:51] Nogmaals, daarom heel blij dat de staatssecretaris nu bezig is om overal in het land met partijen te praten over hoe is de situatie hier en kunnen we hier lostrekken.

[1:44:01] Of beter gebruik maken van de capaciteit die we hebben.

[1:44:04] Dan wordt het ook goedkoper voor iedereen.

[1:44:05] En zoveel mogelijk benutten van de energie die we opwekken.

[1:44:09] Het tijdspad voor de inrichting van de Contracting for Difference, de ontwerpkeuzes zijn afgelopen 20 maart gepubliceerd.

[1:44:18] Het wetsvoorstel ligt op dit moment voor advies bij de Raad van State, zodat we, en het doel is om het wetsvoorstel voor de zomer naar de Kamer te sturen, en uw Kamer dan ook te vragen om voortvarende behandeling, zodat we voor het najaar van 2027 alles gereed hebben om de tenders uit te voeren.

[1:44:34] Dus we zetten er echt maximaal

[1:44:35] snelheid op dit moment.

[1:44:41] Even kijken...

[1:44:46] De verschillen in tenders, daar had mevrouw Müller ook nog een vraag over.

[1:44:50] Het enige wat ik daarover kan zeggen is dat we de seksuele invloed...

[1:44:52] Excuus, voordat u daarmee verder gaat, heb ik een vraag van de heer Oosterhuis.

[1:44:56] Ja, omdat de minister refereert aan het wetsvoorstel voor de Contracts for Difference.

[1:45:00] Maar gaat dat over de Contracts for Difference voor het aanbod van Wintel C?

[1:45:04] Of bevalt het wetsvoorstel ook voor de vraag, want die vraag had ik ook nog gesteld, of daarnaar gaat worden gekeken?

[1:45:10] Ja, voorzitter, ook op deze vraag ga ik nog antwoorden.

[1:45:13] We contracten ze niet voor de vraag, dus misschien hoeven we deze dan ook niet als interruptie, want die vraag wordt inderdaad nog beantwoord, maar dit ging nog even over de aanbodzijde, omdat ook specifieke vragen, die had misschien eigenlijk in het andere mapje dan gemogen.

[1:45:25] Ik stel richting de leden voor om anders gewoon even het einde van het blokje af te wachten, tot we eerst al beantwoording horen.

[1:45:33] Even kijken.

[1:45:34] Dan kom ik bij een vraag van de heer Jumelet over de consistente pijplijn voor innovatie en opschaling naar bredere toepassing.

[1:45:42] Dus nu zit ik even niet op de vraag-aanbod-as, maar op de innovatie kost-effectief.

[1:45:49] Hoe blijven we ook nieuwe ontwikkelingen introduceren?

[1:45:52] De aansluiting van de DE naar de SDE plus is zeer van belang om de innovatieve technieken verder op te schalen.

[1:45:58] Voor technologieën die al in de SDE++ zitten, wordt binnen de innovatieregelingen ingezet op reductie van de systeemkosten.

[1:46:07] En voor technologieën die mogelijk in de SDE++ opgenomen kunnen worden, wordt gekeken naar ondersteuning van projecten die al meer richting de vroege fase van opschaling gaan.

[1:46:15] En dus om eigenlijk die aansluiting beter te maken, hebben we het maximale verkrijgbare subsidiebedrag verhoogd naar 30 miljoen.

[1:46:21] Daarnaast zijn we actief bezig met onderzoeken hoe we deze projecten verder kunnen ondersteunen in die opschaling richting de SDE++.

[1:46:29] Dit wordt meegenomen in de beleidsevaluatie van de energie-innovatieregelingen.

[1:46:32] Dus een terecht punt wat de heer Jumlet schetste, dat in die overgang moet het dan ook goed gaan.

[1:46:36] Wil je er uiteindelijk grootschalig van kunnen profiteren voor je energietransitie?

[1:46:42] Dus daar kijken we naar en ook kijken we naar als de SDE++ niet het meest geschikte opschalingsinstrument is.

[1:46:51] Zijn er dan nog andere instrumenten, zoals een innovation fund of andere combinaties van publiek en privaat kapitaal, in samenwerking met InvestNL, om toch dit verder voor te zetten?

[1:47:01] Dan was er een specifieke vraag van mevrouw Van Oosterhout en de heer Oosterhuis over de e-boilers.

[1:47:08] Hiervoor gaan we de grens dit jaar verlagen en hiervoor wordt het dus inderdaad mogelijk om een aanvraag in te dienen

[1:47:14] voor e-boilers met hoge temperatuuropslag met een vermogen vanaf 2 megawatt.

[1:47:19] En hiermee groeien de mogelijkheden voor elektrificatie ook via deze techniek.

[1:47:23] Dan had de heer Vlag nog een vraag over de koolstofarme waterstofproductie.

[1:47:31] Kan er meer flexibiliteit zijn?

[1:47:35] Het PBL onderzoekt voor de SDE++ wat de kostprijs van de verschillende technieken is en dan wat passende stimulering is.

[1:47:41] Dus dit is ook weer op de kosteneffectiviteit van zo'n regeling heel belangrijk.

[1:47:47] Dus voor zowel projecten als de overheid is het belangrijk om zekerheid te hebben over maximale subsidiebedragen.

[1:47:52] Dan weet namelijk iedereen waarmee die kan rekenen.

[1:47:55] En die duidelijkheid is dan weer belangrijk om non-realisatie van projecten te voorkomen.

[1:48:00] Dus daarom is meer flexibiliteit niet wenselijk op dit moment.

[1:48:09] Ook de vraag over de duurzame warmtebronnen, die worstelen met de SDE++.

[1:48:16] We zien dat ook.

[1:48:18] In 2026 wordt voor...

[1:48:21] verschillende duurzame warmtetechnieken, waaronder de kapitaallasten, uitgegaan van hogere kosten dan in 2025.

[1:48:27] Dus daar hebben we dat wat bijgesteld.

[1:48:29] En ook breder kijken naar de ondersteuning van duurzame warmteprojecten, via de uitvoering van de onlangs aangenomen motie-vlag over aardwarmteprojecten, de uitwerking van de garantieregeling warmtenetten en via het IBO, energietransitie van de woningvoorraad.

[1:48:42] En hier kom ik ook rond de zomer op terug.

[1:48:44] Dan komt de vraagkant, CFD.

[1:48:47] Ja, er wordt ook gekeken naar instrumenten aan de vraagzijde.

[1:48:51] Het kabinet heeft Contracting for Difference voor afnemers in 2025 onderzocht, maar hierna is besloten om op dit moment in te zetten op aanscherping van de SDE++ om elektrificatie te versnellen.

[1:49:02] Er wordt wel gewerkt ook aan een contract...

[1:49:07] Power Purchase Agreement garantiefonds, waarvoor de eerste pilots worden verwacht in 2027.

[1:49:15] Eigenlijk is er naar gekeken, maar toch gekozen voor een ander instrument wat beter zou passen op dit moment.

[1:49:25] Dan de vragen ook over opslag terecht in dat hele energiesysteem.

[1:49:31] waarin we alles op elkaar goed proberen te laten aansluiten, heeft ook opslag een rol.

[1:49:36] We hebben verkend of uitgestelde levering van stroom, zoals in batterijopslag, of dat kan worden gesubsidieerd in de SDE++.

[1:49:45] Dat blijkt vanwege verschillende knelpunten in de uitvoering nog niet mogelijk, maar we zijn wel de mogelijkheden voor toegang naar bijvoorbeeld de benodigde data van de netbeheerders aan het onderzoeken en hierover in gesprek met RVO, Vertica en de netbeheerders, dus in de openstellingsbrief

[1:50:01] van de SDE plus plus 2027, kom ik hierop terug.

[1:50:04] Maar belangrijker nog, dit is natuurlijk heel belangrijk, maar belangrijker nog, we gaan ook naar een integrale beleidsagenda energieopslag.

[1:50:10] Dus dit is dan een technisch specifiek punt waarvoor deze specifieke oplossing moet worden gevonden.

[1:50:15] Maar wat is nou onze visie op de rol van opslag in het hele energiesysteem?

[1:50:24] En hebben we dan het passende instrumentarium daarbij?

[1:50:27] Dat komt dus ook in een integrale beleidsbrief terug.

[1:50:29] Want mevrouw Van Oosterhout zegt ook, er zijn ook andere opties.

[1:50:36] In België en Duitsland betalen de industriële bedrijven slechts of geen van de deel van de nettarieven.

[1:50:41] Zeggen daar dan misschien mogelijkheden?

[1:50:44] Wij zetten in op batterijopslag via kortingen op de nettarieven met verschillende flexibele contracten.

[1:50:50] Het tijdsduur gebonden transportrecht bijvoorbeeld, waarbij bedrijven een korting kunnen krijgen op de nettarieven oplopen tot 75%.

[1:50:57] door buiten de pieke elektriciteit te gebruiken.

[1:51:00] Er is een capaciteitssturend contract waar ook tegen een vergoeding batterijen kunnen helpen om netcongestie te verlichten.

[1:51:08] Maar nogmaals, in de integrale beleidsagenda Energieopslag, die dus ook rond de zomer komt, dan kunt u ook zien welke plek dat wat ons betreft heeft in het systeem en wat dan de maatvoering daarvan is.

[1:51:20] En we gaan ook nog werken aan een capaciteitsmarkt.

[1:51:23] De vraag is ook, kan het in die context nog een rol spelen?

[1:51:26] Dus de eerste contouren daarvan was een vraag van mevrouw Muller.

[1:51:32] Ook dat komt dus rond de zomer, zodat we echt met elkaar in samenhang al die verschillende stukjes van de puzzel ook kunnen bezien.

[1:51:41] Dan... Even kijken.

[1:51:45] Het capaciteitsmechanisme in beginsel technologie neutraal.

[1:51:49] Dus nogmaals, rond de zomer komen we erop terug, maar we nemen dus ook die opslag daarin mee.

[1:51:54] Dan waren er vragen over de negatieve stroomprijzen.

[1:51:57] Zoals beloofd, of we daar een overzicht van kunnen geven.

[1:52:01] In 2023 waren er 316 uren met een negatieve stroomprijs, in 2024 458 en in 2025

[1:52:10] 2581 uur.

[1:52:13] Niet alle uren kwamen ten laste van zowel zon-pv als windenergie, dus dat waren verschillende tijden en momenten.

[1:52:21] Even kijken, volgens mij is er nog een andere antwoord ook, die gaat over de hoeveelheid, maar goed, daar kom ik pas dan nog in een ander mapje op terug.

[1:52:27] Ik weet dat het nog een feitelijk antwoord is.

[1:52:32] Even kijken.

[1:52:32] Hoe voorkomt de minister, of meneer Oosterhuis weer, dat onzekerheid over nettarieven, investeringen en elektrificatie blijft remmen?

[1:52:39] In de Kamerbrief van 21 november 2025 over de toekomst van de SDE

[1:52:44] zijn we ingegaan op de mogelijkheden om subsidiebeschikkingen te corrigeren voor veranderingen in nettarieven.

[1:52:50] De verkenning loopt op dit moment en we hopen de resultaten van deze verkenning ook medio 2026 met uw Kamer te kunnen delen.

[1:53:00] Dat betekent helaas wel dat het voor deze ronde SDE++ dit jaar nog geen oplossing is.

[1:53:06] Dat wil ik ook eerlijk bijzeggen.

[1:53:08] Voorzitter, dat waren de vragen over simulering van identificatie in Nederland.

[1:53:14] Er zit misschien een enkel antwoord nog, volgende keer een ander mapje, maar we doen ons best.

[1:53:19] Ja, het blokje vragencreatie.

[1:53:22] Kijk, u even rond.

[1:53:23] Zijn er delen met vragen?

[1:53:26] De heer Boomsma.

[1:53:28] Ja, dank, voorzitter.

[1:53:29] Nee, want ik had inderdaad de vraag naar hoeveel dagen of uren dan een negatieve stroomprijs is, maar de vraag is ook van hoeveel uren is nou de verwachting dat die extra windturbines op zee, die je van plan bent neer te zetten, dat die nuttige elektriciteit kunnen opleveren voor onze plant?

[1:53:50] Ik wist dat ik hem gezien had eerst.

[1:53:53] Windturbines op zee kunnen volgens het PBL, afhankelijk van de exacte locatie, tussen de 3.700 en 3.850 uren van maximale productie met nuttig te gebruiken energie leveren.

[1:54:05] Dat wil zeggen energie tijdens momenten van positieve prijzen op de elektriciteitsmarkt.

[1:54:09] En de inschatting van het PBL is dat over de looptijd van het tijdelijk ondersteuningsmechanisme wind op zee, dus TOWOS, gemiddeld 160 uren per jaar verloren gaan door negatieve prijzen.

[1:54:19] Dus 160 uur negatieve prijzen

[1:54:22] Nou zeg maar zo'n 3800 euro positieve prijzen.

[1:54:25] Dat is de inschatting van het PBL.

[1:54:28] Ik stel voor dat u doorgaat naar het volgende blokje.

[1:54:37] Dan kom ik bij energiebesparing, want inderdaad, u heeft daar allemaal veel over gezegd, zoveel mogelijk inzetten op energiebesparing, dat bespaart kosten, scheelt onafhankelijkheid, bespaart investeringen.

[1:54:53] Op allerlei manieren is dat bespaard uitstoot.

[1:54:58] De vraag is...

[1:54:59] Er is inderdaad een wettelijke plicht.

[1:55:01] Die wordt op dit moment herzien.

[1:55:02] Daar komen we ook binnenkort over bij u terug.

[1:55:06] Ik vond de vraag van de heer Oosterhuis ook heel goed, want als je gaat die herzien, dan moet je wel weten waar zat dan het probleem.

[1:55:13] Waarom maken bedrijven de investeringen niet die zich binnen vijf jaar terugverdienen?

[1:55:18] Dan blijkt het eigenlijk dat de energiebesparingsmaatregelen soms niet worden getroffen, terwijl het wel bedrijfseconomisch en maatschappelijk kosteneffectieve investeringen zijn.

[1:55:27] Daarom is op een gegeven moment ook die verplichting gekomen.

[1:55:30] Uit gesprekken met bedrijven, instellingen en brancheverenigingen blijkt dat dit met name komt doordat de natuurlijke focus van een bedrijf op instelling ligt op investeringen binnen het primaire proces.

[1:55:42] Doordat de baten en lasten van deze investeringen, met name in grote bedrijven,

[1:55:45] ...decentraal worden afgewogen.

[1:55:47] Daardoor heeft het deel van de organisatie... ...waar de uitgaven voor de energierekening worden gedaan... ...profijt van lagere energiekosten... ...terwijl het organisatiedeel dat de noodzalige investeringen doet... ...dan te maken krijgt met de hogere uitgaven.

[1:55:59] Voor het bedrijf als geel is het positief... ...maar het is eigenlijk een split incentive, is het korte antwoord.

[1:56:03] Door zo'n verplichting breng je dat bij elkaar... ...en wordt de maatschappelijke en financiële business case... ...dus wel gerealiseerd.

[1:56:10] En er zijn overigens ook heel veel bedrijven... ...die wel alle maatregelen uitvoeren... ...die zich binnen vijf jaar terugverdienen.

[1:56:15] Ik ga hier even alle vragen die hiermee te maken hadden, want de heer Oosterhout heeft nog andere vragen gesteld, maar ook mevrouw Van Oosterhout had hier nog vragen over gesteld, de heer Vlag en volgens mij ook mevrouw Muller.

[1:56:34] Ik ben het met u eens dat de energiebesparing cruciaal is om ons land weerbaarder te maken.

[1:56:39] Zoals ook jaar 21 trouwens en D66 aangeven is energie die je niet gebruikt, niet hoeft te betalen, niet hoeft te transporteren en niet hoeft op te wekken.

[1:56:47] Dus het is aan alle kanten een positieve case.

[1:56:51] Daar zit aan de ene kant waar een aantal vragen over toezicht en handhaving.

[1:56:55] Want hoe zorgen we er nou voor dat dat ook wordt geïmplementeerd?

[1:57:01] Op 13 april heb de Kamer geïnformeerd over de versterking van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht, zoals de motie van Oosterhout vroeg.

[1:57:09] De omgevingsdiensten hebben met behulp van middelen van het Rijk de toezichtcapaciteit inmiddels flink versterkt en ook het delen van de energiegebruiksgegevens van netbeheerders met omgevingsdiensten levert sinds juli 2025 een belangrijke bijdrage.

[1:57:24] Dat was het amendement Kreuger dat daarom verzocht.

[1:57:27] Sindsdien wordt gewerkt aan versterking, waaronder het meerjarig uitvoeringsplan gericht op versterking van toezicht en handhaving.

[1:57:33] ...door meer uniforme werkwijzen, meer opleidingen... ...en de structurele jaarlijkse bijdrage van 14 miljoen euro... ...en een norm voor toezicht en handhaving die wordt onderzocht.

[1:57:44] En op basis van deze norm kan dan bepaald worden... ...of aanvullend budget nodig is.

[1:57:48] Het is niet zo dat alleen de bedrijven die voldoende aan de informatieplichten worden onderzocht, zeg ik even tegen die ervlag die er nu bij is, dat is gelukkig echt een diverser beeld.

[1:58:00] Het delen van energiegebruiksvergevens biedt omgevingsdiensten volledig inzicht in de doelgroep, zodat ze meer gericht kunnen sturen.

[1:58:06] Dat was ook iets wat uit het spoedplan van de NVDE kwam.

[1:58:09] Meer gerichte controles waar D66 naar vraagt, zijn dan mogelijk ook op basis van de gebruiksgegevens, maar daarvoor ligt de verantwoordelijkheid natuurlijk wel bij de toezichthouder.

[1:58:20] En overigens wordt netcongressie ook door de toezichthouder wel meegenomen in de vraag, als iemand wel wil en alles krijgt klaarstaan, maar niet kan, dan wordt dat ook door de toezichthouder meegenomen.

[1:58:32] Want dan hoeven specifieke maatregelen niet direct te worden uitgevoerd als echt aantoonbaar op basis van de informatie van de netbeheerder.

[1:58:38] Duidelijk is dat het gewoon niet kan.

[1:58:39] Dus dan, dat is denk ik ook belangrijk.

[1:58:42] Hoe kunnen we bedrijven eigenlijk nog meer ondersteunen?

[1:58:44] Juist nu, zou ik zeggen, om hard aan de slag te gaan met die besparingen.

[1:58:50] Nou, het project Versnelling van Industriële Besparing, dat heeft een prachtige naam, VIBE 2030.

[1:58:56] is van start gegaan.

[1:58:59] Versnelling van industriele besparing van energie.

[1:59:02] Doel van het project is een groot aantal energieintensieve bedrijven te ondersteunen.

[1:59:07] We kijken natuurlijk ook op dit moment in de context van de geopolitieke situatie wat we kunnen doen.

[1:59:13] Die effecten van dat energiebesparingspotentieel

[1:59:16] zijn dan extra belangrijk.

[1:59:19] En ik zal u eerlijk zeggen, er lag een voorstel op mijn bureau toen ik dus net aankwam voor een aanpassing van het wetsvoorstel.

[1:59:28] Maar ik vond het toch gewoon goed om die voorgenomen wijzigingen in het licht van wat er nu allemaal gebeurt nog een keer te bekijken en te zien hoe we dat zo optimaal mogelijk kunnen laten fungeren.

[1:59:39] Ik moet wel opmerken dat een terugverdientijd van tien jaar, dat gaat wel voorbij de investeringshorizon van veel bedrijven, maar we kijken wel wat kunnen we toch doen om dit ook zo goed mogelijk te laten werken.

[1:59:51] Ik kom daar op korte termijn ook over de aanpassing van de energiebesparingsplicht bij uw Kamer terug.

[1:59:58] Welke concrete stappen gaan we de komende drie maanden doen om dichterbij de doelen voor de energie- en klimaatverkenning te komen?

[2:00:08] Op dit moment wordt onderzoek gedaan naar concrete beleidsmaatregelen om het energiebesparingspotentieel dat door TNO's geïnvesteerd benutten.

[2:00:15] Naar verwachting is dit onderzoek eind of halverwege dit jaar gereed.

[2:00:19] Het biedt samen met andere rapporten, zoals routes naar realisatie en ook de aanbevelingen van het burgerberaadsklimaat,

[2:00:25] input voor de besluitvorming voor klimaat en energie.

[2:00:28] En, nou ja, ook nogmaals in het context van de Midden-Oosten-situatie nu kijken we natuurlijk in alle hoeken en gaten nog naar wat zouden we nog meer kunnen doen.

[2:00:37] Dan had de heer Boosma nog een concrete vraag over, ja, energiebesparing en isolatie is verstandig, maar er zijn problemen met vleermuizen, dus dan wil je wel, maar wat is daar dan de oplossing voor?

[2:00:46] De minister van Vrouw en LVVN werken hier aan en zij vinden het ook echt belangrijk om tot een snelle en natuurvriendelijke isolatieaanpak te komen.

[2:00:55] Dus ze hebben nu een landelijke aanpak uitgerold met provincies en gemeenten waar soortenmanagementplannen een onderdeel van zijn en voor die plannen is nu 112 miljoen beschikbaar.

[2:01:05] Nou zien we wel dat het soms nog die soortenmanagementplannen te lang duren en op deze reden werken mijn collega's nu aan een lange landelijke gedragscode die in veel gevallen tot versnelling kan leiden.

[2:01:15] Er is geld, er is een aanpak en we kijken ook nog of het sneller kan om ook hier voor iedereen de potentie eruit te kunnen halen.

[2:01:21] Dat was het laatste onder het blokje energiebescherming.

[2:01:26] Dank u wel.

[2:01:27] Mevrouw van Oosterhout.

[2:01:30] Ja, misschien ten eerste over de terugverdientermijn naar tien jaar.

[2:01:32] Dat staat ook in het verkiezingsprogramma van D66, dus dat is niet iets wat ook uit de lucht komt vallen.

[2:01:38] Maar misschien heb ik het gemist, maar ik heb nog geen antwoord gehoord op mijn vraag over de verkleining van de doelgroep.

[2:01:43] En ik vroeg me af of de minister dat gaat meenemen in de herziening waar de minister over sprak.

[2:01:49] Kunt u dat meteen beantwoorden?

[2:01:50] Ja, voorzitter, dat kan ik.

[2:01:52] Ja, voorzitter, als kabinetslid ben je niet altijd in staat om volledig je eigen verkiezingsprogramma uit te voeren.

[2:01:58] Ik weet dat ook de partij van mevrouw Oosterhout daar wel eens in die positie heeft gezeten en dat kent, maar in onderdelen van die partij, om er heel precies over te zijn.

[2:02:12] En over die verkleining van die doelgroep, ja, ook daar kijk ik opnieuw naar.

[2:02:15] Dus er werden aanpassingen

[2:02:18] en ik heb gewoon gedacht, nou, ik wil dit geheel aan aanpassingen in de context van waar we nu staan en in de wensen die er zijn, wegen om te kijken wat kan er en hoe houden we het ook reëel en implementeerbaar.

[2:02:30] Dus daar is toezichtende handhaving één ding van, maar in die samenhang kijk ik daarnaar en ik kom daar nog mee op terug.

[2:02:39] Dank u wel.

[2:02:41] De heer Oosthuis.

[2:02:42] Ja, dank aan de minister voor de beantwoording over die redenen waarom bedrijven nu niet aan die plicht voldoen.

[2:02:50] Dat sterkt me eigenlijk in de gedachte dat het eigenlijk niet zozeer over handhaving gaat, maar bijna over, je zou het bijna over bindende advisering hebben, omdat we bedrijven er ook echt mee helpen geen dief van hun eigen portemonnee te zijn.

[2:03:03] De minister schreef ook in de brief dat ze gaat kijken naar wellicht normering van de omgevingsdiensten om dit te handhaven.

[2:03:15] Wanneer verwacht zij daar meer duidelijkheid over te kunnen geven of dat soort afspraken aan de orde zijn?

[2:03:21] Op het eerste punt van meneer Oosterhuis, dat was exact de vraag die ik zelf stelde.

[2:03:25] Ik dacht, ja, volgens mij moeten we ook gewoon kijken, kunnen ze advies krijgen?

[2:03:28] Hoe kunnen bedrijven helpen om het ook zo makkelijk mogelijk te maken?

[2:03:31] Want als je met allerlei administratieve lasten te maken hebt of het is ingewikkeld, bedoel ik, we kunnen het ook makkelijker maken.

[2:03:37] En toen werd mij verzekerd dat dat ook onderdeel was van waar die extra capaciteit ook voor bedoeld is.

[2:03:43] Dus volgens mij is de intentie daar echt goed om bedrijven te helpen om dat te kunnen doen.

[2:03:50] Ik kijk even naar die vragen over die termijn.

[2:03:53] Dat durf ik zo uit mijn hoofd even niet te zeggen, maar daar komen we dan even een tweede termijn op terug.

[2:03:59] Oké.

[2:04:00] O, eind dit jaar hoor ik net.

[2:04:01] Soms kan het snel gaan.

[2:04:02] En betreft dat dan de termijn voor de toezegging over de aanpassing van de energiebesparingsplicht?

[2:04:07] Nee, daar kom ik al veel eerder bij terug.

[2:04:10] Dus dat ging over de norm.

[2:04:11] Oké.

[2:04:13] Dan wordt dat een aparte toezegging.

[2:04:15] Ja, dan gaan we door naar het volgende blokje.

[2:04:18] Ja, dat is het blokje ander hernieuwbaar aanbod en innovatie.

[2:04:25] Hoe kijkt u naar de mogelijkheden voor opwekking uit water, de heer Vermeer?

[2:04:31] SGP vroeg daar ook naar.

[2:04:34] In algemene zin sta ik positief tegenover elke veelbelovende technologie die kan bijdragen.

[2:04:40] Vanuit onze kennisposities hebben we in Nederland een sterke positie in maritieme innovaties.

[2:04:44] Daarnaast stimuleren we specifiek een aantal sectoren via het Klimaatfonds, waaronder zon op zee en een innovatieprogramma voor waterstof op zee.

[2:04:55] We zien inderdaad ook dat veel technologieën vanuit energie, uit water, naar de pilotfase moeite hebben met het doorgroei.

[2:05:01] Dat heeft niet alleen met financiering te maken, maar ook waar medegebruik binnen windparken mogelijk is.

[2:05:07] De DEI biedt mogelijkheden voor pilotprojecten voor energie uit water, als dat leidt tot CO2-reductie in Nederland.

[2:05:14] En de SDE++ biedt steun voor aquatermie en tot dit jaar ook energie uit waterkracht.

[2:05:20] Voor deze laatste is afgelopen jaren en voor aankomend jaar geen marktinteresse getoond.

[2:05:25] Maar als die marktinteresse er wel is, dan kan dat natuurlijk ook in zo'n categorie opnieuw worden opengesteld.

[2:05:32] Dan was er een vraag van de heer Vlag over het IPCEI.

[2:05:35] We zijn er hard mee aan de slag en er is een bepaald budget voor, maar in het klimaat- en energiefonds is op dit moment onvoldoende geld voor de volledige realisatie van alle

[2:05:53] En de subsidie van IPCEI moet niet ten koste gaan van de realisatie van die ambities die al krap zijn.

[2:06:01] Dus tegelijkertijd wil ik benadrukken dat het niet betekent dat we geen waarde zien.

[2:06:06] Integendeel, wij erkennen dat samenwerking in het Europese verband

[2:06:10] ...zoals een IPCEI een belangrijke bijdrage kan leveren... ...aan de versterking van het nucleaire ecosysteem.

[2:06:15] Dus we verkennen actief mogelijkheden, alternatieve mogelijkheden... ...om dit initiatief toch te ondersteunen.

[2:06:22] En tegelijkertijd blijven we ons samen met andere lidstaten, bedroggenpartijen... ...inzetten voor de verdere uitwerking van de IPCEI.

[2:06:31] Dan was ook de vraag van de heer Vermeer over kernenergie... ...dat we daar op moeten inzetten.

[2:06:38] Eéns, zon, wind, kernenergie, flexibiliteit, energieopslag spelen allemaal een belangrijke rol in de energiemix.

[2:06:46] Dat blijkt ook uit heel veel studies die zijn gedaan, die zijn gedocumenteerd voor het NPE.

[2:06:51] Dit kabinet zet ook echt op volle vaart in op een grotere rol van kernenergie.

[2:06:55] We werken met het dit jaar opgerichte NEO-NL aan de realisatie.

[2:06:58] van twee nieuwe grootschalige kerncentrales.

[2:07:01] Daarna hebben we ook de ambitie om op de inzet op SMR's breder nucleair ecosysteem te versterken.

[2:07:06] En de staatssecretaris zal naar verwachting voor de zomer hier met een brief komen over de versterkte inzet op kernenergie.

[2:07:13] We spreken ook met andere landen over SMR's, de mogelijkheden die daarvoor zijn.

[2:07:18] Laatst nog in Brussel en in andere internationale gremia dus.

[2:07:22] Ik denk dat het echt heel nuttig is om met elkaar te werken aan versnelling en versterking, ook op die SMR-route.

[2:07:30] Dan had ik nog twee vragen in dit blokje over de milieugeluid- en afstandsnormen van mevrouw Müller.

[2:07:39] Het kabinet heeft nog geen besluit genomen over die normen.

[2:07:42] Daar komt de staatssecretaris van INW op terug en dan kijken we even weten wij wanneer zij daar op terugkomt.

[2:07:49] We kunnen misschien kijken of we daar met bij INW even een navraag over kunnen doen, dat in tweede termijn kunnen laten weten wanneer die normen komen.

[2:07:55] Volgens mij weten we allemaal waar dat over gaat.

[2:08:00] En dan was er nog één vraag over biomassa.

[2:08:02] Waarom bouwen we dat niet verder af?

[2:08:05] Voor het kabinet geldt dat het uitgangspunt dat alleen duurzame biogrondstoffen een bijdrage aan de klimaat- en energietransitie kunnen leveren.

[2:08:11] De duurzaamheid wordt geborgd via criteria en verder zetten we via het duurzaamheidskader bio-grondstoffen in op een zo hoogwaardig mogelijk inzet en bouwen we het waar mogelijk laagwaardige inzet van biomassa af.

[2:08:25] Want de vervuiling waar de heer Boosma het over heeft komt natuurlijk vrij bij verbranding, maar als je het inzet in

[2:08:31] in bijvoorbeeld duurzame chemie, dan kun je op een andere manier toch goed gebruik maken van biomassa op een hoogwaardige manier die ook hoogwaardige resultaten voor je economie tot stand brengt.

[2:08:42] Dus daarom is dat afwegingskade biomassa ook een belangrijke richtsnoer bij het vuren op ons biomassa-beleid.

[2:08:51] Dat was het laatste in dit blokje en dan heb ik nog één blokje overig.

[2:08:55] Heel goed, dank u wel.

[2:08:57] Dan begin ik even bij mevrouw Müller.

[2:09:00] Heel graag als u zou kunnen checken bij uw collega over de toezegging om snel te komen tot die afstandsnormen.

[2:09:07] Want dit is wel echt iets waar de provincies en de staten echt al heel erg lang aan vragen.

[2:09:11] En op een gegeven moment moet het Rijk ook gewoon verantwoordelijkheid nemen en een beslissing nemen.

[2:09:15] We gaan het navragen.

[2:09:18] Ik ga even rondkijken.

[2:09:19] Alleen de heer Boomsma nog.

[2:09:21] Nog even een vraag over dat IPCI.

[2:09:24] Want welk bedrag ontbreekt er dan precies in voor welk project?

[2:09:28] Voorzitter, kernenergie is de portefeuille van de staatssecretaris.

[2:09:31] Ik durf dat zo uit mijn hoofd niet te zeggen.

[2:09:34] Maar heeft u binnenkort een debat over kernenergie met de staatssecretaris?

[2:09:40] Kunnen we zorgen dat voor dat debat de staatssecretaris daarover goed geïnformeerd is?

[2:09:45] Als u dan vervolgvragen erover heeft, dan kunt u die ook meteen met hem bespreken.

[2:09:48] Dus we zullen dit meenemen.

[2:09:49] voor de voorbereiding van mijn collega in dat debat.

[2:09:52] Ik hoor zojuist dat dat debat gaat plaatsvinden op 27 mei.

[2:09:56] Dus dan weten de leden dat ook.

[2:09:59] Precies.

[2:09:59] Oké.

[2:10:00] Dan komen we bij het laatste blokje.

[2:10:02] Overig?

[2:10:04] Er was een vraag van de heer Boosma ook over Catharina Reijchen.

[2:10:07] Jazeker, ik heb goed contact met haar.

[2:10:09] Dit jaar nog contact gehad over de lange- en kortetermijnontwikkelingen van de energietransitie in Duitsland, maar ook in Nederland.

[2:10:16] We spreken elkaar ook in de context van de Europese Raad natuurlijk.

[2:10:18] En ook inzichten die we van andere landen halen betrekken we allemaal bij de actualisatie van ons Nationaal Plan Energiesysteem, wat ik dus rond de zomer naar de Tweede Kamer stuur.

[2:10:29] En natuurlijk is ook de Europese context en alles wat daar gebeurt aan interconnectie en aan afspraken die daar worden gemaakt, heel relevant voor hoe wij ons energiesysteem inrichten.

[2:10:40] De bioswaproute, of wij in overleg willen gaan met Brussel om te kijken of die mogelijk blijft.

[2:10:48] We zijn inderdaad in contact met Brussel.

[2:10:52] De randvoorwaarden die Europa stelt zijn natuurlijk wel de goede werking van het ETS, emissiereductie in alle sectoren en koolstofverwijdering.

[2:10:58] Maar ook binnen die randvoorwaarden willen we graag in overleg om te kijken wat er kan.

[2:11:03] Dus we zetten ons in in Brussel en hopen op meer duidelijkheid de komende maand.

[2:11:07] dan de klimaatconferentie Colombia.

[2:11:11] Op 1 april hebben we daarover een brief gestuurd aan de Kamer over wat de inzet is.

[2:11:17] Het is dus geen onderhandelingsconferentie, dus daarom is het een wat andere...

[2:11:24] misschien dan bij een gewone kop waarbij er een onderhandelingsinzet is.

[2:11:32] Hier is natuurlijk een inzet, maar het is geen onderhandelingsinzet.

[2:11:35] Kijk, in de kop in Dubai is toen een zinnetje opgenomen in de conclusies van de klimaatconferentie dat we ook zouden gaan werken aan het

[2:11:44] aan het afbouwen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

[2:11:47] We zien allemaal nu hoe belangrijk het is dat dat gebeurt.

[2:11:51] De ruimte die de Nederlandse industrie daarvoor heeft is natuurlijk ook mede bepaald door het hele internationale speelveld, de internationale concurrentiekracht.

[2:12:00] Daarom is het van groot belang dat we tegelijkertijd met andere landen allemaal werken aan die afbouw.

[2:12:06] Dat is vanuit een concurrentieperspectief nuttig, naast ons eigen weerbaarheidsperspectief, maar ook omdat je dus kunt leren van hoe doen andere landen het, hoe pakken ze het aan.

[2:12:15] Dat leren van elkaar is heel erg belangrijk.

[2:12:17] En het is ook belangrijk dat dit soort signalen op een gegeven moment ook weer teruggevoed worden in het kopproces.

[2:12:25] Dus de groep landen die in Colombia samenkomt vertegenwoordigt zo'n 30% van de mondiale vraag.

[2:12:31] En als we dus met die landen samen zo'n transitie

[2:12:34] naar meer hernieuwbaar en fossiel kunnen inzetten, bestaande initiatieven en coalities nauwer gaan samenwerken, dat scheelt ook voor iedereen kost en beter, dan zijn dat goede stappen.

[2:12:47] Dus het is belangrijk dat we dat niet als Nederland alleen doen, maar samen met andere landen.

[2:12:51] zodat de transitie zo voorspelbaar mogelijk is in de wereld.

[2:12:54] De bedrijfsleven op tijd ook de benodigde investeringen kan doen.

[2:12:58] Ook weten dat het niet alleen in Nederland doen, maar echt samen met andere landen werken aan die transitie.

[2:13:04] Hoe groter die markt ook is voor groene en schone oplossingen, hoe beter het ook is voor alle partijen die daarop willen acteren.

[2:13:10] Dan was er nog een vraag van mevrouw De Vos over ledverlichting.

[2:13:16] Voorzitter, volgens mij zijn er in de markt voldoende alternatieven beschikbaar, dus kan iedereen zelf ook kijken wat vind ik daarin prettig.

[2:13:24] En dus ik zie niet een reden om hier zelf nog onderzoek naar te doen.

[2:13:31] Voorzitter, dank u wel.

[2:13:31] Dat was volgens mij mijn gestelde vraag.

[2:13:34] Ja, dank u wel.

[2:13:35] Dan ga ik eerst naar mevrouw De Vos.

[2:13:38] Ja, de minister zegt er zijn in de markt voldoende alternatieven beschikbaar, maar het hele punt is volgens mij dat we verplicht honderd procent naar ledverlichting moeten overschakelen.

[2:13:47] Dus om welke alternatieven gaat het dan precies?

[2:13:49] Ja, er is inderdaad een Europese verplichting, dus daar hebben we ook vrij weinig ruimte om te adviseren van die gloeilamp.

[2:13:55] Daar hebben we ook vrij weinig ruimte om dan toch nog dat wel mogelijk te laten zijn.

[2:14:01] Maar ik bedoel, binnen de markt van ledverlichting, een aantal van de collega's refereert er daar ook al aan, er zijn eigenlijk heel veel verschillen.

[2:14:08] En daarin denk ik dat de markt dit soort dingen ook voldoende oppakt.

[2:14:13] Dus ik zie niet echt een noodzaak om daar vanuit de overheid nog extra onderzoek naar te doen.

[2:14:23] Oké.

[2:14:26] De heer Poosma, u heeft al vijf interrupties van mij gekregen qua ruimte.

[2:14:31] Dat was geen maximum, maar dat vraagt ook iets van eigen verantwoordelijkheid.

[2:14:35] En daar houdt u niet van, zegt u buiten de microfoon om.

[2:14:40] Dat staat dan ook genoteerd.

[2:14:41] Maar ik wil toch eigenlijk nu verzoeken om nu een laatste, dan een korte interruptie te doen, zodat we daarna snel met elkaar door kunnen naar een tweede termijn.

[2:14:51] Dat is goed, maar één van mijn vragen is niet beantwoord en daarna had ik nog een andere.

[2:14:54] Maar de vraag die nog niet beantwoord was, ging over de studie in het vakblad de ingenieur, waarin die CO2 kosten werden vergeleken van het gebruik van kolen en de LNG die wij importeren.

[2:15:05] Je hebt volledig gelijk, die kreeg je inderdaad nog in de nazending.

[2:15:07] Nou, perfect.

[2:15:10] Even kijken.

[2:15:17] Dus in het Europese verwerk probeer ik even het antwoord te lezen om te kijken of ik het sneller kan samenvatten.

[2:15:21] Want volgens mij, ik weet niet of dit helemaal het antwoord is.

[2:15:29] Als u twijfelt, mag dat ook in de tweede termijn wat mij betreft worden meegenomen.

[2:15:32] Ja, precies, want dit is een antwoord over de Europese Methaanverordening.

[2:15:35] Maar uw vraag is, is de uitstoot van LNG uit de VS hoger dan die van steenkool?

[2:15:41] En ik krijg een antwoord hier nu over de...

[2:15:43] We doen ons altijd zo goed mogelijk ons best om u te beantwoorden, maar ik denk dat dit niet het antwoord is op uw vraag.

[2:15:47] We gaan kijken of we in de tweede termijn daar nog iets over kunnen zeggen.

[2:15:54] Dan wil ik voorstellen dat we overgaan tot die tweede termijn.

[2:15:58] Kijken naar de leden of dat gaat lukken.

[2:16:00] Ja.

[2:16:01] Oké.

[2:16:02] Dan begin ik bij mevrouw van Oosterhout.

[2:16:06] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:16:08] Ik ben heel blij om te horen dat mijn collega's vandaag hier ook erkennen dat we vaart moeten maken met de energietransitie helemaal in het licht van de energiecrisis en dat we nu volop moeten inzetten op hernieuwbare energie om onafhankelijker te worden, om weerbaarder te worden.

[2:16:20] En dat we dus niet de kant kiezen van de fossiele bedrijven die nu 30 miljoen dollar per uur maken aan overwinsten, maar juist van gewone mensen.

[2:16:28] Ik kijk uit naar de brief van de minister over opslag en de concrete verdere stappen over de energiebesparingsplicht om onze onafhankelijkheid nog verder af te bouwen.

[2:16:36] dat hij ook snel komt omdat energiebesparing natuurlijk ook een belangrijke rol speelt in dat geheel.

[2:16:41] Ik ben ook blij om te horen dat de collega's en ook de minister brood ziet in ons Noordzeepact en ook hier zou ik graag vaart mee willen maken.

[2:16:49] Ik zou ook graag een twee minuten debat willen aanmaken en ook aanvragen en ik zal er ook een motie indienen om daadwerkelijk vaart te maken van dat Noordzeepact.

[2:16:58] Ja, tot slot misschien nog wel even over Colombia, omdat de minister net in de eerste termijn aangaf het is geen onderhandeling.

[2:17:09] Tegelijkertijd is het ook wel belangrijk dat we als co-host daar toch wel ook onze positie pakken en dan met name op het gebied van fossiele subsidies zou ik de minister ook willen aandringen om niet alleen als best practice het overzicht te willen lanceren, maar daar ook daadwerkelijk toe te zeggen om nog een verder afbouwplan te ontwikkelen.

[2:17:26] om ook het goede voorbeeld op dat vlak te geven.

[2:17:29] Dank u wel.

[2:17:32] Dank u wel.

[2:17:33] De heer Vermeer.

[2:17:34] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:17:36] Wat mij betreft zegt de minister helemaal niets toe in Colombia.

[2:17:39] Volgens mij is daar ook niets over afgesproken.

[2:17:42] Geen besluit van de Kamer ligt daaraan te grondslagen, dus ik zal dat ook graag zo houden.

[2:17:48] Nou ja, over die energie en het water kom ik nog wel even op terug, want er schijnen toch

[2:17:53] De mensen die zich daarmee bezighouden die hebben toch wel wat moeite met name bij de trajecten die wat vroeger in het stadium zitten om daar financiering voor te krijgen.

[2:18:03] Maar daar zullen wij wel even op een andere manier op terugkomen.

[2:18:09] Ja en verder denk ik dat de heer Boomsma ook hele terechte vragen stelt over om eens een keer

[2:18:15] toch weer goede calculaties te hebben over de verschillende energiebronnen die we allemaal inzetten en wat zijn nou echt de totale kosten.

[2:18:23] Want daar zitten nog grote verschillen in en we hebben daar echt wel behoefte aan en dat mag ook uiteraard op een later moment met een brief of wat dan ook, om eens een keer echt een goede kostenvergelijking op het huidige kostenniveau van al die aanlandkosten, alles wat daarbij komt kijken en wat in eerdere stadium in alle vergelijkingen nooit is meegenomen.

[2:18:45] En inclusief nu de miljardensteun die ook nog erin gepompt wordt, want alle oude berekeningen waren gewoon op tenders gebaseerd, waarbij de staat zelfs geld omving.

[2:18:56] En dit is de andere kant op.

[2:18:58] Dus wij zouden daar graag actuele kostprijsberekeningen van zien.

[2:19:03] Dank u wel.

[2:19:05] Dank u wel.

[2:19:08] Ja, dank.

[2:19:09] Wij denken dus dat die verdere inzet op nog meer wind en zon, dat dat gewoon niet verstandig is, gezien het huidige systeem en het feit dat het zo variabel is.

[2:19:17] En als je alleen al kijkt dat ook bij zonne-energie op zonnige dagen, produceer je dus al twee keer zoveel energie als de Nederlandse vraag en moet je allerlei andere dingen gaan uitzetten.

[2:19:27] Dus, maar dank voor het antwoord op de vraag die ik had gesteld over hoeveel uren dat nou nuttige elektriciteit oplevert, maar om dat precies te zeggen, het gaat er natuurlijk om het aantal uren dat bij de huidige opwerk uit wind en zon

[2:19:38] die al hoger is dan de huidige vraag, die moeten er eigenlijk vanaf.

[2:19:44] Want dan heb je hem dus niet nodig, dan is hij dus ook niet nuttig wat je daar opwekt.

[2:19:48] En verder kijken naar de echte kosten, inclusief alle systeemkosten is belangrijk, maar ook naar de echte CO2 besparingen.

[2:19:55] Want ik vraag me bijvoorbeeld ook af hoeveel netto CO2-uitstoot bespaar je nu met 1 gigawatt extra wind op zee, als je die carbon footprint meeneemt van alles, van de productie van de windturbines, van de kabels, van de fundering van de trafo's, inclusief de growth element die je dan hebt, omdat op dat moment geen vraag is.

[2:20:13] Nou, dank ook.

[2:20:14] Ik ben blij dat de minister in contact is met haar Duitse collega, maar ik was ook gewoon benieuwd hoe zij nou haar uitspraak zag en dat stuk in de Frankfurter Allgemeine, want ze zegt dat het Duitse energiebeleid van de afgelopen tien jaar gebaseerd was op zelfbedrog.

[2:20:30] Bedankt.

[2:20:31] Ik ga naar de heer Jumelet.

[2:20:36] Dank u wel, voorzitter.

[2:20:38] Dank aan de minister voor de beantwoording van alle vragen.

[2:20:42] Het is denk ik duidelijk dat we wel moeten doorgaan met wind op zee en zon als het gaat om de hernieuwbare energie.

[2:20:48] Maar dat mag ook gezegd worden hier, denk ik.

[2:20:51] En als het gaat om de inzet, dan willen we graag ook realistisch beleid op dat punt.

[2:20:57] Zeker als het gaat om de opwek, maar ook als het gaat om de vraag die met elkaar in balans moeten komen.

[2:21:03] Dus ik ben inderdaad ook wel voorstander om vragen aan bij elkaar te brengen.

[2:21:09] Als het dan in een Noordzeepact gebeurt lijkt me dat prima als dat zo is.

[2:21:15] Maar goed, dat ziet alweer wat verder en de vraag die ik vooral nog wil stellen is hier, voorzitter, op korte termijn zitten er gewoon ook een aantal problemen.

[2:21:23] En dat Noordzeepact, dat is goed om een ronde tafel of afspraken te maken, maar op korte termijn noemden we bijvoorbeeld IJmuiden, Veralfa, waar het echt al heel concreet is en waar gewoon grote problemen zijn, waar het gaat om bedrijven die zich zorgen maken over de dag van morgen, om het maar eens even zo te zeggen, ook als het gaat om werkgelegenheid en aanverwante offshore bedrijven.

[2:21:44] Dus ik zou me ook goed kunnen voorstellen dat we niet alleen maar naar dat Noordzeepact kijken, wat op zich ook een mooie manier is om vooral vragen aan bij elkaar te brengen, maar op korte termijn ook kijken van

[2:21:53] Hoe kunnen we stutten, hoe kunnen we steunen waar dit soort voorbeelden betreft?

[2:21:57] Want er zullen er nog wel meer zijn.

[2:22:00] Voorzitter, misschien daar nog even aandacht voor van hoe de minister daar naar kijkt en welke acties ze daarop wil zetten.

[2:22:05] Dank u wel.

[2:22:07] Dank u wel.

[2:22:08] De heer Oosterhuis.

[2:22:09] Dank voorzitter en dank aan de minister voor de beantwoording van alle vragen.

[2:22:13] Ik ga nog even terug naar het begin van de beantwoording van de minister, waarin zij heel goed het schetste wat ook de kosten zijn van het fossiele systeem, waar we natuurlijk van per elke liter olie, per elke kuub gas afrekenen en niet te weinig ook.

[2:22:28] En een duurzaam systeem, hernieuwbaar, heeft natuurlijk een compleet andere kostenstructuur, waar we aan de voorkant veel investeren, grote kapitaalinvesteringen, maar vervolgens waait de wind gratis en gaat ook voor niets de zon op.

[2:22:39] Dus ik denk wel dat het goed is en ik zou de minister ook uitdagen om altijd te blijven schetsen wat het ons dus ook oplevert, de omschakeling naar een hernieuwbaar systeem en welke kosten we daarmee vermijden, zodat we niet alleen maar naar enorme miljarden aan investeringskosten zitten te kijken, maar ook voor ogen houden wat het ons oplevert.

[2:22:59] En verder heeft de minister een aantal interessante brieven toegezegd die ik rond de zomer met blijde verwachting naar uitkijk naar een opslagagenda, het capaciteitsmechanisme met ook daarin aandacht voor opslag, onderzoek naar stimuleren van de vraag en elektrificatie in de industrie.

[2:23:17] Dus dank.

[2:23:20] Mooi, dank u wel.

[2:23:21] Mevrouw Müller.

[2:23:23] Ja, dank u wel en ook dank aan de minister voor de beantwoording en ook aan haar ondersteuning, want ik weet hoe hard daar boven nu gewerkt wordt.

[2:23:31] Ik ben ook blij met de toezegging die de minister heeft gedaan, eigenlijk voor de staatssecretaris, om echt werk te maken van hoe kunnen we er nou voor zorgen dat die, u noemde dat heel mooi, die procedurecongesti, hoe we die nu gaan oplossen.

[2:23:43] Het is ook iets, niemand zit te wachten op hele lange procedures en we roepen natuurlijk altijd ook op,

[2:23:48] Tot, ook als Kamer, dus ik wil dan de staatssecretaris, dat zal ik volgende week ook doen, ook wel echt aansporen om ook echt naar ons toe te komen.

[2:23:55] Wat gaat u dan nu echt specifiek versnellen?

[2:23:57] Dus daar ook echt, daar kijkend naar wat er in Arcadis, met Arcadis gedaan is en ook in Duitsland.

[2:24:03] Ook ik kijk eigenlijk naar de vele brieven die er rond de zomer gaan volgen.

[2:24:07] En ik had één vraag nog niet helemaal beantwoord gekregen.

[2:24:10] en die formuleer ik dan iets meer naar een oproep.

[2:24:13] Het ging over marktpartijen die het hebben over bij wind op zee.

[2:24:17] Maak die voorwaarden nou niet te ingewikkeld en te complex, want als je het te perfect wil doen en weer nieuwe voorwaarden, bijvoorbeeld ook over natuurinclusiviteit, waar ik heel erg voor ben, maar als je die voorwaarden te ingewikkeld maakt, dan kan een conclusie komen dat dat betekent dat uiteindelijk niemand zich inbiedt.

[2:24:35] Dus hou die voorwaardes ook niet...

[2:24:38] Hou die ook simpel.

[2:24:39] En dat was hem.

[2:24:41] Ja, dat lokt nog een interruptie uit van mevrouw van Oosterhout.

[2:24:46] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:24:47] Want we horen juist ook van de industrie dat ze wel ook echt bereid zijn om dit te doen, maar ze vragen juist om een oproep voor standaardisatie.

[2:24:53] Dus dat is mijn oproep.

[2:24:54] Dus ik vroeg me af of mevrouw Muller zich daarin kan vinden.

[2:24:57] Dat is een oproep die ik dan kan steunen, want dan is het gestandardiseerd en wat mij betreft is simpel.

[2:25:00] Dus maak hem niet te complex.

[2:25:04] Dat is de oproep.

[2:25:06] Oké, dank u wel.

[2:25:08] Mevrouw de Vos.

[2:25:09] Ja, dank voorzitter.

[2:25:10] Ik kom toch nog even terug op dat punt over die ledverlichting.

[2:25:13] Ik heb hier een artikel uit Nature voor mijn neus van begin dit jaar, waarin ook staat dat ledverlichting wel degelijk echt schadelijke effecten kan hebben op de gezondheid.

[2:25:22] Nu is het inderdaad zo dat er een variant bestaat met een breder spectrum waar die effecten mogelijk niet aanwezig zijn.

[2:25:30] Maar het is natuurlijk wel een beetje makkelijk om...

[2:25:33] Ik hoorde de minister zeggen, dat moet de markt dan maar oplossen.

[2:25:36] Dat is een beetje makkelijk omdat vanaf je bureau zo even de markt eerst te verstoren door alles wat geen led is te verbieden en dan te zeggen, nou, de markt moet maar oplossen welke ledlampen er dan precies wel en niet gebruikt gaan worden.

[2:25:49] Die ledlampen met een breed spectrum zijn ongeveer vijf à tien keer zo duur.

[2:25:53] Dus ik denk dat de minister zelf ook, Donner, dus goed weet dat in heel veel woonkamers en werkruimtes

[2:25:59] niet die ledlampen terecht gaan komen.

[2:26:01] Dus het lijkt me nog steeds heel relevant en zinnig om gewoon een onderzoek te doen naar de gezondheidseffecten van ledlampen ten opzichte van bijvoorbeeld gloeilampen.

[2:26:09] Kunnen we ook verschillende soorten ledlampen met elkaar vergelijken?

[2:26:13] Maar we moeten wel eerst weten waar we het over hebben voordat er dit soort maatregelen worden getroffen.

[2:26:17] En voor ons blijft ook altijd staan dat wij keuzevrijheid heel hoog in het vaatmaat bestaan, dus dat wij een dergelijke verplichting sowieso zeer af te keuren vinden.

[2:26:27] Ik dank alle leden voor de tweede termijn.

[2:26:30] En dan kijk ik naar de minister of zij direct kan antwoorden, want het is wel zes uur inmiddels.

[2:26:36] Dus dan ga ik mijn collega Boomsma vragen om mij te vervangen.

[2:26:41] Het zou prettig zijn als u dan letterlijk mijn plaats inneemt.

[2:26:45] Ja.

[2:26:47] Helemaal goed.

[2:26:48] Dan wens ik u een goede voortzetting.

[2:26:51] En dan is het woord aan de minister.

[2:26:54] Dank u wel, voorzitter.

[2:26:55] Mevrouw Oosterhout vroeg in Colombia.

[2:27:04] Wij zijn natuurlijk ook onderdeel van die coalitie voor de afbouw van fossiele subsidies.

[2:27:14] We zitten in een hele transitie.

[2:27:16] Daarin is ook de afbouw van fossiel onderdeel van wat we met elkaar aan het doen zijn.

[2:27:22] Maar we moeten echt...

[2:27:23] Ik schetste bij elke beleidswens op een specifiek onderdeel daarvan steeds het belang om te sturen op de samenhang van het NPE.

[2:27:32] Want daarin bepalen we met elkaar hoe snel gaan we en wat is er nodig.

[2:27:36] Dus ook in die context kunnen we, denk ik, ook zien wat de verantwoorde afbouw is, inclusief de afbouw van...

[2:27:42] ...de fossiele subsidies die er nog in dat systeem zitten.

[2:27:45] Want voor al dit soort transities geldt, we moeten het verantwoord doen met elkaar.

[2:27:49] En dus daar gaan we van de zomer... ...gaan we dat plaatje weer met elkaar vastklikken voor een aantal jaren... ...en dan kunnen we ook zien wat er dan ook verder, wat dat betreft, weg kan.

[2:28:07] Ja, gaat u maar.

[2:28:08] Dank u wel, voorzitter.

[2:28:10] Is dat dan een toezegging om in het NPA of in een ander plan dit jaar dat afbouwplan dan daadwerkelijk op te nemen?

[2:28:17] Want dat is waar ik me vroeg.

[2:28:18] En dat is volgens mij ook wat uw voorganger heeft toegezegd.

[2:28:22] Die heeft toegezegd, oké, ik ben nu demissionair, het is aan een volgend kabinet om met een afbouwplan te komen.

[2:28:27] Dus ik begrijp dat je dat niet van vandaag op morgen kan doen, maar waar en in welke vorm kunnen we dat afbouwplan wel vinden?

[2:28:34] Er komt in het NPE een hoofdstuk over de verantwoorde afbouw van fossiel.

[2:28:38] Dus dat is een onderdeel, omdat het onderdeel is van de hele systeemtransitie, komt daar een hoofdstuk ook over in, over hoe die verantwoorde afbouw er dan uitziet in de context van wat we nu weten over de hele energietransitie.

[2:28:50] Dus dat is het plan tussen aanleidingstekens, dat wordt dus een hoofdstuk.

[2:28:56] Een korte verhelderende vervolgvraag en dus ook voor fossiele subsidies.

[2:29:04] Dit gaat over de afbouw van fossiel, afhankelijk natuurlijk van hoe je die afbouw ziet.

[2:29:09] Als we subsidies kunnen verminderen waar ze niet meer nodig zijn in de context van die systeemtransitie, dan kunnen we ze natuurlijk afbouwen.

[2:29:16] Volgens mij gaat dat hand in hand.

[2:29:24] En we rapporteren jaarlijks bij de Miljoenennota ook over de afbouw van de subsidies.

[2:29:28] Dus daar kunt u ook volgen wat er gebeurt.

[2:29:31] Tot slot mevrouw van Oosterhout.

[2:29:32] Volgens mij hebben we al met elkaar vastgesteld dat die fossiele subsidies overbodig zijn en dat die afgebouwd zouden moeten worden, dus volgens mij hoeven we het daar niet meer over te hebben.

[2:29:40] Maar ik weet ook dat er een overzicht is bij de miljoenennota, maar ik ben echt op zoek naar een afbouwplan en ik zou de minister ook aanmoedigen om als... Nou ja, niet alleen als co-host van die Colombia-top, maar ook als lead van die COVEF-coalitie daar ook echt stappen in te zetten om de best practice die de minister daar wil gaan neerzetten ook goed te kunnen invullen.

[2:29:59] Ik ben zeer gemotiveerd om daar waar het kan niet onnodig subsidies te geven.

[2:30:04] Dus wat dat betreft die intentie die is er, maar we moeten zorgen voor een verantwoorde afbouw.

[2:30:08] Het zit wel ergens een balans in, maar dat snapt mevrouw van Oosterhout ook.

[2:30:13] Maar de ambitie is natuurlijk om zo snel mogelijk zoveel mogelijk naar hernieuwbaar te gaan.

[2:30:17] De huidige context laat nog weer eens zien hoe belangrijk het is dat we dat doen.

[2:30:21] Dus we houden ook dat voorzitterschap van die coalitie en we zullen natuurlijk daar met elkaar steeds kijken hoe krijgen we die ambitie zo hoog mogelijk binnen de context van de transitie die we moeten maken.

[2:30:34] Voorzitter, dan was er een opmerking van de heer Vermeer over de energie op water.

[2:30:44] Dat zien we heel graag terugkomen.

[2:30:49] En dan zijn er vragen over de kostprijsberekeningen.

[2:30:53] Nou, in de actualisatie van het NPE neem ik voor het eerst een integraal kostenbeeld van het energiesysteem mee.

[2:30:58] En daar zit dan ook de kostprijs van verschillende energiebronnen in.

[2:31:01] In die context wil ik ook wel de heer Oosterhuis danken, want hij schetst natuurlijk wel een Rio-plaatje.

[2:31:06] Je moet het afzetten tegen wat zijn eigenlijk de kosten van ons energiesysteem, inclusief het feit dat we voor de import van fossiele brandstoffen moeten betalen.

[2:31:17] en de prijs van afhankelijkheid hebben we daar nog niet eens in meegenomen.

[2:31:21] Dus dat moeten we ook dan wel in elkaars perspectief zetten.

[2:31:25] En Europa geeft per jaar nog steeds zo tussen de 250 en de 300 miljard uit elk jaar aan de import van fossiele brandstoffen.

[2:31:32] Dus dat zijn ook kosten die we vermijden, die kunnen we ook steken in onze eigen economie als we dus overgaan naar een energiesysteem waarbij we die energie zelf opwekken.

[2:31:40] Dus we proberen die transitie zo kosteneffectief mogelijk neer te zetten en...

[2:31:45] Het scheelt afhankelijkheid, risico's, maar dus ook daadwerkelijk geld wat nu vanuit Europa naar andere plekken in de wereld gaat en wat we ook kunnen steken in de eigen economie.

[2:31:54] Dus in die afweging staat ook uw Kamer voor.

[2:31:57] Is het dan belangrijk om ook de andere kant daarbij te schetsen telkens?

[2:32:00] Ik zie de heer Vermeer ook knikken op dat punt, dus hij snapt dat ook heel goed.

[2:32:05] Voorzitter, dan...

[2:32:08] Even kijken, de vraag over LNG, daar komen we versus kolen.

[2:32:15] Ik had het goed gezien dat het niet helemaal het antwoord was.

[2:32:17] We komen daar even schriftelijk op terug, want dan kunnen we dat in alle precisie waarnaar gevraagd is, een antwoord op geven.

[2:32:28] Even kijken, de uitspraak van minister Rijken.

[2:32:31] U begrijpt heel goed dat ik niet een collega-minister ga recenseren.

[2:32:34] Dit zijn haar uitspraken en die laat ik voor haar.

[2:32:37] Wij maken onze eigen afwegingen in onze context.

[2:32:41] Daar hou ik het maar eventjes bij voor deze.

[2:32:44] Dank aan de heer Jumlet voor zijn steun, ook voor de ingeslagen richtingen.

[2:32:50] Realistisch vraag en aanbod bij elkaar brengen.

[2:32:51] Ik denk dat daar heel veel van de efficiency van het energiesysteem en de transitie daar inderdaad in zit.

[2:32:57] En hoe doen we dat zo goed mogelijk?

[2:32:58] Er zijn verschillende suggesties over gedaan.

[2:33:01] Heel concreet, zegt hij, IJmuiden Verhoffa, absoluut, heeft echt de volle aandacht.

[2:33:05] Dus ik kijk met alle creativiteit naar wat kunnen we?

[2:33:08] Want dit is er een die heel dichtbij, heel concreet over nu gaat, met bedrijven die nu voor investeringsbeslissingen staan, bij mensen wiens baan er nu vanaf hangt.

[2:33:16] Dus daar ben ik me heel erg van bewust.

[2:33:19] Mochten er nog creatieve ideeën zijn, dan zijn ze ook altijd welkom.

[2:33:22] Maar we kijken al volop naar wat we daar kunnen doen.

[2:33:27] Heeft echt alle aandacht.

[2:33:29] Dank, meneer Oosthuizen, ook voor het highlighten van de prijs van het niets doen.

[2:33:35] Dan blijven we honderden miljarden per jaar naar andere delen van de wereld sturen.

[2:33:41] Dank aan mevrouw Müller ook.

[2:33:43] Zij vraagt eigenlijk waar het dan gaat om die tenders als we die uitrolsnelheid en voorspelbaarheid willen houden.

[2:33:49] Zorg dan wel voor de balans in datgene wat we ook aan die tenders koppelen, zodat het ook te doen is.

[2:33:58] Dus daar houden we rekening mee.

[2:34:00] En aan mevrouw Vos, ondanks uw hernieuwde pleidooi, zie ik toch niet voor de overheid nu een rol om onderzoek te gaan doen naar de LED-verlichting.

[2:34:07] Dank u wel, voorzitter.

[2:34:11] Ik zie een interruptie van mevrouw Müller.

[2:34:13] Sorry dat ik u nu weer naar vraag, maar ik heb hier gewoon echt meerdere vragen over gekregen en ik wil ze graag beantwoorden.

[2:34:18] De afstandsnormen.

[2:34:19] Ja, voor de zomer.

[2:34:20] Ik had het op een briefje geschreven hier.

[2:34:22] Voor de zomer komt de staatssecretaris van INW met een brief over de afstandsnormen.

[2:34:26] Oké, ik denk dat ik wel mensen ga teleurstellen dat het nu dus weer een kwartaal later eigenlijk is, maar ik zal hen meegeven voor de zomer en dan hopelijk blijven wij het kabinet erop aansporen om dat zo snel mogelijk te doen.

[2:34:36] En u had helemaal gelijk, want die brief, dat antwoord stond hier nog in mijn lijstje, dus sorry dat ik dat niet meteen meenam.

[2:34:41] U had er niet opnieuw naar hoeven vragen, naar moeten hoeven vragen, dus terecht.

[2:34:47] Nog een interruptie van mevrouw Van Oosterhout?

[2:34:49] Ja, ik had nog een vraag gesteld over natuurinclusiviteit bij de tenders.

[2:34:59] Even kijken, ja.

[2:35:01] Hier was ook een...

[2:35:02] Daar vreekt zich misschien dat ik dan dacht, we gaan meteen antwoorden en de laatste vragen komen nog wel, dus die staan dan op een briefje of liggen net onder een papiertje.

[2:35:10] Even kijken.

[2:35:13] In de kabelbesluiten worden voorwaarden verbonden aan de bouw van toekomstige windparken op zee.

[2:35:17] Zo moet de erosiebescherming van minimaal 40% van de windturbine funderingen zo worden ontworpen dat hier nieuwe natuur kan opbloeien.

[2:35:26] Windparken op zee kunnen ook de natuur versterken, doordat er in die windparken niet gevist wordt en het bodemleven zich kan herstellen.

[2:35:32] in combinatie met die eisen van natuur, inclusief bouwen.

[2:35:36] Er is ook de WOSEP, Wind op Zee Ecologisch Programma.

[2:35:40] Dat kijkt ook naar wat er kan.

[2:35:43] En tegelijkertijd denk ik, hier is ook de balans tussen twee kanten van uw Kamer, die zeggen...

[2:35:47] Kijk naar wat kan, hoe kunnen we zoveel mogelijk maken van het feit dat we die windpark op zee bouwen.

[2:35:53] Maar die winst kun je dan alleen maar halen als die windmolenparken ook gebouwd worden.

[2:35:57] En daarin moeten we dan ook weer de balans houden met de hoeveelheid van eisen die we daaraan stellen.

[2:36:03] En dat is waarom ik sprak over de balans die we daarin zullen stellen.

[2:36:08] Maar het is wel heel mooi dat we aan die windmolenparken, die bijdragen aan onze groene transitie, ook nog kunnen werken aan natuurherstel, wat ook heel erg hard nodig is, ook juist op de Noordzee.

[2:36:18] We weten ook allemaal hoe dat zit.

[2:36:21] Dank u wel, voorzitter.

[2:36:24] Dank u wel.

[2:36:25] Ik zie nog een vraag van de heer Jumelet.

[2:36:27] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:36:28] Ik heb er even op zitten kauwen of ik de vraag zou stellen, maar toch, want het ging heel specifiek over IJmuiden v. Alfa.

[2:36:34] Ik heb de minister horen zeggen dat het de volle aandacht heeft en toch,

[2:36:38] Als het gaat om urgentie en als je het hebt ook over wat van belang is juist nu om te doen, vraag ik de minister toch ook naar wellicht een tijdsindicatie als het gaat om een oplossing, want is het voor de zomer zo dat ook de minister aan tafel gaat met die partijen om met elkaar aan tafel te kijken naar oplossingen?

[2:36:55] Ik wil die vraag toch nog gesteld hebben, omdat ik dacht van nou, het is denk ik goed juist om dit soort voorbeelden verder te brengen, juist met het oog op de verdere investeringen en de tenders die uiteindelijk ook aanslitten te komen.

[2:37:07] Heel concreet, volgens mij moeten we voor de zomer daar een oplossing voor hebben, want anders dan lopen we tegen een situatie aan die zich vanzelf oplost, maar dan niet op de manier waarop wij dat zouden willen.

[2:37:17] Dus ook van die tijdlijn ben ik me absoluut bewust, dus daar werken we aan.

[2:37:24] Ja?

[2:37:25] Ja, ik vroeg me af of de minister misschien een onderbouwde reactie kan geven op mijn pleidooi, in plaats van alleen maar ik zie geen rol voor de overheid om dit te doen.

[2:37:35] Voorzitter, ik heb in het begin aangegeven, en ik kan me voorstellen dat mevrouw er vast terugkomt op dit punt, dus ik wil graag iets meer aanwijden.

[2:37:47] Ik heb in het begin al aangegeven dat de gloeilampen een Europees verbod betreft, waar wij dus zelf verder geen invloed op hebben.

[2:37:55] dan zien we dat er in de markt voor LED-verlichting ook veel innovatie plaatsvindt.

[2:38:01] Dat betekent dus ook, en natuurlijk zal het één duurder zijn dan het andere, maar er is innovatie in die markt en daarom zie ik niet een rol voor mij in deze rol, minister voor Klimaat en Energie, om een onderzoek te doen naar de gezondheidseffecten van één van de aangeboden opties voor verlichting op dit moment.

[2:38:23] Dus daarom was dat mijn antwoord.

[2:38:26] Als het bij de minister van Klimaat niet past, kan het natuurlijk ook bij een andere minister terechtkomen.

[2:38:34] Dat is mij verder om het even.

[2:38:36] En ik ben het er ergens fundamenteel wel mee eens dat het niet aan de overheid is om hier heel uitgebreid onderzoek naar te doen.

[2:38:42] Waren het niet dat de overheid op dit moment wel een heel sturende rol inneemt als het gaat om welke lichten gebruikt mogen worden.

[2:38:49] Dus op het moment dat mensen volkomen vrije keus hebben in welke lichten zij gebruiken, dan zou ik zeggen

[2:38:55] laten ze lekker zelf uitzoeken.

[2:38:57] Maar dat is natuurlijk niet de feitelijke situatie en dan maakt zo'n prijsverschil toch ook wel heel veel uit.

[2:39:02] Heel veel mensen zullen nu eenmaal die specifieke LED-verlichting gaan gebruiken waar gezondheidseffecten aan kleven.

[2:39:08] En in dat geval lijkt het me wel heel relevant dat de overheid daar onderzoek naar doet.

[2:39:12] Of we moeten gewoon tegen de EU zeggen dat is nog de beste oplossing.

[2:39:15] Wij trekken ons niets aan van dat gloeilampverbod en we laten de Nederlanders zelf bepalen wat zij mogen gebruiken.

[2:39:23] Voorzitter, voor mij is dat gloeilampenverbod een gegeven.

[2:39:27] Ik zie dat er in de markt meerdere oplossingen beschikbaar zijn.

[2:39:30] Dus ik zie vanuit mijn rol geen reden om hier nog nader onderzoek naar te doen.

[2:39:39] Geen verdere vragen.

[2:39:40] Dan constateer ik dat wij klaar zijn met de tweede termijn.

[2:39:43] Dan dank ik de minister zeer hartelijk voor haar beantwoording... ...en de aanwezige leden voor hun inbrengen.

[2:39:48] Ik constateer dat er een twee-minutendebat is aangevraagd... ...met als eerste spreker mevrouw Van Oosterhout.

[2:39:53] Dan gaan we nog even langs de toezeggingen.

[2:39:56] Even kijken.

[2:39:57] Er zijn er acht, denken wij.

[2:40:00] Voor het einde van dit jaar ontvangt de Kamer de nieuwe routekaart voor wind op zee.

[2:40:04] Check.

[2:40:07] Minister informeert de Kamer voor het einde van het jaar over de verkenning van een Noordzeepact.

[2:40:13] Check.

[2:40:15] In juni wordt de Kamer geïnformeerd over de prognose door het PBL van de bedragen van de... voor de kosten van wind in de nieuwe windpark op zee.

[2:40:25] Ja.

[2:40:27] Rond de zomer wordt de Kamer geïnformeerd over de eerste contouren van de capaciteitsmarkt en ook opslag wordt daarin meegenomen.

[2:40:35] Dan de Kamer wordt op korte termijn geïnformeerd over de aanpassing van de energiebesparingsplicht.

[2:40:41] Hoe kort is het kort?

[2:40:46] Voorzitter, dan moet ik zeggen voor de zomer, maar ik hoop zo snel mogelijk, maar ik durf daar even met deze, in alle eerlijkheid, met de energiecrisis die er op dit moment is, liggen een aantal dingen ook bij mij iets langer dan dat ik anders had gewild.

[2:40:59] En dat is een onvoorspelbaar conflict en het heeft soms ook zijn invloed op mijn agenda.

[2:41:02] Maar ik doe mijn best om dat zo snel mogelijk...

[2:41:05] Het is in ieder geval voor de zomer geweest.

[2:41:07] Oké, in ieder geval voor de zomer.

[2:41:10] Dan hebben we nog een toezegging aan mevrouw Van Oosterhuis,

[2:41:14] Sorry, de heer van Oosterhuis.

[2:41:18] Dat is weer iemand anders.

[2:41:20] Voor het einde van het jaar informeert de minister de Kamer over de normering rond de energiebesparingsplicht.

[2:41:29] Voor het einde van deze maand wordt de Kamer geïnformeerd over bioswaproutes in het kader van de gesprekken in Brussel.

[2:41:37] Of binnen de maand?

[2:41:39] Binnen de maand.

[2:41:39] Daar maken we binnen de maand van?

[2:41:40] Ja.

[2:41:41] En tot slot een schriftelijke reactie komt op de vraag over vuiling van LNG.

[2:41:46] Ik had het broeikaseffect vergeleken met steenkool.

[2:41:48] Ja, dan ga ik er nog eentje aan toevoegen voor mevrouw Muller, namelijk dat de staatsgekraagde van de INW voor de zomer komt met die normering over de afstandsnorm, sorry, wind op land.

[2:41:58] Het ging over de windturbines, dank.

[2:41:59] Ja, die is toegevoegd.

[2:42:01] Oké, hartelijk dank.

[2:42:02] Dan sluit ik de vergadering.