Aanbieding vragen V100 aan de Voorzitter

[0:00:00] Zullen we maar beginnen dan?

[0:00:02] Wat zijn jullie ontzettend fijn stil zo allemaal tegelijk.

[0:00:06] Ik kan jullie vertellen dat ik dat op een door de weekse dag met kamerleden niet ben gewend.

[0:00:12] Maar ik kan er wel aan wennen.

[0:00:14] Dus heel veel dank daarvoor.

[0:00:16] Van harte welkom.

[0:00:17] Wat ontzettend fijn dat jullie allemaal deze dag bij ons in de Tweede Kamer zijn geweest.

[0:00:22] Het is buiten prachtig weer, maar toch hebben jullie ervoor gekozen om hier te zijn.

[0:00:26] En dat is belangrijk.

[0:00:28] Ook wil ik van harte welkom meten Barbara Joziassen in wat wij noemen vak K, het vak

[0:00:34] waar normaal, zoals jullie ongetwijfeld weten, ministers en staatssecretarissen plaats

[0:00:38] nemen.

[0:00:38] Vandaag is dat mevrouw Joziassen en zij is lid van het college van de Rekenkamer.

[0:00:43] Fijn dat zij vandaag ook aanwezig is.

[0:00:47] Aan mij de eer om deze V100 dit jaar plenair hier af te sluiten.

[0:00:53] Ieder jaar vragen we mensen om de verantwoordingsstukken door te nemen en ons als Kamer te helpen.

[0:00:58] om het kabinet nog beter te controleren, want dat is wat we doen in deze zaal. We stellen de

[0:01:03] kaders, maar we controleren het kabinet op het gevoerde beleid. Ik wil jullie heel erg bedanken

[0:01:09] voor die inzet vandaag. We betrekken straks heel graag jullie ervaringen over de verantwoording

[0:01:15] van het afgelopen jaar en daarover zal de Kamer ook met het kabinet in debat gaan. Normaal kijk

[0:01:22] Ik zei het al vanaf deze plek uit op de Kamerleden en vandaag is het uitzicht toch heel anders.

[0:01:29] In ieder geval constateer ik dat de gemiddelde leeftijd al een heel stuk lager ligt.

[0:01:33] Dat is voor mij als op één na jongste Kamervoorzitter toch ook al een heel groot genoeg om te zien.

[0:01:40] Maar aan jullie inzet is wel af te lezen dat kritiek en een kritische blik niet pas met de jaren komt.

[0:01:47] Vandaag hebben jullie nagedacht over zaken die jullie direct aangaan.

[0:01:50] Wat betekent het beleid van nu voor de toekomst, voor jongeren van nu en voor volgende generaties?

[0:01:59] Jullie hebben vandaag goede en kritische vragen aan het kabinet opgesteld.

[0:02:03] Die sturen we natuurlijk door aan de ministers en aan de staatssecretarissen.

[0:02:07] Die kunnen de Kamerleden vervolgens weer goed gebruiken bij de debatten die ze voeren met het kabinet.

[0:02:14] Leden van de commissies in deze Kamer hebben dit jaar acht onderwerpen aangedragen.

[0:02:18] De betaalbaarheid van energie als eerste, de houdbaarheid van het landbouwsysteem voor toekomstige generaties, woningaanbod nu en in de toekomst, AI en de impact op toekomstige generaties, jong ondernemen, het mbo en de aansluiting op de arbeidsmarkt, geld en schulden en de mentale gezondheid onder jongeren.

[0:02:41] En we hebben jullie gevraagd om vandaag over slechts één van deze onderwerpen mee te praten.

[0:02:46] We hebben het dus weer klassiek in hokjes ingedeeld.

[0:02:50] En hoewel ik besef dat waarschijnlijk meer van deze onderwerpen van velen voor jullie belangrijk zijn,

[0:02:56] hebben we er dus wel een keuze moeten maken.

[0:02:58] Ook dat gebeurt en moet in dit huis.

[0:03:01] Hoe dan ook is het heel belangrijk om van jullie te horen of het beleid dat we hier hebben bedacht in de praktijk ook zo uitpakt als gedacht.

[0:03:08] Wat moet anders en wat kan beter?

[0:03:11] En per groep geef ik straks één deelnemer het woord om in één minuut, en ik ben streng in deze zaal op die minuten zoals jullie misschien weten,

[0:03:19] om in één minuut de resultaten te presenteren.

[0:03:22] Gaaf geef ik dan als eerste het woord aan een deelnemer die zich heeft beziggehouden met het onderwerp betaalbaarheid van energie.

[0:03:28] En dat is Meerte Smit.

[0:03:30] En Meerte zit hier vooraan.

[0:03:36] En Meerte zal namens alle deelnemers het koffertje met de vragen aanbieden.

[0:03:42] Misschien kun je eerst jezelf voorstellen en wat meer vertellen.

[0:03:45] Zeker weten.

[0:03:47] Allereerst natuurlijk een hele grote eer om hier te staan namens de jongeren van Nederland en ook namens onze werkgroep de taalbaarheid van energie.

[0:03:54] Mijn naam is Meertje Smit. Ik ben 24 jaar en ik ben werkzaam bij Netbeheerder Stedin.

[0:03:59] Ik kom oorspronkelijk uit Groningen, maar ik ben voor mijn werk naar Rotterdam verhuisd.

[0:04:04] Waarom ik bestood heb om mee te doen vandaag is omdat ik het eigenlijk bijeenkomen vind van twee van mijn passies,

[0:04:09] Namelijk energie, de energietransitie en politiek.

[0:04:13] Dus dat was al een hele gezage dag op zichzelf.

[0:04:16] Maar goed, we hebben het ook over de inhoud gehad.

[0:04:19] En heel kort gezegd, want ik heb heel strikt één minuut gekregen.

[0:04:23] We hebben het gehad over vier thema's die wij als jongeren heel erg belangrijk vinden omtrend betaalbaarheid van energie.

[0:04:29] De eerste is het beschermen van de burger.

[0:04:32] We merken dat er heel veel discussie is in de maatschappij over energierekening, strategische autonomie.

[0:04:38] We hebben Straten van Hormuz, we hebben de oorlog in Hoekraïne en dit heeft nogal impact op ons als burger.

[0:04:42] Wij vinden dat de staat of de overheid het kabinet hier verantwoordelijkheid voor moet nemen.

[0:04:47] Daarnaast zien wij veel politiek debat over energie, het energiesysteem van de toekomst.

[0:04:54] En wij vinden het belangrijk dat daar robuuste, lange termijnskeuzes worden gemaakt die voor ons als jongeren in de toekomst de juiste uitwerking heeft.

[0:05:03] Daarnaast hebben we het gehad over netcongressie.

[0:05:05] Ik denk dat dat geen toelichting behoeft.

[0:05:09] En het klimaatfonds.

[0:05:10] Want we hebben natuurlijk ook in de stukken van de rekenkamer gekeken.

[0:05:14] En toen zagen we inderdaad dat het klimaatfonds slecht terug te leiden is naar impact.

[0:05:18] En daar hebben we ook wat kritische vragen over opgesteld.

[0:05:20] Ik zou graag één vraag wat meer willen toelichten.

[0:05:23] En dat is namelijk, wat gebeurt er als we geen keuzes maken?

[0:05:28] Dat heeft Pieter Luizenberg genoegend ook al een aantal keer benoemd.

[0:05:31] En onze concrete vraag voor het kabinet is dan ook wat zijn de financiële gevolgen voor jongeren en wat zijn de gevolgen voor onze aarde als we nu geen keuzes maken over het energiesysteem van de toekomst.

[0:05:43] En daarmee wil ik denk ik mijn bijna al afsluiten.

[0:05:46] En ik heb de eer gekregen om inderdaad alle opgestelde vragen jullie allemaal vandaag aan te bieden aan de voorzitter.

[0:05:54] Dus ja, dat zou ik graag willen doen.

[0:06:10] Dankjewel.

[0:06:10] Dank je wel.

[0:06:14] En zoals ik al aangaf, zullen we zorgen dat ze op de juiste bureaus hier in Den Haag bij de departementen, de ministers en de staatssecretarissen terechtkomen.

[0:06:24] Dan geef ik het woord aan Wietse Walstra.

[0:06:28] En Wietse gaat ons wat vertellen over hetgeen is besproken met betrekking tot de houdbaarheid van het landbouwsysteem voor toekomstige generaties.

[0:06:38] Als je zover bent, heb je het woord.

[0:06:45] Met vijftien jongeren uit alle hoeken van het land, van Nijenveen tot Rotterdam,

[0:06:51] hebben we vandaag nagedacht over de houdbaarheid van ons landbouwsysteem voor toekomstige generaties.

[0:06:57] En het viel op hoe snel we het eens werden over de problemen.

[0:07:01] Wij jongeren maken ons zorgen over bijvoorbeeld jonge landbouwers.

[0:07:06] Want van de honderdduizend landbouwbedrijven die er waren bij onze geboorte, is nu nog minder dan de helft over.

[0:07:14] Maar we maken ons ook zorgen over de andere bewoners van het platteland.

[0:07:17] Dieren, planten en schimmels die vaak in eenzelfde tempo verdwijnen.

[0:07:24] Bovenal maken we ons zorgen over de tegenstellingen tussen deze twee werelden.

[0:07:28] De tegenstelling tussen landbouw en natuur, tussen stad en platteland.

[0:07:33] Volgens ons zijn dat geen echte tegenstellingen, maar zijn dat schijntegenstellingen.

[0:07:38] Vandaar de volgende bescheiden vraag aan de minister.

[0:07:42] Welke stappen moet u nu zetten om over honderd jaar voedselzekerheid te garanderen voor toekomstige generaties?

[0:07:51] Dank je wel.

[0:07:58] Dank je wel. Dan geef ik het woord aan Meerte Remmerswaal.

[0:08:04] Welkom. Over het woningaanbod nu en in de toekomst. Ga je gang.

[0:08:14] Dank u wel. Mijn naam is dus Meerte Remmerswaal. Ik ben 26 en ik kom uit Leiden.

[0:08:20] En daar heb ik inmiddels een mooie 60 vierkante meter waar ik 1500 euro voor mag betalen.

[0:08:25] Maar als ik naar de banken ga, dan zeggen zij nee op een hypotheek van 800 euro per maand.

[0:08:30] Dit illustreert slechts één voorbeeld van de verschillende pijnpunten in ons woonbeleid.

[0:08:35] En in ons gesprek zijn we naar verschillende problemen gaan kijken.

[0:08:40] We hebben te lang gekeken met een korte termijnvisie, waardoor we nu tegen verschillende problemen oplopen.

[0:08:46] Woningen zijn niet te betalen.

[0:08:47] We denken niet genoeg aan innovatieve oplossingen als het optoppen en het splitsen van woningen.

[0:08:51] en samenwonen vormen buiten partnerschap, daar denken we ook onvoldoende aan.

[0:08:55] Dit resulteert in stilstand en vastlopen, zoals ook de Rekenkamer in haar rapport heeft geïllustreerd.

[0:09:02] In het jaarverslag van de minister wordt aangehaald dat de bouwopgave in Nederland alleen succesvol kan worden aangepakt

[0:09:09] als alle betrokken partijen gezamenlijk optrekken, maar bij wie het eigenaarschap ligt, is niet duidelijk.

[0:09:16] Ook hierdoor ontstaat er opnieuw veel stilstand.

[0:09:18] We hebben bergen met geld, maar kunnen het niet uitgeven omdat het niet duidelijk is waar het heen moet gaan.

[0:09:23] Om deze redenen hebben wij een aantal vragen opgesteld waar wij graag antwoord op zouden willen.

[0:09:29] Heel veel dank. Dan geef ik het woord aan Céline Chimcek.

[0:09:37] Ja, van harte welkom.

[0:09:43] Over AI en de impact op toekomstige generaties.

[0:09:47] Ja, bedankt meneer de voorzitter. Mijn naam is Céline Chimcek en ik ben 19 jaar oud.

[0:09:52] En zoals net gezegd zit ik in het groepje AI en de impact op toekomstige generaties.

[0:09:56] We hadden vier hoofdthema's, namelijk privacy, veiligheid, duurzaamheid en ook transparantie en menselijke controle.

[0:10:04] En vanuit die thema's zijn we verder gegaan aan het formuleren van vragen.

[0:10:08] We hebben zes vragen geformuleerd, maar ik wil graag eentje expliciet benoemen.

[0:10:13] Namelijk, kan de staatssecretaris van digitale economie en soevereiniteit uiteenzetten wat de visie is van het kabinet ten aanzien van de verdeling van de kosten en baten afkomstig van AI?

[0:10:24] Hoe zorgt het kabinet ervoor dat de sociale zekerheid gewaarborgd blijft voor toekomstige generaties in de context van verschuiving op de arbeidsmarkt als gevolg van AI?

[0:10:34] Dank u wel.

[0:10:35] Dank u wel.

[0:10:40] En ook allemaal zo keurig binnen de spreektijd.

[0:10:43] Ook dat mag wel wat vaker gebeuren hier.

[0:10:46] Neem ze allemaal af.

[0:10:46] Ja.

[0:10:47] Colin Klingestein nodig ik uit.

[0:10:50] Met sprekers.

[0:10:54] Over jong ondernemen.

[0:10:58] Ga je gang.

[0:11:00] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:11:03] Colin Klingestein, 24 jaar.

[0:11:05] Zoals de voorzitter al aangaf bij de groep Jong Ondernemen.

[0:11:09] Allereerst wil ik namens alle deelnemers van Jong Ondernemen ook de dank uitspreken voor deze editie van de V100.

[0:11:17] En dat we de mogelijkheid hebben gekregen om onze ideeën en ervaringen te mogen delen vandaag.

[0:11:24] Tijdens onze gesprekken kwamen verschillende onderwerpen naar voren.

[0:11:27] Maar de rode draad van vandaag is dat jongeren bij het ondernemerschap van een steuntje in de rug kunnen gebruiken.

[0:11:34] Voor veel jonge mensen is het starten van een ondernemer niet vanzelfsprekend.

[0:11:38] Ze hebben ook een andere persoonlijke ambities en financiële verplichtingen.

[0:11:43] Denk aan het kopen van een huis, het aflossen van studieschild of het opbouwen van financiële zekerheid.

[0:11:48] Maar ook de administratieve lasten die erbij komen kijken.

[0:11:54] Tegelijkertijd vraagt het starten van een onderneming vaak om startkapitaal.

[0:11:58] Juist die combinatie maakt de stap naar ondernemerschap voor veel jongeren lastig.

[0:12:04] Dus er komen nog heel wat dingen kijken bij beginnend en specifiek jong ondernemen.

[0:12:08] Daarom willen we de minister de volgende vraag meegeven.

[0:12:12] En dat is hoe zou u ervoor kunnen zorgen dat de jongeren met beperkte financiële middelen en of in studies veel toegang kunnen krijgen tot startkapitaal.

[0:12:20] ...zodat zij eenvoudiger in onderneming kunnen opzetten.

[0:12:25] Dank u wel voor het woord.

[0:12:26] Heel veel dank.

[0:12:33] Elilienne Sillier nodig ik uit bij het sprekersstoel.

[0:12:42] Het mbo en de aansluiting op de arbeidsmarkt.

[0:12:45] Gaat uw gang.

[0:12:47] Dank u wel. Mijn naam is Elilienne Sillier.

[0:12:49] Ik ben mbo-student en ik kom uit Almere.

[0:12:54] Ik wilde eerst beginnen met een persoonlijk verhaal.

[0:12:57] Het was mijn eerste stagedag.

[0:12:59] Ik begon net met stage en mijn docent zei voordat ik begon tegen mij, wees eerlijk en wees open.

[0:13:06] En dat is precies wat ik deed.

[0:13:08] Ik had een gesprek op mijn stage en ik vertelde dat ik een functiebeperking heb.

[0:13:12] Na dat gesprek heb ik gemerkt dat ik anders werd behandeld.

[0:13:16] Er werd anders gekeken naar mij en beslissingen die ik zelf kon nemen werden voor mij genomen.

[0:13:21] Dit is een voorbeeld van stagediscriminatie.

[0:13:24] Een van de onderwerpen die ik samen met mijn groepje heb besproken.

[0:13:29] In het stagepact MBO is afgesproken dat alle scholen een meldpunt hebben voor het melden van stage discriminatie.

[0:13:37] Mijn vraag is aan de minister of dit meldpunt voldoende is om effectief stage discriminatie daadwerkelijk zichtbaar te maken.

[0:13:45] En of de minister toe kan lichten wat er met meldingen gebeurt en hoe opvolging wordt geborgd.

[0:13:54] En of onderwijsinstellingen voldoende middelen hebben om stagediscriminatie effectief aan te pakken.

[0:14:00] Bedankt voor het luisteren.

[0:14:07] Dankjewel voor je persoonlijke verhaal.

[0:14:10] Het woord is aan Thomas Janssen over geld en schulden.

[0:14:25] Dankjewel voorzitter.

[0:14:27] Een samenleving bouw je samen.

[0:14:30] Dat betekent dat we verder moeten kijken dan de volgende begroting of de volgende verkiezing.

[0:14:35] We moeten ons daarbij niet richten op beleid voor de komende vier, maar voor de komende veertig jaar.

[0:14:41] Goed bestuur vraagt om lange termijn denken en solidariteit tussen generaties om de moed om keuzes te maken voor morgen.

[0:14:50] Vanuit die gedachte hebben wij, een bevlogen groep jongeren, vandaag een aantal vragen geformuleerd.

[0:14:55] Ik licht er drie nadertoe.

[0:14:57] Ten eerste arbeid. We spreken vaak over het belang van meer werken, maar voor veel Nederlanders loont dat simpelweg onvoldoende.

[0:15:07] Door het ingewikkeld stelsel van belastingen en het wegvallen van toeslagen ontstaan een perverse prikkel waarbij extra uren werken soms nauwelijks iets oplevert.

[0:15:17] Een samenleving waarin arbeid niet loont ondermijdt uiteindelijk het draagvlak onder het hele stelsel.

[0:15:24] Ten tede financiële educatie.

[0:15:26] Jongeren worden geconfronteerd met studieschuld, belastingen en toeslagen.

[0:15:31] Toch leren we hen daarin slechts beperkt mee omgaan.

[0:15:34] Als we willen dat mensen verantwoordelijkheid kunnen nemen voor hun financiële toekomst, moeten we hen daar ook de kennis en vaardigheden voor meegeven.

[0:15:42] Ik zie dat de tijd op is voorzitter, maar mag ik even het afmaken?

[0:15:45] Absoluut.

[0:15:47] Fantastisch.

[0:15:48] Tot slot maken wij ons zorgen over de toenemende druk op jonge generaties.

[0:15:54] De kosten van vergrijzing, zorg, defensie en andere maatschappelijke opgaven worden steeds vaker doorgeschoven.

[0:16:02] Jongeren die tegelijkertijd te maken hebben met rente op studieschuld, een vastgelopen woningmarkt, jeugdminimumloon en de risico's van kopen op afbetaling.

[0:16:12] Voorzitter, solidariteit betekent niet alleen zorgen voor elkaar vandaag.

[0:16:18] Solidariteit betekent dat we toekomstige generaties niet opzadelen met de rekening van de onwil om nu keuzes te maken.

[0:16:27] Dat is namelijk de vraag die onder al deze onderwerpen ligt.

[0:16:32] Houden we met dit beleid voldoende rekening met de positie van toekomstige generaties

[0:16:37] of lossen wij de problemen van vandaag op met de rekening van morgen?

[0:16:42] Dank u wel.

[0:16:42] En tot slot is het woord aan Ashanti Ramsaran over mentale gezondheid van jongeren.

[0:17:00] Gaat uw gang.

[0:17:01] Dank.

[0:17:02] Eén op de vier Nederlanders kampt met metale gezondheidsklachten.

[0:17:06] Dat is er best wel veel.

[0:17:07] Dat is eigenlijk één iemand per gezin.

[0:17:10] Daarnaast stijgen ook de suicidecijfers heel erg onder jongeren.

[0:17:13] Moet die hier toch iets mee?

[0:17:14] Moet die hier iets aan doen?

[0:17:15] Daarom zijn wij team mentale gezondheid bezig geweest met problemen en oplossingen in kaart

[0:17:19] brengen.

[0:17:20] Ten eerste hebben we gekeken naar de decentralisatie die tien jaar geleden is gestart.

[0:17:24] Wij willen dit laten terugdraaien, want de decentralisatie heeft gezorgd voor slechtere kwaliteit en ook langere wachtlijsten, blijkt uit rapporten.

[0:17:32] We willen dit dus terugdraaien.

[0:17:35] Verder hebben we de marktwerking en decentralisatie, dat dat ertoe heeft geleid dat zorgaanbieders eigenlijk verdichtvoudigd zijn.

[0:17:42] Er zijn zoveel zorgprofessionals per persoon dat dit gewoon te veel wordt voor een jongere.

[0:17:46] We willen dit bijvoorbeeld reduceren naar twee personen per jongere, zodat dat minder belastbaar is.

[0:17:51] Daarnaast social media. Kijk wat voor invloed het heeft op onze jongeren.

[0:17:54] Het heeft invloed op ons mentaal weihaldzijn, omdat we negatieve beelden krijgen, doomscrolling.

[0:18:00] Er is zoveel te zien op social media dat niet goed is.

[0:18:03] Daardoor willen we vragen wat de minister kan doen om de mentale weerbaarheid en veerkracht van jongeren te vergroten.

[0:18:08] En daardoor de impact van sociale media te verkleinen.

[0:18:12] Daarnaast hebben we ook een tekort aan zorgpersoneel gezien.

[0:18:14] En wat we zelf zien is dat de opleidingsplekken eigenlijk te weinig zijn.

[0:18:18] Bijvoorbeeld voor psychologie of voor geneeskunde.

[0:18:20] Er zit een selectie op.

[0:18:21] Waarom wordt hierop bezuinigd terwijl er een tekort is aan zorgpersoneel?

[0:18:25] Verder hebben we ook nog een vraag aan de jeugdminister opgesteld.

[0:18:28] Wat doet u als rolmodel en hoe geeft u invulling hieraan?

[0:18:31] Dank.

[0:18:38] Hartelijk dank voor jullie waardevolle vragen en inzichten.

[0:18:41] En ik zal ervoor zorgen dat ze netjes terechtkomen bij de betreffende bewindspersonen en bij de Kamerleden.

[0:18:47] En dan is het een genoegen om het woord te geven aan mevrouw Barbara Joziassen, lid van het college van de Rekenkamer.

[0:18:59] Nou voorzitter, het is nog nooit zo'n genoegen geweest om hier te mogen zijn.

[0:19:04] En dank u wel voor de uitnodiging.

[0:19:08] Een trommegeroffel.

[0:19:10] En ik moet eerlijk zeggen, ook het enthousiasme van de deelnemers aan de V100 is overweldigend.

[0:19:17] En af en toe hoor je dan wel eens, ja jongeren zijn niet geïnteresseerd in politiek.

[0:19:20] Heel toevallig zag ik een rapport van CBS van vijf jaar geleden.

[0:19:24] En dat 33% van de jongeren is geïnteresseerd in politiek.

[0:19:28] En 53% is geïnteresseerd in bijvoorbeeld een bepaald maatschappelijk thema waar ze dan hun hart aan verbinden.

[0:19:36] Ik merk dat ook in deze zaal terug.

[0:19:38] We zijn met z'n allen hier om Nederland een stapje beter te maken.

[0:19:42] Ik zou overigens ook de organisatie nog willen bedanken.

[0:19:45] Fiets ik er even in.

[0:19:47] Nou, ik sta hier verkeerd. Ik hoop dat jullie dat merken.

[0:19:51] Want ik sta hier in het vak K.

[0:19:53] En K staat voor kabinet.

[0:19:55] En de Algemene Rekenkamer is geen kabinet.

[0:19:58] Wij zijn geen minister.

[0:19:59] We zijn ook geen Tweede Kamer.

[0:20:02] Wij zijn een controlerende, externe controleur van de overheid, van het Rijk.

[0:20:08] Dus dat wil zeggen dat we eigenlijk in een heel andere relatie zijn.

[0:20:11] Maar vandaag is een beetje een gekke dag, dus ik mag hier staan.

[0:20:14] Maar de vraag is wel, waarom hebben we dat in Nederland zo ingericht?

[0:20:17] We hebben een minister, een Tweede Kamer, we hebben hoge colleges van staat, waaronder de Algemene Rekenkamer.

[0:20:23] Dat heeft ermee te maken dat we in Nederland, ons staatsbestel, daar willen we checks en balances hebben.

[0:20:29] Dat niet iedereen wat kan roepen en vervolgens is dat de waarheid.

[0:20:33] Het is heel belangrijk dat alle geluiden een stem krijgen en dat ook bijvoorbeeld het kabinet wordt gecontroleerd, de ministers.

[0:20:41] Daar zijn wij dan in dit geval voor.

[0:20:43] Als je praat over het staatsbestel en de rollen, is het ook belangrijk om te beseffen waarom hebben wij dat in Nederland zo ingericht.

[0:20:53] Kijk, ik denk in Nederland vinden wij de vrijheid, en dan hebben we het echt over universele beginselen, de vrijheid om je te uiten, vinden wij heel belangrijk.

[0:21:02] En waar gaan die uitingen dan over? Vaak over hele universele begrippen, bijvoorbeeld gelijkheid en gelijkwaardigheid.

[0:21:11] We hoorden net het voorbeeld van onze vriendin, zal ik zeggen, die haar persoonlijke ervaring heeft verteld.

[0:21:20] Ja, inderdaad, gelijkheid en gelijkwaardigheid en gelijke kansen is heel erg belangrijk.

[0:21:25] En als rekenkamer hebben we ook een onderzoek gedaan naar gelijke kansen, onder andere in het mbo.

[0:21:30] En dan konden we echt met statistische methoden zien dat er een verschil was in behandeling.

[0:21:36] En soms is dat ook wel eens heel goed dat de rekenkamer dan zegt, het verschil is er.

[0:21:41] En dan moeten we met elkaar wat aan doen.

[0:21:43] Nou, een andere is rechtvaardigheid.

[0:21:45] Dat is ook zo'n beginsel waar ik denk, ieder mens kan zich daar wel in vinden.

[0:21:50] Of veiligheid.

[0:21:51] Dat zijn allemaal ideeën en universele waarden, waar denk ik, we zijn allemaal mens.

[0:21:58] Dus wij voelen daar wat bij en we hebben daar wat mee en we willen daar ons voor inzetten.

[0:22:03] En wat wij als rekenkamer zien, is dan komt de volgende stap.

[0:22:07] Deze mooie universele waarden en vervolgens de praktijk.

[0:22:11] En we hebben een aantal voorbeelden van u gehoord. Het klimaatfonds, daar gaat heel veel geld in. Wat voor impact heeft het eigenlijk?

[0:22:18] En ik woon later en ga ik daar later last van krijgen, want ik ben die volgende generatie en wie gaat die rekening betalen?

[0:22:24] En wat is nou eigenlijk klimaatrechtvaardigheid? Is klimaatrechtvaardigheid nu betalen en investeren voor de generatie later?

[0:22:32] Er zijn ook groepen in Nederland die zeggen, nou, degene die gebruiken. Het is rechtvaardig dat zij de prijs betalen.

[0:22:38] Wij zijn geen politici, geen minister, geen Tweede Kamer.

[0:22:41] Wij doen daar geen uitspraken over.

[0:22:43] Maar het is een heel belangrijk onderliggend thema.

[0:22:47] Een ander geval.

[0:22:48] Je gaat van de brede universele waarde naar iets heel praktisch.

[0:22:53] Wat hoorden we net?

[0:22:55] Nou, woningen bijvoorbeeld.

[0:22:57] Ik vond het inderdaad een voorbeeld.

[0:22:59] Het sprak me aan.

[0:23:00] 1500 euro volgens mij voor huur en 800 voor een hypotheek.

[0:23:07] Ik begreep ook dat in die werkgroep was gesproken, kunnen we dat nou niet flexibel met elkaar oplossen?

[0:23:12] Het hoeft toch niet allemaal een volledige woning te zijn?

[0:23:15] Het kan ook een flexibele woning zijn.

[0:23:17] Als rekenkamer hebben wij daar ook naar gekeken.

[0:23:19] Wat is er nou met de ambities van de minister gebeurd op het gebied van flexibele woningen?

[0:23:24] En wat we daar zien, is dat grosso modo, ik slaan nu een beetje plat, is dat waar de minister dacht, ik ga dat in één jaar doen, die 15.000 woningen.

[0:23:33] Dan blijkt toch dat daar vier jaar voor nodig is.

[0:23:36] En dat zijn eigenlijk beelden die iedere keer ook terugkomen in onze onderzoeken.

[0:23:41] We hebben de korte termijn en dan hebben we hoge ambities zien we.

[0:23:45] Maar het is best moeilijk om resultaten te bereiken.

[0:23:48] Dus wij zien een stuk minder resultaat.

[0:23:51] Wat we ook zien is soms stilstand.

[0:23:54] En dat kan om politieke redenen zijn allerlei redenen.

[0:23:57] Maar uiteindelijk, en ik geloof dat de heer Duizenberg dat vanmorgen al ruim besproken heeft.

[0:24:02] Want ik hoor het een paar keer terugkomen hier.

[0:24:04] niets doen kost ook geld

[0:24:06] omdat uiteindelijk later die kosten toch wel komen

[0:24:09] ik heb veel te maken met infrastructuur bijvoorbeeld

[0:24:12] gebrek aan onderhoud betekent eigenlijk alleen

[0:24:15] dat er later spoedreparaties moeten worden gedaan

[0:24:17] op het gebied van milieu

[0:24:19] op het moment dat er lozingen zijn op rivieren

[0:24:22] later moet dat worden opgeruimd

[0:24:24] of de drinkwaterbedrijven moeten het water extra schoonmaken

[0:24:28] dat is een van onze belangrijke boodschappen

[0:24:30] van dit verantwoordingsonderzoek

[0:24:33] van dit jaar, is niets doen kost ook geld.

[0:24:38] Nou, dus we zien eigenlijk weinig resultaat.

[0:24:41] We zien lange termijn is uit het zichten dat anker op de toekomst.

[0:24:45] Wat we wel veel zien is, ja, hoe zal ik het noemen?

[0:24:50] Regels, systemen, processen, toetsen, plannen, strategies, versies, pakten, werkagenda's.

[0:24:59] Nou, dat is natuurlijk helemaal prima, want uiteindelijk moet je eerst met elkaar afspraken

[0:25:02] maken, wat gaan we doen? Maar de vraag blijft wel steeds concreet, concreet, concreet. Wat

[0:25:08] betekent dit nu voor de praktijk? Ik begreep dat in de groep, die ging over AI, het ook

[0:25:14] gegaan is over AI, ja, of anaphobitis, hoe werd het genoemd? Geletterdheid, ja. Dus AI

[0:25:23] geletterdheid. Nou, wij herkennen dat als rekenkamer, want het is al moeilijk voor 4

[0:25:28] miljoen Nederlanders om überhaupt digitaal zaken te kunnen doen. Om zo vaardig te zijn dat je

[0:25:34] eigenlijk je computer kunt gebruiken voor je dagelijkse werk en om mee te kunnen doen

[0:25:39] in deze maatschappij. Dan kunt u zich voorstellen hoe het gaat met AI. Dat is de Champions League.

[0:25:46] Dus dat is zorgelijk. Mij was gezegd, praat alsjeblieft kort, want er is straks een borrel

[0:25:53] en er is ook nog een foto enzovoort. Dus ik wil eigenlijk tot mijn afronding komen. Kijk,

[0:25:59] Ik geloof niet zo in generaties in de zin.

[0:26:03] Alle menselijke zaken zijn nu even dicht aan het hart.

[0:26:07] Of je nou een middelbare leeftijd bent of oud of jong.

[0:26:10] Alleen het perspectief is anders en de context is anders omdat deze tijd anders is.

[0:26:15] Maar een aantal dingen hoop ik toch dat jullie beter gaan doen.

[0:26:18] Beter dan, nou ik zal het over mezelf hebben, beter dan ik, beter dan mijn generatie.

[0:26:23] En dat is namelijk om inderdaad de focus te hebben op die universele waarde en tegelijkertijd de tijd en de context te zien veranderen.

[0:26:32] Maar wel iedere keer te zeggen het gaat om gelijkheid en rechtvaardigheid en veiligheid en al die belangrijke zaken die ook in VN handvesten zijn neergelegd.

[0:26:42] Dus ik hoop dat dat lukt. En dat anker op die lange termijn zult u daarbij ook nodig hebben.

[0:26:49] het is bijna onmogelijk om een lange termijn koers te hebben

[0:26:54] en dan kun je tegelijkertijd de korte termijn managen

[0:26:59] maar zonder die stip op die horizon wordt dat heel moeilijk

[0:27:01] ik hoop dat u dat beter gaat doen

[0:27:03] ik hoop dat u ook als u hier ooit echt komt te zitten

[0:27:07] dat u dan denkt van ja hoe was de praktijk over wie ging het dan eigenlijk

[0:27:11] oh ja het ging over mensen het gaat over praktijk en dan moet het allemaal werken

[0:27:14] En als laatste hoop ik dat als het gaat over debatteren, debatteren is goed, dat maakt de meningen helder, dan weten we met elkaar waar het over gaat.

[0:27:26] Maar ik hoorde dat een van de werkgroepen had gezegd, ja, hier wordt één jaar gedebatteerd over wat wij in één dag oplossen.

[0:27:33] Nou, dat vind ik wel een heel goed voornemen van u zegt, nou, dat gaan wij allemaal in één dag doen.

[0:27:37] Want uiteindelijk als het gaat over debatteren om te polariseren of om uit te sluiten of delen van de waadschappij in hokjes te plaatsen.

[0:27:46] Ja, dat is niet wat ons land verder gaat helpen.

[0:27:49] Uiteindelijk moeten we dit samen vormgeven.

[0:27:52] En daarbij gaat het om respect voor elkaar, respect voor de mens, respect voor de natuur en het leven.

[0:27:59] Nou, dit was een minder briljante afdronk misschien, maar ik wilde toch wat meegeven dat uiteindelijk zijn we allemaal mens.

[0:28:06] En ik hoop dat we dus met die blik ook naar onze samenleving kunnen kijken, met respect voor elkaar.

[0:28:22] Heel veel dank, mevrouw Josiasse.

[0:28:23] En dan geef ik tot slot het woord aan mevrouw Wendy van Eijk, het Kamerlid Wendy van Eijk, namens de Commissie voor de Rijksuitgave.

[0:28:39] Dank u wel, voorzitter.

[0:28:42] Voorzitter, deze dag loopt inmiddels ten einde.

[0:28:45] Maar voor ons hier in de Kamer en voor de leden van het kabinet begint het werk nu pas echt.

[0:28:50] Zoals de voorzitter al aangaf, gaan jullie vragen mee naar het kabinet.

[0:28:55] Samen met jullie zijn wij zeer benieuwd naar de antwoorden die daarop zullen volgen.

[0:29:00] De inzichten en uitkomsten van deze V100 nemen wij als Kamer mee in de debatten over

[0:29:05] de jaarverslagen en bij de gesprekken over het beleid voor de komende jaren.

[0:29:10] Vandaag hebben jullie in al jullie diversiteit je stem laten horen in de Tweede Kamer en

[0:29:16] persoonlijke verhalen gedeeld.

[0:29:19] Daarmee hebben jullie niet alleen gesproken namens jezelf, maar ook namens de generaties die na jullie komen.

[0:29:25] Jullie hebben ons waardevolle inzichten gegeven en concrete ideeën aangereikt om verder te kijken dan de vraagstukken van vandaag alleen.

[0:29:33] Zo helpen jullie ons om de belangen van huidige en toekomstige generaties beter mee te wegen in het politieke debat en in de keuzes die wij maken.

[0:29:42] Persoonlijk neem ik uit het gesprek over geld en schulden mee dat financiële zorgen over veel meer gaan dan alleen geld.

[0:29:49] Het gaat ook over kansen, over stress, over gezondheid en over het vertrouwen dat mensen hebben in hun toekomst.

[0:29:57] Het was waardevol om te horen hoe verschillend de ervaringen zijn, maar ook hoe sterk de gedeelde wens is om problematische schulden te voorkomen en jongeren tijdig de juiste ondersteuning te bieden.

[0:30:10] Vereenvoudiging van het Belasting- en Toeslagenstelsel, zoals ook Thomas Jans al inbracht, en harmonisatie

[0:30:15] van regelingen op het gebied van gemeentelijke schuldhulpverlening zijn hele concrete adviezen

[0:30:19] die in ons zijn meegegeven.

[0:30:21] Ik wil jullie allemaal hartelijk bedanken voor jullie betrokkenheid, openheid en waardevolle

[0:30:27] bijdrage.

[0:30:27] En voor degenen die ons nog meer mee willen geven, vul vooral de evaluatie in.

[0:30:32] Via de QR-code die jullie straks bij de Borrel ontvangen, kunnen jullie de ervaringen en

[0:30:36] suggesties met ons delen.

[0:30:38] Tot slot, voorzitter, wil ik nog een aantal mensen danken die aan de organisatie van deze V100 hebben bijgedragen.

[0:30:44] Het is best een rijtje.

[0:30:46] Collegeelid Barbara Jozeassen, hier aanwezig in vak K, en president Pieter Duitsenberg van de Algemene Rekenkamer voor hun enthousiaste bijdrage aan deze dag.

[0:30:54] De mensen van de dienst, analyse en onderzoek van de Tweede Kamer en de medewerkers van de Algemene Rekenkamer voor het begeleiden van de groepen.

[0:31:02] alle andere ondersteuning binnen de Kamer die deze dag mogelijk heeft gemaakt

[0:31:06] met een speciaal dank dit jaar aan de mensen die het mooie drukwerk

[0:31:09] en ik realiseer me, ik vraag me af of deze generatie daar überhaupt gebruik van maakt

[0:31:12] maar ze hebben het in ieder geval voor ons verzorgd

[0:31:15] de leden van de Commissie voor de Rijksuitgaven die de V100 dit jaar mee hebben helpen organiseren

[0:31:19] Tom van der Lee van GroenLinks PvdA, Inge van Dijk van het CDA

[0:31:23] en onze voorzitter Joost Sneller van D66

[0:31:25] en natuurlijk alle mensen van de Nationale Jeugdraad

[0:31:29] Inclusief de medewerkers van het expertisebureau van de NJR

[0:31:32] Die ons enorm hebben geholpen met het organiseren van deze dag

[0:31:35] Dank voor de fijne samenwerking

[0:31:45] Ja, en dan is er een bol

[0:31:48] Maar voordat we daar naartoe gaan, ren niet te snel weg

[0:31:50] De bol is straks in de max van de stoelzaal

[0:31:52] Maar we gaan eerst hier nog even wat mooie foto's met elkaar maken

[0:31:55] En daarna is het dan echt tijd om de dorst te lessen met een hapje en een drankje

[0:32:02] Ik sluit deze V100 over het jaar 2025

[0:32:06] Dank jullie wel.