Bonaire, Sint-Eustatius en Saba

[0:00:00] Goedemiddag, bon tardy en goed afternoon.

[0:00:03] Hierbij open ik deze vergadering van de vaste commissie voor Koninkrijksrelaties.

[0:00:09] Wij voeren vandaag een commissiedebat met de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

[0:00:16] Van harte welkom, staatssecretaris van den Burg.

[0:00:19] En ook van harte welkom aan de belangstellenden op de publieke tribune en degene die via de livestream meekijken.

[0:00:27] En een warm welkom aan mijn collega's, Tweede Kamerleden, lid Dijk van D66, lid Nanninga van JA21, lid Den Hollander van de VVD, lid Thijs van den Brink van het CDA en lid Tsagai van GroenLinks PvdA.

[0:00:46] Mijn naam is Anoushia Biekman en ik ben voorzitter van deze commissie.

[0:00:51] We gaan starten met de eerste termijn.

[0:00:54] En in de eerste termijn sta ik vier interrupties toe.

[0:00:59] Dan geef ik nu het woord aan lid Dijk voor uw inbreng en uw bijdrage.

[0:01:04] U heeft daarvoor vier minuten.

[0:01:06] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:08] Voorzitter, voordat ik begin.

[0:01:09] Ik doe deze bijdrage ook namens mijn collega van de ChristenUnie.

[0:01:14] Ik heb al begrepen dat ik ging verdubbelaar krijgen.

[0:01:16] Dus ik zal het netjes houden aan de tijd.

[0:01:20] Bon dia en good morning voor de mensen die meekijken op de eilanden.

[0:01:25] Voorzitter, we hebben het vaak over gelijkwaardigheid binnen ons Koninkrijk.

[0:01:29] Maar we hebben ook de afgelopen tijd een aantal rapporten mogen ontvangen waarin het over de gelijkwaardigheid gaat binnen Europees Nederland en Bonaire, Saba en Stesia.

[0:01:39] En daar kun je grote vraagtijd bij zetten.

[0:01:42] Zo ook hebben wij het rapport ontvangen van de Nationale Coördinator tegen Discriminatie en Racisme.

[0:01:48] Er zijn een aantal aanbevelingen gedaan in het rapport en ik weet dat de staatssecretaris het rapport ook heeft gelezen.

[0:01:56] Daarom mijn vraag aan de staatssecretaris, welke aanbevelingen gaat u overnemen en welke hebben er de meeste prioriteit?

[0:02:03] Dan over een ander rapport. Het rapport van de Onderwijsraad.

[0:02:07] Het schrijft in haar rapport dat het recht op goed onderwijs in Caribisch Nederland nog onvoldoende wordt geborgd.

[0:02:13] Welke concrete stappen gaat de staatssecretaris zetten om structurele problemen zoals lerarentekorten, taalachterstanden en achterstallige onderwijshuisvesting aan te pakken?

[0:02:24] Voorzitter, de eilanden zijn kwetsbaar. Daar hebben we het al vaker over gehad.

[0:02:29] Ze zijn vrijwel volledig afhankelijk van import, terwijl spanningen, dus de geopolitieke onrust, orkanen en vulkanen uit Barsingen reële risico's vormen.

[0:02:39] De Algemene Rekenkamer schrijft zelfs dat op Saba al binnen één dag een tekort aan drinkwater ontstaat wanneer de aanvoer wordt onderbroken.

[0:02:48] Bovendien constateert de Rekenkamer dat er geen strategische voorraden van drinkwater, voedsel, brandstoffen of medicijnen aanwezig zijn op de eilanden.

[0:02:58] Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris hier tegenaan kijkt en is hij bereid om een gewenst niveau aan strategische voorraden vast te leggen.

[0:03:07] Voorzitter, dan klimaat. Rechtszaak of niet?

[0:03:10] Uithaling hebben zowel de KAS als de Besse eilanden baat bij de daadwerkelijke actie als het gaat om het tegengaan van klimaatverandering.

[0:03:18] Ik wil van de staatssecretaris weten welke gevolgen de uitspraken in de Bonaire zaak concreet hebben voor zijn beleid.

[0:03:25] En naast inzetten op het terugdringen zullen we ons ook moeten aanpassen aan de veranderend klimaat.

[0:03:31] Nog dit jaar zou er een nationale klimaatadaptatiestrategie moeten liggen.

[0:03:35] Wanneer kunnen wij deze als kamer verwachten en zal heel het koninkrijk hierin worden meegenomen?

[0:03:41] Voorzitter, we willen allemaal dat nog vele generaties kunnen genieten van onze prachtige natuur.

[0:03:47] Ook op en rondom de eilanden.

[0:03:50] Daarom hebben we wereldwijd de ambitie uitgesproken om 30% van de zee en het land aan te wijzen als beschermende natuur tegen 2030.

[0:03:58] In plaats van kleine stukjes aanwijzen zou het mooi zijn als Bonaire en Curaçao gezamenlijk zouden kunnen komen tot een groot maritiem reservaat tussen de beide eilanden.

[0:04:08] Kan de staatssecretaris toezeggen dit voor te leggen aan zijn collega op natuur en dit te bespreken met de eilanden en ons hierover te informeren?

[0:04:17] En dan tot slot, voorzitter, bij het vorige debat heeft u toegezegd met UNICEF in gesprek te gaan.

[0:04:24] En dat gesprek heeft plaatsgevonden, heb ik begrepen. Ik heb ook contact gehad met UNICEF.

[0:04:29] En ik zou graag willen weten hoe het nu verder gaat, want ik heb ook begrepen dat er nog geen duidelijkheid is over of er nou wel of geen financiële steun kan worden toegezegd.

[0:04:39] En het lijkt me heel erg belangrijk voor zo'n project als UNICEF.

[0:04:43] En tot slot nog even iets over Celibon, een complex vraagstuk, maar als u ziet waar we vandaan komen, dan mag ik toch weer complimenten geven aan de staatssecretaris over de concrete stappen die worden gezet.

[0:04:55] En dit is dan namens de ChristenUnie ook.

[0:04:59] We willen toch wel iets meer weten over de tijdlijn.

[0:05:02] En ik zie dat ik mijn microfoon moet uitdoen.

[0:05:05] Keurig op tijd. U heeft nog vijf seconden.

[0:05:07] Maar ik zie ook een interruptie van mevrouw Den Hollander.

[0:05:13] Voorzitter, ik geef mevrouw Dijkgraag nog wat meer spreektijd.

[0:05:16] Dus ik denk dat ik een vraag kan stellen over wat ons als VVD ook bezighoudt.

[0:05:20] Want u heeft een heel warm pleidooi over allerlei zaken.

[0:05:23] waarvan ze zeggen, nou, dat kan echt nog wel wat beter misschien op de eilanden, via de voorzitter.

[0:05:28] Hoe kijkt de fractie van D66 eraan tegen het financieel beheer van de eilanden?

[0:05:33] En onder andere ook over de integriteitszaken die daar spelen.

[0:05:38] Ja, dank u wel, voorzitter. Maar mag ik dan een verheilderende vraag stellen?

[0:05:42] Bedoelt u dan alle drie de eilanden? Want volgens mij gaat het op Saba best goed.

[0:05:47] Dus ik zou graag willen weten welke eiland. Mag dat?

[0:05:51] Prima, mevrouw De Honlander.

[0:05:53] Dat is al een deel van het antwoord natuurlijk, maar laten we dan focussen op Bonaire bijvoorbeeld.

[0:06:01] Ja, er is natuurlijk via de voorzitter veel gewisseld ook de afgelopen tijd op Bonaire.

[0:06:08] Dat is voor lange termijn niet fijn, dus vooral op de financiële zaken en integriteitszaken.

[0:06:17] Ik ben volgens mij wel blij dat er nu een nieuwe coalitie zit.

[0:06:21] Dat je daar dus andere stappen mee kan zetten.

[0:06:25] Dus ik heb er wel vertrouwen in en dan zeker ook met het nieuwe kabinet wat wij hier hebben.

[0:06:30] Ik zie een vervolgvraag, mevrouw Den Hollander.

[0:06:33] Dank u voorzitter.

[0:06:35] En dan een tweede vraag naar aanleiding van wat de fractie D66 heeft ingebracht.

[0:06:40] Is de fractie van D66 ook voornemens om extra geld te gaan vrijmaken.

[0:06:45] om alle ambities die geuit worden dan ook te gaan waarmaken.

[0:06:48] En waar komt dat geld dan vandaan?

[0:06:51] Mevrouw Dijk.

[0:06:52] Dank u wel, voorzitter.

[0:06:53] Mag ik ook weer een vraag...

[0:06:55] Ja, welke ambities?

[0:06:58] Heeft u dan specifiek over mijn hele lijstje?

[0:07:02] Of ja, dan kan ik er ook prioriteit aan geven.

[0:07:07] U mag daarop antwoorden, mevrouw Denholm.

[0:07:09] Ja, dank u, voorzitter.

[0:07:10] Nou ja, ik zie bijvoorbeeld...

[0:07:11] U heeft het over onderwijs over klimaat gehad.

[0:07:13] Dat zijn grote opgaven waar ook veel geld bij kan, als je het zo wil.

[0:07:16] Mijn vraag is in hoeverre u daartoe dan ook mogelijkheden ziet.

[0:07:21] Ja, dan begrijp ik het beter.

[0:07:23] Ik denk dat wij zitten hier in de KR-commissie.

[0:07:27] Wij gaan niet per se over alle budgetten.

[0:07:30] Maar ik zie hier gewoon een samenspraak met de departementen.

[0:07:33] Als we het hebben over klimaat, als we het hebben over onderwijs.

[0:07:36] Dat kan natuurlijk niet allemaal vanuit, nou ja, als we het even hebben over de begroting KR, vanuit ons komen.

[0:07:42] Maar dat moet in samenspraak.

[0:07:46] Dank u wel.

[0:07:47] Ik zie nog een interruptie van mevrouw Narren-Inkra.

[0:07:51] Begrijp ik dan goed, voorzitter, dat D66 bijvoorbeeld de onderwijsbegroting anders zou willen gaan verdelen,

[0:08:00] zodat er een groter budget naar wat ik gemakselve de eilanden noem, zal gaan.

[0:08:07] En hetzelfde voor klimaat bijvoorbeeld en andere portefeuilles en begrotingen.

[0:08:12] Mevrouw Dijk.

[0:08:13] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:08:14] Ja, zo zou je het antwoord kunnen opvatten.

[0:08:17] Maar er zijn gewoon grote ambities, maar ik kan natuurlijk niet zomaar zeggen,

[0:08:24] dit moet uit het onderwijspotje, het zou altijd in samenspraak moeten gaan

[0:08:29] en kijken waar er dan wel ruimte zit, maar ik zou nu niet zomaar aan de onderwijsbegroting gaan zitten.

[0:08:38] Dank u wel en ook bedankt voor uw bijdrage.

[0:08:41] Dan ga ik over naar mevrouw Nanninkra voor haar inbreng.

[0:08:48] Nee, ik doe nu geen interruptie.

[0:08:49] Voorzitter, in het vorige debat over bestaanszekerheid in Caribisch Nederland hebben we stilgestaan bij de kosten van levensonderhoud, de koopkrachtmaatregelen, subsidies op energie, water, telecom, de inzet op voedselzekerheid via het Carrie Food Fund.

[0:09:02] Dat is een mooie lijn en er is de afgelopen jaren ook veel gebeurd.

[0:09:05] Minimumlonen zijn verhoogd, uitkeringen zijn verhoogd, er zijn verschillende subsidies ingezet, dat was deels ook noodzakelijk.

[0:09:11] Maar onze centrale boodschap uit dat debat wil ik hier wel nog herhalen.

[0:09:16] Zorg ervoor dat de eilanden onafhankelijker, zelfstandiger worden.

[0:09:19] Geef ze geen vis maar een hengel.

[0:09:21] Maak subsidies en gelden voorwaardelijk aan structurele verbetering en verantwoording.

[0:09:26] De staatssecretaris is, wat jij in het 20 betreft, een goede richting ingeslagen.

[0:09:29] En wij hopen en verwachten dat hij deze lijn blijft doorzetten.

[0:09:33] Voorzitter, dan Bonaire en de Klimaatzaak.

[0:09:35] Wij zijn deels blij met de kabinetsreactie.

[0:09:38] Ze spreekt zelf over zwaarwegend juridische redenen om de uitspraak opnieuw te laten toetsen.

[0:09:43] Daar zijn wij het volmondig mee eens.

[0:09:45] 21 jaar dit besluit toe.

[0:09:47] Want relevante klimaatadaptatie en bescherming tegen concrete lokale problemen zijn natuurlijk prima en ook nodig.

[0:09:54] Maar dat naar het oordeel van de rechter Nederland de inwoners van Bonaire op klimaatgebied zou hebben gediscrimineerd, is vergezocht.

[0:10:02] Er is de afgelopen jaren geïnvesteerd in natuurbeheer, infrastructuur, subsidies, verduurzaming, ondersteuning van de eilanden.

[0:10:09] En Nederland heeft Bonaire altijd serieus genomen, substantieel ondersteund, ook op het gebied van klimaat.

[0:10:15] en weerbaarheid. En voorzitter, er wringt nog iets fundamenteels in dit verhaal. Je kunt

[0:10:20] binnen een land simpelweg niet iedere regio hetzelfde behandelen of voor iedere regio

[0:10:25] volledig maatwerkbeleid optuigen, alsof het een aparte staat is. Nederland kent nu eenmaal

[0:10:31] verschillen in liggings, schaalgrote, economie, kwetsbaarheid. Dat geldt voor Bonaire, maar

[0:10:36] het geldt ook voor Texel of de Achterhoek of andere eilanden en regio's. Het enkele

[0:10:41] feit dat er ergens andere omstandigheden gelden, betekent nog niet automatisch dat er sprake

[0:10:48] is van discriminatie. Als we die redenering gaan volgen, dan wordt het uiteindelijk onmogelijk

[0:10:52] om nog algemeen nationaal beleid te voeren, zonder dat iedere regio via de rechter uitzonderingen

[0:10:58] of aanvullend beleid gaat afdwingen. Punt. En de interruptie van mevrouw Tsegai.

[0:11:05] Ja, voorzitter. Mevrouw Nalinga zegt dat we niet elke regio hetzelfde kunnen behandelen.

[0:11:13] En op zich moeten we ook niet elke regio hetzelfde behandelen.

[0:11:17] Maar wat betreft het Caribisch deel van ons koninkrijk hebben we natuurlijk wel het comply of explain principe.

[0:11:23] Hoe kijkt JA21 daar dan naar?

[0:11:25] Mevrouw Nalinga.

[0:11:27] Ja, dat vinden wij een heel mooi principe.

[0:11:29] Maar dan zou ja 21, zeg ik via de voorzitter, er toch juist wel voorstander van moeten zijn dat inwoners van Caribisch Nederland gelijkwaardig worden behandeld als inwoners in Europees Nederland.

[0:11:45] Dat is ook wat de NCDR bijvoorbeeld zegt in zijn rapport, maar ook waar de rechter op aansloeg in zijn fondus.

[0:11:55] Wij zijn het volkomen eens, voorzitter, met het gelijkwaardig behandelen van alle inwoners van het Koninkrijk.

[0:12:00] Dat lijkt mij natuurlijk evident.

[0:12:02] Alleen er is sprake van discriminatie als er in gelijke gevallen sprake is van ongelijke behandeling.

[0:12:08] Hier is het precies andersom. Het zijn niet gelijke gevallen.

[0:12:11] Het is een totaal andere situatie die dus ook niet hetzelfde kan behandelen.

[0:12:17] Mevrouw Tsegaai.

[0:12:18] Ja, voorzitter, dat is natuurlijk niet helemaal waar.

[0:12:20] Want ook in het Caribisch deel van Nederland hebben kinderen recht op goed onderwijs.

[0:12:25] Dus in bepaalde opzichten, en zeker als het gaat over voorzieningen,

[0:12:29] Zijn er natuurlijk voor de Besseilanden dezelfde standaarden als voor Woerden, Capelle aan de IJssel en ik noem nog eens een leuke gemeente Utrecht.

[0:12:39] Dus ja, ik begrijp niet helemaal waarom mevrouw Nanninga dan vindt dat het niet discriminerend is.

[0:12:46] Mevrouw Nanninga.

[0:12:47] Dank voorzitter. Ja, het is maar goed ook dat diezelfde criteria voor onderwijs geldt.

[0:12:51] Ik had het alleen over de klimaatzaak en daar is een totaal ander speelveld dan in Europees Nederland.

[0:12:56] En is derhalve de uitspraak van de rechter naar ons oordeel ook erg bijzonder, omdat er een soort gelijke behandeling wordt gelegd op heel ongelijke uitgangspunten.

[0:13:06] Dus over de onderwijsnormen, hebt u mij niet horen zeggen dat die wel even anders moeten voor het Caribisch deel van Nederland? Absoluut niet.

[0:13:16] U heeft nog één interruptie.

[0:13:20] U overvalt mij, voorzitter. Ik dacht dat ik er al drie gehad had.

[0:13:23] Nee, ik snap dat mevrouw Nanninga niks heeft gezegd over onderwijs, maar het idee is natuurlijk dat de inwoners van de Besseilanden gelijke bescherming verdienen tegen klimaatverandering en dat ze daar ook eerder last hebben van klimaatverandering dan wij hier in Europees Nederland.

[0:13:42] Dus in dat geval zou je toch de inwoners van de Besseilanden gelijke bescherming willen bieden?

[0:13:48] Mevrouw Nanninga.

[0:13:49] Dat vroeg dan niet uit wat mevrouw Tsegai zegt.

[0:13:52] Als het klopt dat zij beweert dat de inwoners van Bonaire daar meer last van hebben,

[0:13:55] dan zouden ze juist meer bescherming moeten krijgen dan het Nederlands deel van het Koninkrijk.

[0:14:04] Mijn punt is dat het niet allemaal een pas prototo kan zijn.

[0:14:08] En dat een rechter dus niet een soort dekenoordeel kan leggen over wat klimaatbescherming moet zijn.

[0:14:14] Terwijl dat daar heel anders is dan hier.

[0:14:16] En niet omdat er minder of ongelijk behandeld wordt, maar omdat omstandigheden gewoon anders zijn.

[0:14:25] Voorzitter, ja, waar was ik?

[0:14:27] Ja, het kan natuurlijk niet zo zijn dat iedere regio via de rechter uitzonderingen of aanvullend beleid gaat afdwingen.

[0:14:32] Dat is bestuurlijk totaal onwerkbaar en politiek onhoudbaar.

[0:14:36] Kortom, de rechter gaat hier weer eens op de stoel van de politiek zitten.

[0:14:39] Voorzitter, ik vind het belangrijk om dat geluid hier in de Kamer, de wetgevende macht,

[0:14:43] de democratische gelegenheid in de Kamer toch te laten klinken.

[0:14:46] Daarnaast, voorzitter, laten we alsjeblieft realistisch blijven.

[0:14:49] Geen enkele maatregel op Bonaire met haar 27.000 inwoners gaat ook maar een milligraat verschil uitmaken in de opwarming van de aarde.

[0:14:57] En ook mag de bescherming van Bonaire, die terecht is, niet worden misbruikt als juridische hefboom om via de rechter algemeen Nederlands klimaatbeleid af te dwingen.

[0:15:07] Deze zaak ontwikkelt zich volgens het bekende Urgenda-stramien.

[0:15:11] Namelijk een rechter legt op basis van onzekere scenario's nationaal beleid op, wat gewoon thuis wordt in het parlement.

[0:15:18] Een klimaatscenario is een modelmatige toekomstverkenning onder bepaalde aannames.

[0:15:23] Het is geen vaststaande zekerheid en toch zien we in dit soort klimaatzaken steeds weer dat mogelijke, extreme of weinig waarschijnlijke toekomstbeelden leidend zijn.

[0:15:32] En afrondend, voorzitter, het kan niet zo zijn dat een zogenaamde collectieve belangenbehartiger en een rechter de staat via een individuele klimaatzaak met betrekking tot Bonaire dwingen tot algemene klimaatdoelen die in feite voor het hele Nederlandse beleid zouden moeten gelden.

[0:15:47] Dat raakt aan de scheiding der machten, dat raakt aan democratische legitimiteit en het raakt aan de ruimte die wij hier moeten hebben als politiek om belangen tegen elkaar af te wegen.

[0:15:56] Voorzitter, tot zover. Dank u wel.

[0:15:58] Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Den Hollander.

[0:16:02] Dank u wel, voorzitter.

[0:16:04] Voorzitter, zoals bekend vallen de BES-eilanden rechtstreeks onder de Nederlandse centrale overheid.

[0:16:09] Nederlandse ministers en staatssecretarissen zijn verantwoordelijk voor hun beleidsterreinen op de eilanden.

[0:16:14] En bij voorkeur wordt dan ook het beleid voor Bonaire, Saba en Sint-Estatius volledig gemaakt door de verschillende vakdepartementen en in de Tweede Kamer behandeld door de vakcommissies.

[0:16:22] Maar niet alle ministeries en vakcommissies hebben de BES-eilanden goed op het netvlies, waardoor dossiers kunnen ondersneeuwen.

[0:16:28] Op welke manier gaat de staatssecretaris zich deze kabinetsperiode inzetten om hier verandering in te brengen?

[0:16:33] En om de bestuurlijke verhoudingen en de financiële structuur van Caribisch Nederland te versterken,

[0:16:37] wordt er gewerkt aan de herziening van de wet Openbare Lichamen Bonaire Sint-Ostatius en Saba,

[0:16:42] de Wolbes en de wet Financiën Openbare Lichamen, de Finbes.

[0:16:45] De fractie van de VVD kijkt met belangstelling uit naar deze wetsvoorstellen.

[0:16:49] Want voor de VVD blijft in ieder geval het financieel beheer en de begrotingsdiscipline belangrijk.

[0:16:53] Beide zaken zijn de basis voor een goede economische ontwikkeling van de BES.

[0:16:57] En een goede economische ontwikkeling is nodig voor het verbeteren van de bestaanszekerheid van de eilanden.

[0:17:02] Een onderwerp waar onlangs tijdens het commissiedebat over is gesproken.

[0:17:05] Voorzitter, het financieel beheer van Bonaire laat nog steeds de wensen over.

[0:17:08] Zo is te lezen in het rapport van het college Financieel Toezicht.

[0:17:11] Onder andere waren er vragen over de toename van de begrote lasten ten opzichte van de gerealiseerde lasten.

[0:17:16] De onvolledig tweede uitvoeringsrapportage en de gebrekkige toelichting op de tabellen daarin.

[0:17:20] Er lijkt een stap in de goede richting te zijn, want Bonaire erkent de knelpunten en neemt gerichte maatregelen.

[0:17:25] Wat gaat er gebeuren om het financieel beheer op Bonaire te verbeteren?

[0:17:29] Het is goed om te zien dat het op de eilanden Sint-Eustatius en Saba een stuk beter gaat met financieel beheer.

[0:17:34] Een ander punt waar de VVD zich zorgen over maakt is dat ons kent ons cultuur van de eilanden.

[0:17:39] Ook in Europees Nederland is te zien dat in kleinere gemeenten iedereen elkaar kent,

[0:17:43] maar hoe voorkom je dat er onder de tafel zaken geregeld worden?

[0:17:46] De waarborgen ontbreken veel al in Caribisch Nederland.

[0:17:48] Het rapport van de WODC stelde in 2024 al dat de samenleving van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba een hoge prijs betalen voor integriteitsschendingen in de vorm van minder economische groei en achterblijvende kwaliteit en kwantiteit van publieke dienstverlening.

[0:18:03] Het kabinet wil daarom aan de slag gaan met de aanpak van integriteitsschendingen, waaronder het beter beschermen van melders van integriteitsmeldingen.

[0:18:10] Ook wordt er verder gewerkt aan de invoering van de wetbevordering integriteitsbeoordelingen door openbaar bestuur, de BIBOP.

[0:18:15] Kan de staatssecretaris aangeven wat er inmiddels veranderd is na het uitkomen van het rapport?

[0:18:20] En wanneer verwacht de staatssecretaris dat er een wetsvoorstel naar de Kamer kan worden gestuurd?

[0:18:24] Voorzitter, de BES-eilanden kennen achterstanden op het gebied van infrastructuur, volkshuisvesting, connectiviteit, klimaatbescherming en een gezonde leefomgeving.

[0:18:32] Inwoners kunnen daar vaak niet profiteren van fondsen voor mobiliteit en infrastructuur die wel ten goede komen aan inwoners van Europees Nederland.

[0:18:39] Wat is nodig voor verbetering van de uitvoeringscapaciteit en bestuurskracht op de BES-eilanden?

[0:18:43] En hoe kijkt de staatssecretaris naar de petitie die Bonaire op 12 mei jongstleden heeft overhandigd aan premier Jette om structurele rijksverantwoordelijkheid te nemen over afval, onderwijshuisvesting, voedselzekerheid en landbouw, woningnood en structuurvisie 2050.

[0:18:57] De langslepende problemen rondom Celibon schreeuwen een bijdrage vanuit de rijksregering voor het komen tot een oplossing.

[0:19:02] In de brief die we gisteren hebben ontvangen wordt hierop ingegaan.

[0:19:05] En de fractie van de VVD hoopt dat bij berichtgeving die de Kamer uiterlijk in september van dit jaar ontvangt,

[0:19:10] een duidelijk stappenplan is om de inwoners van Bonaire zicht te geven op een oplossing.

[0:19:14] De vraag die we hierbij hebben aan de staatssecretaris is of er ook gesproken is met de regering van Aruba,

[0:19:19] gezien hun ambities om een nieuwe invulling te geven aan de olieraffinaderijlocatie

[0:19:23] en een recycling of verwerkingsinstallatie voor circulaire grondstoffen en reststromen lijkt hierbij een kansrijke optie.

[0:19:28] Ik ga naar mijn laatste zin.

[0:19:30] Oh, laat de zin van uw hele betocht.

[0:19:33] Voorzitter, is er helaas niet voldoende tijd over om uitvoerig in te gaan op alle belangrijke zaken die spelen op de Besseiland.

[0:19:39] Het laatste minuut dat ik nog wil noemen is gebrek aan strategische voorraad, met name voedsel en drinkwater.

[0:19:43] En niet alleen een groot gebrek aan deze belevensbelangrijke voorzieningen, maar het ontbreekt ook aan beleid om te komen tot een oplossing.

[0:19:49] Is de staatssecretaris voornemens om de gestelde advies uit het rapport van de Rekenkamer over te nemen?

[0:19:52] Dank u wel, voorzitter.

[0:19:54] Dank u wel voor uw bijdrage.

[0:19:55] En dan zie ik een interruptie van mevrouw Duik.

[0:19:58] Dank u wel, voorzitter.

[0:20:00] En dan eigenlijk ook aan mijn collega van de VVD, dezelfde vraag die u mij stelde.

[0:20:05] Heel veel ambities.

[0:20:09] En hoe kijkt de VVD er dan tegen aan hoe we deze ambities kunnen verwezenlijken met middelen die er wel of niet zijn?

[0:20:21] Voorzitter, het verschil tussen de ambities die wij stellen is namelijk de boel op orde krijgen.

[0:20:26] En de ambities die de fractie van D6 gestelt is namelijk om heel veel dingen beter te maken.

[0:20:30] Er zit echt een gradatieverschil in ieder geval in mijn beleving.

[0:20:34] En de vraag is juist van hoe gaan wij zorgen dat de inwoners van de eilanden,

[0:20:39] dat gewoon Nederlandse inwoners zijn, dezelfde kansen op ontwikkeling krijgen als in Nederland.

[0:20:44] Maar ook vooral, wat is daarvoor nodig in het lokale bestuur om dat ook voor elkaar te krijgen?

[0:20:49] En wat is daarbij de rol van de Nederlandse regering?

[0:20:52] Mevrouw Dijk.

[0:20:53] Ja, dank u wel.

[0:20:54] En dan ben ik wel benieuwd, wat kan het lokale bestuur dan doen volgens de VVD?

[0:21:01] En wel, volgens mij bedoelen we toch hetzelfde.

[0:21:05] Dus één wil de boel op orde krijgen, wij willen het beter maken.

[0:21:09] Nou, het beteet de potato, maar hoe zou het lokale bestuur dan daarin moeten bijdragen?

[0:21:18] Voorzitter, de kern van mijn verhaal zat in integriteit en in financieel beheer.

[0:21:22] En wij denken als die twee zaken op orde zijn, dat je dan ook pas echt toe kan komen aan het verbeteren van alle andere zaken.

[0:21:29] Op het moment dat er continu sprake is van bestuurswisselingen vanwege allerlei, nou ja, integriteitskwesties, dan wel oneenheden, dan wel allerlei andere zaken die spelen,

[0:21:37] kom je niet toe aan het beter maken van onderwijs of milieu of andere zaken.

[0:21:41] Dus ik denk dat er eerst een oplossing moet komen om de boel op orde te krijgen en dat je daarna echt pas kan bouwen aan verbetering van omstandigheden.

[0:21:50] Dank u wel. Dan nodig ik de heer Van der Brink uit voor zijn bijdrage.

[0:21:55] Dank u wel, mevrouw de voorzitter.

[0:21:56] Bon dia, goedemiddag aan iedereen hier en op Bonaire, Stacia en Saba.

[0:22:00] Goed dat we vandaag praten over de situatie in het Caribische deel van Nederland.

[0:22:03] De CDA-fractie is blij dat zowel staatssecretaris Van den Burg als premier Jetten in de wittebroodsweken van dit kabinet zijn afgereisd naar het Caribisch gebied

[0:22:12] om de verbondenheid met de drie openbare lichamen en de drie andere landen binnen het Koninkrijk te benadrukken.

[0:22:17] Het helpt enorm om daar geweest te zijn, zeg ik uit ervaring.

[0:22:20] En dan ben ik alleen nog maar op Aruba geweest in verband met het IPCO.

[0:22:23] In de minuten die mij zijn toebedeeld moet ik kiezen.

[0:22:26] Daarom begin ik over een onderwerp dat voor alle drie de eilanden geldt, namelijk de noodvoorraden.

[0:22:30] Onderzoek van de Rekenkamer, geen vangnet voor Caribisch Nederland, blijkt dat die voorraden allesbehalve op orde zijn.

[0:22:36] Er zijn geen strategische voorraden voor brandstof, medicijnen, voedsel en water voor Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.

[0:22:42] Terwijl de situatie in de regio op zijn zachtste stress onrustig te noemen is.

[0:22:45] Vraag aan de staatssecretaris, hoe kan dit?

[0:22:48] En kunt u met spoed in overleg met de besturen van de eilanden zorgen dat deze situatie ten goede verandert?

[0:22:53] Het is daarom ook van belang dat we inzetten op handel met diverse landen.

[0:22:56] Wat doet de regering daaraan en heeft het rekenkamerrapport tot nieuwe maatregelen van de regering geleid?

[0:23:01] Dan de vuilstort op Celibon.

[0:23:03] Celibon op Bonaire.

[0:23:04] We spraken er eerder over met de voorganger van de staatssecretaris en met de staatssecretaris zelf.

[0:23:08] Wat is de situatie op dit moment?

[0:23:10] In mijn motie uit maart heb ik het kabinet opgeroepen alvast met het opzetten van een rijksprogramma te starten.

[0:23:15] Die motie is overgenomen. Hoe staat het daar nu mee en is er zicht op een doorbraak, is mijn vraag.

[0:23:20] De Eilandsraad van Bonaire heeft in een petitie aan premier Retten tijdens zijn bezoek gevraagd om structurele rijksverantwoordelijkheid op zich te nemen voor Bonaire als het gaat om afval.

[0:23:28] Uit de brief van de staatssecretaris van gisteren maken we op dat het ministerie van INW daartoe bereid is. Wat betekent dit concreet, is mijn vraag.

[0:23:35] Het voornemen is om te stoppen met afvalstorten, maar capaciteit opbouwen om afval op Bonaire te verwerken is lastig.

[0:23:41] Afval-export zal dus de oplossing moeten zijn.

[0:23:43] We hebben gelezen dat de export van biomedisch afval goed loopt.

[0:23:46] Welke lessen kunnen we daaruit trekken?

[0:23:48] En welke hulp kan de staatssecretaris bieden om de afval-export van Bonaire goed op gang te krijgen?

[0:23:54] Sowieso baart de bestuurlijke situatie op Bonaire en mijn fractie zorgen.

[0:23:57] Dus er komen en gaan van bestuurders.

[0:23:59] Het lijkt Nederland wel onderhand.

[0:24:01] Welke invloed heeft dat volgens de staatssecretaris op de bestuurskracht van het eiland?

[0:24:06] Dan voor Saba en Stacia zijn de veerverbindingen essentieel.

[0:24:10] voor toegang tot complexe zorg, om naar de bank te gaan en ook om de economie draaiend te houden.

[0:24:15] We lezen dat er voor dit jaar en volgend jaar geld is om de veerverbindingen te helpen financieren.

[0:24:19] Het is al duidelijk hoeveel dat kost en hoe het kabinet het gaat betalen.

[0:24:23] In antwoorden op Kamervragen van collega Dijk en mij gaf het kabinet aan dat de resultaten van die actualisering

[0:24:28] in het tweede kwartaal van dit jaar worden verwacht.

[0:24:30] Mijn vraag is, hoe staat het daarmee?

[0:24:31] Gaat u zich inzetten om dit geld ook structureel te regelen na 2027?

[0:24:36] Tot slot, als ik nog tijd heb mevrouw de voorzitter,

[0:24:38] De bancaire dienstverlening op Saba en Sint-Estatius.

[0:24:41] De brief die vandaag op de agenda staat laat zien dat het een lastig probleem is.

[0:24:45] Met name de beschikbaarheid van betaalrekeningen, lange doorlooptijden, hoge transactiekosten en gebrekkige geldautomaten zorgen voor problemen.

[0:24:51] Er is veel geprobeerd, heeft nog niet tot het resultaat geleid.

[0:24:54] Het is hoopgevend dat de ING aangegeven heeft om op Saba en Stacia fysieke kantoren te willen openen.

[0:24:59] En dienstverlening gelijkwaardig aan Europees Nederland te willen aanbieden.

[0:25:03] Hoe staat het ermee? Gaat het lukken? En wat kan de staatssecretaris doen om te helpen?

[0:25:06] Ook lezen we in de brief dat er een vestigingsvereisten geschrapt gaat worden omdat dit een belemmering voor toetreding oplevert.

[0:25:12] Dat vond me interessant.

[0:25:13] Is de staatssecretaris, die niet alleen van KR is, maar ook van de slagvaardige overheid, bereid om te onderzoeken of er meer vestigingsvereisten zijn die marktfalen op de BES-eilanden in de hand werken?

[0:25:24] Ik dank u wel, voorzitter.

[0:25:26] Dank u wel. En u kon ietsje rustiger praten, want u heeft nog 30 seconden over, dus u zat mooi binnen de tijd.

[0:25:33] Ja, mevrouw Tsegai, ik nodig u uit voor uw inbreng.

[0:25:37] Dank u wel, voorzitter.

[0:25:39] Goedemiddag, bon dia en good morning, zeg ik tegen de mensen aan de andere kant van de oceaan.

[0:25:44] Ja, vandaag bespreken we alle zaken die spelen op de BES-eilanden.

[0:25:49] En ik vind het lastig, want het is best wel een breed debat met beperkte spreektijd.

[0:25:53] Dus ook ik zou moeten kiezen.

[0:25:56] Maar allereerst heb ik met interesse de beleidsbrief van het nieuwe kabinet gelezen.

[0:25:59] Ik vind het goed om te zien dat het kabinet een aantal heldere prioriteiten stelt.

[0:26:05] Maar op sommige punten is de brief ook wat abstract, daar heb ik nog een aantal vragen over.

[0:26:11] Voorzitter, allereerst voor GroenLinks PvdA is het van groot belang dat de inwoners op de BES als volwaardige inwoners van het land Nederland worden gezien.

[0:26:18] En dus ook op gelijkwaardige voorzieningen aanspraak kunnen maken.

[0:26:22] Al sinds 2010 is het comply of explain principe het uitgangspunt voor Caribisch Nederland.

[0:26:28] maar toch is er op taal van vlakken nog geen sprake van comply, terwijl hier geen zwaarwegende redenen voor zijn.

[0:26:34] Zowel de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, de Ombudsman, maar ook de rechter in de Klimaatzak Bonaire

[0:26:40] hebben de Rijksoverheid opgeroepen, zeker verplicht om meer te doen,

[0:26:44] zodat de inwoners in Caribisch Nederland dezelfde bescherming en rechtszekerheid hebben als inwoners van Europees Nederland.

[0:26:51] Met name bestaan zekerheid, gezondheidszorg, onderwijs en connectiviteit in bredere zin

[0:26:57] en de gevolgen van de klimaatverandering zijn zaken waar de verschillen tussen Europees Nederland en Caribisch Nederland onevenredig groot zijn.

[0:27:04] En mijn collega Raoul Weid, mijn oud-collega Raoul Weid moet ik zeggen, heeft hier eerder ook een motie over ingediend.

[0:27:09] En ik hoop dat het kabinet in een brief, die hierover nog voor de zomer komt, met concrete maatregelen en een tijdspad zou willen komen om die achterstand in te lopen.

[0:27:19] En ik zou dan ook graag een kabinetsreactie willen ontvangen op de aanbevelingen van de NCDR.

[0:27:25] En ik hoor graag hoe de staatssecretaris hiernaar kijkt.

[0:27:29] Als we het inhoudelijk over de sociale voorzieningen hebben, dan zien we nog steeds grote verschillen.

[0:27:33] Er is relatief veel armoede op de Besseilanden.

[0:27:36] En bij de komende begroting zal het kabinet een maatregelenpakket presenteren.

[0:27:40] Ik zie daarnaar uit, maar ik hoor ook graag alvast van de staatssecretaris waar hij aan denkt.

[0:27:45] En ik ben ook benieuwd wat hij tijdens zijn recente kennismakingsbezoeken aan de eilanden op dit vlak heeft opgehaald.

[0:27:52] Voorzitter, dan iets anders.

[0:27:53] In Europees Nederland spreken we vaak over de weerbaarheid van de samenleving.

[0:27:57] Ook voor Caribisch Nederland is dit, denk ik, van groot belang, misschien juist wel extra.

[0:28:02] En twee weken geleden kwam de Rekenkamer met het rapport waar een aantal van mijn collega's ook al aan refereerden.

[0:28:08] Bijvoorbeeld het feit dat er op Saba maar één dag drinkwater op voorraad is.

[0:28:11] Maar juist omdat die eilanden erg afhankelijk zijn van import, zouden er voldoende strategische voorraden moeten zijn.

[0:28:18] Maar ja, de reactie van het kabinet op deze aanbevelingen verbaasde mij toch een beetje.

[0:28:23] Want de aanbeveling om strategische voorraden aan te leggen lijkt niet te worden opgevolgd.

[0:28:29] Mijn simpele vraag aan het kabinet is eigenlijk waarom niet?

[0:28:32] En wat is het kabinet dan wel van plan om te doen om mensen op de eilanden meer weerbaar te maken in crisis- en noodsituaties?

[0:28:40] Voorzitter, dan kom ik als laatste bij twee punten over Bonaire.

[0:28:44] Allereerst Celibon, het ging er net al even over.

[0:28:47] Gisteren ontvingen we die brief van het kabinet waarin een aantal concrete stappen stonden.

[0:28:52] Ik ben blij dat er stappen worden gezet.

[0:28:54] En ik ben ook blij dat de aanbevelingen van de ombudsman serieus worden opgepakt.

[0:28:58] Maar eerder was er geen budget beschikbaar voor een duurzame oplossing.

[0:29:02] Kan de staatssecretaris toezeggen dat de financiën in ieder geval geen reden zullen zijn...

[0:29:06] tot uitstel van noodzakelijke vervolgstappen, ook met het oog op de gezondheid van omwonenden?

[0:29:13] En dan tot slot nog een hele concrete vraag over Bonaire.

[0:29:16] Ik vroeg me af hoe het met de buslijn op Bonaire staat.

[0:29:19] En welke stappen het kabinet daar op heeft gezet.

[0:29:24] Dank u wel voor uw inbreng. Ik zie een vraag van mevrouw Den Hollander.

[0:29:28] Dank u wel, voorzitter. Dank u wel, mevrouw Tsukai, voor uw mooie verhaal.

[0:29:34] En met Celibon zitten wij groot deels op één lijn.

[0:29:36] Wat daar gebeurt, kan echt niet. Zouden we ook in Europees Nederland nooit toestaan.

[0:29:40] Maar wat zou een belemmerende factor kunnen zijn als het niet geld is, denkt u?

[0:29:46] Nou ja, een aantal keer werd al de bestuurlijke situatie op Bonaire.

[0:29:52] aangehaald.

[0:29:53] Ja, daar heb ik ook wel zorgen over.

[0:29:55] Maar ook dat mag wat mij betreft geen

[0:29:57] reden zijn om niet een duurzame oplossing

[0:29:59] voor celibon te zoeken, want

[0:30:00] het gaat gewoon om de gezondheid van

[0:30:02] omwonenden die echt in gevaar komt door de situatie

[0:30:05] daar. Mevrouw

[0:30:07] Den Hollander, dit is uw laatste introductie.

[0:30:09] Ik weet het, dank u voorzitter. Ja, ook via de voorzitter,

[0:30:11] dat vergat ik net eventjes, via de voorzitter,

[0:30:14] hoe zou het dan volgens

[0:30:15] mevrouw Terstekij van de GroenLinks PvdA

[0:30:17] opgelost moeten worden?

[0:30:19] Dus wat is nou de key factor

[0:30:21] om het probleem van celibon, wat al jarenlang speelt, tot een oplossing te brengen?

[0:30:26] Nou, leuk dat mevrouw Den Hollande het vraagt.

[0:30:30] Ik denk dat wat mij betreft zou het goed zijn als de Benedenwindse eilanden gezamenlijk gaan kijken

[0:30:36] naar hoe ze om kunnen gaan met hun afvalverwerking.

[0:30:38] Dus bijvoorbeeld samen met, in het geval van Bonaire dan, samen met Aruba en Curaçao.

[0:30:43] En dat we celibon op termijn kunnen sluiten.

[0:30:46] Of in ieder geval ervoor zorgen dat het niet meer gevaarlijk is als je naast celibon.

[0:30:52] woont. Want ja, mevrouw Den Hollander zei het zelf heel mooi, in Europees Nederland zou

[0:30:56] dit nooit toestaan. En wat mij betreft mag dat Bonaire ook niet.

[0:31:02] Dank u wel. Dan zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn van de Kamer. Ik schors

[0:31:08] de vergadering tot vier uur en dan komen we terug met de kabinetsreacties.

[0:58:32] En we beginnen inderdaad. Ik heropende vergadering voor het eerste termijn voor de beantwoording

[0:58:39] van de staatssecretaris. Dus staatssecretaris, de vloer is aan u.

[0:58:45] Mevrouw Den Hollander. Nee, voorzitter.

[0:58:50] Vandaag staan we stil bij Bonaire, Stesha en Saba.

[0:58:54] Morgen staan we natuurlijk stil bij Curaçao, Aruba en Sint Maarten.

[0:58:58] En ik probeer wel altijd een nadrukkelijke scheiding aan te brengen tussen die twee.

[0:59:02] We moeten dat niet op één hoop gooien.

[0:59:04] Het ene is nadrukkelijk een openbaar lichaam, het andere zijn nadrukkelijk de landen.

[0:59:08] Er zijn een paar uitzonderingen.

[0:59:10] Op de eerste uitzondering, als we komen te spreken over het Europees beleid aangaande overzeese gebieden en territoriaterreinen,

[0:59:17] want dan wordt dat als Europa als één gezien, kom ik straks op één punt nog specifiek op terug.

[0:59:22] En in sommige gevallen, bijvoorbeeld in relatie tot 3 januari of in relatie tot de hurricane,

[0:59:28] dan spreek je wel over bovenwinst en benedenwinst, maar verder probeer ik me toch echt te concentreren op

[0:59:32] Enerzijds Monaire, Stesja, Saba, anderzijds Curaçao, Roeba, Sint Maarten, wat we morgen met elkaar bespreken.

[0:59:41] Ik heb een drietal kopjes voorzitter voor u.

[0:59:46] De eerste gaat over goed bestuur, de tweede gaat over de voorraden.

[0:59:49] En in het derde blokje betekent ik alle andere belangrijke zaken die door u als commissie zijn genoemd.

[0:59:55] En ik begin even met een combinatie van Complier Explain als ook van het rapport van de NCDR.

[1:00:05] Want daar zit een uitdrukkelijke koppeling wat mij betreft aan, voorzitter.

[1:00:10] Want de NCDR schreef een rapport en mevrouw Dijk en ik waren daarbij, ik mocht het ook in ontvangst nemen,

[1:00:16] gelijkwaardigheid als grondwettelijke opdracht.

[1:00:18] En wat ik toen ook al in die vergade of bijeenkomst heb gezegd,

[1:00:21] is dat gelijkwaardigheid als grondwettelijke opdracht niet alleen iets is van de nationaal coördinator,

[1:00:29] maar van ons allemaal, of we nu kamerlid zijn of kabinetslid.

[1:00:33] Het is namelijk gewoon artikel 1 van de grondwet.

[1:00:35] En die geldt voor ons allemaal, daar hebben we ook de etop op afgelegd.

[1:00:40] En zo dienen we dus ook te kijken in de breedte naar ons werk.

[1:00:45] En ook dus als het gaat om Bonaire, Stesia en Saba.

[1:00:49] Vandaar dat we ook in het kabinetsbeleid, bepaald door een deel van uw Kamer, hebben opgenomen Complier Explain.

[1:00:57] Oftewel, we behandelen Bonaire, Stesia en Saba gelijk aan gemeentes in Nederland.

[1:01:04] Beleid voor bewoners gelijk als in Nederland.

[1:01:07] Tenzij er zwaarwegende redenen zijn om dat niet te doen.

[1:01:11] En ik blijf even weg bij het debatje wat tussen mevrouw Tsgay en mevrouw Nannikga ontstond.

[1:01:16] Maar op zich gaat het hier voor een deel natuurlijk wel over.

[1:01:20] Soms heb je te maken met ongelijke situaties, waardoor je ongelijk beleid doet.

[1:01:26] Want als je bijvoorbeeld constateert dat er op bepaalde punten achterstanden zijn die er in Nederland niet zijn,

[1:01:31] dan neem je andere stappen dan dat je in Europees Nederland zou nemen.

[1:01:37] Daar kom ik straks nog op in het kader van de 30 miljoen die we specifiek hebben opgenomen,

[1:01:41] in het kader van bestaanszekerheid gerelateerd aan Bonaire.

[1:01:46] Stacia en Saba.

[1:01:48] Maar het gaat er dus in ieder geval wat mij betreft om, voorzitter,

[1:01:51] dat we gaan kijken hoe zorgen we ervoor als algemeen beleid

[1:01:54] dat wij Bonaire, Stacia en Saba vergelijkbaar sterk maken

[1:02:00] aan de situatie in een Europees Nederland.

[1:02:03] Dat vertaalt zich aan de ene kant in investering en goed bestuur,

[1:02:07] kom ik zo nog op terug.

[1:02:08] Dat vertaalt zich anderzijds ook in bijvoorbeeld het versterken van de economie

[1:02:14] En daarmee ook van een deel van de weerbaarheid waar mevrouw Tsegai het ook al over had.

[1:02:18] In die zin voel ik me ook wel aangesproken bij de woorden van mevrouw Nanninka.

[1:02:23] Uiteindelijk moet je geen vissen geven, uiteindelijk moet je hengels geven.

[1:02:27] Alleen, soms heb je vissen nodig om bijvoorbeeld te zorgen dat mensen sterk genoeg zijn om die hengel te kunnen gebruiken.

[1:02:34] En dat speelt bijvoorbeeld weer in het kader van de discussie over bestaanszekerheid.

[1:02:38] Als we kijken naar het rapport van de NCDR, dan worden er een zevental zaken genoemd.

[1:02:45] En mijn hele formele reactie, maar daarna volgt gewoon wel een inhoudelijke reactie,

[1:02:49] is dat ik nog aan uw kamer met een reactie kom op het stuk van de Nationaal Coördinator,

[1:02:56] zoals het procedureel gaat, maar u heeft er nu al vragen over gesteld.

[1:02:59] Dus ik ga er nu voor een deel ook wel al op reageren.

[1:03:02] En als ik kijk naar die zeven, dan is de eerste dus een afdwingbaar kader voor Complier Explain.

[1:03:06] Nu hebben wij, Complier or Explained, ook nadrukkelijk niet alleen opgenomen in het coalitieakkoord, maar ook heel nadrukkelijk in de verschillende beleidsbrieven, want u bent niet alleen lid van deze commissie, maar ook van andere commissie en dus ook andere portefeuilles, dan ziet u ook dat diverse ministeries ook in hun beleidsbrieven specifiek informatie hebben opgenomen over Bonaire, Stesia en Saba.

[1:03:30] En het gaat in ieder geval om dat we met elkaar, ik in het kabinet, u als leden van deze Kamer, ook waken, bewaken, stimuleren dat het ook gebeurt.

[1:03:44] En daarbij moeten we wel met elkaar vaststellen dat er natuurlijk verschillen zijn.

[1:03:48] We kennen geen provinciestructuur als het gaat om Bonaire, Stesja en Saba.

[1:03:54] Dus daarin speelt soms de Rijksoverheid een rol.

[1:03:59] Soms ligt het daardoor meer bij het openbaar lichaam.

[1:04:01] Doordat we geen provinciestructuur kennen, kennen we bijvoorbeeld geen provinciale wegen.

[1:04:06] We kennen ook geen rijkswegen.

[1:04:08] Dus is het eigenlijk altijd sprake van gemeentelijke infrastructuur.

[1:04:14] Kortom, dat soort zaken moeten we goed in de gaten houden, ook als het gaat om onze wet- en regelgeving.

[1:04:19] U stelde soms ook vragen, plagerig tegen mevrouw Tsagai, die een vraag stelde over de bus.

[1:04:26] Ja, als de gemeenteraad van Amsterdam besluit om een metrolijn in te korten, dan hoor je daar die vraag te stellen.

[1:04:34] Als er gestopt wordt met een lokale bus in Rotterdam, hoor je daar de vraag te stellen.

[1:04:39] Dus een vraag over de buslijn is eigenlijk een vraag voor het lokaal bestuur op Bonaire.

[1:04:46] Ik snap de vraag van mevrouw Sky wel, want wij hebben ook geld gegeven om dat te doen.

[1:04:51] Nou, dan mag je er ook wel van uitgaan dat daar naar gekeken wordt.

[1:04:54] Dus ik kom straks nog wel op de bus terug, maar laten we dat wel gewoon met elkaar in de gaten houden.

[1:04:58] Maar in ieder geval, Complier Explained is dus gewoon echt wat mij betreft de basis van het beleid van het kabinet.

[1:05:03] En in ieder geval van mij.

[1:05:05] Een andere die de Nationaal Coördinator noemt, zijn maatregelen gericht op bestaanszekerheid.

[1:05:12] Ik pak die even mee.

[1:05:13] Ik pak de Public Service Obligation mee.

[1:05:15] En ik betrak de veerdiensten mee, namelijk nummer 2, nummer 6 en nummer 7 van de 7 adviezen van de Nationaal Coördinator.

[1:05:24] Die komen na de zomer terug als we gaan spreken over de 30 miljoen.

[1:05:27] De PSO staat overigens morgen ook op de agenda van uw collega's die zich met de minister van Verkeer,

[1:05:34] de INW moet ik formeel zeggen, gaan uitspreken over de PSO.

[1:05:37] Want de volgorde is eerst de wet veranderen, dan eventueel een PSO afsluiten en dan daar ook geld bij plaatsen.

[1:05:44] Maar als morgen door de Kamer, beter gezegd na de stemming en aanleiding van morgen, de wet zo wordt aangepast dat die PSO kan, dan komen wij na de zomer te spreken over die besteding van die 30 miljoen.

[1:05:56] En daarin kan dus geld worden uitgetrokken ten behoeve van die PSO, kan geld worden uitgetrokken ten behoeve van die veerdiensten en kan geld worden uitgetrokken voor bestaand zekerheid.

[1:06:07] Waarbij bestaanszekerheid, en ik kan me nog een discussie de vorige keer herinneren.

[1:06:11] Toen was het niet mevrouw Den Hollander, maar de heer De Beer die mevrouw Den Hollander verving.

[1:06:16] Dat er ook toen een discussie tussen hem, en ik weet niet meer precies welke collega dat was, ontstond.

[1:06:21] Stop je dat dan in inkomensondersteuning of stop je dat in economieversterking?

[1:06:27] Nou, beide kan natuurlijk aan de orde komen.

[1:06:29] Daar komen we over te spreken na de zomer, op het moment dat we over die 30 miljoen komen te spreken.

[1:06:34] Want die 30 miljoen staat uiteraard in het coalitieakkoord, maar moet zich nog wel vertalen in de begrotingsvoorstellen die wij aan u gaan doen na de zomer.

[1:06:46] Dus een aantal van die prioriteiten komen daarin terug.

[1:06:48] En uiteindelijk, zeg ik eventjes dan, bepaalt u natuurlijk de verdeling van die 30 miljoen.

[1:06:53] U mag echter wel verwachten dat de heer Veilbrief en ik namens het kabinet wel een voorstel zullen doen.

[1:06:57] En ga er dan maar vanuit dat het een mix zal zijn.

[1:07:00] Reken niet op meer, want die 30 miljoen, dat is ons gegeven tussen aanleidingstekens in het coalitieakkoord.

[1:07:08] U mag er uiteraard ook 300 miljoen van maken, daar gaat u over.

[1:07:12] Ik heb me wel te houden aan de kaders van het coalitieakkoord.

[1:07:16] Dat met betrekking tot de NCDR.

[1:07:21] De NCDR sprak ook, en dan leg ik ook nog even een link met mevrouw Tsegai over die gelijkwaardigheid.

[1:07:31] Dat was natuurlijk ook een punt waar mevrouw Nannikga in haar bijdrage op ging.

[1:07:36] En er ligt natuurlijk ook die uitspraak in het kader van de klimaatuitspraak.

[1:07:40] Daar zijn wij, zoals u weet, wel in hoger beroep gegaan als kabinet.

[1:07:45] Maar we hebben daarbij wel gezegd, we gaan met de acties gewoon door.

[1:07:49] Dus het is niet zo dat omdat wij in hoger beroep gaan, wij niet doorgaan met het nemen van, wat heet het dan, mitigerende maatregelen?

[1:07:58] Ja, ik zie geknik mitigerende, maar in ieder geval dat we wel met het beleid gewoon doorgaan.

[1:08:03] Alleen dat we van een hogere rechter wel een principiële uitspraak op dit specifieke punt willen.

[1:08:09] En verder geldt ook hiervoor dat die gelijkwaardigheid zich dus ook terugvertaalt.

[1:08:14] Bijvoorbeeld als het gaat om onderwijs, het kwam niet alleen in uw discussie aan de orde, maar ook in de vraagstelling.

[1:08:19] Dan gelden daar gewoon hetzelfde criteria voor als dat die gelden in Nederland.

[1:08:25] En daar ligt wel een groot probleem op het bordje van mijn collega's van onderwijs.

[1:08:29] Ik was zelf, zoals al genoemd, vier, vijf weken geleden inmiddels denk ik, op Bonaire.

[1:08:35] Wat we nu zien is dat 52% van de kinderen die instroomt zijn anderstalig.

[1:08:41] En met anderstalig bedoelen we dan anderstalig dan wel pappie en mens, dan wel Nederlands.

[1:08:47] En dat geeft wel enorme problemen.

[1:08:49] Een van de grote problemen op Bonaire, heel nadrukkelijk die speelt, is de explosieve bevolkingsgroei.

[1:08:55] Waardoor men het gewoon ook niet of nauwelijks aan kan.

[1:08:58] Allemaal zaken waar mijn collega's van onderwijs mee aan de slag zijn.

[1:09:08] Terecht zei mevrouw Den Hollander, hoe zorgen we er nou voor dat Bonaire, Stacia en Saba ook echt tussen de oren komen van alle bewindspersonen?

[1:09:19] Ik zeg er meteen tegen u bij en tussen alle andere 144 kamerleden die niet in deze commissie het woord voeren dan wel voorzitter zijn.

[1:09:34] Want we hebben weliswaar een commissie koninklijkexalaties, maar het is ook al zoals ik het al heb gezegd.

[1:09:39] Als het gaat om de BES, het is eigenlijk de enige keer dat ik BES zeg, want je moet Bonaire, Seba niet op een hoop gooien.

[1:09:46] Maar als het gaat om Bonaire, Stacia en Saba, moeten we toch eigenlijk naar streven dat deze commissie geen functie meer heeft.

[1:09:54] Omdat het gewoon aan de orde hoort te komen bij de desbetreffende vakcommissie, zoals het ook het geval is met Maastricht, Delft-Zeil of Terneuzen.

[1:10:05] Tot nu toe kan dat nog niet, dus moeten we dit vooral ook zo doen.

[1:10:07] En er blijft natuurlijk altijd een relatie met Curaçao, Aruba en Sint Maarten die weer anders is.

[1:10:12] Maar we moeten er vooral naar streven dat heel veel van de discussies, en dat is niet om mijn leven leuker, lichter of lekkerder te maken,

[1:10:19] dat is vooral bedoeld omdat het gewoon goed is als in de vakcommissies dit ook besproken wordt.

[1:10:24] Tenzij het gaat, bijvoorbeeld als het niet gaat om die 30 miljoen, dan hoort het echt hier thuis,

[1:10:28] want dan hebben we generiek beleid voor Europees Nederland, specifiek beleid als het gaat om Bonaire, Stesja en Saba.

[1:10:37] Dank u wel. En ik zie een interruptie van mevrouw Den Hollander.

[1:10:40] Ik wil er ook bij vermelden dat iedereen weer vier interrupties heeft.

[1:10:47] Dank u wel, voorzitter.

[1:10:48] Het is goed om te horen dat de staatssecretaris, net als de fractie van de VVD, vindt dat het tussen de oren moet komen.

[1:10:54] En wij hebben daar een taak te doen.

[1:10:55] Maar mijn vraag was ook, hoe gaat de staatssecretaris dat doen?

[1:10:57] Hij zegt nu alleen dat hij het gaat doen.

[1:10:59] Maar hoe gaat de staatssecretaris zorgen dat die andere ministeries zich hier voorwaardig mee bezighouden?

[1:11:05] Op een aantal manieren, voorzitter.

[1:11:07] Ten eerste heb ik ook gewoon door inderdaad ook letterlijk gewoon overleggen te hebben met mijn collega's om specifieke punten te bespreken.

[1:11:16] We komen straks nog bijvoorbeeld op Celibon.

[1:11:18] Althans, ik ga het daarover hebben met u.

[1:11:20] En dan zult u ook zien dat het dan ook snel gaat over mijn contacten met collega Bertram van INW als het gaat om het creëren van een type 4 situatie.

[1:11:29] Dus gewoon overleggen.

[1:11:30] Ik spreek gewoon met mijn collega's van onderwijs over de specifieke situatie die ik niet alleen aantref tijdens mijn werkbezoeken,

[1:11:38] maar ook die ik gewoon terugkrijg als ik spreek met de gezaghebbers of met anderen.

[1:11:43] Twee, door ook gezamenlijk met collega's bij u te gaan zitten.

[1:11:48] Als ik dus met u spreek over die 30 miljoen, zit ik hier samen met Hans Veilbrief.

[1:11:52] En niet ik alleen, maar als ik als handveilbrief op bezoek ga, gaan we ook samen daar kijken, om samen daar ook beleid over te maken.

[1:12:00] Nou, dat zijn zaken die daar indrukkelijk helpen.

[1:12:02] Verder heb ik natuurlijk gewoon ook ambtenaren van mij, die ook in de verschillende deeloverleggen aan de orde komen.

[1:12:08] Bedenk ik het in tijdens Rijksministerraad of anderen.

[1:12:13] En het is heel simpel, u mag van mij verwachten, dat heb ik letterlijk ook zo gezegd,

[1:12:18] tegen zowel de drie premiers als tegen de gezaghebbers.

[1:12:24] De drie premiers kennen een gevolgmachtigde minister hier.

[1:12:28] Ik heb ook tegen, en dan doe ik even de drie premiers en de drie gezaghebbers.

[1:12:31] Jullie mogen ervan uitgaan dat ik ook jullie, niet officieel,

[1:12:37] gevolgmachtigde bewindspersoon ben als ik hier in Nederland ben.

[1:12:40] En er is geen gevolgmachtigde minister in de buurt.

[1:12:42] Dat ik gewoon ook de ambassadeur en de boodschapper ben.

[1:12:46] En dat ik als het gaat om gezaghebber ook de vertegenwoordiger voor hun ben, juist als het gaat om de overleggen binnen het kabinet.

[1:12:56] Ik ga ook gewoon soms een peen in die hersen zijn, om het eventjes op slecht Nederlands te zeggen, door te prikkelen.

[1:13:03] Een van de belangrijke punten die u noemde, en met u bedoel ik de commissie, maar het was toevallig ook mevrouw Den Hollander, dus in die zin sluit het ook aan, is de verbetering van die uitvoeringscapaciteit.

[1:13:15] Het 2024, dan hebben we het over het vorige kabinet volgens mij, een beetje afhankelijk van hoe je dat meet, heeft natuurlijk het kabinet toen 13,6 miljoen structureel toegevoegd als het gaat om het versterken van de uitvoeringscapaciteit van de beste eilanden.

[1:13:33] Dus dat is een van de maatregelen die toen genomen is.

[1:13:37] Verder ligt natuurlijk een grote verantwoordelijkheid bij die eilanden zelf.

[1:13:40] Maar coachen we, sturen we en helpen we ze daar wel nadrukkelijk in.

[1:13:46] Ik heb vanochtend nog overleg gehad met de VNG.

[1:13:49] Dat ging onder andere over de VNG Caribbean Desk en de rol die de VNG daarin kan spelen.

[1:13:55] Denk ook aan het projectbureau Caribisch Nederland en de inzet daarvan.

[1:13:58] Ook de inzet van de omgevingsdiensten.

[1:14:00] maar ik denk ook bijvoorbeeld en daar komen we komende maandag over te spreken

[1:14:05] tijdens het wetgevingsoverleg over de versterking van de bestuurders

[1:14:09] want dat gaat niet alleen over de kwantitatieve component

[1:14:13] namelijk gewoon we gaan het aantal eilandsraadsleden daarmee ook bestuurders uitbreiden

[1:14:18] maar dat gaat ook over de kwalitatieve kant en daar gaat u ongetwijfeld maandag ook vragen over stellen

[1:14:24] dat we daar ook trainingen geven, opleidingen doen

[1:14:27] kijken naar de ambtelijke ondersteuning om op die manier sterker te maken

[1:14:29] Maar bijvoorbeeld als het gaat om de financiële component waar mevrouw Den Hollander het over had, zijn er ook extra controles ingezet om daarin ook zaken te doen.

[1:14:40] Mijn directeur was toevallig, nou niet toevallig, maar was wel afgelopen week nog op Bonaire om daar ook bij een aantal zaken stil te staan die niet alleen gingen over celibon maar ook in de breedte.

[1:14:53] Dus wat we ook doen is, dit is een hoofdthema van ons, overigens niet alleen op Bonaire, Stacia en Saba, ook als het gaat om Sint Maarten, Curaçao en Aruba, wel in verschillende gradaties, maar daar komen we morgen over te spreken, dan is het ook op alle een bijzondere prioriteit van ons.

[1:15:18] En meneer Van der Brink, die vroeg ook, en terecht, dat u er nu al ze maakt, ze beginnen op de regering in Nederland te lijken.

[1:15:25] U het had over instabiele situatie en het aantal wisselingen die daar heeft plaatsgevonden.

[1:15:30] Ja, dat helpt niet, want dat betekent dat je elke keer opnieuw moet gaan beginnen.

[1:15:34] Alleen, dat is natuurlijk niet anders dan verschillende gemeentes in Nederland, waar het ook wel eens zo wil zijn dat colleges vallen en er nieuwe raden komen.

[1:15:49] Alleen, wat je ziet, is dat de colleges in Nederland en de gemeentes in Nederland in een andere context functioneren.

[1:15:58] We hebben hier ook gemeentes waarvan je kunt zeggen, die wisselen wel heel erg vaak, maar dan heb je en de provincie en ze zitten vaak in allerlei gemeenschappelijke verbanden en de buren, zeg ik maar eventjes, zijn dichterbij.

[1:16:12] Nou liggen de buren op zich wel dichtbij, maar een van de grootste buren van CCA en Sabah is natuurlijk een ander land en bij Bonaire hebben ze zelfs geen buurgemeentes, buurlanden, dus is die context anders.

[1:16:24] Maar het beïnvloedt uiteraard niet positief.

[1:16:27] Tegelijkertijd is dit wel ook echt democratie op de eilanden, in dit specifieke geval Bonaire zelf.

[1:16:36] Als het gaat om het WODC-rapport, ook daar verwees mevrouw Den Hollander na,

[1:16:44] dan is het WODC-rapport vertaald in de agenda Goed Bestuur Caribisch Nederland.

[1:16:49] Die is vorig jaar met u gedeeld, weliswaar door een van mijn voorgangers,

[1:16:53] Maar wel met u als Kamer zal ik dat maar even zeggen.

[1:16:58] Verder wordt er gewerkt aan het verstevigen van de procedures.

[1:17:01] Met betekent het inkoop, aanbesteden, het bevorderen van de bewustwording aangaande integriteit.

[1:17:08] Hebben we de monitorintegriteit en veiligheid voor Caribisch Nederland.

[1:17:12] En heb ik ook middelen, ik zeg ik, maar dat moet zijn de staatssecretaris.

[1:17:16] Want ik als functionaris, niet als mens.

[1:17:20] beschikbaar gesteld voor het opzetten en professionaliseren van integriteitsbureaus op de eilanden.

[1:17:26] Er wordt u in het najaar, dus na de zomer, daarover ook nog specifiek geïnformeerd door mij middels een Kamerbrief.

[1:17:36] Celibon, dat was ook een belangrijke reden voor mijn directeur om vorige week op Bonaire te zijn.

[1:17:44] En we zien dat daar, zeker ten opzichte van vorig jaar, goede stappen zijn gezet, maar ook nu goede stappen lijken te worden gezet.

[1:17:54] U noemt het al in een aantal van uw vragen, bijvoorbeeld als het gaat om medisch afval, dat wordt nu goed opgeslagen.

[1:18:02] Ik heb het ook zelf gezien, we zijn er uiteraard zelf ook geweest aan gaan kijken, dat gaat nu goed.

[1:18:08] Wordt alleen wel verscheept naar Nederland, wat natuurlijk behoorlijk duur is.

[1:18:14] Als best zijn nu stappen gezet om die containers daar beter te maken dan ze waren.

[1:18:20] Maar ze moeten wel worden verscheept van het eiland af, wat weer ontzettend duur is.

[1:18:25] Dat is wel het gevolg van een specifieke situatie waarin je daar zit.

[1:18:31] Er zijn nu goede afspraken gemaakt voor de komende jaren, 26, 27, 28, met het bestuur.

[1:18:38] Alleen afspraken zijn nog geen daden.

[1:18:42] Dus wij monitoren dat heel sterk. Een belangrijke stap die nu wel is gezet, en dat stond in de brief die u gisteren heeft ontvangen, is dat er overgegaan wordt tot type 4.

[1:18:53] En dat betekent dat het ministerie van INW nu verantwoordelijk is, maar betekent dat de handhaving.

[1:18:58] Dus dat gaat niet over het beheer van de celibonlocatie als zodanig, maar de handhaving gaat nu gebeuren door INW.

[1:19:14] Wat belangrijk is, ik zei al, er zijn goede afspraken gemaakt met de bestuurscommissie.

[1:19:20] Sorry, er zijn goede afspraken gemaakt, die moeten nog wel bevestigd worden door de bestuurscommissie.

[1:19:26] Dus daar wachten we op. Zodra ik daar meer informatie over heb, krijgt u die.

[1:19:30] Los van de motie waar de heer Van der Brink naar verwees, ligt er ook nog een andere motie, de motie Ceder van de Burg.

[1:19:36] dat ik namelijk voor de zomer aan u met een verhaal moet komen, schriftelijk.

[1:19:41] En u mag ervan uitgaan dat we die uitstekende motie van die twee Kamerleden zeker zullen uitvoeren.

[1:19:51] De heer Van der Brink en mevrouw Den Hollander spraken ook over de petitie die is aangeboden.

[1:19:58] Kijk, in beginsel is afvalbeheer gewoon een taak van gemeentes.

[1:20:06] Dus ook van het openbaar lichaam, maar maken we daarin geen onderscheid tussen wat op Bonaire geregeld is of Saba of Stacia.

[1:20:16] De bevoegdhedenstructuur is daar gelijk en ook daarvoor geldt, comply or explain, voeruit of leguit,

[1:20:23] we proberen juist qua bevoegdhedenstructuur zo dicht mogelijk te gaan zitten bij hoe we het in Europees Nederland geregeld hebben.

[1:20:30] Dat past ook bij Complier Explain. We zien echter wel dat het in dit geval op Bonaire wat lastiger gaat. Dus we zitten er dichter bovenop, ook omdat er geen provincie is die een rol kan spelen.

[1:20:46] Dus die rol, ik zeg maar even de provincie rol, ligt deels bij de rijksvertegenwoordiger die dat doet namens het Rijk als totaal en deels bij ons. Maar in beginsel zijn zij verantwoordelijk.

[1:20:58] We hebben dus nu wel een stap gezet, met betekent dat het type 4 maken, dat gaat al helpen in het kader van handhaving, dat ontlast hun op de handhavingscomponent, niet op de uitvoeringscomponent, die ligt nog steeds daar.

[1:21:14] Ik heb wel mijn hulp ook aangeboden, heel concreet aan het bestuur van Bonaire, want ik zie de problemen die daar zijn.

[1:21:24] Ook op het giet van financiën, daar heeft u niet direct een vraag over gesteld, maar wellicht ook wel gehoord toen uw collega's of een van u in een andere commissierol daar de afgelopen twee weken geleden waren, speelde financiën nog een rol.

[1:21:37] Ook daar zijn nu afspraken over gemaakt, die door de bestuurscommissie worden bevestigd en uitgevoerd.

[1:21:43] Dan kunnen in ieder geval dat soort stappen voor 26, 27 en 28 worden gelegd.

[1:21:49] Als het gaat om de andere zaken die genoemd worden...

[1:21:52] ...staatssecretaris, ik zie een...

[1:21:54] ...oh, oké.

[1:21:56] Want mevrouw Den Hollander had het niet alleen...

[1:21:58] ...het gaat goed hè nu, dus...

[1:22:00] ...ja, had het niet alleen over celibon...

[1:22:03] ...maar ook over onderwijs, huisvesting, voedselzekerheid...

[1:22:06] ...landbouw, wonen en structuurvisie...

[1:22:08] ...want die worden ook allemaal genoemd...

[1:22:09] ...dan zijn we daar ook aan het kijken naar specifieke situaties...

[1:22:12] ...denk bijvoorbeeld eventjes aan voedselvoorziening...

[1:22:15] ...daar hebben we natuurlijk het voetfund ook voor opgerucht...

[1:22:18] ...en dat hebben we gedaan...

[1:22:19] Overigens hebben we die wel zowel voor de drie landen als voor de drie openbare lichamen gedaan, want die raken ook heel erg aan de voldoende voedsel op het eiland, bestaanszekerheid en voedselzekerheid.

[1:22:35] Dus daar hebben we dat fund ook voor opgericht. Dus daar ziet u al dat we er dichter bovenop zitten dan we zouden doen als het gaat om gemeentes in Nederland.

[1:22:44] Want we hebben daar wel veel overlegging met elkaar.

[1:22:46] Ik zeg we, maar dat zijn dus ook de verschillende ministeries met de verschillende thematieken.

[1:22:52] Punt voorzitter.

[1:22:53] Ja, dank u wel.

[1:22:54] Een interruptie van de heer Van den Brik.

[1:22:56] Mijn vraag is toch, wanneer gaat Celibon nou dicht?

[1:22:59] Dat is wat de ombudsman zei, dat moest gebeuren.

[1:23:04] Staatssecretaris.

[1:23:05] Ja, dan moet het eerst een andere locatie zijn.

[1:23:07] Want je kunt Celibon wel dicht doen, maar het afval blijft elke dag komen.

[1:23:12] Dus het eilandsbestuur moet nu eerst een besluit nemen over waar de andere locatie komt.

[1:23:20] Dat is één. Twee, dan moet die andere locatie worden ingericht.

[1:23:24] Dat is twee. En drie, dit alles zou in 2028 moeten resulteren in een nieuwe situatie.

[1:23:32] Maar zo lang gaat het in ieder geval al duren.

[1:23:35] Dus waar we het nu vooral over hebben als het gaat om 26, 27 en deels 28,

[1:23:39] is het beheren van de huidige locatie, want die zal in ieder geval ook nog dit jaar en volgend jaar,

[1:23:47] en dus begin 28, ook nog gewoon in gebruik zijn.

[1:23:51] Ik zag ook een... Oké, de heer Van der Brink heeft een vervolgvraag.

[1:23:56] Mijn vraag zou dan nu zijn, hoe veilig of gevaarlijk is het daar nu?

[1:24:04] Die vraag is niet... Die is moeilijker te beantwoorden dan de vraag stellen.

[1:24:11] Dat is uiteraard geen verwijt.

[1:24:13] Wat je ziet is dat als het gaat om bijvoorbeeld asbest, er echt stappen zijn gezet.

[1:24:20] Dat als het gaat om het medisch materiaal, er echt stappen zijn gezet.

[1:24:25] Tegelijkertijd, die ondergrondse branden die nog steeds af en toe oppoppen, dat is echt een probleem.

[1:24:33] Daarin zie je wel dat het nu ook begonnen is met het afdekken.

[1:24:37] En het afdekken, dat kan heel erg helpen.

[1:24:40] Het comprimeren, waardoor je ook het lucht eruit haalt en die lucht die zorgt ook voor een verhoogd risico op branden, die helpt daarin.

[1:24:51] Kijk, een van de problemen is dat Celibon bovenwinds ligt.

[1:24:57] En dat betekent dat als er brand uitbreekt, dan gaat die rook over een deel van het eiland.

[1:25:03] Dat is op dit moment een gegeven wat we niet kunnen veranderen.

[1:25:07] We kunnen hem niet nu benedenwind doen en we kunnen ook de wind niet aanpassen.

[1:25:12] Dus op het moment dat de branden uitbreekt, dat is in ieder geval nadrukkelijk iets wat zoveel mogelijk moet worden voorkomen.

[1:25:19] Ik zie wel dat er duidelijke verbeteringen zijn aangebracht.

[1:25:21] Maar nogmaals, u krijgt gewoon ook van ons een rapportage voor de zomer.

[1:25:28] Want we zitten hier vol bovenop richting het gemeentebestuur en richting de directie van Celibon.

[1:25:34] Dank u wel.

[1:25:35] Ik kijk nog even naar mevrouw Den Hollander of u nog een vraag heeft.

[1:25:40] Ja, dank voorzitter. Het gaat niet specifiek over Celibon, maar meer toch over de petitie in zijn algemeen.

[1:25:46] Stel de gemeente Nijmegen of Groningen of wat dan ook komt met een petitie.

[1:25:50] Zegt van nou, Rijk kunt u regie nemen over onze onderwijshuisvesting en onze structuurvisie en onze woningnood.

[1:25:57] Hoe zouden we dan als Nederlandse overheid, als staatssecretaris van Binnenlandse Zaken reageren?

[1:26:01] En wat maakt dan het verschil met hoe we omgaan met deze vraag?

[1:26:04] Want ik beschouw het toch een beetje als een roep om hulp vanuit Bonaire.

[1:26:07] En hoe ga je nou om met zo'n hulpvraag over zaken waar we eigenlijk niet over gaan als Rijksregering?

[1:26:12] Dank u wel, staatssecretaris.

[1:26:14] Een paar dingen.

[1:26:17] Eén, in beginsel communiceert het kabinet met het bestuur van een gemeente of openbaar lichaam.

[1:26:25] Deze petitie was van eilandsraadsleden, niet van het bestuur van Bonaire.

[1:26:31] Dus in die zin, in het vergelijk, op het moment dat het gaat om Nijmegen,

[1:26:36] laten we gewoon even bij die gemeente dan blijven,

[1:26:39] communiceren wij met het gemeentebestuur van Nijmegen en niet met de gemeenteraad van Nijmegen.

[1:26:45] En voor de rest zeggen we hiermee niks over Nijmegen, het is alleen in het voorbeeld wat mevrouw Den Hollande noemt.

[1:26:52] In beginsel zou de primaire reactie zijn, luister vrienden in gemeente X of Y,

[1:26:58] Nee, u bent gewoon conform de gemeentewet, of in dit geval is dat niet de gemeentewet, maar de Wolbes, bent u gewoon verantwoordelijk voor deze taken en die moet u uitvoeren.

[1:27:10] Als u die taken zodanig verwaarloost dat wij echt denken dit kan niet langer, dan grijpen we in.

[1:27:19] Dat is ook gebeurd door de Rijksvertegenwoordiger.

[1:27:21] Die heeft ook aangaande celibon op een gegeven moment gezegd en nu is het klaar, ik grijp in.

[1:27:27] Alleen daarvan heeft de rechter gezegd, en de Rijksvertegenwoordiger deed dat namens het kabinet voor de helderheid.

[1:27:34] Daarom heeft alleen de rechter gezegd, dat mag niet.

[1:27:38] Want zolang er minimaal wordt geleverd, is het een bevoegdheid waar u niet in mag treden.

[1:27:44] En dat zou dus ook in Nijmegen het geval zijn.

[1:27:48] En nogmaals, ik zeg het maar eventjes voor de notulen.

[1:27:50] We hebben geen enkele aanleiding om als het gaat om Nijmegen ook maar iets te doen.

[1:27:54] Het ging even over het theoretisch voorbeeld.

[1:27:56] Dus dat is wat hier speelt. In eerste instantie is men er hier verantwoordelijk voor.

[1:28:01] Tegelijkertijd, de bewoners van, in dit geval Bonaire, zijn ook uw en mijn bewoners.

[1:28:07] En je hebt natuurlijk altijd ook een rijksverantwoordelijkheid voor al je 18 miljoen inwoners.

[1:28:13] Of het nou Nijmegen is, Bonaire, Saba of Stesia.

[1:28:16] Dus in die zin zitten we er wel vol mee op.

[1:28:19] Maar het is dus meer adviseren dan dat het is ingrijpen.

[1:28:26] want dat kan dus niet aan de orde zijn.

[1:28:30] Wat ik interessant vond van mevrouw Den Hollander is de samenwerking eventueel met Aruba.

[1:28:38] Op het punt, dat ging ook nog specifiek over Celibon, wij hebben toen wij op Aruba waren

[1:28:45] en wij is in dit geval, nu zeg ik wel even expres, zowel de drie landen als de drie openbaar lichamen

[1:28:51] en Nederland hebben we overleg gehad met de Europese Commissie.

[1:28:55] want de Europese Commissie maakt niet het onderscheid tussen landen en openbaar lichamen

[1:29:00] dan zijn ze gelijk, zogeheten OCT's

[1:29:03] dus dan gaat het over de zes plus Nederland

[1:29:05] hebben we daar overleg over gehad

[1:29:07] en daar was waste management een belangrijk thema

[1:29:11] dat werd ingebracht door Aruba

[1:29:13] hij speelt ook in bredere zin

[1:29:16] ook op Sint Maarten is waste management een punt

[1:29:18] bijvoorbeeld ook nog in het kader van Irma

[1:29:25] Sorry, ik moest even volgen. U zag mij de hurricane fysiek doen.

[1:29:34] Dus een goed punt. Ik begrijp. U zag mij al een briefje krijgen dat Albonair hier aan het kijken is.

[1:29:40] Na die samenwerking met Aruba. Maar wij pakken deze ook verder op.

[1:29:46] Wat belangrijk is, voorzitter, en het is door veel mensen genoemd, dat zijn die strategische voorraden.

[1:29:52] Of beter gezegd, sorry.

[1:29:55] Ja, ik wilde eerst wachten tot u zin afmaakt.

[1:29:58] Ja, maar ik zag mevrouwtse guy en dan kan ik niks meer.

[1:30:00] De staatssecretaris wilde verder gaan met het volgende punt.

[1:30:02] Ik wilde iets vragen over die afvalverwerking, dus als dat mag.

[1:30:05] Oké, prima.

[1:30:06] Ik vroeg me af, eigenlijk twee dingen.

[1:30:09] Eén is, hoe ziet de staatssecretaris zijn aanjagende rol daarin in die samenwerking tussen Aruba en Monaire?

[1:30:15] En wordt er ook Curaçao daarbij betrokken?

[1:30:17] Want ik heb signalen dat het bij CeliCore ook niet fantastisch gaat.

[1:30:23] Nee, het ligt voor de hand.

[1:30:27] Om te kijken of je er dan een drieeenheid van kan maken.

[1:30:30] Binnen het verschil Curaçao-Rouba-landen, Bonaire een openbaar lichaam van ons.

[1:30:38] Dus dat brengt ook wel meteen zaken met zich mee.

[1:30:41] Want je hebt het formeel over de export vanuit Nederland naar een ander land als het gaat om afval.

[1:30:47] Maar dat kan wel. Italië brengt een deel van zijn afval naar Nederland toe.

[1:30:52] Volgens mij in de buurt van het huis van mevrouw Den Hollander.

[1:30:56] Dus het kan dat het daar naartoe wordt geëxporteerd.

[1:31:01] Maar goed, ik zal altijd dat stimuleren.

[1:31:03] Waarbij ik dringender, drangender, in ieder geval stimulerender kan zijn als het gaat om Bonaire.

[1:31:13] Want dat is natuurlijk een openbaar lichaam van ons.

[1:31:16] En Aruba en Curaçao zijn gelijkwaardige zusters.

[1:31:20] Dus dat is het verschil.

[1:31:22] Maar ik weet in ieder geval dat de heer eenmaal nadrukkelijk openstaat voor samenwerking.

[1:31:27] En het ligt uiteraard voor de hand, en ik zeg meneer Eeman, maar ik moet natuurlijk zeggen premier Eeman, het ligt voor de hand om dan ook te kijken naar Curaçao.

[1:31:35] Gaat u door met de beantwoording?

[1:31:38] Ja voorzitter, en wie is er niet begonnen, zou ik bijna zeggen, van de mensen aan de overkant volgens mij, allemaal over de strategische voorraden.

[1:31:50] Kijk, daar is een enorme kwetsbaarheid.

[1:31:52] Dat gaan we gewoon niet omheen draaien, want niet in Nederland hebben alle gemeentes een voorraad op allerlei niveau.

[1:32:00] Alleen onze kerosine ligt geloof ik in Rotterdam.

[1:32:04] Onze benzine in, sorry ik zeg het verkeerd om, kerosine volgens mij in Amsterdam en onze benzine in Rotterdam.

[1:32:11] Maar daarmee kun je wel heel Nederland bedienen.

[1:32:14] Je kunt dat niet op dezelfde manier inrichten op een Saba of een Stacia zoals je het in Nederland kan doen.

[1:32:19] waarbij je gewoon in de buurt zit van die grote terminals en zaken.

[1:32:26] Wij halen water gewoon uit de grond en hoeven het tussen aanhalingstekens alleen maar te zuiveren.

[1:32:33] Daar moet water gewoon letterlijk gemaakt worden.

[1:32:35] Dus er zijn grote verschillen met de situatie in Nederland.

[1:32:39] Wat we zien op dit moment is brandstof een hele belangrijke.

[1:32:43] Want brandstof is niet alleen noodzakelijk in het kader van energievoorziening, maar het water wordt ook gemaakt niet vanuit het brandstof, maar met behulp van die brandstof.

[1:32:55] Dus de brandstofvoorziening is de allerbelangrijkste.

[1:32:59] Wij zien daarin op dit moment geen acute risico's als het gaat om de brandstofcomponent.

[1:33:11] En daarmee kunnen ze het water op de eilanden produceren.

[1:33:16] Wat we zien bij voedsel is een heel andere.

[1:33:20] Bij voedsel zien we dat vers voedsel een probleem is.

[1:33:23] Want de boot op Saba en Stesia, daar moet ik daar weer een onderscheid maken tussen Saba en Stesia en Bonaire.

[1:33:29] Maar op Saba en Stesia komt natuurlijk de boot één keer in de week met vers voedsel.

[1:33:35] Even heel praktisch.

[1:33:37] Dat betekent dat je dus natuurlijk op de dag van of de dag na de boot verser voedsel hebt dan op de dag van of voor de boot.

[1:33:46] Dus in die zin is dat een aandachtspunt.

[1:33:49] Een van de dingen die we daarvoor doen, u weet, we investeren in de haven op Saba, daar kunnen dan ook koelcontainers komen.

[1:33:56] Als die koelcontainers daar komen, kun je alweer meer doen met het opslaan van vers voedsel.

[1:34:02] We kijken naar, ook een bedrukkelijke wens vanuit Bonaire, ook ingebracht op die conferentie op Aruba, naar de terminal situatie op Bonaire en daarmee de mogelijkheid van schepen om te gaan in een routering.

[1:34:18] Naast Aruba en Curaçao ook Bonaire beter op te nemen. Dat neemt alweer de bevoorradingsmogelijkheden daarin toe.

[1:34:28] Verder is het als het gaat om die voorraden, in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de drie openbare lichamen zelf, maar moet het als het gaat om drinkwater, dat altijd in samenspraak gaan met INW, als het gaat om brandstof met EZK, als het gaat om voedsel met LVVN en als het gaat om VWS en medicatie.

[1:34:53] En we pakken dat dus, en we is dan de vijf, niet alleen die vier ministeries, maar zeker ook wij vanuit BZK als coördinerend ministerie.

[1:35:01] Wij pakken dat nadrukkelijk op, want ik onderschrijf in ieder geval de aanbeveling die gedaan is van de Algemene Rekenkamer, dat daar meer in nodig is.

[1:35:12] Ik zeg er meteen bij, want ik noemde net de vijf ministeries die hierbij betrokken zijn.

[1:35:16] Formeel is het, nou niet formeel, het klinkt net alsof die materieel niks doet.

[1:35:21] Wellicht is de belangrijkste ministerie daarin nog, JNV.

[1:35:24] Want die zijn namelijk crisisverantwoordelijken als het gaat om de beste.

[1:35:27] Dus wij met z'n zessen moeten zorgen dat dat goed gaat.

[1:35:32] En ik zie de heer Van den Brink schudden van Van den Burg weinig bevredigend.

[1:35:38] Maar daarmee lok ik een interruptie uit en dat moet ik niet doen voorzitter.

[1:35:41] Maar u had al een interruptie uitgelopen, zag ik, van mevrouw Tsegai.

[1:35:46] Nou, dat is uw tweede. Dus u zit nog met een aantal interrupties.

[1:35:51] Dit is uw tweede.

[1:35:53] Oké, dank u wel, voorzitter.

[1:35:55] Ik zit even na te denken over wat de staatssecretaris net zei over dat drinkwater.

[1:35:59] Want hij zegt eigenlijk, drinkwater wordt gemaakt op de eilanden en daarvoor is brandstof nodig.

[1:36:10] Met brandstof voorzien wij geen problemen, dus met water ook niet, als ik het zo samen mag vatten.

[1:36:15] Maar we hebben toch ook gewoon de EU-verplichting om strategische voorraden aan te leggen.

[1:36:21] Dus nog los van het feit dat wij als Nederland nu denken dat er geen acute brandstoftekorten zullen ontstaan,

[1:36:30] is het volgens de EU-regelgeving toch alsnog verplicht om een strategische voorraad aan te leggen?

[1:36:37] De staatssecretaris.

[1:36:38] Laat ik hier zoveel op terugkomen, want anders ga ik teveel uit de losse pols dingen tegen u zeggen.

[1:36:44] Want ik heb hier wel gedachten bij, maar ik zit even wat minder in EU-wetgeving en water.

[1:36:49] Dus ik zeg het nu hardop, nu hebben de ambtenaren boven gehoord dat ik om hulp vraag.

[1:36:56] En als het goed is gebeurt er dan zowat.

[1:37:00] De heer Van der Brink had nog wel een specifiek punt aangaande de handeldiversificatie.

[1:37:07] En dat is wel ook een belangrijk punt.

[1:37:09] We zijn ook echt aan het kijken naar die routering.

[1:37:12] Omdat hoe vaker natuurlijk de handelsroutes en verzorgende boten op de verschillende plekken aanleggen.

[1:37:18] In die zin gaat hij ook nog te maken hebben met de 30 miljoen.

[1:37:21] De ferries die aanleggen, de connectiviteit is daarin een belangrijke.

[1:37:25] Hoe meer boten er komen, hoe meer bevoorrading je kunt hebben.

[1:37:29] Dus dat is een terechtpunt van de heer Van den Brink.

[1:37:32] En tot slot, voorzitter, levert niet meteen die noodzakelijke voorraden op.

[1:37:37] In het kader van de week van de crisisbeheersing, die komende week start,

[1:37:41] zullen de kiesismanagers van de zes eilanden ook bijeenkomen.

[1:37:44] En gaan we dan ook gesprekken hebben, juist over het specifieke punt van die strategische voorraden.

[1:37:50] Dus dat wil ik u nog graag even meegeven.

[1:38:00] Richting mevrouw Dijk, en dan gaan we naar Maritiem Reservaat.

[1:38:04] Ik breng dat even onder de aandacht bij zowel Bonaire als Curaçao.

[1:38:09] Bij Bonaire spelen wij natuurlijk nog een rol, want als het gaat om dit soort zaken is natuurlijk ook Nederland met Curaçao.

[1:38:16] Maar in eerste instantie ook even kijken hoe dat speelt bij Moderne.

[1:38:19] Dus ik ben uw punt onder de aandacht over dat Groot Maritiem Reservaat.

[1:38:28] Dan was er nog een vraag aangaande de klimaatzaak.

[1:38:34] Ik heb er al het een en ander over gezegd.

[1:38:36] We zijn dus wel in hoger beroep gegaan.

[1:38:38] We wachten dus niet met gewoon het doorgaan met plannen maken.

[1:38:45] Ik wijs u er ook even op dat op 12 mei en gisteren er ook vragen zijn gesteld, onder andere door mevrouw Tsegai en mevrouw van Oosterhout zijn gesteld aan de minister van Klimaat en Groene Groei, specifiek over dit punt.

[1:39:04] Dus die zal er ook, naar aanleiding van de vragen van mevrouw Tsegai en mevrouw Van Oosterhout en de vragen van ook mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren, zal daar de minister van Groene Groei ook nog op gaan antwoorden.

[1:39:24] wanneer komt de nationale adaptatiestrategie

[1:39:27] was een vraag van mevrouw Dijk

[1:39:28] deze zal als het goed is

[1:39:30] eind van het jaar worden vastgesteld

[1:39:33] en dan naar uw kamer

[1:39:35] worden gestuurd

[1:39:38] is het al duidelijk

[1:39:39] hoeveel de veerverbinding

[1:39:41] voor Saba en Estesia

[1:39:43] gaat kosten

[1:39:44] en hoe het kabinet het gaat financieren

[1:39:46] waar het hier om gaat is

[1:39:48] of wij in het kader van

[1:39:52] verbetering van de connectiviteit

[1:39:53] daar geld voor gaan uittrekken

[1:39:55] uit die 30 miljoen

[1:39:58] wij gaan dat niet

[1:40:01] gratis aanbieden

[1:40:02] dat is niet aan de orde

[1:40:02] het gaat hier over of je een vaste kostprijs wil

[1:40:05] en dan is de vraag weer

[1:40:07] of je een vaste kostprijs wil

[1:40:09] voor iedereen die reist

[1:40:10] of alleen voor eilandbewoners

[1:40:12] en dit moeten we dus met elkaar bespreken

[1:40:14] in het kader van de besteding van die 30 miljoen

[1:40:17] en dat komt dan

[1:40:19] na de zomer naar u toe. Die 30 miljoen

[1:40:22] is overigens structureel.

[1:40:24] We hebben voor 26 en 27

[1:40:26] anderhalf miljoen ter beschikking

[1:40:28] gesteld. En

[1:40:29] dan kunnen we kijken hoe we het

[1:40:31] na 27 met elkaar

[1:40:34] gaan financieren. En over luchtvaart

[1:40:36] daar hebben we dus

[1:40:37] morgen discussie in INW

[1:40:39] en komt het ook terug ervan uitgaande

[1:40:42] dat INW en de Kamer

[1:40:44] tot iets komen wat wetgeving

[1:40:46] heet. Want dan kan die PSO komen

[1:40:48] en dan krijgt u de vraag

[1:40:49] of u daar geld uit wil besteden vanuit die 30 miljoen.

[1:40:52] Die buslijnverbetering, plagend zei ik net, is echt een gemeentetaak, is wel zo.

[1:40:58] Wij zitten daar wel ook achteraan, richting Bonaire,

[1:41:00] dat heb ik ook zelf nog aan de orde gesteld in mijn gesprek met het bestuur van Bonaire,

[1:41:04] omdat we er geld over ter beschikking hebben gesteld.

[1:41:06] En ik ook echt vind dat we daar moeten zorgen dat die buslijn gaat rijden.

[1:41:10] Niet alleen in het kader van dat er niks mis is met openbaar vervoer nog sterker,

[1:41:14] dat er dan heel veel redenen te prefereren is,

[1:41:16] Maar bijvoorbeeld als je het hebt over bestaand zekerheid, draagt een openbaar vervoer ook een bijdrage daaraan bij.

[1:41:24] Dus dat ben ik ook onder de aandacht van Bonaire, maar het is aan het bestuur van Bonaire om dat te regelen.

[1:41:30] Dus ik heb geen datum voor u op dit moment.

[1:41:33] Mevrouw Tsegai.

[1:41:36] Ja, eigenlijk ging mijn interruptie over dat laatste zinnetje.

[1:41:39] Ik heb geen datum, zegt de staatssecretaris.

[1:41:41] Dus wat ik me dan afvraag is, welke stappen zijn er dan nu nog nodig om die bus...

[1:41:48] Want anders hebben we het straks de resterende drieënhalf jaar van deze kabinetsperiode over die buslijn.

[1:41:55] En dan rijdt hij nog steeds niet.

[1:41:57] Dus wat is er dan voor nodig dat die bus wel gaat rijden op Bonaire?

[1:42:01] Een besluitvorming van de bestuurscommissie.

[1:42:05] En dat betekent dat zij nu stappen moeten zetten.

[1:42:09] Waarom ik er wel op ga aandringen, is omdat wij ook wel geld ervoor hebben gegeven.

[1:42:13] En gezegd, ja jongens, als jullie geld van mij krijgen, moet je het ook wel besteden aan datgene wat ervoor bedoeld is.

[1:42:18] Maar zij zullen nu gewoon stappen moeten zetten.

[1:42:20] Het nieuwe bestuur, wat nu zes weken zit, denk ik, heeft wel aangegeven dat ze nu nadrukkelijk ook naar die plannen zullen kijken.

[1:42:28] En dan snel aan de slag zullen gaan.

[1:42:30] Maar snel is niet wat mevrouw Tsakai wil horen.

[1:42:33] Die wil horen datum X, ochtends om half acht.

[1:42:37] En zodra ik dat weet, weet u het ook.

[1:42:40] Die 30 miljoen, dat was ook een vraag van mevrouw Tsagai.

[1:42:45] Daar komen we echt over te spreken met elkaar na de zomer.

[1:42:48] Dan komen de heer Veilbrief en ik met voorstellen.

[1:42:51] Normaal gesproken wordt het een mix van zowel connectiviteit, inkomenszaken, economiestimulering.

[1:43:00] Om maar even drie thema's te noemen.

[1:43:03] En connectiviteit gaat dan uiteraard niet alleen over PSO of Ferry.

[1:43:08] Het kan ook gaan over deze connectiviteit.

[1:43:14] Telekom. Dank u wel, voorzitter.

[1:43:16] Ik was even het woord kwijt.

[1:43:17] Maar dan komen we dus op naar het rapport van de Onderwijsraad.

[1:43:29] Zowel mevrouw Dijk als mevrouw Tsegai.

[1:43:32] De minister en staatssecretaris van Onderwijs, is mijn formele antwoord,

[1:43:36] zijn dit rapport nu aan het bestuderen en komen nog voor de zomer met een kabinetsreactie.

[1:43:43] In deze reactie gaan ze in op de aanbevelingen uit het rapport.

[1:43:46] Daar kan ik nu niet op vooruit lopen.

[1:43:49] Zo heb ik als instructie meegekregen om richting u uit te spreken.

[1:43:54] UNICEF, mevrouw Dijk begon daar ook over.

[1:43:58] Ja, klopt. Ik heb de vorige keer gezegd, ga ik met zoveel spreken?

[1:44:00] Dat heb ik uiteraard ook gedaan.

[1:44:03] Daar kwamen zij met, wij zouden graag door willen gaan met een aantal zaken.

[1:44:09] Heel specifiek werd daar genoemd kindvriendelijke gemeentes.

[1:44:14] In het Engels gaat het over cities, maar dat werkt niet als het gaat om Saba, Stécia en Bonaire.

[1:44:19] Dus ik noem de Nederlandse titel kindvriendelijke gemeentes.

[1:44:24] Ik heb aangegeven dat aangezien ik wel keuzes moet maken,

[1:44:27] ik pas na deze commissievergadering daarover een besluit te gaan nemen,

[1:44:32] opdat ik ook van uw commissie kan meenemen wat uw commissie daarvan vindt.

[1:44:37] Ik heb uw mening in ieder geval gehoord.

[1:44:39] Van de andere vier zeg ik even nog wat minder, maar ik wil daarin ook de mening van de commissie mee kunnen wegen.

[1:44:47] Want ja, als ik daar geld van geef, kan ik ergens anders geen geld aan geven.

[1:44:51] Tenzij u natuurlijk straks een twee minuten debat aanvraagt en met een voorstel komt, inclusief dekking.

[1:44:57] Maar als u dat niet doet, dan moet ik ergens geld van daar gaan halen om het te kunnen financieren.

[1:45:04] Vandaar dat ik heb gezegd, ik wacht deze commissie af.

[1:45:08] Ik heb gezegd dat ik deze week afwacht.

[1:45:10] Misschien komt er morgen nog een slimme suggestie van een van u.

[1:45:15] Bankaire zaak, kom ik zo op.

[1:45:17] Maar eerst even mevrouw.

[1:45:18] Goede suggesties gedaan, zie ik.

[1:45:21] Want mevrouw Dijk, die wilt hierop reageren.

[1:45:24] Mevrouw Dijk.

[1:45:25] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:45:27] Misschien dan goed voor de collega's.

[1:45:30] Wat een mooie pitch eigenlijk voor UNICEF.

[1:45:34] maar dat de staatssecretaris ook wat meer kan aangeven waar de commissie dan,

[1:45:40] als we dan hierover gaan beslissen, ja op zich, dat heb ik nog niet helemaal gehoord.

[1:45:46] Behalve dan die kindvriendelijke cities.

[1:45:49] Ik kijk naar de staatssecretaris.

[1:45:52] Dat moet ik even niet zo uit mijn hoofd doen.

[1:45:57] Laat ik u even op een andere manier melden, dat ligt ervoor dan schriftelijk,

[1:46:00] even melden wat dan precies is wat UNICEF wil.

[1:46:05] Ik zie akkoord geknikt, dus u kunt weer doorgaan.

[1:46:10] Heeft u ook een tijd? Schriftelijk?

[1:46:14] Sorry, over de schriftelijkheid.

[1:46:15] Ja, woensdag.

[1:46:21] Ja, laten we zeggen volgende week.

[1:46:23] Voor volgende week woensdag.

[1:46:24] Morgen zijn de ambtenaren weer bezig met het debat van morgen.

[1:46:27] Ja, dank u wel.

[1:46:28] En vrijdag met het debat van maandag.

[1:46:30] Dus we zien elkaar gelukkig veel.

[1:46:34] De laatste vraag, voorzitter, had alles vanuit mijn kant,

[1:46:37] was van de heer Van der Brink over de bankaire dienstverlening op Stacia en Saba.

[1:46:43] Ik was zes weken geleden op Saba, heb gezien dat de automaten er in ieder geval zijn.

[1:46:51] Dat is het probleem niet meer.

[1:46:53] Er moesten nog een aantal bankaire zaken worden geregeld.

[1:46:56] De inzet is dat ik, aangezien ik over drie weken op Saba ben,

[1:47:01] dat ik over drie weken, en ik zeg er even indrukkelijk bij privé,

[1:47:06] mijn eerste geld uit de automaat kan trekken daar.

[1:47:10] Dan maak ik daar een foto van en zult u het ongetwijfeld op de socials zien.

[1:47:13] Dat is het streven, dat is over drie weken.

[1:47:15] Ik formeel dan de opening verricht door het eerste geld eruit te trekken.

[1:47:20] Of het gaat lukken, weet ik niet, maar dat is de termijn waar we in ieder geval aan denken.

[1:47:24] Nee, nee, nee, nee, nee, nee.

[1:47:27] Ik herinner de commissie ook aan dat we nog steeds via de voorzitter praten.

[1:47:35] Maar goed, we zullen de socials van de staatssecretaris volgen.

[1:47:41] Dat was uw laatste vraag.

[1:47:42] Nou, dank u wel voor de beantwoording in de eerste termijn.

[1:47:45] Daarmee ronden we ook het eerste termijn af en dan gaan we over naar het tweede termijn.

[1:47:50] Ik kijk even naar de Kamerleden voor hun inbreng.

[1:47:54] Mevrouw Dijk.

[1:47:56] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:47:58] Ook dank voor de beantwoording.

[1:48:00] Ik wil toch het tweede minuten debat aan het vragen.

[1:48:04] Dat was ook een goede tip van de staatssecretaris.

[1:48:07] Dank u wel.

[1:48:08] Dat staat genoteerd bij de griefeer.

[1:48:10] Mevrouw Nandinga.

[1:48:12] Ja, dank aan de staatssecretaris voor de beantwoording.

[1:48:19] Ja, uitgebreid en deskundig zoals wij dat van hem gewend aan het worden zijn in deze commissie.

[1:48:26] en ook gezegd hebben dat veel ambtsgenoten ook vragen stelden

[1:48:30] die onze fractie natuurlijk ook van belang vinden

[1:48:32] wij kozen ervoor natuurlijk ook gezien de tijd even te focussen

[1:48:35] op de klimaatzaak punt

[1:48:38] daarover nog één vraag

[1:48:40] ik maakte er natuurlijk ook een beetje een theoretische exercitie van

[1:48:43] over beleidsruimte versus rechtelijke uitspraken

[1:48:46] ga ik toch proberen de staatssecretaris een uitspraak

[1:48:51] te ontlokken over het juridisch kader en de verplichtingen die de rechtbank afluidt uit

[1:48:59] de COP-besluiten, de COP-besluiten. Kan de staatssecretaris aangeven hoe hij en daarmee

[1:49:05] het kabinet het principeel wenselijk of onwenselijk vinden dat deze COP-normen via de rechter worden

[1:49:12] omgezet in nationale verplichtingen en hoe de regering aankijkt tegen in hoeverre dat strijdig

[1:49:18] is met de scheiding der

[1:49:20] machten. Dank u wel.

[1:49:22] Dank u wel. Mevrouw Den Hollander

[1:49:24] heeft de behoefte aan inbreng in de tweede

[1:49:26] termijn. Ja, voorzitter,

[1:49:28] ik ben ook woordvoerder landbouw,

[1:49:30] dus ik vind ook voedselzekerheid

[1:49:33] superbelangrijk voor

[1:49:34] de West-eilanden, ook voor de Kassa-eilanden

[1:49:36] overigens. En ik ben nog

[1:49:38] een beetje aan het worstelen met dat water, want we

[1:49:40] maken water uit zeewater, dat is supercomplex, daar is

[1:49:42] heel veel energie voor nodig. Maar

[1:49:44] ik maak me sterk dat er ook vrij veel de zon

[1:49:46] Onschijnt op de eilanden.

[1:49:47] Dus in hoeverre kunnen er ook goede circulaire oplossingen gemaakt worden?

[1:49:52] En wat kan Nederland daaraan doen om daaraan bij te dragen?

[1:49:54] Ik denk ook aan de vis en de hengel van mevrouw Nanninga.

[1:49:59] Want als het echt lukt om die voedselzekerheid en die zelfredzaamheid en watervoorziening daar te verbeteren,

[1:50:05] dan gaan we zo een enorm verschil maken.

[1:50:07] En het zou mooi zijn als Nederland daar een rol in zou kunnen spelen.

[1:50:09] Hoe kijkt de staatssecretaris er tegenaan?

[1:50:11] Dank u wel. De heer Van den Brink.

[1:50:14] Hartelijk dank voor de beantwoording door de staatssecretaris.

[1:50:16] Ik heb nog twee vragen.

[1:50:17] Er stond volgens mij nog één vraag van mij open naar de vestigingsvereisten op de eilanden.

[1:50:23] En in hoeverre die met het markt falen.

[1:50:25] Als mijn vraag zou zijn of jullie nog wil beantwoorden.

[1:50:27] Ja, en Sally Bon, ik hou toch een beetje een ongemakkelijk gevoel dat we hier,

[1:50:30] nou wat was het, een half jaar geleden ook een debat over gevoerd hebben.

[1:50:32] Dat we allemaal, nou in paniek zou ik niet zeggen, maar echt wel heel erg bezorgd waren over wat daar gaande is.

[1:50:38] En dat dat nog steeds weer kan gebeuren.

[1:50:40] Kunt u mij geruststellen?

[1:50:41] Dat is eigenlijk de vraag.

[1:50:43] Dank u wel. Mevrouw Tsegai.

[1:50:45] Ja, voorzitter, dank. En ook dank aan de staatssecretaris voor zijn uitgebreide beantwoording.

[1:50:52] Allereerst kijk ik uit naar de plannen die vlak voor of vlak na de zomer gaan komen.

[1:50:58] Maar ook ik hou wat zorgen over zowel de strategische bevoorrading,

[1:51:05] als waar mevrouw Den Hollander het over heeft, als ook Celibon.

[1:51:09] En met name wat betreft die strategische bevoorrading, de staatssecretaris heeft gezegd dat hij nog terugkomt op mijn vraag over EU-regelgeving.

[1:51:17] Maar het gaat natuurlijk ook om het toch wel iets wat onrustige geopolitieke gebied waar de eilanden zich in bevinden.

[1:51:24] Dus ook daar hoop ik dat de staatssecretaris mij misschien gerust wil stellen.

[1:51:36] Ik wil de toren van mevrouw Den Hollander niet opnieuw over me afroepen.

[1:51:39] Oké, nou, de staatssecretaris gaat gewoon meteen in één druk door.

[1:51:44] dat is fijn voor de commissie

[1:51:48] dus ik geef het woord aan de staatssecretaris

[1:51:50] nu doe ik hem even in een omgekeerde volgorde

[1:51:51] nee mevrouw Tsegai

[1:51:53] ik kan u nog niet geruststellen

[1:51:55] want dit is echt een thema

[1:51:57] we moeten het advies van de rekenkamer

[1:51:59] buitengewoon serieus nemen

[1:52:01] dus ik vind dat we naar die strategische voorraden

[1:52:03] met elkaar nog moeten kijken

[1:52:05] gezien het advies van de rekenkamer

[1:52:07] en er geldt een aparte

[1:52:09] wetgeving als het gaat om

[1:52:12] drinkwater

[1:52:13] Namelijk de wet elektriciteit en drinkwater-BES.

[1:52:16] Dus die is weer anders.

[1:52:17] Maar los daarvan moeten er wel strategische voorraden zijn die groter zijn dan ze nu zijn.

[1:52:23] Dus daar komen we nog bij u op terug.

[1:52:25] Ik kan u op dit moment daarover nog niet teleurstellen, sorry, wel teleurstellen, niet geruststellen.

[1:52:33] Volgens mij is dit ook uw laatste interruptie, mevrouw Tsegaai.

[1:52:36] Ja, voorzitter, maar kan ik daar dan uit opmaken dat het kabinet wel het advies van de Rekenkamer gaat opvolgen om strategische voorraden aan te leggen?

[1:52:44] Want daar ging precies mijn vraag over in de eerste termijn.

[1:52:47] Waarom volgt het kabinet dat advies niet op?

[1:52:49] Nee, wij moeten altijd adviezen van de Rekenkamer serieus nemen.

[1:52:52] Dat is niet hetzelfde als dat je alle advies in één keer opvolgt.

[1:52:54] Maar u krijgt nog van mij een reactie op wat ik vind van het advies van de Rekenkamer, zoals het ook wordt.

[1:53:01] En ook de heer Van der Brink ga ik nog niet gerust stellen, voorzitter.

[1:53:08] Want het meest nadrukkelijke probleem wat we natuurlijk de afgelopen tijd hebben gezien,

[1:53:13] dat zijn die branden waardoor die rook ontstaat

[1:53:16] die dan over de lagune gaat

[1:53:17] en u weet ook waar die bewoners dan zitten

[1:53:20] er wordt wel van alles aan gedaan

[1:53:22] om dat risico te verkleinen

[1:53:26] weg is het pas

[1:53:28] op het moment dat er op een nieuwe locatie

[1:53:30] een nieuwe afvalstort is geregeld

[1:53:33] en ik zou zeggen

[1:53:34] liefst beneden winst

[1:53:35] want dan speelt het probleem niet meer

[1:53:38] dus in die zin kan ik u niet geruststellen

[1:53:40] dat dit soort zaken niet meer voorkomen

[1:53:42] Ik zeg wel tegen u dat niet alleen wij er vol bovenop zitten, maar ik ook zie hoe hard de directie van Celie Bon aan het werk is.

[1:53:51] En dat gemeentebestuur nadrukkelijk, sorry, het openbaar lichaamsbestuur nadrukkelijk aangeeft hier grote stappen in te gaan zetten de komende tijd.

[1:53:59] Maar ik ben nog niet tevreden.

[1:54:07] En die vestigingsvereisten, ja, dat geldt in en brede, want u heeft natuurlijk gewoon gelijk.

[1:54:12] Ik ga ook over slagvaardige overheid, dus inclusief Bonaire, Stesia en Saba.

[1:54:19] Op dit specifieke punt deed zich vorige week iets grappigs voor.

[1:54:26] En dat was namelijk dat ik gebeld werd door de minister van Economische Zaken.

[1:54:30] Die zei ik ben bezig met de aanpak slagvaardige overheid.

[1:54:32] Wat ga jij doen om ervoor te zorgen dat er minder regels komen waar bedrijven als ze zich willen vestigen in Nederland of anderszins mee te maken hebben last van hebben.

[1:54:42] Ik zei tegen haar, nou, dit lijkt mij het goede voorbeeld.

[1:54:44] Dat ik word aangesproken door mijn collega's over wat ik ga doen aan slagvaardige overheid.

[1:54:49] Ik ben nu bezig met een tour langs de ministers onder het motto

[1:54:53] Don't ask, wat slagvaardige overheid kan doen voor you, maar wat you kan doen voor slagvaardige overheid.

[1:54:58] Maar ik zie in ieder geval dat de minister van Economische Zaken hier vol bovenop zit.

[1:55:03] Dit specifieke punt zal ik direct morgen, ik jok tegen u, overmorgen onder haar aandacht brengen.

[1:55:11] Want ik vind het een sterk punt.

[1:55:13] En daarmee laat ik ook zien dat we haar oproep aan mij ook serieus nemen.

[1:55:18] Ik zal u wel ook als, hoe zeg ik dat, auteur benoemen.

[1:55:26] Mevrouw Den Hollander, op dit moment zien we dat op de eilanden het over het algemeen al veel duurzamer gaat dan op Europees Nederland.

[1:55:36] Want onder andere die zonne-energie, als u op Saba komt, u komt het eiland aangevlogen,

[1:55:42] dan ziet u meteen al rechts het zonnepark liggen.

[1:55:45] Bij de haven wordt nu een extra zonnepark aangelegd.

[1:55:49] Dus als het gaat om duurzaamheid, dan worden daar al stevige stappen gezet.

[1:55:53] Dat geldt overigens ook op de andere twee eilanden.

[1:55:57] Maar je moet zeker kijken hoe je juist die duurzaamheid kunt vergroten.

[1:56:03] Want op het moment dat je inderdaad dit soort energie, zonne- en windenergie gebruikt, maak je jezelf ook onafhankelijker, heb je namelijk die olie minder nodig.

[1:56:15] En toevallig is het ook nog goed voor de klimaatopgave en voor duurzaamheid.

[1:56:20] Dus dat is een voortduur...

[1:56:22] Punt, punt.

[1:56:24] Oké, punt. Mevrouw Den Hollander.

[1:56:27] Voorzitter, ik ben vooral op zoek naar de relatie ook met voedselzekerheid.

[1:56:31] Het winnen van water wat heel erg veel energie kost, maar ook bijvoorbeeld het koelen voor opslag, voor dat soort zaken.

[1:56:38] Dus er wordt daar ook specifiek op ingezet van hoe ga je nou de combinatie maken van die klimaatopgave en die grote energiebehoefte die er is om voedselzekerheid te verbeteren.

[1:56:48] Staatssecretaris.

[1:56:48] Is op dit moment nog niet echt langsgekomen bij mij, maar ik vind het een interessant punt om naar te kijken.

[1:56:53] We zien wel dat er juist als het gaat om die voedselzekerheid stappen worden gezet.

[1:56:56] Overigens heb je daar op Saba en Stacia in het kader van klimaat natuurlijk de probleem van de hurricane.

[1:57:02] Dus daar is men vooral ook bezig met hoe maken we het hurricane bestendig, onze voedselzekerheid.

[1:57:07] Dat het niet allemaal wegwaait op het moment dat er een orkaan overheen komt.

[1:57:12] Dit thema neem ik even specifiek mee.

[1:57:15] En tot slot snap ik dat mevrouw Nannicka mij wil verleiden tot een antwoord.

[1:57:20] Maar krijgt ze het niet.

[1:57:21] En dat is omdat dit veel verder gaat dan de rol van staatssecretaris van Koninkrijksrelaties.

[1:57:27] Het thema wat mevrouw Nannika aan snijdt is daarvoor echt te breed.

[1:57:31] En dan ligt het dus eerder bij of de minister van BZK of de minister van Justitie om daarop in te gaan voorzitten.

[1:57:38] Dus mevrouw Nannika, op dit punt vinden we elkaar eventjes niet.

[1:57:43] Dank u wel staatssecretaris.

[1:57:46] Oké, nou dan hebben we heel snel ook het tweede termijn afgerond.

[1:57:51] Dank daarvoor en zeker voor de snelle beantwoording van de staatssecretaris.

[1:57:55] Ik zal nog even de toezeggingen die gedaan zijn door de staatssecretaris opnoemen.

[1:58:02] De Kamer wordt in het najaar van 2026 geïnformeerd over de opzet van een integriteitsbureau.

[1:58:08] De nationale adoptatiestrategie wordt eind 2026 vastgesteld en naar de Kamer gestuurd.

[1:58:15] De Kamer ontvangt voor de zomer een kabinetsreactie op het rapport van de Onderwijsraad.

[1:58:22] En tot slot, de Kamer wordt volgende week schriftelijk geïnformeerd over de wensen van UNICEF.

[1:58:30] Ja, mevrouw Annika?

[1:58:34] Dank voorzitter. Gaat die kabinetsreactie op de Onderwijsraad naar de commissie OCW of ook naar deze commissie dan?

[1:58:43] De toezegging is volgens mij hier gedaan, dus ik denk dat die dan ook naar deze commissie komt.

[1:58:49] Maar ik kijk even naar de rivier.

[1:58:52] Ja, we krijgen hem ongetwijfeld wel onder ogen, want die stukken zijn natuurlijk openbaar.

[1:58:57] Maar misschien is het handig om het dan ook proactief hier te delen.

[1:59:01] Ik vraag ook even aan de staatssecretaris welke bewindspersoon die stuurt.

[1:59:07] Ja, weet u, kijk, in beginsel stuurt de bewindspersoon voor onderwijs naar de commissie onderwijs, als u het wil hebben.

[1:59:16] En kunnen wij dat natuurlijk wel gewoon voor u faciliteren het ook nu toe te sturen.

[1:59:20] Als ik daarmee de Kamer gelukkig maak.

[1:59:26] Vanuit de GIVI zorgen we dus voor dat hij dan ook in de commissie KR komt als volgcommissie.

[1:59:32] Ik zie een vraag van de heer Van den Brink en mevrouw Tsegai.

[1:59:36] De heer Van den Brink.

[1:59:37] Ja, ik had het idee dat ik een soort van toezegging had over die vestigingsvrijzen.

[1:59:40] Kunt u ons daar iets over laten horen dan als u de minister heeft aangesproken?

[1:59:44] Staatssecretaris?

[1:59:45] Ja.

[1:59:46] Ja, oké. Dat is dan ook een toezegging.

[1:59:48] En dan mevrouw Tsegai.

[1:59:50] Ik had opgeschreven dat de staatssecretaris nog met een kabinetreactie komt over het rapport van de NCDR.

[1:59:58] Dat is juist.

[1:59:59] Ja, oké. Dan noteren we die ook als toezegging.

[2:00:03] Volgens mij zijn de toezeggingen dan...

[2:00:06] Ja, staatssecretaris.

[2:00:07] Ja, uw eerste, nou niet uw eerste toezegging, maar de eerste toezegging die u voorlas.

[2:00:14] wat ik kom is kom met een rapportage over goed bestuur

[2:00:17] en daar zit dan integriteit in

[2:00:21] staat genoteerd en wordt gecorrigeerd

[2:00:27] dankjewel daarvoor

[2:00:28] dan hebben we ook vastgesteld

[2:00:30] dat er een twee minuten debat is aangevraagd

[2:00:33] met als eerste spreker mevrouw Dijk

[2:00:36] die wordt zo snel mogelijk ingepland

[2:00:39] en dan wil ik de staatssecretaris en de kamerleden

[2:00:43] de mensen op de publieke tribune

[2:00:45] en de mensen die online meekijken.

[2:00:48] Hartelijk bedanken voor jullie belangstelling in deze commissie.

[2:00:51] En dan wens ik u een hele fijne dag nog.

[2:00:53] En dan sluit ik de vergadering. Dank u wel.