Sociaal Economische Raad (SER) over IMVO

[0:00:02] Goedemiddag allemaal. We hebben ietsjes gewacht, maar laten we toch maar beginnen.

[0:00:06] Want we hebben maar een uurtje, dus ik denk dat het goed is om hem nu af te trappen.

[0:00:10] Welkom bij vaste commissie BHO over het onderwerp.

[0:00:13] We hebben een gesprek met de SER over het IMVO, internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen.

[0:00:19] Dus goed dat u hier allemaal bent.

[0:00:22] Misschien goed om eerst eventjes de Kamerleden voor te stellen aan de linkerzijde die hier vandaag aanwezig zijn.

[0:00:28] Dat is de heer Seder van de ChristenUnie, mevrouw Van Ark van het CDA.

[0:00:31] De heer Bamenga, D66, de heer Lohman ook van het CDA.

[0:00:35] En mevrouw Kreuger, Pro GroenLinks Partij van de Arbeid.

[0:00:39] En natuurlijk onze gasten ook van harte welkom.

[0:00:42] De heer Putters namens de SER, mevrouw Van Selm.

[0:00:45] Ook namens de SER, mevrouw Woesterberg, CNV.

[0:00:49] De heer van de GEER, FNV.

[0:00:52] En mevrouw Appia, mevrouw Appia is van Sunrock.

[0:00:55] Welkom, Alan. Ik ga u straks even het woord geven.

[0:00:58] Wat ik in ieder geval nog even toe wil lichten, is dat er eerst straks een presentatie gegeven gaat worden van 15 minuten.

[0:01:03] Daarna krijgt u natuurlijk de tijd om uw vragen te stellen.

[0:01:07] En misschien goed om te weten dat er rapporteurs zijn van CSDDD.

[0:01:11] Die zijn ook bijna allemaal aanwezig. De rapporteurs zijn namelijk mevrouw Kreuger, mevrouw van Ark en de heer Seder.

[0:01:17] Dan zijn we volgens mij allemaal weer even op de hoogte.

[0:01:19] En dan wil ik graag het woord geven aan de heer Putters.

[0:01:23] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:25] En dank voor deze gelegenheid om met elkaar in gesprek te gaan over het internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen en de weg naar duurzame, eerlijke, toekomstbestendige waardeketens.

[0:01:36] En daar werkt de Sociaal Economische Raad al een tijd aan en we zijn erg blij dat u ook ingegaan bent op het verzoek om hierover met elkaar van gedachten te wisselen.

[0:01:46] Ik zal in een presentatie langslopen wat we in de afgelopen jaren hebben gedaan en waar we staan.

[0:01:52] En daarna zullen collega's rechts van mij ook kort nog het woord nemen en ook zichzelf verder introduceren als u dat goed vindt.

[0:02:02] Laat ik beginnen. Ja, hij werkt zo. Om u heel even mee te nemen in de tijd.

[0:02:08] Want het onderwerp speelt al een tijdje en dat hebben we op deze tijdlijn uitgezet.

[0:02:13] Overigens kom ik aan het einde van de presentatie op de plaat uit waar die u voor u op tafel hebt liggen.

[0:02:21] Sinds 2008 hebben we bij de Sociaal Economische Raad een werkprogramma om IMVO te bevorderen en Nederlandse bedrijven en hun stakeholders daarbij te ondersteunen.

[0:02:31] Dat ziet u op het plaatje.

[0:02:33] Sindsdien brengen we voor verschillende hoogrisicosectoren partijen om de tafel die de OESO-richtlijnen vertalen naar de praktijk.

[0:02:40] En bedrijven die committeren zich vrijwillig in die IMVO sectorovereenkomsten, dus dat zijn samenwerkingen tussen bedrijven, brancheorganisaties, overheid, vakbonden en maatschappelijke organisaties.

[0:02:52] En ik kom zo op een paar voorbeelden terug.

[0:02:54] In 2016, ik licht er een paar uit en u kunt er natuurlijk zo ook ons vragen over stellen, maar in 2016 startte de eerste sectorovereenkomst duurzame kleding en textiel.

[0:03:06] Momenteel lopen er verschillende sectorovereenkomsten, hernieuwbare energie, natuursteen, metaal.

[0:03:12] En we hopen nog een nieuwe overeenkomst te sluiten in de textielindustrie en zijn ook in gesprek met de agrofoodsector.

[0:03:18] Dus en u ziet op het scherm ook tal van andere initiatieven staan.

[0:03:22] Nou, door die rol die we de afgelopen jaren hebben gehad richting al die sectoren, hebben we ook redelijk goed zicht gekregen op waar bedrijven nou tegen aanlopen.

[0:03:31] ook bij de rapportages, wat wel werkt, wat niet werkt, hoe we het slimmer kunnen doen,

[0:03:35] hoe we het efficiënter kunnen inrichten en hoe het ook voor het bedrijfsleven impactvol is.

[0:03:41] En daar willen we graag met u over verder praten.

[0:03:43] Even terug naar wat is het dan eigenlijk.

[0:03:48] Daar onderscheiden we drie belangrijke elementen.

[0:03:51] In de allereerste plaats draait het om multistakeholder samenwerking.

[0:03:55] Dat betekent dat de stakeholders in de keten samenwerken om ook gezamenlijk inzicht te krijgen

[0:04:00] in de risico's die er zijn, verbeteringen door te voeren en richting die impact te gaan.

[0:04:06] En daar ook samen kennis op te delen om te kijken hoe je dat verder kunt brengen.

[0:04:09] Ik kom zo op een voorbeeld.

[0:04:10] Twee, het is ook heel erg belangrijk dat die sectorconferenten de krachten weten te bundelen in de sector.

[0:04:17] Dus bedrijven trekken samen op met sectorgenoten, vergroten hun slagkracht

[0:04:21] en hebben ze ook meer invloed op hoe de keten werkt en hoe de lasten bespaard kunnen worden

[0:04:28] doordat je ze gewoon weg kunt delen met elkaar.

[0:04:30] Het derde element is de lokale kennis en expertise.

[0:04:34] Door de inzet van NGO's, vakbonden, lokale partners worden bedrijven, lokale overheden en ook andere stakeholders in de productielanden betrokken en geholpen.

[0:04:45] Dus die verbinding naar het lokaal is ook ontzettend belangrijk.

[0:04:48] Nou, waarom is dit nou volgens ons en sociale partners en de mensen die eraan werken belangrijk?

[0:04:55] Nou, er zijn een aantal belangrijke elementen te benoemen.

[0:04:58] Laat ik allereerst zeggen, het brengt eigenlijk alle relevante belangen die meespelen samen.

[0:05:03] Dus zowel de verdienmodellen van bedrijven als de risico's op sociaal gebied, op duurzaamheidsgebied.

[0:05:09] Die zitten natuurlijk ook in de rapportages waar bedrijven aan moeten voldoen.

[0:05:12] En in het hele proces van toewerken naar sectorconvenanten komen al die belangen samen.

[0:05:18] En zien we een aantal redenen waarom we dit verder moeten brengen.

[0:05:21] Het eerste is dat het sowieso voorbereidt op wetgeving en het ook leidt tot minder regeldruk.

[0:05:28] Zowel voor de eigen activiteiten als ook voor de vereisten die Europese afnemers aan bedrijven op dat gebied stellen.

[0:05:34] Het is ook urgent. De wetgeving is duidelijk, gaat volgend jaar van kracht.

[0:05:39] En door standaardisatie die we op deze manier bereiken, kunnen we ook zorgen voor minder regeldruk.

[0:05:44] En dat is vooral natuurlijk voor het midden- en kleinbedrijf heel relevant, omdat daar gewoon winst te behalen valt als niet alles zelf gedaan hoeft te worden.

[0:05:52] Ander element is dat het bijdraagt aan weerbare waardeketens.

[0:05:56] Je krijgt gewoon beter inzicht in die waardeketen, in de risico's die er zijn, hoe je kunt samenwerken in de keten om die risico's behapbaar te houden en daardoor ook op onverwachte ontwikkelingen in de keten in kunt gaan.

[0:06:09] Dat leidt dan uiteindelijk, ook in de voorbeelden die we hebben, ook tot een competitief voordeel.

[0:06:15] Het gaat van arbeidsintensieve compliance naar meer rendement en concurrentievermogen, focus op het vergroten van sectorprestaties en ook weer toegang tot nieuwe financieringsbronnen.

[0:06:26] Daar streef je natuurlijk aan met elkaar, dat het dat ook kan opleveren.

[0:06:31] En tenslotte, de waarde voor samenleving en organisaties.

[0:06:35] Je werkt eigenlijk echt aan impact.

[0:06:39] Voor mezelf vertaal ik het ook wel eens met, het is niet het rennen weer van het ene naar het andere rapport of dikke pak papier.

[0:06:46] Maar het is daadwerkelijk met de ketenpartners werken aan hoe bereiken we impact, ook op het gebied van het tegengaan van kinderarbeid, dwangarbeid, klimaatschade en andere maatregelen.

[0:06:55] Dus het leidt tot zichtbare resultaten.

[0:06:59] Nou, wat biedt dan zo'n sectorovereenkomst en ook de ondersteuning die wij daarbij geven?

[0:07:04] Nou, u ziet daar een zestal elementen staan.

[0:07:09] We kunnen er zo meteen natuurlijk ook naar terug gaan als u dat wilt.

[0:07:12] Dus ik zal ze niet allemaal langslopen.

[0:07:13] Waar het natuurlijk op neerkomt, is dat we werken aan gepaste zorgvuldigheid.

[0:07:18] Dat de keten in kaart komt, de risico's, de impact die je wilt bereiken.

[0:07:23] En dat bedrijven en andere organisaties hun zaakjes op orde hebben, zou je kunnen zeggen.

[0:07:28] Dus de risico's verminderen die er ook zijn op sociaal gebied, op duurzaamheidsgebied en uiteindelijk ook voor het verdienmodel van het bedrijf.

[0:07:35] Nou, er zijn een aantal elementen zoals ook een modulair trainingsaanbod wat we daarbij hebben.

[0:07:40] We begeleiden de partijen die in die keten samenwerken, de multistakeholder netwerken waar toegang toe is.

[0:07:46] De ondersteuning bij de in praktijk brengen van de duurzaamheidswetgeving.

[0:07:50] Dus dit zijn zo een aantal elementen die bij elkaar opgeteld ook de weerbaarheid van de keten versterken, wat vandaag de dag natuurlijk ook geen onbelangrijk element is.

[0:08:03] Nou, dan misschien een voorbeeld.

[0:08:06] De sectorovereenkomst hernieuwbare energiesector.

[0:08:09] Nou, daar starten we met 34 organisaties.

[0:08:13] Het geeft u een beeld van wie doen daar nou aan mee.

[0:08:16] Dat is gegroeid naar 65 organisaties waarvan 45 bedrijven meedoen, werken samen aan risicoanalyses en onderzoek voor een beeld.

[0:08:28] Dat gaat onder meer over arbeidsomstandigheden in de Chinese zonnepanelenindustrie, risicoanalyses in batterijketens, onderzoek naar kinderarbeid en grondstoffenketens, maar ook in de nikkelketen in Indonesië.

[0:08:41] U ziet daar een aantal elementen staan waar we dan dus gewoonweg meer inzicht in krijgen.

[0:08:47] En je wilt natuurlijk uiteindelijk dat dat inzicht ook tot impact leidt.

[0:08:52] De collega ter rechterzijde, Manuela, zal daar zoiets meer over zeggen.

[0:08:56] Die is betrokken bij het project in Peru wat u ziet staan.

[0:09:01] Maar uiteindelijk wil je dus een verantwoorde koperwinning, risico's beheersen, gebruik maken van de innovaties die er zijn, AI-technologie.

[0:09:10] en uiteindelijk ook de arbeidsomstandigheden in die sectoren verbeteren.

[0:09:13] Dat is natuurlijk de impact waar je ook met elkaar naar streeft.

[0:09:15] Dus dit is zo'n voorbeeld.

[0:09:20] Leidt het dan ook nog, als het gaat over de due diligence, leidt dat dan ook tot vooruitgang?

[0:09:25] Antwoord is ja. Dat is natuurlijk in verschillende maten in verschillende sectoren.

[0:09:29] Maar er wordt een jaarlijkse monitoring gedaan en die laat positieve resultaten zien, zoals u hier kunt zien.

[0:09:34] Een deel van de monitoring houden we door middel van enquêtes.

[0:09:38] En zo houden we bij in hoeverre bedrijven in staat zijn om die verschillende zes stappen van de due diligence ook te implementeren en hoe die dan lopen.

[0:09:47] Hier ziet u een aantal scores van de wind- en solarsector, hoe het ervoor stond in 2024 bij de start en een jaar later in 2025, dan zie je dat bij de windsector er een toename is van een paar procent aan het kunnen voldoen aan die eisen in elke stap van het due diligence proces.

[0:10:07] In totaal een verhoging van 54% naar 57%.

[0:10:13] Maar als je bijvoorbeeld kijkt naar de solar sector, dan zie je grotere toenames.

[0:10:18] Dat komt ook omdat bedrijven in een vroeg stadium van due diligence al zijn gaan samenwerken.

[0:10:23] Waardoor de effectiviteit van die samenwerking dus ook groter is.

[0:10:26] En dat laat zien dat die implementatie dan ook een grotere sprong maakt.

[0:10:30] En over het geheel genomen zie je daar dan ook een groei van 19% voldoen aan de stappen van due diligence.

[0:10:36] Dus dat ziet u hier in de grafiek weergegeven.

[0:10:41] Een ander voorbeeld, het TrueStone 2.0 project.

[0:10:46] Dit wordt ook samen met België, met Vlaanderen gedaan.

[0:10:49] Dus dit is in feite een internationaal initiatief.

[0:10:52] Het werkt ook wereldwijd aan stakeholders samenwerking, aan meer inzicht in de waardeketens, concrete impact projecten.

[0:11:00] Zo heeft bijvoorbeeld, om er hier iets uit te halen, True Stone voor voorwaarden gezorgd in Rajasthan, waardoor lokale stakeholders het voor elkaar hebben gekregen om werknemers ook een eigen contract te geven en een eigen rekening en salarisstrook.

[0:11:15] En dat ziet u rechtsonder instaan.

[0:11:18] Nou, en hier ziet u ook hoe dat over de wereld heen tot verschillende verbeterprojecten leidt.

[0:11:25] Nou, dit zijn zo een aantal ervaringen waar we op voortbouwen.

[0:11:30] Maar we hebben ook met sociale partners nagedacht wat is de volgende stap om dit ook echt verder te brengen, op te schalen en te kijken hoe we bredere sectoren van onze economie hierbij kunnen helpen.

[0:11:44] Nou, daar wil ik tot slot van mijn eerste inbreng iets over zeggen.

[0:11:50] In dit beeld ziet u, het is een weergave getekend natuurlijk, in dit beeld ziet u hoe multistakeholder samenwerking er dus uitziet.

[0:11:59] Denken dat de sectorale benadering de beste kans biedt om bedrijven ook vanuit hun eigen praktijk te laten werken aan due diligence.

[0:12:05] Het zit het dichtst bij dat wat zij zelf meemaken en waar ze dus ook tegenaan lopen in al die stappen due diligence.

[0:12:12] Dus daar zit de samenwerking op.

[0:12:15] Tegelijkertijd weten we natuurlijk ook dat werken in sectorverband ook weer silo's kan creëren tussen sectoren.

[0:12:22] Waardoor je de kansen onbenut laat om tussen sectoren te leren en winst te behalen.

[0:12:27] Dus dat is voor ons ook een volgende stap in die sectorale samenwerking.

[0:12:34] We hebben daar een modulaire benadering voor gekozen, bijvoorbeeld om tussen sectoren ook in termen van kennisuitwisseling, due diligence expertise over sectoren heen uit te wisselen, zit daarin te profiteren van de expertise van maatschappelijke organisaties, ook lokaal en dus buiten de eigen sector.

[0:12:57] En het maakt het due diligence proces ook goedkoper winstgevende voor bedrijven door over sectoren heen samen te werken.

[0:13:04] En dat hebben we geprobeerd in dit beeld onder te brengen.

[0:13:09] En dat, oh, dit was de laatste, oh dan denk ik, als heeft u deze voor u liggen, want ik had er nog één in mijn set zitten.

[0:13:18] Maar goed, waren het dus eigenlijk het streven, ah dat is de laatste, ja.

[0:13:23] Ja, het draait erom dat we die sectorale samenwerking modulair aanpakken, intersectoraal aanpakken en op die manier versneld sectoren kunnen laten profiteren van de kennisexpertise om die due diligence processen te doorlopen en ook te werken aan weerbaarheid in ketens.

[0:13:44] Tot slot, het is ongelooflijk belangrijk gebleken in de afgelopen jaren dat niet alleen de partners in die keten, maar dat we ook met de overheid daarin samenwerken.

[0:13:55] We hopen daar natuurlijk ook zo even met u over in gesprek te gaan, omdat we hebben gezien dat door het gezamenlijk optrekken we bedrijven ook echt kunnen ondersteunen en op grotere schaal kunnen werken.

[0:14:07] We hebben op dit moment ook een aantal nieuwe initiatieven lopen.

[0:14:11] Wij denken dat er enorme kansen liggen om dat de komende tijd ook met elkaar op te schalen.

[0:14:14] Dus wij wisselen graag van gedachten met u hoe dat de komende tijd zou kunnen.

[0:14:22] En dan zou ik heel graag, als u dat goed vindt, voorzitter, de sociale partners nog een toevoeging laten geven.

[0:14:28] Dan begin ik bij mevrouw Woestenberg van CNV.

[0:14:32] Dank ook voor uw...

[0:14:33] Oh, sorry, ik ga niet uw rol over uw excuus.

[0:14:35] Nee, dat geeft helemaal niks hoor.

[0:14:36] Daar heb ik zelf ook niet zo heel veel moeite mee.

[0:14:37] Ik wil eerst even de heer Verkuilen welkom heten namens de VVD.

[0:14:40] Die is ook aangeschoven.

[0:14:42] Aan u natuurlijk het goed recht om ook de sociale partners het woord te geven.

[0:14:45] Dat is helemaal prima.

[0:14:46] Weet alleen wel dat we eigenlijk al bijna op een kwartier zitten.

[0:14:50] Dus er moet ook genoeg ruimte blijven voor vragen.

[0:14:51] Maar als het in een paar minuten zou kunnen, zou dat heel fijn zijn.

[0:14:54] Het eerste woord aan mevrouw Woesterberg, denk ik.

[0:14:57] Dank je wel.

[0:14:58] Je moet de kans natuurlijk wel nemen op het moment dat je zo'n eensgezind panel voor je hebt.

[0:15:03] Van werkgevers en werknemers in deze dagen.

[0:15:08] En dat is misschien ook meteen wel de kracht van het verhaal wat we hier vandaag komen brengen.

[0:15:14] We geloven er allemaal in.

[0:15:15] En als er woorden vallen als minder regeldruk, weerbaarheid en meer rendement en concurrentievermogen,

[0:15:23] dan zouden toch het grootste tegenstanders ook voorstander moeten worden van ons verhaal wat we hier komen brengen vandaag.

[0:15:29] Dank u wel dat ik u hier vandaag mag toespreken namens de vakbonden.

[0:15:34] Samen zitten we hier omdat we echt geloven in die sectorale aanpak waarin we elkaar echt weten te vinden.

[0:15:41] Bedrijven worden de komende jaren via wetgeving verplicht om ook vakbonden te consulteren.

[0:15:46] En wij denken dat we daar ook een goede rol in kunnen verbinden in een tijd waarin vertrouwen belangrijk is en niet altijd aanwezig is.

[0:15:55] Bedrijven kunnen op deze manier samen met ons de handelsketens versterken.

[0:16:01] En uiteindelijk is dat wat ons betreft ook de kracht van dit model.

[0:16:07] Met die wetgeving is die samenwerking cruciaal.

[0:16:10] En laat ik ook een voorbeeld geven van waarom dat zo belangrijk is.

[0:16:15] Als we kijken naar de energietransitie, dan hebben we de mijnen in Latijns-Amerika keihard nodig.

[0:16:22] Nederlandse bedrijven hebben daar ook een belang in die keten.

[0:16:27] In die mijnen worden overuren gedraaid door medewerkers.

[0:16:31] En die werkomstandigheden zijn niet altijd veilig en daarmee zijn de handelsketens ook instabiel en daar hebben Nederlandse bedrijven last van.

[0:16:41] Mijn werkers maken lange dagen, werken in extreme hitte en krijgen ook niet altijd voldoende informatie of bescherming om veilig te kunnen werken, met ook sterfgevallen tot gevolg.

[0:16:55] Juist zo'n sectorinitiatief als deze maakt dat wij als vakbond samen met bedrijven op locatie kunnen komen.

[0:17:04] Sommige organisaties komen wel binnen op de ene plek en niet op de andere.

[0:17:08] Sommige organisaties worden wel vertrouwd door bepaalde mensen en niet door anderen.

[0:17:14] En door het samen te doen komen we daar waar het nodig is.

[0:17:18] Via het metaalkonvenant konden wij samen met Nederlandse staalbedrijven in gesprek met de eigenaar van de mijnbedrijven in Latijns-Amerika.

[0:17:25] Met een mijnhelm op konden Nederlandse staalbedrijven zelf zien wat die omstandigheden in de mijnen waren.

[0:17:32] En daarna hebben we gezamenlijk onderhandeld over betere en veilige arbeidsomstandigheden voor de mensen daar.

[0:17:39] Dat zorgt er dus voor dat er beter naar de medewerkers wordt geluisterd.

[0:17:44] Maar het creëert ook een vertrouwde omgeving waarin die bedrijven samen leren en samen problemen kunnen oplossen, de keten sterker en weerbaarder worden en daarbij dan, en dat vinden wij natuurlijk fijn, mensen ook fatsoenlijkere arbeidsomstandigheden hebben.

[0:18:05] Nou, dat was hem volgens mij. Dank. En namens de partners was dit geloof ik, hè? Klopt dat?

[0:18:11] Ik zou graag nog een klein woordje toevoegen, maar ik zal het heel kort houden.

[0:18:14] Graag. En nu is het woord, de heer Van der Geer van FNV.

[0:18:18] Ja, ik zal inderdaad niet teveel in herhaling vallen, want ik kan volledig onderschrijven wat mijn collega zojuist heeft gezegd.

[0:18:25] Het is een ontzettend logische stap om in deze opschaling te denken.

[0:18:31] En het is belangrijk om nogmaals te benadrukken waar wij als vakbond ook zitten.

[0:18:36] Wij komen op heel erg veel plekken waar anderen wellicht niet kunnen komen.

[0:18:41] En wij kunnen daar een enorm belangrijke rol in spelen.

[0:18:46] Wij doen dat via CNV Internationaal, Mondiaal, FNV.

[0:18:51] Maar wij zijn ook sterk vertegenwoordigd in de sectoren.

[0:18:54] Dus in dat plaatje kunnen wij zo goed als overal komen, ook in het buitenland.

[0:18:58] En die samenwerking is daar cruciaal.

[0:19:01] En daar kunnen wij ook heel erg uitdragen dat wij geloven in de kracht van de dialoog.

[0:19:05] Wat wij hier in Nederland heel erg goed kunnen.

[0:19:07] En dat kunnen wij ook naar een hoger plan tillen.

[0:19:10] En daar is die samenwerking uitermate belangrijk voor.

[0:19:14] Ik hou hem heel kort.

[0:19:16] Dat heeft u gedaan. Dank u wel. Mevrouw Appeljaar, kijk ik dan ook nog even naar u.

[0:19:21] Dank u wel. Goedemiddag. Fijn dat ik vandaag namens Sunrock u mag vertellen over onze deelname in het INVO-convenant voor de hernieuwbaar energiesector.

[0:19:31] Sunrock is een zon-op-dakbedrijf, zoals we dat noemen.

[0:19:34] Wij leggen grote zonneparken op daken en leveren energie aan leveranciers zoals Greenchoice, maar we verkoop ook zelf direct op de markt.

[0:19:45] We zijn een klein bedrijf met ongeveer 160 medewerkers, actief in Nederland, Duitsland en Frankrijk.

[0:19:51] En voor ons gaat de energietransitie niet alleen om green electrons, zoals we dat noemen, maar juist om hoe we dat doen.

[0:19:59] Dus op welke manier zorgen we ervoor dat de parken worden gebouwd, worden de werknemers goed betaald,

[0:20:04] zijn vaak wel migrant workers uit Oost-Europa die de parken ontwikkelen,

[0:20:09] hoe zorgen we ervoor dat zij niet worden uitgebouwd door aannemers die de parken daadwerkelijk liggen.

[0:20:14] Maar daarnaast vind ik het ook wel heel belangrijk om verder te kijken in de ketens.

[0:20:19] Bijna alle zonnepanelen komen uit China met allerlei uitdagingen die daarmee gepaard gaan.

[0:20:26] En we hebben ook grondstoffen die uit de hele wereld komen.

[0:20:30] En als een kleine speler weten wij en zien wij dat wij niet in staat zijn om alle uitdagingen alleen op te pakken.

[0:20:36] En vandaar dat we vanaf dag één lid zijn van het Nieuwbaar Energie Convenant.

[0:20:40] Als partij dat ook actief is in verschillende werkgroepen.

[0:20:45] Door deelnemers van de werkgroepen worden we elk jaar getoetst hoe we met onze due diligence staan.

[0:20:50] De zes stappen die meneer Peters hier aanhaalde.

[0:20:54] Hoe gaan we met ons managementsysteem om, welke policies hebben we, welk beleid.

[0:21:00] Maar daadwerkelijk ook welke impact zijn we aan het behalen.

[0:21:03] En door elk jaar weer getoetst te worden door het onafhankelijk secretariat van het confinant...

[0:21:07] kunnen wij ook zien waar verbetering nodig is en wat wij ook waardevol vinden aan het convenant

[0:21:14] is het feit dat wij ook tools en templates en trainingen krijgen via het convenant om te verbeteren.

[0:21:20] Dus niet alleen, nou hier gaat het niet goed, maar ook hoe zou je dat kunnen doen?

[0:21:25] En de bijdrage van de NGO's en de vakbonden is ook onmisbaar hierin.

[0:21:31] Er zijn heel veel plekken die wij niet kunnen komen, zoals net werd gezegd.

[0:21:35] Ook on the ground, inderdaad, wat gebeurt in mijnen.

[0:21:38] En door direct een verbinding te hebben met vakbonden, met andere NGO's, kunnen wij horen en ook bewijs krijgen van wat allemaal misgaat.

[0:21:48] En hoe de verbetering uit zou kunnen zien, zodat wij niet als bedrijf in ons eigen kantoortje bepalen wat wij denken dat goed uit hoort te zien.

[0:21:57] Dus in dat kader is het zeer waardevol om het confinant deel te nemen.

[0:22:02] Een concreet voorbeeld van supply chain impact waar we mee bezig zijn is een reis.

[0:22:07] Zelf ben ik namens zonder ook met een deel van de conferencepartij naar Peru geweest vorig jaar.

[0:22:15] Om te kijken naar artisanaal kleinschalige mijnbouw in de kopersector.

[0:22:19] We kijken meestal vaak naar China met polysilicon en supply chains van de zonnepanelen.

[0:22:24] Maar er zijn heel veel grondstoffen in de energietransitie waar ook allemaal misstanden aan vastzitten.

[0:22:31] En via het confinant doen we een project in Peru.

[0:22:36] En door naar Peru te gaan, te praten met arbeiders, konden wij zien wat zijn de arbeidsomstandigheden.

[0:22:42] Maar ook hoe kunnen wij hier, als we in gesprek zijn met koperbedrijven, met kabelbedrijven, welke vragen kunnen we stellen?

[0:22:50] Mevrouw Appia, mag ik u vragen om af te ronden? Want dan kunnen we ook nog wat vragen stellen.

[0:22:54] Zeker, zeker. Het confinant is een waardevolle platform voor kennisontwikkeling.

[0:22:59] Maar ook juist om te kunnen zien, om toehang te hebben tot het supplytje en om daar ook onze kennis te vergroten.

[0:23:06] Dus dank voor de tijd en de gelegenheid.

[0:23:10] Graag gedaan. En er komen nu nog wat vragen aan als het goed is.

[0:23:14] Ik wilde ze graag per drie doen.

[0:23:16] Dus dan begin ik bij de heer Seder.

[0:23:20] En het helpt ook als u aangeeft aan wie u de vraag stelt, want dan kunnen we de vraag ook direct adresseren.

[0:23:26] Ja, dank u wel. Ik neem aan dat er nog een rondje komt.

[0:23:29] Toch, dus dat we minimaal twee vragen krijgen.

[0:23:32] Dat ligt aan hoe lang u erover doet om de vraag te stellen.

[0:23:35] Dan probeer ik het kort te houden.

[0:23:36] Dank u wel voor de bijdrage, is je nuttig ook.

[0:23:38] Ik vroeg me af met het huidige wetsvoorstel wat er nu ligt qua implementatie van de CS3-Wipeldi.

[0:23:45] Of er nog aandachtspunten zijn die u aan de Kamer zou willen meegeven.

[0:23:48] Ten aanzien van het voorbereidend werk wat jullie hier presenteren.

[0:23:53] Met dit tempo komt er zeker een tweede ronde.

[0:23:55] Dank. Mevrouw van Ark.

[0:24:00] Hartelijk dank voor deze presentatie.

[0:24:02] Ik denk dat mijn vraag naar mevrouw Van Selm gaat.

[0:24:07] Ik begrijp dat er een aantal confinanten nog op de rit staan, waar die mogelijk nog ondertekend worden.

[0:24:13] Maar in zijn totaliteit zijn er volgens mij een aantal sectoren die nu nog niet gedekt worden door de verschillende confinanten zoals jullie die hebben.

[0:24:21] Ik denk aan bijvoorbeeld de elektronica, de chipsector, meubels.

[0:24:27] En dan denk ik, als je concreet kijkt naar winkels, bijvoorbeeld Action, de IKEA, de mediamarkt.

[0:24:32] Wat kan het werk wat jullie doen ook betekenen, straks ook in de implementatie van bijvoorbeeld alle wetgeving die op bedrijven afkomt, zoals sectoren die daar eigenlijk een beetje buiten vallen?

[0:24:44] Helder, dank u wel. Dan ga ik naar de heer Bamenga.

[0:24:48] Dank voorzitter. Misschien dat u wat meer kan toelichten over de sectorale samenwerking die vandaag presenteert.

[0:24:56] waarom dat uitgerekend nu zo belangrijk is, ook gezien in het licht van de aankomende wetgeving

[0:25:02] wat eraan zit te komen, CSDD en de forced labor regulations.

[0:25:07] Goed, dan ga ik nu even naar de overkant.

[0:25:10] Heer Putters.

[0:25:11] Ik denk dat ik, ik kijk ook even naar mijn partners, ik zal in ieder geval de vraag van de heer Bamenga beantwoorden.

[0:25:18] Alexandra, wil jij op de eerste twee vragen in, dan kijk ik ook nog even naar jullie.

[0:25:22] Alexandra eerst, ja.

[0:25:23] Ja, helemaal goed.

[0:25:25] En kun jij je ook even voorstellen, omdat we in dat rondje mevrouw Van Selm overgeslagen hebben.

[0:25:30] Ja, helemaal goed.

[0:25:31] Alexandra Van Selm, ik ben directeur beleid bij de SER en heb ook de confinante aanpak eigenlijk opgezet voordat ik deze rol vervulde.

[0:25:42] De vraag over aandachtspunten eventueel nog bij het wedstraject van de CSDD.

[0:25:48] die. Wat goed is om aan te geven is dat de CERN natuurlijk eerder heeft geadviseerd vooral over

[0:25:54] de combinatie van wetgeving en sectorale samenwerking. Dat we denken dat het belangrijk is om die

[0:26:01] combinatie steeds in acht te houden om daarmee ook de lasten voor bedrijven te verminderen,

[0:26:07] maar ook juist om die impact te maken. Omdat alleen de wetgeving en de regels anders niet

[0:26:14] gaan zorgen voor die veranderingen in de keten waar we dat natuurlijk allemaal voor doen.

[0:26:19] Dus concreet is denk ik een mogelijkheid, we hebben begrepen dat de Europese Commissie

[0:26:26] nog een consultatie gaat houden over de guidance voor de implementatie.

[0:26:34] En daarin zou het heel erg belangrijk zijn dat die samenwerking, sectorale samenwerking

[0:26:39] en het multistakeholder samenwerken, dat dat daar ook een goede plek krijgt.

[0:26:44] Dus dat is denk ik een belangrijk aandachtspunt vanuit die combinatie, ook op het Europese niveau en in de implementatie, zodat daadwerkelijk die samenwerking leidt tot impact.

[0:26:57] Mag ik daar één aanvulling op leggen, omdat het nu past, omdat ik merk dat dat ook niet steeds gezien wordt.

[0:27:05] Die sectorale samenwerking is ook door de OESO aangegeven als eigenlijk, ja, zo zou je los naast de wet- en regelgeving echt aan commitment in de keten kunnen werken.

[0:27:16] En ik denk dat we daar dus in Nederland ook iets mee in handen hebben, wat ook internationaal erkend wordt als een route om dit hele proces te verbeteren.

[0:27:22] Dus dat even als korte aanvulling.

[0:27:26] Dan misschien de vraag van mevrouw van Ark over de andere sectoren.

[0:27:32] Wat de heer Putters al aangaf, deze aanpak en die opschaling van die sectorale samenwerking is juist bedoeld eigenlijk om breder en effectiever een aanbod te kunnen bieden aan veel meer sectoren dan die tien waar we eerder confinanten mee hebben aangesloten en die nu verder ontwikkeld worden.

[0:27:51] Dus het geeft vooral de mogelijkheden om veel meer sectoren daarop aan te sluiten.

[0:27:56] Soms ook als er bijvoorbeeld een kleinere groep bedrijven iets wil doen, dan kunnen we daar modulair naar kijken van hoe zij die stap kunnen zetten.

[0:28:04] En er komt ook veel meer materiaal eigenlijk beschikbaar voor alle bedrijven.

[0:28:09] Dus ook als er in een sector bijvoorbeeld nog niet een groep is die al klaar is om een confinant te sluiten,

[0:28:18] dan kunnen koplopers daar ook gebruik van maken.

[0:28:22] Dus ik denk dat dat vooral heel veel mogelijkheden biedt om dat effectiever te doen.

[0:28:28] Ik kijk even of een van de collega's nog op die eerste paar vragen iets aan te vullen heeft.

[0:28:34] Nou, misschien een concreet voorbeeld in antwoord op de heer Bowenga.

[0:28:39] U had het in de slipstream van die wetgeving ook over de warmbaarheid volgens mij.

[0:28:44] We zien gewoon concrete voorbeelden, onder andere in de kledingindustrie, dat in China bijvoorbeeld nu ook al 60 bedrijven zich aangemeld hebben voor projecten waar we dit soort zaken bespreken en hen ook tools geven om te herkennen wanneer er sprake is van dwangarbeid en ook hoe we tegen te gaan.

[0:29:07] Dus dat ook nog even als concreet voorbeeld van waar het ook echt impact heeft.

[0:29:13] Dank. Misschien ook nog een paar reacties op de vraag van de heer Bamenga.

[0:29:17] Ik zou eigenlijk wel zeggen, nou, ten eerste, het bedrijfsleven moet aan wettelijke vereisten gaan voldoen.

[0:29:23] Dus dat is een heel urgente kwestie, dat we dat op een zo efficiënt mogelijke manier doen, met zo min mogelijk administratieve last.

[0:29:31] En daar hebben we die samenwerking voor nodig. Dus dat is één.

[0:29:33] Twee, ja, het valt nu ook echt wel midden in de weerbaarheidsdiscussie.

[0:29:38] Daarnet viel al even de term dat we ervoor moeten zorgen dat de waardeketens ook stabiel blijven.

[0:29:43] Dat wanneer er internationaal iets ontstaat, dan voelen onze bedrijven dat meteen.

[0:29:48] Wij hebben die discussie in de SER nu bijna, ik zou bijna zeggen wekelijks,

[0:29:53] dat als er ergens, of het nu het Witte Huis is of ergens anders iets gebeurt, dan voelen de bedrijven dat meteen.

[0:29:58] Dus het tweede is dat we hier kunnen bijdragen aan stabiliteit in de ketens.

[0:30:02] Het derde, ja, doordat we hier al zo lang aan werken, kunnen we een grotere stap zetten.

[0:30:08] Dus kunnen we ook daadwerkelijk naar opschaling toe en het verbreden voor sectoren van de Nederlandse economie.

[0:30:13] En tenslotte, dat heeft mevrouw Woestenberg al gezegd, werkend en ondernemend Nederland wil hier zijn schouders onderzetten.

[0:30:21] Omdat we echt zien dat het werkt.

[0:30:22] En het is dus ook iets wat werkgevers en werknemers graag mee willen oppakken.

[0:30:31] Dank. Dan ga ik door naar de volgende spreek van de kant van de Kamer.

[0:30:37] De heer Lohman.

[0:30:40] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:30:41] En dank voor deze uitgebreide mooie presentatie.

[0:30:47] Ik had eigenlijk een soort persoonlijke als nieuwe politicus afweging die ik in deze wereld aan het maken ben.

[0:30:54] Ik ben zelf ook nog ooit bestrokken geweest bij een van de eerste ontwikkelingen voor INVO-conferantie in de landbouw, ook met mevrouw Van Selm.

[0:31:03] En ik kom nu weer een beetje dat dossier in.

[0:31:06] En mijn vraag is eigenlijk een beetje, na deze historische overzicht, we zijn van vrijwillig en pionieren gegaan naar op een gegeven moment strenge, voorgenomen wetgeving.

[0:31:17] En nu, laten we even het woord versimpelde wetgeving in de mond nemen.

[0:31:23] En mijn vraag is ook eigenlijk, hoe moet ik dat als politicus nou gaan duiden?

[0:31:27] Want is het versimpeling, is het afzwakking?

[0:31:29] En daarbij ook de vraag, gaan we de juiste richting op of niet?

[0:31:32] En wat zou de Kamer kunnen doen, vanuit uw perspectief, om dat de juiste kant op te duwen?

[0:31:40] Ja, dank u wel.

[0:31:42] Mevrouw Kreuger.

[0:31:48] Ja, toch misschien even door op CSDDD.

[0:31:51] Want ik hoor eigenlijk, mevrouw van Selm, vooral eigenlijk de guidance, dat we daar goed naar moeten kijken, hoe die naar ons toekomt.

[0:31:59] Maar ik probeer toch nog even het versterken van de sectorale aanpak en de zorg dat dat hand in hand gaat.

[0:32:08] Dat is eigenlijk iets wat niet zozeer te maken heeft met het wetgevingstraject an sich over CIS Triple D.

[0:32:15] Met betrekking tot die wetgeving, welke adviezen heeft u wellicht nog over hoe wij in onze rol als medewetgever moeten kijken naar die wetgeving.

[0:32:24] En waar eventueel we goed op moeten letten.

[0:32:29] Dank u wel, de heer Van Kuijlen.

[0:32:30] Ja, dank voorzitter. Dank ook voor de presentatie. Het enthousiasme slaat wat mij betreft ook zeker over. Dus ik hoor hele mooie dingen. Ik vroeg me één ding nog af en dat is met name omdat veel ondernemers kijken naar landen als China heel terughoudend zijn om daar te ondernemen.

[0:32:48] Maar ziet u in het pad ook een wegbereidersfunctie om juist te zorgen dat bedrijven daar wat meer comfort ervaren om daar te ondernemen?

[0:33:02] Dank u wel.

[0:33:03] U kunt toch eens naar de heer Putters.

[0:33:07] De eerste vraag van de heer Lohman.

[0:33:10] Ik kan een poging doen en dan kijk ik even, eigenlijk vat u de historische gang van zaken met een paar woorden samen.

[0:33:19] Dat zet mij ook aan denken.

[0:33:22] Kijk, ik denk dat, ik weet niet of het dat is, ik denk dat we ook de haalbaarheid van de stappen die gezet moeten worden kunnen vergroten

[0:33:34] door die samenwerking in de keten.

[0:33:35] Ik denk dat die samenwerking laat nu ook zien dat als je dat slim inricht

[0:33:39] en als je van elkaars expertise leert en dat ook organiseert,

[0:33:43] dat we het gewoon beter en efficiënter kunnen doen.

[0:33:46] En soms is dat misschien ook simpeler,

[0:33:48] gewoon weg om dat niet ieder bedrijf het zelf hoeft uit te vinden,

[0:33:51] als we dat onder de definitie van simpel zouden verstaan.

[0:33:54] Maar ik zou ook het woord, we kunnen stappen zetten in haalbaarheid ervan.

[0:33:59] Ik denk dat veel bedrijven ook vaak het gevoel hebben gehad van

[0:34:01] er komt veel op me af en hoe zet ik al die stappen?

[0:34:04] Dus dat zou voor mij een term zijn en daar voeg ik nog iets aan toe.

[0:34:08] Kijk, soms zijn in de keten ook de kleine stappen impactvol.

[0:34:13] Dus kleine impactvolle stappen kunnen minstens zo'n wegbereider zijn voor de nieuwe verdienmodellen naar de toekomst.

[0:34:20] En ik denk dat we dat ook in die tijdlijn geleerd hebben.

[0:34:25] Dus ik weet niet of vrijwillig verplicht versimpelt of dat helemaal recht doet.

[0:34:30] Maar dit zou mijn reactie zijn dat we de haalbaarheid ook goed in de gaten houden en dat we daar meters op maken.

[0:34:35] Maar kijk even naar mijn buren.

[0:34:39] Ja, misschien in aanvulling daarop.

[0:34:42] Ik vergelijk het wel eens, als we dan toch persoonlijk worden, met de normstelling bijvoorbeeld van het aantal vrouwen in beursgenoteerde bedrijven.

[0:34:50] Je kan dat willen, je kan heel lang zeggen wat een onzin dat er een norm komt en uiteindelijk zie je toch als die er is dat het effect heeft.

[0:34:57] En ik vind er wat van, maar het werkt.

[0:34:59] En dan moet je denk ik ook maar pragmatisch kunnen zijn.

[0:35:02] En in dit specifieke geval geldt dan ook, wij hebben vanuit een mondiaal perspectief wensen,

[0:35:10] maar wel vanuit een toch enigszins geprivaliseerde context,

[0:35:14] waarbij wij ook dat wat we belangrijk vinden om het op een goede manier verder te brengen,

[0:35:21] de productie, de bedrijvigheid, dat het dan ook bij ons past om die verantwoordelijkheid mee op te pakken.

[0:35:28] En op deze manier zien wij dat ook in landen, we hebben als CNV eerder ook trajecten bijvoorbeeld gedaan in Vietnam,

[0:35:36] waar ook vergelijkbare ingewikkeldheden liggen qua politiek bestel.

[0:35:40] En dan merk je dat juist lange termijn relaties heel waardevol zijn om vervolgens bedrijven aan de hand mee te nemen in een context

[0:35:49] waar relatie toch op een iets andere manier ingestoken wordt dan in Nederland met onze efficiënte aanpak het geval is.

[0:35:55] En dat is dan misschien een beetje een ondeugende laatste vraag van mijn kant als antwoord op kunnen we als wetgever nog ergens op letten.

[0:36:03] We zitten hier vooral nu voor de sectorale samenwerking en de IMVO belangen die we met de SER doen.

[0:36:09] Tegelijkertijd, Crie de Keurven uit de vakbond, u bent ook verantwoordelijk voor het VNP.

[0:36:13] En uiteindelijk relaties onderhouden kost tijd, vraagt meer langjarige aandacht ook dan één kabinetsperiode.

[0:36:21] En als u daar nog over na kan denken, dan zou ons dat ook helpen om dit werk goed te kunnen blijven doen.

[0:36:30] Ja, dank voor de vragen. Ik zat net na te denken over de vraag over versumpeling van de wetgeving.

[0:36:38] En dat klopt vijf jaar geleden of vier jaar geleden toen het CS-tribudie werd aangekondigd, waren de ambities veel groter.

[0:36:45] Dus we als klein bedrijf worden niet direct geraakt door de wetgeving.

[0:36:50] Echter, we zien wel in de praktijk dat onze klanten wel geraakt worden, of hun klanten, of hun shareholders.

[0:36:59] En daardoor krijgen wij ook vragen op dit vlak.

[0:37:01] En het confinant stelt ons dan in staat om bepaalde documentatie, transparantiebewijzen klaar te hebben, mag die vragen wel komen.

[0:37:09] Dus in dat kader geloof ik wel dat als de implementatie van de CS Triple, die op een gedegen manier gaat, gaat het toch meer impact hebben dan wij nu voorzien.

[0:37:21] Maar het zit allemaal ook in de toezicht, van hoe gaat de toezicht uitzien en hoe worden bepaalde dingen geïnterpreteerd.

[0:37:29] Maar hoe dan ook, het is beter dan wat we niet hadden.

[0:37:32] Zeker, het gaat wel ambitieuzer kunnen zijn, maar het is een stap vooruit.

[0:37:39] Mooi, dank u wel. De heer Van der Geer.

[0:37:40] Ik wou nog even reageren op de vraag van de heer Verkuilen over het ondernemen in China.

[0:37:48] Ik denk zeker dat het handvatten kan opleveren op het moment dat wij ook aanwezig zijn in China en daar een beetje aan wegbereiding kunnen doen.

[0:37:58] Daar zit voor mij ook nog een voorbeeld achter.

[0:38:01] Tijdens de pandemie hebben we kunnen zien dat daar wereldwijd, waar groeiende arbeidsverhoudingen waren,

[0:38:10] dat bedrijven veel beter omsprongen met die pandemie

[0:38:14] en bedrijven in Nederland dus ook leveringszekerheid hadden

[0:38:17] en ook veel meer hadden aan die bedrijven.

[0:38:19] Er zit gewoon echt een directe correlatie tussen.

[0:38:22] En nou is dat natuurlijk een extreem voorbeeld.

[0:38:24] Maar in die zin zie je wel dat de voorspelbaarheid, de zekerheid toeneemt

[0:38:31] op het moment dat er goede arbeidsverhoudingen zijn.

[0:38:33] En daar kunnen wij een enorme rol in spelen.

[0:38:38] Dank voor de vragen.

[0:38:40] Misschien heel eventjes over dat beeld vanuit de geschiedenis en hoe dat ontwikkeld is.

[0:38:47] Wat misschien goed is om te noemen.

[0:38:48] Kijk, al die tijd hebben we al de OESO-richtlijnen.

[0:38:51] Die zijn er al vanaf 1975.

[0:38:54] Dus die zijn er gedurende deze hele wetgevingsdiscussie ook geweest.

[0:38:59] En dat is ook de basis voor die sectorale samenwerking.

[0:39:04] en het mooie is juist dat je natuurlijk met die aanpak

[0:39:07] ook naar een veel bredere groep bedrijven

[0:39:10] die die samenwerking kunt vormgeven met dat gedeelde kader

[0:39:14] een deel van die groep valt dan ook onder de wetgeving

[0:39:17] dus dat is dan nog een extra reden

[0:39:18] maar daarmee kun je veel meer massa maken

[0:39:21] en in die zin denk ik dat dat kader wat er dus nog steeds is

[0:39:25] en wat zich ook door blijft ontwikkelen

[0:39:27] dat dat enorm helpt om ook voorbij die wijzigingen te kijken

[0:39:32] en hoe die impact gemaakt kan worden.

[0:39:34] Het andere misschien ten aanzien van de wetgeving specifiek.

[0:39:39] Ik denk dat we daar in dit verband nu minder over kunnen zeggen.

[0:39:43] Waar het natuurlijk wel om gaat uiteindelijk ook vanuit de rol van de Tweede Kamer

[0:39:48] is de smart policy mix die ook vanuit professor Ruggie en anderen

[0:39:57] waar altijd voor is bepleit om te kijken van wat heb je nou allemaal nodig in relatie tot die wetgeving

[0:40:05] om dan ook daadwerkelijk verschil te maken.

[0:40:09] En daar is natuurlijk de sectorale samenwerking een heel belangrijk onderdeel in,

[0:40:14] maar bijvoorbeeld ook verantwoorde inkoop, ook een rol van de overheid die daarbij steunt, goede informatie.

[0:40:22] Dus ik denk dat dat is wat het verschil gaat maken en ook of die wetgeving dan uiteindelijk zijn doel gaat bereiken.

[0:40:30] En misschien tenslotte over China nog even.

[0:40:33] We zien natuurlijk ook dat heel veel bedrijven nog heel afhankelijk zijn van China in allerlei processen en allerlei toeleveringsketens.

[0:40:44] Dus naast het feit dat een soort wegbereidersfunctie is natuurlijk ook een functie van hoe ga je om met die afhankelijkheid gegeven.

[0:40:52] ook de verwachtingen die er zijn vanuit deze kaders.

[0:40:56] En juist dan zit je met vragen, ja, ik kan eigenlijk helemaal niet weg uit China.

[0:41:00] Dus ik moet daar blijven, hoe doe ik dat dan?

[0:41:04] En dan kun je dat veel beter samen oppakken.

[0:41:06] Dus ik denk dat het vooral ook daarbij kan helpen.

[0:41:11] Mooi, dank u wel.

[0:41:12] Ik had zelf in het verlengde één toevoeging op de vraag inderdaad over uw wetgevingsproces.

[0:41:19] Ik denk dus dat het ook heel belangrijk is om met het kabinet in gesprek te gaan

[0:41:22] over wat naast de wetgeving, wat je nu eigenlijk met elkaar kunt doen om dit echt verder te brengen.

[0:41:28] Want wetgeving op papier is geduldig.

[0:41:30] En u zult het ongetwijfeld met minister Sjoerts maar bespreken.

[0:41:33] Maar als het gaat over het confinant dat we met de agro-foodsector hopen te ontwikkelen,

[0:41:37] dan gaat het ook minister van Essen aan.

[0:41:39] En ik denk dus hoe we ook gezamenlijk kunnen optrekken om dit echt een stap verder te brengen,

[0:41:44] dat zou ik heel mooi vinden als dat ook bij het debat over de wetgeving een plek zou kunnen krijgen.

[0:41:54] Ja, ik kan me voorstellen dat het een reactie uitlokt, maar misschien...

[0:41:59] Nee, ja, ik begrijp wat we onder de categorie flankerend beleid, dat daar een heleboel ligt.

[0:42:05] Daar hoor ik eigenlijk allemaal suggesties op.

[0:42:08] Misschien is mijn zoektocht eigenlijk van, we gaan natuurlijk een Europese wet doorvertalen in Nederland.

[0:42:14] En daar moeten keuzes in gemaakt worden.

[0:42:16] En daar zocht ik eigenlijk een beetje naar van, nou, waar moeten we nou op letten in het stuk wetgeving?

[0:42:24] En dat heeft ook weer invloed op wat je nog moet regelen qua vakkerend beleid.

[0:42:27] Dus die reflectie zocht ik eigenlijk.

[0:42:29] Of zijn er internationaal voorbeelden waarvan u zegt, nou let daarna nog eens even extra goed op.

[0:42:35] Toch eventjes hoor, in het kader van de tijd.

[0:42:37] Want ik ben een beetje bang dat we anders de tweede ronde niet gaan halen.

[0:42:40] Dat geeft niks.

[0:42:42] Mijn voorstel zou zijn om even één ronde te maken langs alle vraagstellers.

[0:42:47] En dat we dan in het vervolg kunnen kijken hoeveel we kunnen gaan.

[0:42:49] Dus dan wil ik eerst de heer Zeder het woord geven voor zijn tweede vraag.

[0:42:54] Dank u wel. Over het algemeen wordt gekeken naar de misstanden in de keten. Dat is heel goed.

[0:43:01] Zou ik kunnen aangeven hoe dat in de praktijk bijvoorbeeld zou uitwerken bij conflictgebieden waarvan we nu al weten dat dat geografisch gezien ingewikkeld ligt.

[0:43:10] Denk aan gebieden in China, Xinjiang, Westpapas of Indonesië. Dat heeft niet specifiek met de keten te maken, maar met de geografische gebied waarvan je weet dat het best ingewikkeld kan liggen.

[0:43:23] en ook weet dat in de productlevering soms ook de herkomst best ingewikkeld te herleiden is.

[0:43:31] Hoe kijken u daarnaar?

[0:43:33] Dank u wel, mevrouw Van Ark.

[0:43:37] Mijn vraag is meer een algemene.

[0:43:39] Mijn vraag is eigenlijk meer wat jullie nu nog nodig hebben.

[0:43:42] Want ik hoor eigenlijk een heel mooi initiatief, een heel mooi flankerend beleid.

[0:43:46] En ik hoor ook, het gaat ook bedrijven helpen bij de implementatie.

[0:43:50] Straks van de wetgeving die er aankomt.

[0:43:52] Wat zien jullie dat er nog meer nodig is naast die wetgeving die er aankomt en het werk dat jullie hier doen?

[0:44:00] Dank. De heer Bamenga.

[0:44:01] Dank u wel, voorzitter.

[0:44:03] Mijn vraag is een beetje in het verlengde van wat de heer Seder zojuist heeft gezegd.

[0:44:09] Ik heb bijvoorbeeld in het verleden ingezet tegen de dwangarbeid bij de Oeigoeren.

[0:44:16] Ik vroeg me af in hoeverre de sectorale samenwerking, zoals jullie dat voorstellen,

[0:44:21] bijvoorbeeld ook helpt tegen die misstanden.

[0:44:25] Er is al een voorbeeld gegeven uit China, maar misschien kun je wat iets meer voorbeelden aangeven

[0:44:30] zodat we wat meer beeld hebben hoe dat daadwerkelijk helpt daartegen.

[0:44:34] Dank, de heer Lohman.

[0:44:38] Mijn vraag gaat over deze mooie afbeelding.

[0:44:43] Ik ben veel betrokken bij initiatieven in AGO Food in Nederland.

[0:44:48] Er zijn ook veel initiatieven die zelf de soort doelstellingen in de brede zin beogen

[0:44:53] True Value Language, PFCR, en ik begrijp ook dat u nu bezig gaat met de AG Food via de Convenant, of via de NVO-aanpak.

[0:45:03] Mijn vraag gaat eigenlijk over de regie, want dat is echt een groot vraagstuk in al die verschillende goede en vaak goedwillende initiatieven,

[0:45:11] maar die stranden ook in, nou ja, soms ook juist in de poldercultuur die we hebben, omdat er zoveel belanghebbenden zijn.

[0:45:17] Kunt u daar eigenlijk direct de vraag stellen, wie zou daar de regie op moeten nemen en daar misschien wat op reflecteren?

[0:45:24] Dank mevrouw Kreuger. Ik ben heel schappelijk, maar ik ben er bewust van.

[0:45:31] Ik had eigenlijk nog een iets wat bredere vraag, namelijk de webdesector aanpakken en zo direct het stuk wetgeving.

[0:45:39] Ondertussen hebben we internationale ontwikkelingen, met name op handelsgebied,

[0:45:43] waarbij je eigenlijk ziet dat landen via verschillende maatregelen soms eigenlijk enorm protectionistisch

[0:45:50] of dingen doen waardoor het moeilijker is om bepaalde dingen die we willen bereiken

[0:45:54] met de sectoraanpak en de wetgeving te bereiken, zou daar een reflectie op kunnen komen.

[0:45:59] Ik denk even aan wat er net in Indonesië bijvoorbeeld is gebeurd met een staatsbedrijf

[0:46:04] die de inkoop en verkoop van commodities hanteert.

[0:46:08] Dat heeft nogal een impact.

[0:46:11] Dank, en dan heer Keulen.

[0:46:12] Ja, voorzitter, dank.

[0:46:14] Ik zou even iets meer, en ik hoop dat u me daarin kunt bedienen,

[0:46:18] iets meer horen over die nieuwe financieringsbronnen

[0:46:21] en hoe zich dat in de praktijk

[0:46:22] dan vertaalt, of daar wat goede voorbeelden

[0:46:25] van zijn. Dank, dan kijk

[0:46:28] ik naar de rechterkant. De uitdaging

[0:46:30] is natuurlijk om deze zes, zeven

[0:46:31] vragen in de resterende twaalf minuten

[0:46:33] te beantwoorden, dus

[0:46:36] doet uw best. Dank u wel en dank

[0:46:38] voor de vragen.

[0:46:40] Kijk heel even, misschien

[0:46:42] ook deze kant op de conflictgebieden

[0:46:45] en hoe pakt dat uit?

[0:46:46] De vraag van de heer Seede, want ik denk dat jullie als

[0:46:48] vakbonden daar wel ervaring op hebben. Misschien kan iemand van jullie daar iets over zeggen?

[0:46:54] Ja, wat je daar vooral ziet, en dat was in het geval van de Oeghoeren ook zo, zeg maar,

[0:47:00] en ook in andere conflictgebieden, we hebben daar een vrij vroege signaalfunctie, zeg maar,

[0:47:05] omdat je daar al contacten hebt. En het maakt de situatie een stuk inzichtelijker,

[0:47:12] want je krijgt informatie ter plekke.

[0:47:14] Dus dat is eigenlijk de rol die ik daarvoor voor ons heb gezien in het verleden.

[0:47:20] En ook dat draagt weer bij aan wat we eerder al bedoemden, voorspelbaarheid, zekerheid.

[0:47:27] En niet alles wat er in zo'n keten gebeurt kan toegeschreven worden aan deelnemers in die keten.

[0:47:33] Sommige dingen overkomen ons ook gewoon, maar dan heb je in ieder geval wel oog en oren ter plekke.

[0:47:38] Misschien ook even vanuit het oogpunt van de werkgever aan het bedrijf.

[0:47:43] Ja, dankjewel. Ja, inderdaad de vraag van de heer Bemanga over bijvoorbeeld de Uighuren.

[0:47:48] Dus wij zijn sinds het begin lid van het convenant en rond dezelfde tijd waren de nieuwsartikel over de Uighuren en het feit dat veel zonnepanelen worden gemaakt in Xinjiang.

[0:47:59] En voor ons als bedrijf was het heel lastig, ja, wat kunnen we hier aan doen?

[0:48:03] We zijn een klein bedrijf, we kopen zelfs niet in, onze aannemers kopen in voor ons.

[0:48:07] Wat het confinant toen deed, was dat zij de vertigwoordigheid van de Nederlandse Oeigoer gemeenschap bij elkaar brachten bij de SERG.

[0:48:13] En daar zijn wij samen met een aantal organisaties, andere bedrijven, gaan luisteren naar het verhaal.

[0:48:21] En helaas ook wel zeer naar de verhalen van de gemeenschap en ook de verhouding met de zonnepanelen ontwikkeling.

[0:48:30] Daarna ben ik zelf naar onze CEO gegaan en gezegd, nou laten we die ook bij ons uitnodigen.

[0:48:35] En ook onze zusterbedrijven, maar ook onze shareholders uitnodigen, zodat iedereen het verhaal van de bron hoort.

[0:48:43] En eerlijk gezegd heeft dat enorm veel invloed gehad, want men hoorde het gelijk van Uigu gemeenschappen.

[0:48:49] Wat betekent het voor hen dat veel grondstoffen vanuit hun gebieden worden gewonnen, de dwangarbeid wordt toegepast.

[0:48:58] En daardoor was het daarna makkelijker voor mij ook in het ontwikkelen van het beleid van hoe gaan we onze inkoop anders inrichten.

[0:49:04] Want als het niet via het confinant was geweest, waren we niet in contact gekomen met de Oegu-gemeenschap.

[0:49:11] En ook om te horen van wat zien zij als de oplossing.

[0:49:14] Dus niet wat wij zelf bedenken, maar hoe zien de gemeenschap als de oplossing en hoe kunnen we dat vertalen in onze inkoopstrategieën voor de toekomst.

[0:49:21] Dus voor ons is het directe waarde gehad om via het confinant in aanraking te komen met de Oegu-gemeenschap als voorbeeld.

[0:49:29] Oké, ik denk, ja, mevrouw Oostenburg nog.

[0:49:31] Misschien gelijk, dat zijn de vragen van de heer Seed en van de heer Bamenga.

[0:49:35] Denk ik dat loopt een beetje in elkaars verlengde.

[0:49:37] Ja, nou, ik ging al een klein beetje verder.

[0:49:40] Ik dacht ook even in reactie op mevrouw Van Ark en de heer Verkuilen.

[0:49:47] Want we merken bij dit soort trajecten, dat is arbeidsintensief kostgeld, doen we graag, levert veel op.

[0:49:56] Dat doen wij vanuit de CEG en daar werken we op samen met bedrijven.

[0:50:00] Bedrijven betalen daarvoor een deel ook netjes voor, maar we kunnen dit nooit en tenminste helemaal goed doen zonder de bekostigingen ook vanuit de overheid.

[0:50:09] En het helpt ons dus om dit ook goed te doen.

[0:50:11] En misschien ook nog wel even een reactie op mevrouw Kreuger vanuit de ronde daarvoor.

[0:50:16] Wat wij misschien als Nederlanders af en toe even een beetje missen, is hoe dit in een internationale context al als een hele bijzondere samenwerking wordt gezien.

[0:50:26] En ik denk dat wij onszelf ook in die zin in een Europese context wat meer trots naar voren mogen schuiven.

[0:50:33] Want wij weten hoe je dit op een fijne manier en een goede manier samen kan doen.

[0:50:38] En we werken samen.

[0:50:40] En alleen dat al is ook in een internationale context best wel uniek.

[0:50:45] En ik denk dat we dat mogen laten zien dat het dus kan en ook voor de Europese verdiencapaciteit en de weerbaarheid Europees gezien een goed voorbeeld is.

[0:50:55] En ja, ook daar hebben we u als politie voor nodig.

[0:51:00] Dank.

[0:51:02] Misschien ook in dat verlengde de regievraag.

[0:51:06] En daar kan jij misschien ook iets op toevoegen.

[0:51:07] Kijk, ik denk dat wat wij hier met elkaar ontwikkelen, dat dat sowieso.

[0:51:12] Dus het feit dat het bedrijfsleven, de vakbonden met elkaar samenwerken.

[0:51:15] Dat leidt tot een enorme kans om meer regie te hebben en om massa te maken.

[0:51:19] En dat is eigenlijk waar we met dat nieuwe toekomstmodel, wat we uit alle ervaringen hebben opgebouwd.

[0:51:24] dat we zeggen van ja, laten we dit dan ook echt met elkaar doen, maar dan wel samen met de overheid.

[0:51:29] Dat natuurlijk niet betekent dat anderen hun initiatief, maar ik denk wel dat wij hier de kans hebben

[0:51:34] om daadwerkelijk meer regie te voeren op de ervaringen die we al hebben ontwikkeld.

[0:51:38] Misschien kan jij daar nog iets meer over zeggen.

[0:51:42] Ja, ik denk hoe we daar eerder zeg maar naar hebben gekeken in de confinanten

[0:51:46] is ook met de analogie van een kapstok en de hangertjes, zeg maar.

[0:51:50] Dus er zijn heel veel initiatieven, bijvoorbeeld in de kleding- en textielindustrie ook, maar ook in de agrofood.

[0:51:56] En die hebben allemaal, of vaak werken die op één specifiek risico of één bepaald gebied.

[0:52:02] En eigenlijk vormt dus sowieso due diligence en zo'n convenant en de aanpak daarin voor een soort overal kapstok,

[0:52:12] waarbinnen je al die verschillende risico's probeert aan te pakken.

[0:52:17] en dan versterkt het elkaar eigenlijk alleen maar

[0:52:21] doordat je dus niet over gaat nemen wat al elders goed gebeurt

[0:52:25] maar dat bij elkaar brengt en ook kijkt van al die risico's die we eigenlijk hebben als sector

[0:52:30] wat wordt al gedekt door bestaande initiatieven

[0:52:33] hoe kunnen we daar nog beter mee samenwerken

[0:52:36] maar wat wordt bijvoorbeeld ook nog niet gedekt

[0:52:38] en moeten we misschien toch dan aanvullend nog iets op ontwikkelen

[0:52:42] dus ik denk dat dat in de praktijk hebben we gezien dat dat heel goed kan werken

[0:52:46] en daardoor eigenlijk meer regie en synergie ontstaat.

[0:52:50] En misschien nog even over de financieringsbronnen,

[0:52:55] want ik begreep uw vraag ook zo van de financieringsbronnen voor bedrijven,

[0:52:59] omdat we dat aangaven als een van de mogelijkheden.

[0:53:02] Wat we daarin zien, deels natuurlijk,

[0:53:06] we hebben ook een confinant gehad in de financiële sector,

[0:53:09] van de banken en de verzekeraars en de pensioenfondsen.

[0:53:13] En daar zie je ook echt een beweging,

[0:53:15] Dat er natuurlijk gekeken wordt naar de impact van de financiering vanuit de banken, waarbij er ook voordeel gegeven kan worden als bedrijven hier meer energie insteken en ook die daadwerkelijk die impact gaan bereiken.

[0:53:31] En zo'n confinant en ook de aanpak van bedrijven daarin kan helpen om te laten zien dat je die risico's onder controle hebt.

[0:53:39] Want ook de banken kijken, die moeten hun eigen due diligence doen over hun portfolio en zien dan dus, ja, dit is een robuust systeem en daardoor zijn die risico's lager en kan ik dus tegen andere voorwaarden ook financiering aanbieden.

[0:53:54] En daarnaast geldt natuurlijk voor bijvoorbeeld bij duurzaam inkopen dat het ook een voordeel kan zijn vanuit bijvoorbeeld de overheid, ook het lokale niveau.

[0:54:05] Dus bijvoorbeeld in True Stone zit er ook een link naar gemeentelijke inkoop.

[0:54:10] Dus op verschillende manieren kan dat doorwerken.

[0:54:15] Misschien nog tot slot aanvullend, mevrouw Woestenberg noemde al even de financiering.

[0:54:20] Ik denk dat het goed is dat u zich realiseert dat binnen de middelen die er zijn, dat er nog ruimte is voor twee sectorconferenten en dat de financiering doorloopt tot 2029.

[0:54:30] Maar dat het natuurlijk, ja, als je wacht tot dat moment, dan vallen initiatieven ook dood als we dat niet meer verder kunnen brengen.

[0:54:35] Dus ik denk wel dat dat goed is om ook in reactie op uw vraag te melden.

[0:54:39] Ja, uiteindelijk moet je het wel kunnen blijven organiseren met elkaar.

[0:54:46] Dank u wel. Zijn dan de vragen gesteld voor nu, dit moment zeg ik dan toch maar eventjes.

[0:54:53] Gezien de tijd ook, volgens mij.

[0:54:54] Zijn er geen vragen blijven liggen?

[0:54:59] Of misschien stikkomt.

[0:55:00] Nu ook voldoende reflectie op.

[0:55:02] Je hebt er al iets over gezegd.

[0:55:03] Ik weet niet of dat daar elkaar opgeteld,

[0:55:05] dat u daar iets meer zicht op hebt gekregen.

[0:55:10] Nou ja, ik heb al gehoord van,

[0:55:12] we moeten trots zijn op wat we in Europa doen.

[0:55:14] Maar mijn vraag was natuurlijk eigenlijk een beetje

[0:55:18] in een wereld waarin wij steppen zetten richting meer IMVO,

[0:55:22] zie je ook stappen natuurlijk waarbij landen misschien

[0:55:24] eigenlijk juist proberen hun markt te beschermen

[0:55:26] en daardoor regels op te leggen die IMVO moeilijker maken.

[0:55:30] Daar was mijn vraag een beetje op gericht.

[0:55:34] Eens en iets meer hoog over, denk ik dat het ongelooflijk belangrijk is

[0:55:38] dat als we naar een brede welvaart-economie willen met elkaar

[0:55:43] en volgens mij steunt u allemaal wetgeving op het gebied van sociale kant, inclusie,

[0:55:48] sociale impact en duurzaamheid, dat IMVO daar een enorm belangrijke bijdrage aan leeft

[0:55:52] en dat we dus heel scherp moeten zijn naar het bedrijfsleven

[0:55:55] over wat voor type investeringsklimaat we ook hier hebben.

[0:55:58] En waar je dus aan moet voldoen als je in de ketens mee wil doen

[0:56:01] waar we als Nederlandse economie in willen investeren.

[0:56:04] Dus ik denk dat het juist ook bijdraagt aan de positionering van Nederland en Europa in de wereld.

[0:56:10] Maar dat is even heel hoog over, als ik uw vraag nu goed begrijp.

[0:56:13] En Alexandra wil daar nog iets...

[0:56:15] Nou, misschien nog één korte toevoeging.

[0:56:17] Kijk, ik denk deels is natuurlijk dat ook een reactie op wetgeving

[0:56:22] die eigenlijk de risico's alleen maar verder de keten indrukt.

[0:56:25] En dan de verantwoordelijkheid daar neerlegt.

[0:56:28] En juist deze aanpak, waarbij je dus niet alleen kijkt naar wetgeving en risico's afdekken,

[0:56:35] maar samenwerken, dialoog, kijken in die hele keten wat er nodig is voor al die delen van de keten

[0:56:41] om hun deel op te pakken van die verbeterslag.

[0:56:44] Dat geeft veel meer ruimte voor een open dialoog en gelijkwaardigheid in die relatie.

[0:56:49] En ik denk dat daar heel veel behoefte aan is in andere delen van de wereld die in een ander deel van die keten zitten.

[0:56:57] Dus ik denk dat juist die combinatie daar het antwoord op is.

[0:57:04] Dank en dan zie ik dat het één minuut voor vier is.

[0:57:08] Dan wil ik de kant van de Kamer bekomplementeren dat u uw vragen zo to the point mogelijk heeft kunnen stellen.

[0:57:13] Daarvoor hebben we twee ronde vragen kunnen doen, dus fijn dat dat zo kon.

[0:57:17] De rechter kan natuurlijk ook complimenten dat u zo kort en bondig en elkaar aanvullen in de beantwoording.

[0:57:22] Dus goed gedaan.

[0:57:25] De input kan meegenomen worden in het volgende beraadslagingen.

[0:57:29] Dus dat zal denk ik ook verder gebeuren.

[0:57:31] Dan dank u nu verder voor dit goede gesprek en dan sluit ik maar deze vergadering.