Technische briefing CBS - Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development Goals

[0:00:00] Als de rust is weergekeerd, dan stel ik voor dat we langzaam beginnen met de technische briefing van het CBS over de monitorbrede welvaart en de Sustainable Development Goals.

[0:00:11] Hartelijk welkom aan de delegatie van het Centraal Bureau voor Statistiek onder leiding van de waarnemend directeur-generaal, de heer Huurman, naast hem.

[0:00:24] Of stelt u de prijs op zelf de delegatie voor te stellen?

[0:00:27] De heer Huurman gaat dat zelf doen.

[0:00:29] Dan zal ik mijn delegatie voorstellen, namelijk mevrouw Van Dijk van het CDA, de heer Van der Maas van de VVD-fractie, de heer Van Dijk van de PVV-fractie.

[0:00:38] En de ervaring leert dat er ook nog wel wat mensen van GroenLinks, PvdA aansluiten, op enig moment.

[0:00:44] Maar ik stel voor dat wij het woord geven aan het Centraal Bureau voor de Statistiek voor een presentatie en dat we de vragen zoveel mogelijk na afloop van de presentatie doen.

[0:00:55] En gezien de planning is daar voldoende ruimte voor.

[0:00:58] Het woord is aan u.

[0:01:00] Dank voorzitter en dank voor de uitnodiging.

[0:01:03] Het is inmiddels goed gebruikt dat op verantwoordingsdag niet alleen de stukken van de minister van Financiën en het verantwoordingsrapport van de Algemene Rekenkamer, maar ook de Monitor Brede Welvaart en de Sustainable Development Goals van het CBS aan de Kamer wordt aangeboden.

[0:01:16] Dat is elk jaar weer een mooi moment voor ons om ons werk te laten zien.

[0:01:20] En wellicht heeft u het meegekregen, door een brand in ons datacenter twee weken geleden is het best wel spannend geweest of wij hier onze stukken zouden kunnen laten zien.

[0:01:32] Maar gelukkig, het is gelukt.

[0:01:33] We zijn weer online en de briefing kan gewoon doorgaan.

[0:01:37] Dus dat is prettig.

[0:01:40] Het begrip brede welvaart zien wij steeds weer terugkomen en steeds meer terugkomen op allerlei plekken.

[0:01:46] En niet de laatste plaats in de stukken voor deze Verantwoordingsdag.

[0:01:51] Het is in toenemende mate een rol gaan spelen in hoe we aankijken tegen economische en maatschappelijke ontwikkelingen.

[0:01:58] Niet in plaats van de essentiële economische kengetallen als inflatie, bbp, overheidstekort en schuld, maar een aanvulling.

[0:02:06] Zo is het ook altijd bedoeld geweest, het is geen vervanging.

[0:02:11] Op deze Verantwoordingsdag biedt het CBS de monitor Brede Welvaart aan, maar het is maar één van de brede welvaartsproducten die het CBS maakt.

[0:02:18] We hebben ook een regionale monitor, een monitor van Caribisch Nederland en er zijn factsheets die zoveel mogelijk aansluiten bij de departementale begrotingen.

[0:02:25] Deze factsheets zijn in tegenstelling tot eerdere jaren ook nu gepubliceerd.

[0:02:31] Dat was het verleden op Prinsjesdag, ook weer om die aansluiting met de departementale verantwoording goed te krijgen.

[0:02:40] Verder, de monitor is geen statisch product.

[0:02:42] Wij proberen deze continu te verbeteren met nieuwe en actuelere bronnen en nieuwe methoden.

[0:02:49] Ook luisteren we natuurlijk naar de gebruikers van onze monitor.

[0:02:53] Ik denk wel dat het goed is om te benadrukken dat de Monitor natuurlijk van oorsprong een statistische achtergrond kent met internationaal afgestemde definities en daar proberen we natuurlijk ook altijd binnen te blijven om de vergelijkbaarheid goed te houden.

[0:03:07] En daar zit ook altijd nog wel een spanningsveld want we willen ook zo goed mogelijk aansluiten op beleid.

[0:03:11] Dat is niet altijd hetzelfde als blijven aansluiten op internationale definities.

[0:03:16] Dat is een spanningsveld dat we samen zullen altijd met de beleidsdepartementen zullen moeten onderzoeken en er zo goed mogelijk uit zien te komen.

[0:03:23] Wat de mooie 2025 ons leert over hoe we ervoor staan in het hier en nu en wat onze brede welvaart betekent voor volgende generaties en voor elders in de wereld, dat is het onderwerp van deze technische briefing.

[0:03:35] Mijn collega's zullen dat toelichten en zijn uiteraard ook bereid uw vragen daarover te beantwoorden.

[0:03:40] De presentatie zal worden verzorgd door Petra en Van Mulligen aan mijn rechterzijde.

[0:03:45] En voor de beantwoording van technische vragen zijn ook Edwin Hordings en Monique Kaumans aanwezig.

[0:03:51] Voorzitter.

[0:03:52] Hartelijk dank nogmaals voor de uitnodiging.

[0:03:59] Voorzitter, de brede welvaart.

[0:04:02] Nou, als je een econoom vraagt of het goed gaat met het land, zal die geneigd zijn om naar het bbp te kijken, maar geen enkele econoom

[0:04:11] zal antwoord geven wat is nou welvaart zeggen en het bbp.

[0:04:15] Daarvoor zijn er meer zaken die van belang zijn.

[0:04:18] Eigenlijk, wat mijn collega Joost ook al zei, brede welvaart gaat in op alles wat het leven de moeite waard maakt.

[0:04:26] Daarbij kijken we bij het CBS naar drie dimensies.

[0:04:30] In de eerste plaats hoe het met de brede welvaart gaat van de mensen die hier en nu in Nederland leven.

[0:04:37] Dat is die linkercirkel die u nu ziet.

[0:04:39] We gaan zo meteen alle drie bijlangs.

[0:04:42] Een andere dimensie is om te kijken of de brede welvaart die we hier nu met z'n allen genieten, niet ten koste gaat van die van latere generaties.

[0:04:52] Sommige van die latere generaties leven nu al, andere moeten nog geboren worden.

[0:04:56] Maar het gaat om de brede welvaart van de mensen die over één of meerdere decennia in Nederland wonen.

[0:05:02] Daarnaast heeft onze brede welvaart natuurlijk ook impact op andere landen in de wereld.

[0:05:08] Bijvoorbeeld met de handel die we met andere landen drijven.

[0:05:10] Dat kan daar werkgelegenheid en welvaart op leveren.

[0:05:13] Maar het kan ook zijn dat grondstoffen die daar gewonnen worden, daar zorgen voor milieuschade.

[0:05:17] Dus alles wat wij hier doen, heeft ook impact op de welvaart elders in de wereld.

[0:05:22] En ook dat wordt hierin gemonitord.

[0:05:26] Dat ziet er allemaal zo uit.

[0:05:27] We hebben een wiel met allemaal indicatoren.

[0:05:30] En voor al die indicatoren hebben we een binnenrand.

[0:05:32] En die kan de kleur groen, grijs of rood hebben.

[0:05:36] En dat betekent dat er bij die indicator een trendmatige verbetering is van die indicator, of dat er niets gebeurt in het val van grijs, of dat er sprake is van een trendmatige verslechtering.

[0:05:47] Soms zijn het ook bolletjes en dan is er gewoon simpelweg onvoldoende data van goede kwaliteit.

[0:05:54] De buitenrand zegt iets over de ontwikkeling in het meest recente jaar.

[0:05:57] Dat kan natuurlijk zijn dat een indicator over de langere termijn een positieve ontwikkeling is, maar dat die in het meest recente jaar negatief is of andersom.

[0:06:06] Dus dat geeft net iets meer inkijk in de meest actuele stand van zaken.

[0:06:10] Sowieso is de monitor vooral gericht op ontwikkelingen over de middellange termijn van de laatste acht jaar.

[0:06:17] Maar dat betekent niet dat de korte termijn ontwikkelingen verder geen aandacht krijgen.

[0:06:22] Ook daar gaan we op in.

[0:06:24] Dit is hoe het er nu uitziet, de brede welvaart hier en nu.

[0:06:30] U ziet, de meeste indicatoren staan op een grijze ontwikkeling.

[0:06:34] Dat betekent dat daar niet zo heel veel gebeurt.

[0:06:36] Sommige zijn groen.

[0:06:37] Dat betekent dat het de goede kant op gaat, in ieder geval bij die indicator, andere rood.

[0:06:42] En helemaal middenin ziet u nu ook allemaal smalle streepjes.

[0:06:46] Die zijn overweg het groen en grijs en dat zegt iets over de positie van Nederland ten opzichte van andere landen in de Europese Unie.

[0:06:54] Soms staat daar niets en dat betekent dat er te weinig landen vaak zijn waar daar gegevens voor beschikbaar zijn, zodat het niet zinvol is om daar een internationale vergelijking te maken.

[0:07:06] Wat we hier vooral zien is dat Nederlanders over het algemeen rijk zijn en ook best gelukkig.

[0:07:14] Bij het subjectieve welzijn, daar helemaal bovenin, is niet echt duidelijk sprake van een duidelijke ontwikkeling, maar internationaal doen we het heel goed.

[0:07:24] 85% van de Nederlanders is zeer tevreden met het leven, geeft het leven een rapportcijfer van 7 of hoger.

[0:07:30] Het meest recente cijfer is wel van 2023.

[0:07:33] Dat laat zien dat Nederland toen in ieder geval op de eerste plaats in Europa stond.

[0:07:38] Die ontwikkeling is stabiel.

[0:07:40] Zouden we recentere cijfers hebben, dan zouden we waarschijnlijk nog steeds zien dat Nederland heel hoog staat.

[0:07:46] Ook materiële welvaart gaat het de goede kant op.

[0:07:49] De beschikbare inkomens van Nederlanders behoren tot de hoogste van Europa en zijn de afgelopen jaren ook gestegen.

[0:07:56] Vorig jaar, of in 2024 moet ik zeggen, hadden Nederlanders de hoogste koopkrachtontwikkeling in decenniatijd.

[0:08:03] Tegelijkertijd neemt het aantal mensen in armoede af.

[0:08:06] Ook andere zaken die met de arbeidsmarkt te maken hebben, als arbeidsdeelname, langdurige werkloosheid, komt Nederland er allemaal gunstig uit.

[0:08:16] Eén ding is wel opvallend en daarvoor licht ik er een paar uit.

[0:08:20] Dat betreft indicatoren die iets zeggen over de samenleving, sociale samenhang.

[0:08:26] Ik moet er sowieso bij zeggen dat dat indicatoren zijn waar Nederland internationaal goed scoort.

[0:08:31] Of het nou gaat over vertrouwen in instituties, de medemensen, het doen van vrijwilligerswerk, staat Nederland allemaal in de top.

[0:08:38] Maar opvallend genoeg zijn dit wel een paar indicatoren die het afgelopen jaar een verslechtering lieten zien.

[0:08:44] Vorige week heeft het CBS daar al over bericht, over het vertrouwen dat Nederlanders hebben in de politiek, de politici, de Tweede Kamer.

[0:08:53] Dat was gedaald tot het laagste niveau in de meting.

[0:08:56] Inmiddels blijkt ook dat andere vertrouwensindicatoren in 2025 zijn afgenomen in instituties in het algemeen, maar ook in de medemens.

[0:09:06] En ook zijn minder mensen tijd hebben gestoken in het doen van vrijwilligerswerk of informele zorg, zoals mantelzorg.

[0:09:14] Zometeen laat ik nog een grafiek zien met hoe dat verschilt per leeftijd en ook wat de ontwikkeling is in de tijd.

[0:09:20] Maar dat is, wat deze initiatie van de Monitor Brede Welvaart betreft,

[0:09:26] toch wel een van de meest opvallende ontwikkelingen, dat die sociale samenhangindicatoren het afgelopen jaar verslechterd zijn.

[0:09:32] Ik zie daar een vraag, maar ik denk dat ik aan de voorzitter laat... Kort is kort, de heer Van Dijk.

[0:09:41] Ja, nee, omdat 2025 was natuurlijk best een spannend jaar, ook politiek gezien.

[0:09:46] En de vraag is een beetje wanneer is dit gemeten, eind 2025 of begin 2025?

[0:09:51] Een goede feitelijke vraag, dank u wel.

[0:09:54] Doorlopend, dus 2025, je duren het hele jaar.

[0:10:05] Sommige mensen zullen aan het begin van het jaar ondervraagd zijn en anderen aan het eind van het jaar.

[0:10:09] Dat is ieder jaar zo.

[0:10:10] Dit is dan het gemiddelde over het hele jaar.

[0:10:14] We hebben ook wel cijfers per kwartaal beschikbaar, maar ik weet niet of dat voor deze indicator is.

[0:10:22] Nee, dat is niet voor alle indicatoren.

[0:10:26] Wel voor de vertrouwensvragen, maar niet voor de vrijwilligerswerk, dacht ik.

[0:10:33] We komen er zometeen misschien nog op als u daar meer over wilt weten.

[0:10:38] Nou, dat zijn dus wat dit betreft in de brede welvaart hier nu de meest opvallende ontwikkelingen.

[0:10:46] We kijken er natuurlijk ook hoe het eruit ziet voor later.

[0:10:49] Nou, die sociale samenhangindicatoren zie je hier ook terug, want als de samenleving nu onder druk staat, kan het ook impact hebben op de brede welvaart van latere generaties.

[0:10:59] Sowieso is daar wel wat aan de hand, want je ziet bij sommige dingen dat die brede welvaart later wel onder druk staat.

[0:11:08] Dat geldt bijvoorbeeld bij de toegankelijkheid van de woningmarkt.

[0:11:11] Vooral voor jongeren is dat van belang.

[0:11:14] Economisch kapitaal, de rode die je daar rechtsboven ziet, dat heeft vooral te maken met de vermogenspositie van Nederlanders en Nederlanders hebben.

[0:11:22] in vergelijking met de rest van Europa en ook in absolute zin best hoge schulden.

[0:11:28] Natuurlijk, kapitaal, staan sommige zaken onder druk.

[0:11:31] Stikstofdepositie bijvoorbeeld laat wel een kleine verbetering zien, maar die is nog steeds met afstand het hoogst in Europa.

[0:11:38] Met de biodiversiteit op het land gaat het slecht.

[0:11:42] In water doet het wel iets beter.

[0:11:45] Ook de kwaliteit van het oppervlaktewater in Nederland is niet goed, laat de slechte trend zien.

[0:11:49] Daar staat het weer tegenover dat de fijnstofemissie vooral in stedelijke gebieden weer een positieve ontwikkeling laat zien.

[0:11:57] Maar overalgemeen zie je bij sommige dingen toch wel dat de brede welvaart voor latere generaties niet gegarandeerd is.

[0:12:07] Dan hebben we de dimensie elders.

[0:12:11] Daarbij kijken we eigenlijk vooral naar twee groepen van indicatoren.

[0:12:14] Aan de ene kant met welke mate we handel drijven met andere landen, maar ook wel wat de milieu-impact is van allerlei zaken.

[0:12:24] Daar gaan we even een paar eruit lichten.

[0:12:26] Wat u daar rechts ziet, dat is de handel die we verdrijven met verschillende landen.

[0:12:31] Dat varieert van helemaal links tot landen met lage inkomens, tot helemaal rechts handel met landen met hoge inkomens.

[0:12:39] Nou, die eerste ziet u, die oogt groen, dus dat betekent dat we meer handel zijn gaan drijven met lage inkomenslanden.

[0:12:45] In ieder geval voor de werkgelegenheid en de materiële welvaart die in die landen positief is, want die landen verdienen geld met de handel met Nederland, dus die ontwikkeling is positief.

[0:12:55] Moet ik er wel bij zeggen dat de totale omvang van die handel nog heel klein is.

[0:13:00] Het gros van de handel, en dat is de meest rechte daarvan die u ziet, dat betreft ongeveer 90% van de goederenimport, komt uit hoge-inkomenslanden.

[0:13:10] Het is op zich niet moeilijk te begrijpen, want in het algemeen drijven de meeste landen veruit.

[0:13:16] De meeste handel met landen die dichtbij liggen, of wat voor landen liggen dichtbij Nederland, dat zijn zonder uitzondering hoge inkomenslanden of iets verderop in Europa, hoog-, middeninkomenslanden.

[0:13:27] Dus de lage inkomenslanden liggen over het algemeen een stuk verder weg.

[0:13:30] Dus dat belemmert sowieso de handel.

[0:13:33] Naar links ziet u daar verschillende voetafdrukken.

[0:13:38] Dat zegt iets over de impact die de Nederlandse consumptie heeft elders op de wereld.

[0:13:44] We kijken bijvoorbeeld naar de CO2-voetafdruk, maar ook de grondstoffenafdruk en de landafdruk.

[0:13:51] Die landafdruk zegt iets over hoeveel oppervlakte Nederland wij gebruiken voor onze consumptie.

[0:13:58] Op dit moment gebruiken wij voor onze consumptie een oppervlakte die gelijk staat aan ongeveer drie keer Nederland.

[0:14:05] We hebben niet drie aardes, dus daar valt iets voor te zeggen dat dat misschien wel te veel is.

[0:14:09] Daar staat tegenover dat die ontwikkeling wel gunstig te noemen is en dat we binnen Europa, dat dat zelfs nog aan de lage kant is.

[0:14:17] De meeste landen in Europa gebruiken veel meer dan drie keer.

[0:14:20] hun landoppervlak.

[0:14:22] Er is wel verbetering zichtbaar.

[0:14:23] Hetzelfde geldt ook voor de invoer van grondstoffen.

[0:14:27] Ook die ontwikkeling is positief en daarbij staan we ook binnen Europa nog op een relatief gunstige plaats.

[0:14:33] Heel veel grondstoffen invoer die wij doen is uiteindelijk bedoeld voor de export van gefabriceerde goederen naar andere landen.

[0:14:42] Dus dat telt mee voor de voetafdruk van die landen van bestemming en niet voor die van Nederland.

[0:14:49] Ik had u al beloofd om iets te laten zien over de ontwikkeling nog van die sociale indicatoren.

[0:14:55] Hier staan ze op een rijtje.

[0:14:57] Dat gaat dus over vertrouwen in andere mensen, vertrouwen in instituties, sociale contacten en het doen van vrijwilligerswerk.

[0:15:05] We zien hier allemaal dat die in 2025 allemaal minder zijn geworden.

[0:15:11] Dus wat eerder al gold voor het politiek vertrouwen geldt ook voor al deze andere indicatoren.

[0:15:16] We zien ook dat bij al deze indicatoren sprake is van een redelijk constant verloop met af en toe wat pieken en dalen.

[0:15:26] We zien ook dat de situatie in 2025 voor eigenlijk al deze indicatoren behalve het vertrouwen in instituties misschien heel vergelijkbaar is met die in 2019.

[0:15:36] Dus dat betekent niet dat er niks aan de hand is.

[0:15:41] Het is niet zo dat je die daling maar helemaal weg kunt nuanceren, maar het is ook niet zo dat al die indicatoren nu op het laagste niveau staan dat we in hele lange tijd gemeten hebben.

[0:15:52] Dus ik hoop hier over volgend jaar een positieve verhaal te kunnen vertellen.

[0:15:56] Maar daar valt nu natuurlijk nog niks over te zeggen.

[0:16:00] We zien ook dat er wel verschillen zijn bij de daling.

[0:16:03] Bij vertrouwen in instituties, waar we dan even op inzoomen, geldt voor die anderen ook.

[0:16:08] We zien dat het vooral het sterkst is gedaald van mensen van, wat ik maar noem, middelbare leeftijd.

[0:16:13] Mensen van rond de veertig.

[0:16:14] Bij jongeren is de daling iets minder uitgesproken.

[0:16:17] En vooral bij de alleroudste Nederlanders, dus 75 jaar en ouder,

[0:16:20] zie je daar maar heel weinig verandering.

[0:16:24] Dus dat laat zien dat al die indicatoren, die geven een goed beeld van waar het in Nederland als geheel misschien naartoe gaat.

[0:16:30] Het zegt nog lang niet alles over de verschillen die er bestaan tussen bevolkingsgroepen.

[0:16:36] Nou, daar hebben we ook meer van.

[0:16:38] Ik kan me voorstellen dat u dit vanaf uw stoel niet allemaal even goed kunt lezen.

[0:16:41] Daar zijn de handouts ook voor bedoeld.

[0:16:44] Maar dit is precies iets dat zegt over de verdeling binnen bepaalde groepen Nederlanders.

[0:16:51] Niet alle indicatoren die wij verzamelen voor de monitor zijn natuurlijk aan te wijzen op individueel niveau, maar heel veel wel.

[0:17:00] En daar hebben wij het onderscheid gemaakt op basis van geslacht, man-vrouw, leeftijd, herkomst en ook onderwijsniveau.

[0:17:09] En daar komt een beeld uit dat degene van u die al eerder zo'n monitor hebben gezien,

[0:17:15] bekend voor zal komen, over het algemeen geldt dat er vooral bij het opleidingsniveau en bij de herkomst de verschillen het meest pregnant zijn.

[0:17:24] Je ziet op bijna al die indicatoren dat als je een Nederlandse herkomst hebt, dat je het beter doet dan gemiddeld, terwijl mensen met een niet-Europese herkomst op heel veel onderdelen juist slechter dan gemiddeld scoren.

[0:17:36] Iets vergelijkbaars zie je bij het opleidingsniveau.

[0:17:39] Mensen met een hbo- of wo-diploma scoren op heel veel onderdelen bovengemiddeld goed.

[0:17:44] En mensen die alleen de basisschool hebben gedaan of een vmbo-diploma hebben gehaald, die scoren vaak slechter.

[0:17:51] En er is vaak ook een samenhang tussen.

[0:17:53] Veel mensen die een hbo- of diploma hebben, hebben ook een Nederlandse herkomst en mensen met een niet-Europese herkomst.

[0:18:00] hebben vaak geen hoge opleiding genodigd, hebben geen startkwalificatie voor de arbeidsmarkt en hebben daarmee ook automatisch een lage brede welvaart.

[0:18:11] Wat we hier ook zien, en dat is niet automatisch logisch, maar wel een patroon dat nu al een paar jaar voorkomt, is dat bij vooral jong volwassenen, dus mensen tot ongeveer 35, de brede welvaart achterblijft.

[0:18:26] Dat die lager is dan gemiddeld.

[0:18:28] Bij sommige zaken is dat te verwachten.

[0:18:30] Als je jong bent, verdien je nog niet zoveel.

[0:18:32] Aan de andere kant, als je oud bent, dan score je vaak slechter op gezondheid.

[0:18:36] Dat is niet zo vreemd.

[0:18:38] Wat we wel zien, er bepaalden indicatoren waarvan je dat niet automatisch zou verwachten, bij jongeren ook slecht scoren en ook, en dat is dan de volgende grafiek,

[0:18:49] Is dat verschil bij jongeren ten opzichte van andere leeftijdsgropen toegenomen?

[0:18:53] Dan hebben we het bijvoorbeeld over de tevredenheid met het leven.

[0:18:56] Die is bij jongeren al lager, maar het verschil met het gemiddelde is ook gegroeid.

[0:19:01] Ook zaken als toegankelijkheid van de woningmarkt, daar hebben jongeren ook meer last van.

[0:19:05] Het aandeel jongeren dan nog thuishoort bij de ouders.

[0:19:08] is naar Europese maatstaven weliswaar laag, maar wel toegenomen.

[0:19:13] En je ziet het ook in allerlei andere zaken die misschien minder goed te duiden zijn, maar die toch opvallen.

[0:19:19] Dat tijdt bijvoorbeeld op slachtofferschap van criminaliteit, maar ook milieuproblemen in de omgeving.

[0:19:24] Dat zijn allerlei zaken die laten zien

[0:19:27] dat de brede welvaart vooral bij de jonge generaties achterblijft ten opzichte van het gemiddelde.

[0:19:33] En dat vaak mensen zijn, vijftigers, die over het algemeen bovengemiddeld goed scoren en ook hun voorsprong op het gemiddelde, zal ik het maar noemen, hebben zien groeien.

[0:19:43] En dat laat ook zien dat het weer die brede welvaart later, dus voor toekomstige generaties, ook nu is dat in deze indicatoren zichtbaar duidelijk onder druk staat.

[0:19:56] Wat de verdeling betreft kijken we ook nog naar de zogeheten stapeling van al die uitkomsten.

[0:20:04] Wat je veel ziet, ik noemde net even al het voorbeeld van de hoogopgeleide.

[0:20:09] Nederlander met een Nederlandse herkomst, die scoort namelijk op heel veel indicatoren boven gemiddeld.

[0:20:15] Terwijl er ook heel veel andere mensen zijn die op heel veel verschillende indicatoren samen slecht scoren.

[0:20:21] Dus niet op één, maar op heel veel tegelijk.

[0:20:23] En dat ziet u in deze grafiek, dat ongeveer zo'n 20% van de Nederlanders op

[0:20:29] meer dan één indicator, echt op verschillende indicatoren, bovengemiddeld goed scoort.

[0:20:35] Dat zijn de mensen in de groene band.

[0:20:37] Aan de onderkant, dat zijn de mensen die op heel veel indicatoren juist heel vaak ondergemiddeld scoren.

[0:20:44] Dus dan zie je daar een opeenstapeling van allerlei aspecten die duiden op aan de ene kant of een hoge brede welvaart of een lage brede welvaart.

[0:20:55] Dus als je een hoogopgeleide persoon bent met een Nederlandse herkomst,

[0:20:59] en je bent van middelbare leeftijd is de kans heel goed dat jij het op heel veel aspecten goed doet, dus in die groene band zit.

[0:21:05] Terwijl als je niet een Europese herkomst hebt en je hebt geen startkwalificatie voor de arbeidsmarkt en je bent wat jonger of juist heel veel ouder is de kans heel groot dat je juist

[0:21:15] in die rode band zitten.

[0:21:18] En ongeveer voor 60% van de Nederlanders is het niet een duidelijk patroon.

[0:21:22] Die scoren voor sommige aspecten beter dan gemiddeld, andere slechter.

[0:21:25] In heel veel gevallen scoren ze gewoon redelijk gemiddeld.

[0:21:28] Maar ook dit laat zien dat er binnen die bevolking best grote verschillen kunnen bestaan wat betreft die brede welvaart.

[0:21:36] Brede welvaart doen we natuurlijk niet alleen omdat het leuk en interessant is om iets over Nederland te weten.

[0:21:42] Er zit ook een internationaal aspect aan.

[0:21:45] Dat noemen we de Sustainable Development Goals, opgesteld door de Verenigde Naties.

[0:21:51] Zo'n beetje alle landen, waaronder inderdaad ook Nederland, hebben zich daaraan gecommitteerd om over van dit soort indicatoren verbetering te boeken.

[0:22:00] De indicatoren die we verzamelen voor de brede welvaart geven wat dat betreft,

[0:22:04] concrete handvatten die je kunt gebruiken, die nodig zijn voor het voeren van het beleid in het kader van deze SDGs.

[0:22:13] Ook die vindt u allemaal in de handout en uiteraard ook online op de website, waar voor al deze thema's van de SDGs kortstaat samengevat hoe Nederland daarin scoort en wat daarin de ontwikkelingen zijn.

[0:22:28] Dan kom ik bij de samenvatting.

[0:22:30] Nederland kent nog steeds een hoge kwaliteit van leven.

[0:22:34] We zijn rijk en gelukkig, om het maar even samen te vatten.

[0:22:37] Maar dat dat toch wel wat ten koste gaat van latere generaties.

[0:22:41] Ook nu zijn er wel dingen aan te merken die niet helemaal goed gaan.

[0:22:45] Dat gaat vooral betreft de samenleving.

[0:22:48] Vertrouwensindicatoren zijn wat afgenomen.

[0:22:51] En het zijn inderdaad vooral jongeren, mensen tot 35, dus de generaties die later nog steeds in Nederland zullen leven.

[0:22:57] die een lagere kwaliteit van leven hebben en bovendien is dat verschil met oudere generaties het afgelopen jaar ook iets gegroeid.

[0:23:07] Ik dank u wel en dan is er wat mij betreft tijd voor de vragen.

[0:23:13] Ja, nu hartelijk dank.

[0:23:14] En mooi zoals jullie nu zowel de verdelingsdingen, maar vooral de dynamische effecten van de afgelopen jaren nu in die langere reeksen wat meer ook laten zien.

[0:23:24] Ik denk dat dat ook meer relief geeft voor deze kant van de tafel.

[0:23:29] Aangeschoven zijn ook de heer Stultins van GroenLinks PvdA, ik had het al verspeld, de heer Oosterhuis van D66 en de heer Grinwis van de ChristenUnie.

[0:23:38] Ik stel voor dat we gewoon één vraag en dan het antwoord meteen doen, want dat zorgt toch meestal voor de beste interactie.

[0:23:45] En dan geef ik graag het woord aan mevrouw Van Dijk.

[0:23:47] Dank u wel, voorzitter, en dank voor de presentatie.

[0:23:49] Ik heb hem voor mezelf maar even heel kort door de bocht samengevat.

[0:23:52] We zijn tevreden, maar niet vanzelfsprekend verbonden.

[0:23:55] En nou ja, dat is voor mijn partij, het CDA, natuurlijk wel echt een dingetje.

[0:23:59] Ik heb een paar vragen, maar ik zal ze proberen samen te vatten tot één vraag, want we hebben een hele strenge voorzitter.

[0:24:04] Welke indicatoren zeggen het meest over sociale cohesie en is individualisering ook zichtbaar in de cijfers?

[0:24:11] En waar ik vooral heel erg van geschrokken ben, is het vertrouwen in mensen.

[0:24:14] Kijk, dat ze ons en instituties niet vertrouwen, nou ja, daar kunnen we ons misschien nog wel iets bij voorstellen, maar ik vind het vertrouwen in mensen, die daling die ik zie, daar schrik ik wel heel erg van en daar hoor ik graag iets meer over.

[0:24:27] Ik laat het wederom aan u om zelf te bepalen wie er het beste geschikt is om antwoord te geven, want u weet dat het beste van elkaar.

[0:24:34] Ja, ik denk dat ik daar best een goed antwoord op kan geven.

[0:24:39] In ieder geval, welke indicatoren het meest zeggen, is vrij lastig te zeggen, want we hebben meerdere indicatoren die iets zeggen over die samenleving.

[0:24:51] Maar we zien eigenlijk bij alle indicatoren, alle indicatoren die wij meegenomen, dat er een dalende trend is.

[0:25:00] Of ja, niet een dalende trend, maar een daling in 2025 ten opzichte van 2024.

[0:25:09] En ja, je ziet dan eigenlijk niet hele grote verschillen.

[0:25:13] Dus het is niet een hele sterke daling.

[0:25:15] Maar wat opvallend is, is dat het wel bij alle indicatoren zichtbaar is.

[0:25:19] Bij sociale contacten is het bijvoorbeeld maar 1,3 procentpunt of 1,2 procentpunt.

[0:25:28] Dat is maar een heel klein tikje minder, maar dat is wel significant.

[0:25:35] Bij de andere indicatoren is het verschil dan weer wat groter.

[0:25:39] U vroeg ook nog naar...

[0:25:41] naar dat sociale vertrouwen, het vertrouwen in de medemaats.

[0:25:46] Ja, daar valt het wel echt op.

[0:25:47] Dat is normaal gesproken een heel stabiel gegeven.

[0:25:52] Over de hele lijn dat wij dat gemeten hebben sinds 2012 is dat heel stabiel.

[0:25:57] Maar in het laatste jaar zien we toch een daling van drie procentpunt.

[0:26:02] En dat is inderdaad gewoon heel opvallend gegeven.

[0:26:07] Dus ja, dat is lastig om dat te duiden, omdat we dat met deze cijfers niet echt prozaal kunnen verklaren.

[0:26:16] Maar ja, er lijkt wel iets aan de hand.

[0:26:24] Dat is wat er feitelijk gebeurt, zeggen jullie dan.

[0:26:26] Ja, gaan we gaan?

[0:26:30] Nog één toevoeging.

[0:26:31] We maken onderscheid tussen twee soorten indicatoren die iets over de samenleving zeggen, namelijk sociale relaties in het hier en nu.

[0:26:38] Dus hoe gaan mensen met elkaar om?

[0:26:40] Doen ze vrijwilligerswerk?

[0:26:41] Hebben ze informele hulp?

[0:26:43] We zijn ook aan het kijken naar een indicator over eenzaamheid.

[0:26:46] Dat zegt allemaal iets over de kwaliteit van leven.

[0:26:48] En de andere gaat over duurzaamheid.

[0:26:50] Vertrouwen is echt een aspect van duurzaamheid.

[0:26:52] Ook sociale cohesie, dus de mate waarin mensen zich in hun omgeving geborgd voelen.

[0:26:58] Dat zegt iets over wat we aan de volgende generatie doorgeven.

[0:27:01] Daarom is dat vertrouwen zo'n belangrijk indicator in dit geval, dat die opeens zo daalt en over de hele linie.

[0:27:06] Dat is juist daarom een signaal.

[0:27:12] De heer Van der Maas.

[0:27:14] Heerlijk dank, voorzitter.

[0:27:14] Hartelijk dank ook voor de presentatie.

[0:27:16] Heel veel inzichten.

[0:27:18] En als ik hiernaar kijk, dan kijk ik ook vooral naar de groep tot 35 jaar.

[0:27:23] Dan kijk ik naar deze grafiek.

[0:27:26] Met staafjes, zeg maar.

[0:27:28] Ja, die twee groepen tot 35 jaar scoren goed op gezondheid, wat niet heel gek is, maar voor de rest is het niet rooskleurig wat ik daar zie.

[0:27:37] Mijn vraag is ook maar tweeledig dan in één vraag.

[0:27:40] Ten eerste, wat is de trend van de afgelopen acht jaar?

[0:27:43] Kunnen we zien hoe zich dat ontwikkelt en is het verslechterd?

[0:27:47] En ten tweede, ik weet dat we niet op zoek naar oorzaken, maar ik doe het toch, zou dat kunnen samenhangen met de steeds verdere digitalisering van de samenleving?

[0:28:02] Ja, dit is weer een vraag voor mij.

[0:28:06] Wat betreft de trend, dit is iets wat wij niet als trend bekijken, die opsplitsing in die groepen.

[0:28:17] Dus ook de leeftijdsgroepen, daar hebben we niet echt de trend voor bekeken.

[0:28:21] Wat we wel elk jaar doen, is terugkijken naar het referentiejaar, dat is 2019.

[0:28:25] En we zien wel al enkele jaren op rij

[0:28:29] volgens mij al drie jaar, dat die jongste twee groepen, die jonger dan 35 jaar zijn, dat die inderdaad ten opzichte van 2019 steeds die achteruitgang laten zien.

[0:28:43] Dus dat is wel iets wat we blijven zien, zeg maar.

[0:28:47] Even als vervolgvraag, heeft u er niet naar gekeken of kunt u het niet uit de cijfers halen?

[0:28:54] Naar de trend?

[0:28:59] Zodat ik goed begrijp, vanaf 2090 kunnen jullie de trend zien, maar daarvoor eigenlijk niet?

[0:29:08] We gebruiken dat als referentiejaar.

[0:29:12] Sinds 2019 is het referentiejaar en we zien sinds een jaar of drie dat het ten opzichte van dat jaar daalt.

[0:29:24] Dan de vraag over digitalisering.

[0:29:26] Er is onlangs het World Happiness Report verschenen, waarin voor alle landen van de wereld wordt gekeken naar de tevredenheid met het leven.

[0:29:34] Soms wordt inderdaad geluk gezegd, maar dat is technisch iets anders.

[0:29:37] En één van de conclusies daarin was dat wereldwijd diezelfde daling van de tevredenheid met het leven onder jongeren te zien is.

[0:29:46] En één van de factoren die volgens de auteurs van het rapport verklaring is, is het toegenomen gebruik van social media.

[0:29:54] en de invloed die dat heeft op de sociale relaties van jongeren, maar ook de manier waarop ze de wereld beleven.

[0:30:04] Ja, de heer Van Dijk.

[0:30:08] Ja, dankjewel.

[0:30:09] Dank voor de presentatie.

[0:30:11] Nou, ik maak me ook zorgen over de jongeren en de jeugd, want als ik hoor dan één op de zeven van de kinderen lopen bij jeugdzorg

[0:30:21] In de twintig, dertig, tussen de twintig en dertig loopt heel veel mensen bij de psycholoog.

[0:30:28] Dus ik zou eigenlijk wel willen van het CBS om daar een keer op in te zoomen, van wat is er aan de hand met die jongeren?

[0:30:36] Want ik vind het zo makkelijk om te zeggen, ja, social media.

[0:30:39] Maar wat kun je eraan doen?

[0:30:40] Ik bedoel, we willen toch niet social media gaan verbieden of zo?

[0:30:43] Dus er is iets aan de hand met die jongeren, terwijl ze het beter hebben dan ooit.

[0:30:50] materieel en qua gezondheid en geluk en noem maar op, maar toch op een of andere manier zitten ze psychisch helemaal in de kreukels.

[0:30:59] En dat blijkt ook uit deze cijfers.

[0:31:03] Maar jullie gaan niet een stapje dieper om te kijken van waar zit hem dat nu in, want als we niet oppassen hebben we straks te maken met een hele verloren generatie.

[0:31:14] Want wij gaan zo stoppen en zij moeten het stokje overnemen.

[0:31:21] Ik onthoud mij van enig commentaar, meneer Van Dijk.

[0:31:24] Maar we gaan naar het CBS.

[0:31:30] Het is een hele goede suggestie om daarop in te gaan.

[0:31:32] Wat wij natuurlijk in de Monitor Brede Welvaart doen, is volgens een hele vaste systematiek kijken naar alle aspecten van de kwaliteit van leven en voor de brede welvaart hier en nu, dus de kwaliteit van leven van de huidige generatie, uitsplitsen naar allerlei kenmerken.

[0:31:47] Tegelijkertijd zien we natuurlijk met die jongeren al een stukje van de volgende generatie.

[0:31:52] Dus als je het over duurzaamheid hebt, is dat niet iets fictiefs.

[0:31:55] van natuur of sociale samenhang die we nalaten aan mensen die nog geboren moeten worden.

[0:32:00] Het zijn mensen die nu al leven.

[0:32:02] Ik vind het een hele goede suggestie om dat uit te diepen.

[0:32:05] Voor een belangrijk deel doen onze collega's bij de sociale statistieken al dat soort analyses.

[0:32:10] Want iedere keer wanneer ze zo'n cijfer zien, gaan ze doorzoeken, ligt het nou aan dat ene kenmerk waar we nu naar kijken, leeftijd in dit geval, of spelen ook andere kenmerken een rol.

[0:32:20] Dus ze isoleren al vrij nauwkeurig, correct me if I'm wrong,

[0:32:25] of het aan dat enige gegeven ligt.

[0:32:26] Als we dus ergens een kleur aangeven, dan ligt het ook recht daaraan.

[0:32:29] Het is nog steeds heel interessant om te kijken, voor verschillende leeftijdsgroepen, met name de jongeren dan, hoe al die aspecten samenkomen.

[0:32:39] Dat vraagt nogal wat van de data die we hebben.

[0:32:41] We hebben één enquête waarin we het hele spectrum aan indicatoren samen uit kunnen halen.

[0:32:47] Hiervoor zou je nog moeten gaan verrijken met heel veel extra informatie, misschien enquêtes aan moeten koppelen.

[0:32:52] Omdat je het dan aan één individu wilt kunnen koppelen.

[0:32:56] Je wilt niet gewoon heel globaal een groep nemen en allerlei dingen daarover verzamelen.

[0:33:00] Want het klopt, als je in onze monitor kijkt, er zijn meer indicatoren die over jongeren gaan.

[0:33:05] Noem maar één toegenomen rapportage van kindermishandeling.

[0:33:08] Dat is een indicator die ook trendmatig stijgt.

[0:33:11] Seksueel geweld tegen jongvolwassenen.

[0:33:14] Dat is ook een die al jaren best wel hoog is.

[0:33:17] En dan wil je op een gegeven moment weten voor een bepaalde groep aan mensen of dat daar allemaal samenkomt en hoe dat door de tijd heen ontwikkeld is.

[0:33:25] We moeten daar samen bij het CBS over gaan nadenken hoe we dat kunnen visualiseren of hoe we dat kunnen onderzoeken.

[0:33:33] Want inderdaad het feit dat het al drie jaar voorkomt is een signaal dat het voorlopig nog wel zo zal doorgaan.

[0:33:38] En dan wil je daar ook wat meer over weten.

[0:33:40] Ik vind het een goede suggestie.

[0:33:42] Als het een commissiedebat was, zou ik zeggen, ik noteer het als een toezegging.

[0:33:46] Mag ik je nog een uitdaging opgeven?

[0:33:51] Wat betreft het onderzoek bij het CBS wat wij doen, wij hebben wel een jaar rapport jeugdmonitor.

[0:33:57] En daar wordt ingezoomd op de jongeren, uiteraard.

[0:34:00] En zelf werk ik mee aan een hoofdstuk over welzijn bij jongeren.

[0:34:03] En wat we daar zien is ook niet rooskleurig, maar we zagen in 1997 dat de jongeren qua geluk en tevredenheid met het leven bovenaan stonden ten opzichte van de andere leeftijdsgroepen.

[0:34:16] En dat is helemaal gekelderd.

[0:34:17] Dat heeft zich gekruist in 2013, geloof ik.

[0:34:20] En nu is het dus eigenlijk andersom.

[0:34:23] Dus dat is ook wel een bekend gegeven, inderdaad.

[0:34:28] En ja, inderdaad wat u zegt, ook op andere gebieden, ja, mentale gezondheid.

[0:34:35] Ja, dat doen we dus bij het CBS inderdaad.

[0:34:38] Ja, dan kijken we daar inderdaad naar, ja.

[0:34:45] De heer Stultiets.

[0:34:47] Dank voorzitter en ook dank aan het CBS voor de presentatie en voor deze goede traditie.

[0:34:52] Volgens mij is het de tiende keer geloof ik inmiddels dat we deze... Nou, gefeliciteerd met de jubileum dan bijna.

[0:34:59] Mijn vraag gaat over de ongelijkheid en dus de verdeling van de brede welvaart, want de afgelopen jaren...

[0:35:04] Nou, de manier van presentatie is iets gewijzerd, maar eigenlijk de boodschap lijkt vrij constant.

[0:35:08] Namelijk, als jij praktisch bent verschold en je hebt een herkomst of een herkomst van buiten Europa, dan heb je eigenlijk heel veel rode bolletjes.

[0:35:15] Mijn vraag is, kunnen jullie meer zeggen over de trends daarin?

[0:35:17] Want ik heb één slide gezien met de groene en de rode balk.

[0:35:22] Kun je daardoor concluderen dat er eigenlijk niks veranderd is op dit punt?

[0:35:25] Zijn het dezelfde mensen die nu in de rode book zitten als een paar jaar geleden?

[0:35:29] Ik ben benieuwd of jullie daar meer over kunnen zeggen, want voor mijn gevoel is deze analyse al heel veel jaren hetzelfde en verandert er vrij weinig helaas.

[0:35:39] Ja, die vraag kan ik beantwoorden en inderdaad bevestigend beantwoorden.

[0:35:43] Het is inderdaad heel goed gezien.

[0:35:47] Het is eigenlijk al jaren zijn het dezelfde groepen die de rode wolletjes of in dit geval tiktokjes laten zien.

[0:35:56] Dus het zijn echt de mensen die geboren zijn buiten Europa.

[0:36:02] Ja, ook de tweede generatie van buiten Europa.

[0:36:05] En de jongeren zijn dan misschien iets minder lang in beeld, negatief, maar toch ook al een aantal jaar.

[0:36:17] En de mensen met basisonderwijs en VMBO-niveau.

[0:36:21] En dat is inderdaad iets wat wij gewoon eigenlijk al vanaf het begin van de monitor zien.

[0:36:30] Toen we de eerste monitor presenteerden en de uitkomsten zagen van stapeling was net een rapport verschenen van het Sociaal Cultureel Planbureau dat ook had gekeken naar verdelingen binnen de samenleving en zij concludeerden het is niet meer een verdeling naar have and have not.

[0:36:47] Dus ben je rijk of niet, het is een verdeling naar can en cannot.

[0:36:51] Onderwijsniveau is alles bepalend.

[0:36:53] En dat kwam dus ook uit onze analyse op dat moment en dat is heel persistent.

[0:36:57] Als je geen diploma hebt, geen startkwalificatie of een van lagere opleiding, dan heb je direct een achterstand.

[0:37:10] Dank voor de monitor en voor de presentatie van zojuist.

[0:37:14] Ik heb nog een vraag over die daling van het vertrouwen in sociale samenhangen en instituties.

[0:37:20] Zou u dan nog wat meer kunnen duiden op wat daar nu veroorzaken voor zijn?

[0:37:25] Ik denk zelf ook aan de woorden van de president van de Rekenkamer vanochtend, die ook wel liet zien dat instituties ook niet bepaald hebben geleverd de afgelopen jaren.

[0:37:34] Ziet u daar een samenhang?

[0:37:36] En ik zag ook wel een wat paradoxale trend dat juist bij de groep bij wie de brede welvaart is toegenomen het vertrouwen het meest is gedaald, in ieder geval in die leeftijdsgroep.

[0:37:48] Ziet u die paradox ook en hoe valt dat te duiden?

[0:38:01] Nou, het institutioneel vertrouwen, dat is een samenvattende maat in de monitor.

[0:38:07] Er zijn natuurlijk heel veel instituties, maar wij hebben er drie samengevoegd in één maat en dat is het vertrouwen in rechters, het vertrouwen in de Tweede Kamer en het vertrouwen in de politie.

[0:38:17] En wat wij zien is eigenlijk, als we naar die aparte indicatoren toch even kijken, dan is met name het vertrouwen in de Tweede Kamer het harst gedaald.

[0:38:27] Dus dat is over dat institutioneel vertrouwen.

[0:38:31] Wat betreft de duiding daarvan, dat is voor ons op basis van deze cijfers kunnen en mogen wij dat helaas niet doen.

[0:38:41] Maar daar kunt u waarschijnlijk zelf ook wel wat achtergronden of wat context bij bedenken.

[0:39:01] Het is altijd moeilijk om op basis van onze uitkomsten direct ook een verklaring te geven, omdat we die vaak zelf ook niet in de data kunnen zoeken.

[0:39:10] Daar hebben we wetenschappers, planbureaus en dergelijke voor.

[0:39:13] Die doen de duiding.

[0:39:15] Het is verder natuurlijk aan u om te bedenken wat is de betekenis van deze uitkomst?

[0:39:18] De enige kanttekening bij de sterke daling van het vertrouwen in de Tweede Kamer is wel dat het vertrouwen nog altijd hoger is dan veel andere Europese landen.

[0:39:27] Er zijn landen, ik meen Griekenland en een aantal andere Oost-Europese landen, waar het vertrouwen in het parlement zo'n procent of vijf is.

[0:39:33] Dus het kan nog altijd lager.

[0:39:35] Ik zou het u niet aanraden.

[0:39:37] Wat betreft het dalende vertrouwen bij die bepaalde groep die een hogere brede welvaart heeft, daar geldt eigenlijk hetzelfde.

[0:39:46] Wat ik zelf bij onze regionale monitor wel een opvallende uitkomst vind, is wanneer in Nederland de gemeentes die een lage brede welvaart hebben, over de hele linie, vergelijkt met de gemeentes die een hoge brede welvaart hebben, bijvoorbeeld de gemeentes in het noordoost van Groningen, Drenthe en Zeeland, West-Brabant, tegenover

[0:40:06] de gemeentes in het Gooi, dus Utrecht, het midden van Overijssel, die hoge brede welvaart hebben, dan valt het allermeest op dat ze in de gemeentes met een lage brede welvaart veel lager vertrouwen hebben in elkaar en in instituties.

[0:40:20] Tien à vijftien procent kan dat verschillen.

[0:40:23] Ook veel lagere gezondheidsuitkomsten, maar dat vertrouwen en ook vrijwilligerswerk en andere sociale indicatoren, dat valt daar heel sterk op.

[0:40:31] Het is echt een

[0:40:32] een factor die heel veel onderscheid maakt tussen gebieden met verschillende niveaus van brede welvaart.

[0:40:38] Dat zegt nog niks over de ontwikkeling natuurlijk.

[0:40:43] En waar vinden we deze informatie die u nu noemt?

[0:40:47] Die staat in de regionale monitor brede welvaart die op de CBS-website is te vinden, ook via de pagina over brede welvaart.

[0:40:53] Dat is allemaal bij elkaar.

[0:40:54] En die hebben we natuurlijk ook voor de Kariben.

[0:40:56] Dat is natuurlijk een kleinere set, maar ook wordt steeds verder uitgebreid.

[0:41:02] Ook voor de kijkers thuis.

[0:41:04] De heer Ginwis.

[0:41:06] Voorzitter, dank u wel en dank ook weer aan u voor deze prachtige monitor.

[0:41:14] Ja, toch ook voor mij weer een beetje een duidingsvraag, dus excuus daarvoor.

[0:41:19] Vanochtend bij de aanbieding van de verantwoordingstukken zei de voorzitter van de Algemene Rijkkamer, Pieter Duizenberg van 2025, dat is het jaar van het stilstand.

[0:41:28] Maar als ik jullie monitor zie, dan

[0:41:31] dan is 2025 eigenlijk het jaar van de achteruitgaan.

[0:41:39] Veel rode vakjes.

[0:41:41] Als het gaat om 2025, een enkele groene.

[0:41:45] Maar de meerderheid is toch echt rood.

[0:41:47] En het zijn kwalitatieve analyses, maar toch.

[0:41:53] Ja, hoe ziet u dat?

[0:41:55] Soms is dat, dan scoren we nog in absolute zin ten opzichte van de rest van Europa heel hoog.

[0:42:00] Maar zijn we dan, bijvoorbeeld als het gaat om de samenleving, toch van een high-trust society langzamerhand aan het afdalen naar een low-trust society?

[0:42:08] Hoe moet ik dat precies duiden, dat 2025 eigenlijk op zoveel vlakken een rood jaar is?

[0:42:19] Ik weet niet of het een rood jaar is, een jaar van achteruitgang, wat wel heel opmerkelijk is.

[0:42:24] Normaal gesproken kijken we natuurlijk heel erg naar de trends.

[0:42:26] Dus de trendmatige ontwikkeling de laatste acht jaar en hoe die zich hebben ontwikkeld en is de laatste jaarmutatie minder interessant.

[0:42:37] Vooral omdat het voor al die indicatoren net even anders loopt.

[0:42:39] Dit jaar zien we juist heel veel voorbeelden van wat u zegt,

[0:42:45] plotselingen achteruitgang.

[0:42:47] Bijvoorbeeld de broeikasgasemissies die dalen altijd trendmatig en nu opeens is er een significant knikje naar boven.

[0:42:53] Het opgestelde vermogen voor hernieuwbare energie ging als een raket omhoog en nu opeens vlakt dat af.

[0:43:01] Een andere die al een tijdje opvalt is de indicatoren voor veiligheid, geregistreerde misdrijven, slachtofferschap van misdaad.

[0:43:08] Jarenlang, echt 20 jaar lang daalde dat.

[0:43:10] Dat zagen we ook voor alle gemeentes, met name bij steden.

[0:43:13] De laatste jaren zie je dat opeens stabiliseren.

[0:43:16] Het is niet zozeer achteruitgang.

[0:43:18] Je ziet gewoon dat heel veel positieve ontwikkelingen plotseling gaan stagneren, dat trends niet langer stijgen, maar afvlakken, dat er, zoals bij sociale samenhang opeens, in plaats van een heel stabiel hoogniveau, een daling is en er niet één enkel indicator, maar al die sociale indicatoren laten dat zien.

[0:43:37] Dan zijn we in eerste instantie altijd voorzichtig daar iets over te zeggen, want we zijn vooral geïnteresseerd in de wat langere termijnontwikkelingen.

[0:43:45] Als je zoiets ziet gebeuren, wil je zeker weten dat het ook vermeldenswaardig is.

[0:43:49] Dan zie je liever dat het meer jaren op een rij gebeurt.

[0:43:53] Maar wat we bij de jongvolwassenen al zagen toen dat voor het eerst gebeurde, als dat zo blijft, moet je het vroeg signaleren.

[0:43:58] Dus dat doen we nu ook wat eerder.

[0:44:01] Of dit een jaar is waarin trends gaan omslaan richting een daling van brede welvaar, daarvoor is het gewoon nog te vroeg om te zeggen.

[0:44:08] Maar het is wel opmerkelijk inderdaad dit jaar.

[0:44:12] Ik zou het vooralsnog niet een jaar van achteruitgang noemen, dat is nog te vroeg.

[0:44:20] Kijk even naar de leden.

[0:44:22] We gaan eerst even naar de heer Van Dijckert.

[0:44:23] Die heeft op dit punt ook een vraag en daarna doe ik nog even een rondje.

[0:44:26] Op dit punt, want soms bereik je de bodem toch en lager dan dat kan het niet.

[0:44:31] Dus het is toch niet altijd gezegd dat een trend maar doorgaat tot nul.

[0:44:35] Er zal altijd een bepaald niveau van iets zijn.

[0:44:40] Nee, maar dus om aan te geven, u zegt van het is gestabiliseerd, maar het kan ook heel positief zijn dat we overal de bodem hebben bereikt.

[0:44:46] Nou, lager kan niet.

[0:44:48] We zijn in het optima forma gearriveerd.

[0:44:53] Dat klopt.

[0:44:54] Dat geldt ook voor indicatoren die heel hoog zijn, zoals tevredenheid met het leven.

[0:44:58] 85% geeft het leven een 7 of hoger.

[0:45:01] De verwachting is niet dat het 90% gaat worden.

[0:45:04] Een enkele gemeente heeft dat.

[0:45:05] Maar ja, er is een moment waarop je op een gegeven moment de meest grote negatief ingestelde mensen overhoudt die nooit meer aan een 6 geven.

[0:45:13] Of mensen, ja, tot de groep mensen over die het nu eenmaal moeilijk hebben.

[0:45:17] Dus het klopt dat u zegt of het bijvoorbeeld bij slachtoffers van misdaad of het niveau waarop we nu zitten extreem laag is, dat weet ik niet.

[0:45:26] We staan op zich gemiddeld binnen Europa, dacht ik.

[0:45:29] Maar Nederland is een relatief veilig land inderdaad.

[0:45:33] Een vraag van mijn kant.

[0:45:35] Onder traditionele criminaliteit bij die indicator valt ook digitale criminaliteit?

[0:45:40] Of is dat iets wat hier buiten wordt gehouden?

[0:45:42] Want ik denk dat dat wel... Je ziet de opkomst van digitale criminaliteit natuurlijk.

[0:45:48] Traditionele criminaliteit is niet inclusief de digitale criminaliteit.

[0:45:53] Daar hebben we een aparte indicator voor.

[0:45:55] Dat is online criminaliteit, heet die, geloof ik.

[0:45:59] En ik dacht dat die toeneemt.

[0:46:01] Nog niet trendmatig, maar die wordt apart gemeten.

[0:46:04] En niet opgenomen in de monitor, constateer ik.

[0:46:08] Ik zal mijn collega's, die alles van de data weten, vragen hoe het zit.

[0:46:14] Het staat wel, maar oké.

[0:46:15] Dan ga ik zometeen vragen waar die dan staat, want 23, 24 zie ik hem niet.

[0:46:20] Gaan we dat rondje maken.

[0:46:21] Mevrouw van Dijk.

[0:46:22] Dank je wel, voorzitter.

[0:46:23] Ik heb een vraag over een hele andere indicator, namelijk gezondheid.

[0:46:27] Ervaren gezondheid staat op groen.

[0:46:29] Ik ben ook daarover best verbaasd, want we praten in de Kamer ontzettend veel over mentale gezondheid, die fors achteruitgaat, maar ook over chronische ziekten, waar we ons heel erg zorgen over maken, mensen met overgeweegd, belang van preventie.

[0:46:42] Maar ja, als mensen ervaren dat ze best wel gezond zijn, is het natuurlijk best wel moeilijk om mensen te motiveren om aan hun gezondheid te gaan werken.

[0:46:49] Dus mijn vraag is, kunt u daar eens op reflecteren, wat die indicator nou precies zegt?

[0:46:58] Ervaren gezondheid is een enquêtevraag waarin mensen worden gevraagd of zij zich zelf gezond noemen.

[0:47:05] De precieze details van die indicator, daar moet ik een laten opzoeken, want ik ben niet de expert op het gebied van die specifieke indicator.

[0:47:15] Het is wel een die wereldwijd wordt uitgevraagd, zoals de World Health Organization rapporteert.

[0:47:20] Kijk je naar de gezondheidsindicatoren, dus niet alleen ervaren gezondheid, maar bijvoorbeeld ook gezonde levensstijl.

[0:47:27] Hebben mensen overgewicht?

[0:47:29] Hoeveel drinken mensen?

[0:47:30] Hoeveel roken ze?

[0:47:32] Dan zie je dat Nederland vergeleken met andere landen een heel gezond levend land is.

[0:47:37] Het opmerkelijke is niet zozeer de hoge ervaren gezondheid, maar de ervaren levensverwachting.

[0:47:46] Dus het aantal jaren dat mensen

[0:47:49] kunnen verwachten in goede gezondheid te leven.

[0:47:54] Dat is in Nederland gemiddeld of laag.

[0:47:56] Bij mannen is het gemiddeld, bij vrouwen is het laag.

[0:47:58] Dat is natuurlijk heel opmerkelijk als je gezond leeft en een welvarend land bent met hoog het vrede dat je gemiddeld genomen op het gebied van gezondheid slechter scoort.

[0:48:06] We zijn ook niet meer vergrijst dan andere landen, dat zou ik nog kunnen verklaren.

[0:48:11] En wat opmerkelijk is,

[0:48:15] is wanneer je dat cijfer gaat uitsplitsen, dat vond ik zelf over het afgelopen jaar de meest schokkende statistiek die CBS presenteerde, wanneer je het naar inkomensniveaus gaat uitsplitsen, je neemt het onderste kwintiel, de onderste 20% van de inkomensverdeling, je vergelijkt die met de bovenste 20%, dan is het verschil zo'n 22 levensjaren, 22 gezonde levensjaren.

[0:48:38] Het laagste 20% mag verwachten 50 jaar in goede gezondheid te leven, de hoogste 72 jaar.

[0:48:45] Dat vond ik het meest schokkende.

[0:48:47] Dus dat cijfer op het niveau van de hele bevolking zegt niet zoveel, maar dit soort verschillen wel.

[0:48:54] En verder is Nederland wel echt een relatief gezond land met goede gezondheidszorg, die wel onder spanning staat.

[0:49:00] Dat zie je in onze cijfers wel.

[0:49:04] Ik hoop dat ik uw vraag beantwoord heb.

[0:49:06] En als u nog meer vragen hebt, dan horen we dat graag.

[0:49:12] Ja dan nog een vraag en dat is eigenlijk omdat aan mijn linkerzijde net gezegd werd ja ik kijk hier naar en ik zie eigenlijk al jaren hetzelfde en toen keek ik naar deze grafiek en toen dacht ik maar waar zit ik eigenlijk naar te kijken en wat ik dan zie is dat dit een relatieve projectie is van de brede welvaart dus het zijn de groepen ten opzichte van elkaar en dat betekent dat er dus altijd iemand groen zal zijn een groep en altijd iemand rood zal zijn

[0:49:37] En dat betekent dat het eigenlijk dus een interconnectiteit heeft waar ik eigenlijk niet zoveel mee kan.

[0:49:43] Want ik weet niet wat de trend is, alleen hoe de groepen zich tot elkaar verhouden.

[0:49:48] Dus als iets groen is, is iets anders rood.

[0:49:50] Maar wat betekent dat?

[0:49:51] Dat betekent dat alleen ten opzichte van elkaar.

[0:49:54] Bijvoorbeeld de mensen geboren buiten Europa, dat is rood.

[0:49:58] Maar wat is nou eigenlijk de trend?

[0:50:00] Wordt het beter?

[0:50:01] Wordt het slechter?

[0:50:02] Want dat is toch wel interessant om vervolgens daar beleid op te kunnen maken.

[0:50:05] Klopt mijn interpretatie van deze grafiek of zit ik helemaal naast?

[0:50:11] Het klopt niet in zoverre dat het niet ten opzichte van elkaar wordt bekeken, maar het is wel een relatieve maat.

[0:50:20] Dus er wordt gekeken naar de groepen ten opzichte van het gemiddelde, van heel Nederland.

[0:50:29] Oké, en wat is dan geheel Nederland?

[0:50:31] Die zit dus niet in deze grafiek.

[0:50:36] Niet als dusdanig.

[0:50:40] Nog een vervolgvraag als ik me toestel, voorzitter.

[0:50:42] Maar wat is dan wel de maatstaf die gebruikt wordt om groen...

[0:50:47] Wat is de noemer en de deler?

[0:50:51] Nou, het is wel heel Nederland, maar die staat dus niet zo in deze grafiek, omdat deze grafiek gaat alleen over de aparte groepen.

[0:50:59] Maar het staat wel in de monitor.

[0:51:01] Dus in de monitor staat wel wat het is voor gemiddeld Nederland.

[0:51:08] We proberen nog een andere aanvliegeroute om hetzelfde antwoord te geven.

[0:51:11] De heer Hoorninckx.

[0:51:13] Nou, ik denk dat ik begrijp wat u bedoelt.

[0:51:15] Er zijn twee grafieken.

[0:51:17] In de handout die u heeft gekregen staat één daarvan en dat gaat over de verschillen tussen groepen.

[0:51:22] Of eigenlijk de verschillen van de groepen.

[0:51:24] Ja, precies die.

[0:51:26] Die gaat over de verhouding tussen het cijfer van de groep ten opzichte van het Nederlands gemiddelde.

[0:51:31] rood, dan zitten groepen significant onder het gemiddelde, groen, dan zitten ze daarboven.

[0:51:36] Wat u bedoelt is, het cijfer voor die specifieke indicator zou wel eens kunnen stijgen, waardoor een groep die onder het gemiddelde zit nog altijd naar boven gaat.

[0:51:43] Daarom hebben we een andere grafiek die niet in de handouts staat, maar die wel beschikbaar is en ook in de slides staat.

[0:51:50] Die kijkt voor ieder afzonderlijke groep, voor elke indicator, naar de ontwikkeling sinds 2019.

[0:51:56] Staat daar rood, dan is het significant omlaag gegaan.

[0:51:59] Groen, dan is het omhoog gegaan.

[0:52:00] Daarmee heb je inzicht in de ontwikkeling voor die specifieke groep, los van de verhouding tot het gemiddelde.

[0:52:07] En daar zie je dus heel duidelijk bij jongeren heel veel indicatoren die omlaag zijn gegaan, waarbij ze bij andere groepen juist omhoog zijn gegaan.

[0:52:16] En de handout mocht maar een bepaald aantal pagina's hebben, helaas.

[0:52:19] Anders zou ik deze graag toevoegen.

[0:52:20] Misschien moeten we dat volgend jaar doen.

[0:52:23] Ja, toch nog één keer hoor.

[0:52:24] Ik kan het niet laten.

[0:52:25] Kenlijk begrijp ik het toch niet goed.

[0:52:26] Want als we het hebben over het gemiddelde van Nederland.

[0:52:29] Ik zie hier van jonger 25 jaar tot ouder dan 75 jaar.

[0:52:34] Volgens mij hebben we geen andere mensen dan dat in die hele groep.

[0:52:39] Wie is dan Nederland?

[0:52:42] Hoe heeft u dat gemeten en hoe zit u dat er tegenaf?

[0:52:50] Dat al deze mensen samen, ja.

[0:52:54] Maar dan heb ik toch antwoord, want dan is het toch de groepen die ten opzichte van elkaar neergezet worden en dat dus de verzameling van... Ja, sorry, oké.

[0:53:03] Nee, nee, laat mij het anders proberen.

[0:53:05] Conceptueel is het denkbaar dat er in een reeks van bijvoorbeeld leeftijd alleen maar rode zijn en geen groene?

[0:53:13] Ja of nee?

[0:53:15] Want volgens mij, je kan bepaalde groepen die een uitwijking hebben ten opzichte van het Nederlands gemiddelde die rood scoren.

[0:53:22] terwijl die anderen binnen de bandbreedte vallen van de significante afwijking van dat gemiddelde?

[0:53:27] Of is het inderdaad, zoals de heer Van der Maas zegt, het is altijd communicerende vaten dat er plussen en minnen binnen die categorieën zitten?

[0:53:36] De heer Van Mulligen.

[0:53:37] Ja, wat betreft de grafiek die in de handout staat, dat is inderdaad iedereen ten opzichte van het gemiddelde.

[0:53:44] Dus per definitie staat er tegenover iedere groene een rode.

[0:53:47] Terwijl zij iedereen het even goed heeft, dan is iedereen grijs.

[0:53:50] Dan zit iedereen op het gemiddelde.

[0:53:52] Maar dat zegt niks over de ontwikkeling.

[0:53:54] Wat de voorzitter ook zegt, het kan best wel zijn als iedereen op die indicator zegt 5% erop vooruit gaat, ik noem maar wat, dan zullen die kleuren niet veranderen.

[0:54:02] Want de jongeren zijn nog steeds slechter afstand gemiddeld en de ouderen zijn nog steeds beter afstand gemiddeld.

[0:54:08] Wat deze laat zien, zegt daar wel iets over.

[0:54:11] U ziet daar bijvoorbeeld...

[0:54:13] Dit is dan de ontwikkeling sinds 2009 van de verdeling.

[0:54:17] En rood betekent hier... Nou, bijvoorbeeld laten we kijken naar die bovenste.

[0:54:22] Daar zie je dat jongeren verder achterop zijn gegaan, terwijl de voorsprong van de oudste leeftijdsgroepen... Of in ieder geval, die zijn vooruit gegaan ten opzichte van het gemiddelde.

[0:54:32] Dus dit laat wel die ontwikkeling zien.

[0:54:35] Hier kun je wel allemaal grijze balkjes zien.

[0:54:40] En als er een rode staat, betekent het niet automatisch dat er ook een groene moet zijn.

[0:54:48] Het is goed om sommige dingen uit te diepen.

[0:54:50] De heer Van Dijk, korte vraag.

[0:54:52] Korte vraag.

[0:54:53] Ik vroeg me af, zijn er ook tabellen beschikbaar die gaan over kruisverbanden?

[0:54:59] Want als ik dit zo bekijk, bijvoorbeeld op veiligheid, want ik vind veiligheid het meest verontrustende,

[0:55:05] van dit hele verhaal.

[0:55:06] En dan zie je bijvoorbeeld dat mensen met een lagere opleiding, die voelen zich veiliger in dit staatje.

[0:55:15] En mensen met een hogere opleiding, die zijn vaker slachtoffer van criminaliteit.

[0:55:21] En dan vervolgens zie ik dan dat de jongeren weer vaker slachtoffer zijn en de ouderen.

[0:55:28] Dus dan zijn het bijna de laag opgeleide ouderen

[0:55:32] van niet-Nederlandse afkomst, die zouden zich dan het meest veilig voelen in dit verband.

[0:55:40] En dat lijkt me sterk.

[0:55:43] Groen is hoger dan gemiddeld.

[0:55:44] Ja, groen is hoger dan gemiddeld.

[0:55:47] Dan ben je dan vaker slachtoffer of ben je dan minder vaak slachtoffer?

[0:55:50] Kijk, dat is een feitelijke vraag, meneer Van Wijk.

[0:55:53] Dat is heel goed.

[0:55:54] En daarvoor gaan we naar het antwoord van het CBS.

[0:55:56] En de kruisverbanden.

[0:55:58] Heel goed.

[0:56:00] Als het groen is, dan voel je je veiliger.

[0:56:05] Ja.

[0:56:06] Ja.

[0:56:07] Dan vind ik het raar dat mensen met een lagere opleiding zich veiliger voelen.

[0:56:12] En de ouderen voelen zich veiliger.

[0:56:15] Dus dan concludeer ik, de oudere generatie met een lagere opleiding voelen zich veiliger dan gemiddeld.

[0:56:22] Terwijl de jongeren van niet-Nederlands afkomst voelen zich onveiliger.

[0:56:28] Maar die hebben dan kennelijk een hogere opleiding.

[0:56:30] Allereerst gaat het niet om het veiligheidsgevoel, maar het gaat om het slachtofferschap.

[0:56:36] Het gaat erom in hoeverre iemand slachtoffer is geweest.

[0:56:40] Van traditionele criminaliteit.

[0:56:47] Minder vaak slachtoffer.

[0:56:49] Mag ik nog één keer aanraden?

[0:56:52] Dan lees ik dit als mensen met een lagere opleiding zijn minder vaak slachtoffer en de ouderen zijn ook minder vaak slachtoffer en de mensen die in Nederland zijn geboren zijn ook minder vaak slachtoffer.

[0:57:04] Met andere woorden, de in Nederland geborene ouderen met een lage opleiding is relatief minder vaak slachtoffer en dat lijkt me sterk.

[0:57:14] Mensen wordt gevraagd, bent u in het afgelopen jaar slachtoffer geweest van een misdrijf?

[0:57:21] En dat zijn dus niet de aangiftes bij de politie.

[0:57:25] Dat is meestal een ratio van één op vier.

[0:57:28] Dus voor elke persoon die aangifte doet, zijn er drie anderen die zeggen dat ze slachtoffer zijn geweest van een misdrijf, maar geen aangifte hebben gedaan.

[0:57:35] Soms is er geen sprake geweest van een misdrijf, maar ze voelden zich wel aangetast in hun veiligheid.

[0:57:40] Dus daarom wordt die ook altijd gebruikt.

[0:57:43] En het klopt, mensen met een hoge opleiding, mensen die in rijkere gemeentes wonen ook, geven vaker aan dat ze slachtoffer zijn geweest van een misdrijf.

[0:57:54] Hebben waarschijnlijk een wat scherper gevoel voor onveiligheid.

[0:57:57] Misschien, ik weet het niet.

[0:57:59] Daar hebben we niet naar gekeken.

[0:58:00] Maar het klopt, mensen met een hogere opleiding geven vaker aan slachtoffer zijn geweest van een misdrijf.

[0:58:08] Jongere mensen of mensen tot een leeftijd van 45 geven dat ook vaker aan.

[0:58:12] En de verklaring daarvoor kan aan allerlei factoren liggen.

[0:58:16] Daar moeten we onze collega's van de misdaadcijfers of de veiligheidscijfers eens voor aankijken.

[0:58:21] Of ze dat ooit hebben onderzocht.

[0:58:25] In aanvulling daarop wil ik nog even zeggen dat deze grafiek over de groepen apart gaat.

[0:58:32] Dus hier zijn ze nog niet voor elkaar gecorrigeerd.

[0:58:35] Maar ook als dat wel gebeurt, we hebben er wel naar gekeken, als je de andere kenmerken gelijk houdt per categorie van het ene kenmerk, dan blijven die conclusies toch wel in stand.

[0:58:53] Ja.

[0:58:53] De heer Oosterhuis.

[0:58:54] Ja, en dank aan collega Stultings dat ik even eerst mag, want ik moet mij na het antwoord op mijn vraag verexcuseren even naar een andere afspraak.

[0:59:02] Maar ik heb nog een vraag over de conclusie uit het onderzoek dat onze welvaart van nu eigenlijk ten koste gaat van de welvaart later.

[0:59:11] Dat klinkt wat abstract, want dat is allemaal ver weg in de toekomst.

[0:59:14] Tegelijkertijd zien we dat de brede welvaart van juist ook de groep jongeren die het meest te maken krijgen met later achterblijft.

[0:59:23] Als u dat nou eens concreet maakt, hoe is dan de correlatie tussen die, of de samenhang tussen die twee uitkomsten van het onderzoek?

[0:59:35] Dat is een leuke vraag.

[0:59:38] Duurzaamheid, laat ik daarmee beginnen, dus de brede welvaart voor de volgende generatie, die gaat niet alleen maar over natuur, dat wordt wel vaak gedacht, maar het gaat over alle middelen die je in het leven nodig hebt om je brede welvaart, die is een unieke kwaliteit van leven, vorm te geven in alle dimensies, dus ook de sociale samenhang doet ertoe.

[0:59:59] De kracht van de economie, dus het vermogen van de economie om iedereen werk te verschaffen en om mensen te helpen om hun in hun bestaan te voorzien.

[1:00:12] Menselijk kapitaal doet het toe omdat mensen ook kennis nodig hebben om keuzes te kunnen maken.

[1:00:17] De economie heeft ook kennis nodig.

[1:00:19] Dus al die aspecten doen er toe.

[1:00:21] Die middelen die zijn er nu al, die gebruiken wij nu.

[1:00:23] Dus het vertrouwen dat er in de samenleving bestaat is iets dat wij als samenleving doorgeven aan elke volgende generatie, terwijl we ook al met die generatie samenleven.

[1:00:33] Economisch kapitaal precies hetzelfde.

[1:00:35] Alle investeringen die in de loop der jaren zijn gedaan in kennis, in machinerie, in infrastructuur, in ICT.

[1:00:43] Dat is allemaal iets dat we doorgeven.

[1:00:45] Vorig jaar zagen we al dat als je naar alle

[1:00:49] aspecten van institutioneel kapitaal, kijk je in de monitor staan, dan zie je ook al dat er allerlei spanning op staat.

[1:00:57] De woningmarkt die niet functioneert, de krapte op de arbeidsmarkt waarvoor nog geen oplossing is.

[1:01:05] En zo zagen we nog veel meer van dat soort aspecten, die vielen ook al op.

[1:01:09] Eerst was wel steeds hier en daar te zien dat er druk zat op de duurzaamheid, bijvoorbeeld bij natuurlijk kapitaal, zagen we dat al later, maar het wordt steeds meer een veel breder verhaal.

[1:01:20] We zagen nu ook bijvoorbeeld dat het kenniskapitaal in Nederland als enige land, met uitzondering van Finland,

[1:01:27] in andere landen stijgt en in Nederland niet stijgt of zelfs daalt.

[1:01:32] Zo zie je dus bij economisch kapitaal, sociaal kapitaal, natuurlijk kapitaal, overal druk op de middelen die de volgende generatie nodig zal hebben.

[1:01:44] En bij institutioneel kapitaal zie je dat dus ook.

[1:01:47] Dat is iets wat we nog niet meten in de monitor, maar dat zie je wel steeds nadrukkelijk ook internationaal terugkomen als thema.

[1:01:54] En die jongvolwassenen van nu, de volgende generatie, die laten op alle aspecten van brede welvaart waar diezelfde middelen voor nodig zijn, zien dat ze een lagere kwaliteit van leven hebben of dat die kwaliteit van leven achteruit gaat.

[1:02:08] Het 1 op 1 verband daartussen is iets dat we nog niet zou kunnen meten.

[1:02:12] Dus we moeten dan voor die groep mensen in kaart brengen wat gebruik je nou heel praktisch aan middelen.

[1:02:18] Bijvoorbeeld heb je een sociaal netwerk in je omgeving dat je inzet waar je steun aan kunt vragen.

[1:02:24] Heb je een sociale gemeenschap waar je toe behoort, om maar eens iets te noemen?

[1:02:29] Heb je vermogen opgebouwd of heb je een huis waar je in kunt wonen?

[1:02:33] Al dat soort vragen moet je daar dan mee gaan verbinden om vervolgens iets te kunnen zeggen over het verband tussen de uitkomsten van de kwaliteit van leven hier en nu voor die groep mensen en de middelen die ze hebben.

[1:02:44] Dit is niet iets waar we alleen voor staan.

[1:02:47] Ook internationaal zitten we in groepen waar hierover wordt nagedacht.

[1:02:50] Hoe maak je dat nou meetbaar met zo min mogelijk indicatoren?

[1:02:53] Want the sky is the limit als je mensen laat vragen wat ze willen weten.

[1:02:59] Dat is wel echt de uitdaging om het handen en voeten te geven.

[1:03:03] Maar het feit alleen al dat we die druk op de duurzaamheid voor de volgende generatie zo nadrukkelijk steeds zien terugkomen en steeds breder zien worden en dat patroon bij die jongvolwassenen, ik denk niet dat dat toeval is.

[1:03:20] Dan de heer Stultiens.

[1:03:21] Dank.

[1:03:21] Ik heb een vraag over de statistiek die de heer Hoorlings net noemde.

[1:03:25] Hij noemde het een schokkende statistiek en dat ben ik mee eens, namelijk de kloof in gezonde levensverwachting.

[1:03:32] Die is inderdaad zo'n ruim 20 jaar.

[1:03:35] Is die kloof de laatste jaren gegroeid of verkleind?

[1:03:39] En kunt u meer zeggen over hoe die kloof zich verhoudt op de andere landen?

[1:03:42] Is daar cijfers over?

[1:03:43] Is die in Nederland relatief groot of klein?

[1:03:45] Want ik ben het er mee eens dat dit een van de meest onrechtvaardige statistieken is die we nu hebben.

[1:03:55] Wat betreft de groei van de kloof, dat weet ik niet zeker.

[1:03:58] Ik geloof dat dit voor het eerst was dat dit op deze manier werd gepubliceerd.

[1:04:01] Dat was ook de reden dat we er zo door geschokt waren.

[1:04:04] Maar meestal, onze collega's kennende, wordt dat direct ook voor meerdere jaren gedaan.

[1:04:09] Dus ik ben ook wel benieuwd of ze dat ook inderdaad voor meer jaren beschikbaar hebben.

[1:04:13] Dat kunnen we navragen.

[1:04:14] Andere landen doen ook wel dit soort onderzoeken, maar hebben niet altijd per se dezelfde soort afbakening.

[1:04:20] Dus die nemen dan wel inkomensgroepen, maar niet per se dezelfde.

[1:04:23] En soms hebben ze een andere insteek.

[1:04:26] Er zijn er twee die ik ken.

[1:04:27] Eén gaat over verschillen binnen Amerika tussen de bovenste inkomensgroepen en de onderste.

[1:04:34] Daar was het verschil 16 levensjaren, maar er moet bij gezegd worden dat de Amerikaanse gezondheidssituatie aanzienlijk slechter is dan die in Europa.

[1:04:44] En dat ook de gezondheid van die bovenste inkomensgroepen slechter is, zodat dat verschil minder veelzeggend is.

[1:04:51] Amerika wordt wel eens beschreven als een steenrijk derde wereldland.

[1:04:56] Als je naar hun brede welvaart kijkt, want die wordt door de OSD gemeten, dan zie je dat ze materieel er enorm bovenuit lijken te springen, maar in alle andere opzichten zitten ze helemaal onderaan.

[1:05:06] En het andere is een Brits onderzoek waar ze naar regio's hebben gekeken.

[1:05:10] Regio's die relatief welvarend zijn en relatief niet welvarend zijn.

[1:05:16] En dan zien ze dat verschillen tussen die regio's zijn gegroeid.

[1:05:19] Dus dat de kloof in dit opzicht in ervaren levensverwachting groter is geworden.

[1:05:29] Dank, daar wil ik wel op doorgaan, want in de monitor over de brede welvaart, over de regionale monitor, volgens mij zijn de verschillende Nederland niet toegenomen tussen de verschillende regio's, of wel.

[1:05:43] Hoe zit dat precies?

[1:05:44] En in de politiek hebben we altijd veel aandacht voor regionale verschillen, elke regio telt en van allerlei uitspraken.

[1:05:53] Maar hebben jullie ook gevonden van welke criteria of welke indicatoren of welke

[1:05:59] beleidsinzet draagt eraan bij om die verschillen ook regionaal te verkleinen.

[1:06:04] Kunnen jullie daar iets over zeggen over wat succesvol is gebleken en wat niet?

[1:06:14] We meten nu de regionale brede welvaart sinds 2020.

[1:06:20] Dus dit jaar publiceren we voor de zesde keer, zevende keer, correctie.

[1:06:24] En het klopt dat in die periode de regionale verschillen vrij constant zijn gebleven.

[1:06:29] Je ziet steeds diezelfde patronen terugkeren.

[1:06:31] Soms vallen bepaalde regio's uit meer op dan anders.

[1:06:34] En grappig genoeg halen kranten daar dan altijd ranglijsten uit die wij helemaal niet publiceren, maar dat is ze vrij.

[1:06:41] Je ziet wel steeds dezelfde regio's terugkomen waar de brede welvaart echt laag is en dezelfde regio's waar die echt hoog is.

[1:06:48] Of beleidsinzet effect heeft, dat meet het CBS niet.

[1:06:52] Daar zijn we niet voor bedoeld.

[1:06:53] Dat is niet onze missie.

[1:06:55] Daar hebben we planbureaus, consultants, andere beleidsonderzoekers voor die dat veel beter kunnen, die wel altijd onze data gebruiken.

[1:07:02] Gemeentes en provincies gebruiken die cijfers ook.

[1:07:05] Een van de functies van de regionale monitor is dat gemeentes daarmee een vaste kennisbasis hebben om zichzelf met andere regio's te vergelijken.

[1:07:15] Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft op dit moment de zogenaamde regio envelop.

[1:07:20] waarmee investeringen worden gedaan in grote regionale projecten die complex en multidimensionaal zijn.

[1:07:27] Dus die eigenlijk over de hele brede welvaart gaan.

[1:07:29] En in de tijd heeft minister Carola Schouten van LNV gezegd, je moet het dus vanuit brede welvaart monitoren.

[1:07:37] En de verschillende projecten hebben de opdracht gekregen om zichzelf te evalueren en te monitoren op basis van brede welvaart.

[1:07:45] Dus voor die vraag mag ik u verwijzen naar het ministerie van BZK en ook LVVN, waar het National Programma Vitale Regio's zit, waar op diezelfde manier wordt gekeken.

[1:07:57] Dus op die manier wordt brede welvaart en worden de resultaten van de regionale monitor wel gebruikt en aangevuld met lokale cijfers om meer te kunnen zeggen over het effect van de beleidsinzet.

[1:08:09] En wij zijn er natuurlijk heel erg voor om dat nog breder te doen, maar dat is niet aan ons.

[1:08:15] of mevrouw Schouten even bellen.

[1:08:18] Ik kijk nog even of er nog een brandende vraag is.

[1:08:21] Ik kan altijd op de heer van Dijk rekenen.

[1:08:23] Dat is ook de laatste vraag die we doen.

[1:08:25] Ja, als u mij toestaat, want ik kom namelijk net tot de conclusie met deze tabel weer, dat de jongeren, waar we ons toch allemaal bezorgd over zijn, die voelen zich het minst veilig en die hebben

[1:08:42] een slechte woonsituatie, die krijgen geen huis en zo, dat weten we allemaal, en ze hebben geen geld, tenminste geen vermogen.

[1:08:51] Is dat de oorzaak, die drie, dat ze zich subjectief minder tevreden zijn met hun leven?

[1:08:59] Dus als we iets willen doen aan die gemoedsbestand van de jongeren, dan moeten we sleutelen of we moeten ze meer vermogen geven of een huis, of zorgen dat ze zich meer veilig voelen.

[1:09:10] En dan hebben we misschien

[1:09:11] die depressieve toestand van onze jongeren misschien verholpen?

[1:09:16] Ik begrijp je vraag, maar zo zit het.

[1:09:19] Zo hebben wij het in ieder geval niet onderzocht.

[1:09:22] We hebben ze eigenlijk los van elkaar, die indicatoren, onderzocht en niet in relatie tot elkaar.

[1:09:28] Dus we kunnen niet een uitspraak doen dat het een tot het ander leidt.

[1:09:34] Maar het gaat overigens bij wonen gaat het om de woonquote.

[1:09:38] Dus hoeveel procent van het inkomen besteed wordt aan wonen.

[1:09:45] Maar alsnog kan dat niet gezien worden als oorzaken van de gemoedstoestand.

[1:09:51] En we weten ook niet wat tot wat leidt, dus... als ze wel met elkaar gecorreleerd zouden zijn.

[1:10:00] Dus ja, dat kan ik helaas niet... Ja, niet zo zeggen.

[1:10:05] Kunnen we dat niet zo zeggen?

[1:10:06] Nee.

[1:10:08] Jullie rolvastheid is bewonderenswaardig.

[1:10:15] Wilt u ten slotte nog iets zeggen, meneer Huerman?

[1:10:19] En anders zou ik misschien willen vragen om mee te nemen daarin de service die beschikbaar is voor de Kamerleden, waar niet altijd even veel bekendheid voor is, maar die wel heel nuttig is.

[1:10:30] Ja, uiteraard wil ik nogal graag afsluiten, voorzitter.

[1:10:33] Het was weer erg aangenaam om hier aanwezig te zijn en onze publicatie te kunnen toelichten.

[1:10:38] We hebben hier en daar ook al wat suggesties gekregen voor mogelijk nader onderzoek, waarvan sommige dingen inderdaad eventueel bij ons liggen,

[1:10:44] Misschien de andere partijen, maar het is denk ik altijd goed om in ieder geval daar van op de hoogte te zijn, waar de behoefte aan is.

[1:10:51] En inderdaad, wij zijn altijd bereikbaar voor vragen via... Ja, nu ga ik even heel hard nadenken via wie ook weer.

[1:11:00] Mag ik het zeggen?

[1:11:00] Ja, zeker.

[1:11:01] binnenhof.cbs.nl

[1:11:03] En er wordt uit de mate snel en accuraat gereageerd altijd.

[1:11:07] Dus dat is heel nuttig.

[1:11:07] En u ziet ook inderdaad de behoefte aan cijfers om daar vervolgens politieke dingen mee te doen.

[1:11:12] Maar de behoefte aan cijfers is in ieder geval groot.

[1:11:15] Zeker.

[1:11:16] En hartelijk dank nog voor deze aanvulling.

[1:11:19] Nogmaals, hartelijk dank.

[1:11:20] En tot volgend jaar.

[1:11:23] Ja, heel graag.

[1:11:23] Hartelijk dank aan u en ook aan alle mensen op de tribune die hebben bijgedragen aan dit resultaat.

[1:11:29] En we gaan in ieder geval op de website weer kijken en de woordvoerdersrijksuitgaven die dit waren, die het verantwoordingsdebat zullen doen, zullen daar ook weer gebruik van maken, maar ook met de factsheets in de hand natuurlijk bij de andere behandelingen.

[1:11:43] Dan dank ik u hartelijk.

[1:11:44] Wij gaan hier om half drie verder met de technische briefing van de Algemeen Rekenkamer en die is helaas besloten.

[1:11:52] Dan sluit ik deze vergadering.