Gasmarkt en leveringszekerheid

[0:00:01] Een goede middag allemaal en welkom bij dit commissiedebat gasmarkt en leveringszekerheid.

[0:00:08] Welkom ook aan de bewindspersoon, de minister, de mensen op de tribune, mensen die kijken, de pers.

[0:00:14] Van harte welkom. Welkom aan de woordvoerders, de Kamerleden.

[0:00:17] We gaan met elkaar zo beginnen.

[0:00:21] Voordat we beginnen wil ik aan de leden vragen of zij ook de heer Heuting toestaan om deel te nemen aan dit commissiedebat.

[0:00:27] aangezien hij formeel geen lid is van deze commissie.

[0:00:30] Ja, ik zie dat dat op instemming kan rekenen.

[0:00:34] De heer Uituk heeft meteen ook een brutaal verzoek gedaan,

[0:00:36] namelijk om als tweede spreker ook het woord te mogen voeren.

[0:00:40] En wat mij betreft is dat helemaal prima.

[0:00:42] Dit ook omdat er een aantal mensen weer ietsjes eerder moeten vertrekken straks.

[0:00:48] Dus dan gaan we daar mee akkoord.

[0:00:50] U heeft allen straks weer vijf minuten spreektijd.

[0:00:55] En we hebben kort ook het commissieblad van gisteren geëvalueerd.

[0:00:58] En dat ging allemaal uitstekend.

[0:01:00] En daarom wil ik u eigenlijk toestaan om in totaal acht interrupties te plaatsen in de eerste termijn.

[0:01:05] Dat betekent zowel interrupties richting elkaar als ook richting de minister bij elkaar.

[0:01:12] Ja, en dan gaan we daarna met elkaar kijken hoe we de tweede termijn aanvliegen.

[0:01:16] Dat was het wat mij betreft qua introductie.

[0:01:19] En dan ga ik het woord geven aan de heer Vlag voor zijn inbreng.

[0:01:23] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:01:26] Wat een tijden.

[0:01:28] Zelfs ongedachte scenario's kunnen werkelijkheid worden.

[0:01:31] We moeten daarom met elkaar werken aan de weerbereid van onze energievoorziening.

[0:01:35] Korte termijn als het gaat om de geopolitieke storm waar we in zitten,

[0:01:38] maar ook op langere termijn als het gaat om de toenemende spanning in ons energiesysteem

[0:01:42] door de verduurzamingslag die gemaakt wordt.

[0:01:45] De vraag aan de minister maakt zich vaart met haar strategische gasvisie.

[0:01:50] Ik lees dat de minister voor de zomer met de eerste uitkomsten van het traject

[0:01:53] naar een strategisch gasbeleid komt.

[0:01:54] Wat houdt dat in?

[0:01:55] De tijd dringt, gaat ze voor de zomer de noodzakelijke strategische keuzes maken.

[0:02:01] Energieexperts geven verschillende signalen af.

[0:02:04] Enerzijds dat de gasvoorziening kwetsbaar is, dat de gasvoorraden nodig zijn en opslagen gevuld moeten worden.

[0:02:09] Anderzijds dat er veel opslagcapaciteit is en dat de verplichte vulgeraden een prijsopdrijvend effect hebben.

[0:02:16] Een bijdrage aan een negatieve spread, zodat bedrijven juist terughoudend zijn met inkoop van gas.

[0:02:21] Het zou een dure verzekeringspremie zijn.

[0:02:25] Als ik het goed begrijp is het verstandig om de gasmarkt zoveel mogelijk zijn werk te laten doen en niet te verstoren met verplichte vulgraden.

[0:02:33] Maar ook om werk te maken van strategische voorraden die buiten de normale werking van de markt achter de hand worden gehouden.

[0:02:39] Ik hoor graag hoe de minister dit ziet en hoe ze dit oppakt.

[0:02:43] De SGP zou graag zien dat in ieder geval een deel van het kussengas ingezet kan worden als strategische gasvoorraad.

[0:02:49] De minister kijkt daarnaar en neemt dit mee in een MKBA.

[0:02:52] hebben we die tijd wel? Worden tegelijkertijd de voorbereidende stappen ook gezet om hiertoe over

[0:02:57] te gaan? En wordt dit idee ook voorgelegd aan andere Europese lidstaten? De NAM wil af van

[0:03:04] de gasopslag bij Norg. Dat is samen met Bergemeer echter een belangrijke pijler onder onze gasvoorraad.

[0:03:09] De ACM beoordeelt het verzoek. Vanuit het oogpunt van geopolitiek kwetsbaarheid kunnen we deze

[0:03:15] opslag niet zomaar loslaten. In hoeverre kan EBN deze opslag overnemen en als strategische

[0:03:20] voorraad inzetten. Voorzitter, hoe zit het met de kosten van EBN voor het bijvullen van de gasopslagen?

[0:03:27] De minister heeft er geld voor gereserveerd en zij wil echter toewerken naar het omslaan van deze

[0:03:32] kosten via de transporttarieven van GTS. Wat zou dat betekenen voor de aantrekkelijkheid van het

[0:03:37] aanlanden van gas? Dat wordt dan immers duurder. De heer Van den Berg. Ja, dank voorzitter. Ik hoorde

[0:03:47] de heer Vlag van de SGP spreken over het inzetten van de gasopslagen die nu nog van de NAM zijn,

[0:03:52] wellicht als een strategische gasopslag.

[0:03:55] Betekent dat dan ook in de visie van de SGP dat we dan ook de seizoensopslagen daarmee verliezen

[0:04:00] en dat alles dan strategisch wordt?

[0:04:03] Of heb ik dat dan verkeerd gehoord?

[0:04:05] Want wij geloven erin dat je in die gasopslagen die we nu hebben,

[0:04:08] zowel een seizoensbuffer kan hebben als strategische kussengasreserves,

[0:04:13] die je in tijden van crisis kan gebruiken.

[0:04:15] Maar ik ben benieuwd naar de visie van de heer Vlag.

[0:04:17] De heer Vlag.

[0:04:18] Nou, ik denk dat dat zeker niet onredelijk klinkt, voorzitter.

[0:04:21] Wat ik gezegd heb, is van nou, we kunnen die opslag niet zomaar loslaten.

[0:04:26] En ik ben vooral benieuwd naar hoe dat in die strategische gasvisie tot uiting komt ook.

[0:04:31] Want we zullen dat soort keuzes wel moeten maken, inderdaad.

[0:04:34] Maar ik kan dit goed volgen.

[0:04:36] Dank u wel.

[0:04:38] Voorzitter, ik ga verder met weerbare energievoorziening.

[0:04:40] Vanuit de topsector energie zijn een serie aanbevelingen gedaan voor een meer weerbare energievoorziening.

[0:04:45] Ze pleiten onder meer voor een capaciteitsmarkt en het in de benen houden van kolencentrales.

[0:04:50] We zijn benieuwd hoe de minister dit in het vat gaat gieten om de leveringszekerheid op de elektriciteitsmarkt te borgen.

[0:04:56] Tennet heeft aangegeven dat landelijk na 2032 de leveringszekerheid in gevaar komt.

[0:05:01] Onderzoek van Tennet, Stelin en Leander in de regio Rotterdam laat echter zien dat hier vanaf 2028 al stroomuitval dreigt als gascentrales dichtgaan.

[0:05:10] Hoe gaat de minister dit tijdig voorkomen?

[0:05:13] De experts keken ook naar de fysieke kwetsbaarheid.

[0:05:16] Ze pleiten voor het opsporen van de kritieke, zwakke schakels in het hele energienetwerk en extra beveiliging daarvan.

[0:05:22] En voor een ontmatige besturingssysteem als terugvaloptie bij voorzieningen als tankstations.

[0:05:27] Hoe pakt de minister dit op?

[0:05:29] Deze en andere experts pleiten voor een pas op de plaats bij de ontmanteling van de gasinfrastructuur in Groningen.

[0:05:36] De SGP is nog niet zo ver.

[0:05:38] Sowieso duurt die ontmanteling nog verschillende jaren en betekent het meer dan je op het eerste gezicht denkt.

[0:05:43] Nog los van de eerder schuld richting Groningen.

[0:05:47] Tegelijkertijd moeten we ons realiseren dat onze gasvoorziening kwetsbaar is en de geopolitieke situatie zeer ongewis.

[0:05:53] Neemt de minister het in ieder geval als een van de opties mee in haar strategische gasvisie en de kostenbatenanalyse die hiervoor wordt gemaakt.

[0:06:01] Ik ga bijna afronden, voorzitter, maar ik wil het nog hebben over de Europese methaanverordening.

[0:06:04] Die vormt een bedreiging voor onze gaswinning.

[0:06:06] De eisen zijn dusdanig dat de kans groot is dat de winning op de Noordzee naar beneden bijgeschroefd gaat worden.

[0:06:11] Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Vanuit geopolitiek perspectief niet en ook vanuit klimaatperspectief.

[0:06:17] De CO2-footprint van Noordzeegas is juist veel beter dan die van LNG.

[0:06:21] Hoe gaat de minister zich inzetten voor versoepeling?

[0:06:23] En dan sluit ik helemaal af met de glastuinbouw, want die speelt met haar WKK-capaciteit een belangrijke rol in de elektriciteitvoorziening voor balans en leveringszekerheid.

[0:06:32] Door de stapeling van lastenverzwaringen staat deze rol echter onder grote druk.

[0:06:37] Ziet de minister het belang van de WKK-capaciteit in de glastuinbouw, we hebben het er al zeer over gehad, en hoe gaat zijn afbouw daarvan voorkomen?

[0:06:44] Tot zover.

[0:06:46] Dank u wel.

[0:06:47] krijgt de heer Huiting het woord

[0:06:49] veel dank voor de coulantse van de commissie

[0:06:52] ik zal mijn inbreng doen

[0:06:54] ik moet daarna naar een ander debat

[0:06:55] maar mijn medewerker zeg ik ook in de richting van de minister

[0:06:58] zal zeker de antwoorden

[0:07:00] met alle interesse volgen en ik daarna natuurlijk ook

[0:07:02] voorzitter de gebeurtenissen

[0:07:04] in de wereld laten opnieuw zien hoe kwetsbaar

[0:07:06] Nederland is als het gaat om energie

[0:07:08] een conflict op duizenden

[0:07:10] kilometers afstand is al voldoende

[0:07:12] om de gasprijs hier in Nederland flink te laten

[0:07:14] stijgen met alle gevolgen

[0:07:16] voor de Nederlandse portemonnee van Dien.

[0:07:19] Juist daarom is het van belang dat onze gasopslagen goed gevuld zijn.

[0:07:22] Op die manier kunnen we nog een beetje invloed uitoefenen op die energierekening.

[0:07:27] Ook die strategische voorraad is daarvan van belang, daar kom ik zo meteen op terug.

[0:07:31] Laat ik vooropstellen, voorzitter, dat mijn fractie absoluut het belang van een goed gevulde gasopslag onderschrijft.

[0:07:38] Geen enkele Nederlander mag in de winter een probleem met leveringszekerheid krijgen

[0:07:42] En dus is de kern van het plan om EBN dan ook werkkapitaal te verschaffen, dat kunnen we alleen maar steunen.

[0:07:48] Echter, er zitten wel een aantal haken en ogen aan, voorzitter.

[0:07:52] Hoewel de gasvoorraad op dit moment zorgwekkend laag is, veel lager ook dan andere jaren.

[0:07:57] En moeten we wel kosten wat het kost zorgen voor voldoende voorraad de komende winter.

[0:08:02] Maar blijven we wel kritisch op het kostenplaatje.

[0:08:04] Het is allemaal zo duur, voorzitter.

[0:08:06] De huidige prijs van gas is zo exorbitant hoog dat het voor EBN hoogstwaarschijnlijk onmogelijk is.

[0:08:12] om de voorraad straks nog met winst te verkopen.

[0:08:15] En dan rijst een logische vraag, wie gaat uiteindelijk die rekening betalen?

[0:08:19] Want als de winsten bij de markt terechtkomen en de risico's bij de staat liggen,

[0:08:24] dan dreigt uiteindelijk de belastingbetaler de klappen op te vangen.

[0:08:28] En daarom willen we van het kabinet weten hoe realistisch het is

[0:08:31] om die lening van 8 miljard euro volgend jaar alweer door EBN terug te laten betalen.

[0:08:37] Gaat die overhaaste terugbetaling, want daar lijkt het nu op,

[0:08:40] en niet alleen maar voor zorgen dat het gat in de begroting op het bordje van dus de belastingbetaler terechtkomt.

[0:08:46] Laat mij u herinneren, voorzitter, de belastingbetaler,

[0:08:49] bij wie de energierekening komend najaar mogelijk alweer met 40 euro per maand stijgt,

[0:08:54] het moet een keer ophouden wat ons betreft.

[0:08:57] Uiteindelijk, en uiteraard, voorzitter, denken we graag met de minister mee.

[0:09:00] Is het voor de toekomst niet verstandig om een aantal van die gasopslagen in Nederland uit de markt te halen

[0:09:05] en te gebruiken als strategische gasopslag, vraag ik aan de minister.

[0:09:09] Neem bijvoorbeeld Norg en Grijpskerk. Die zijn er op dit moment geschikt voor.

[0:09:14] Want voorzitter, Norg staat op dit moment zelfs nog helemaal leeg.

[0:09:16] Sinds Gasterra stopte met de handel van gas uit Groningen, is de voorraad leeg opgeleverd.

[0:09:21] En dat betekent precies de opgave waarvoor het kabinet staat, het zo goedkoop mogelijk vullen van de lege voorraden.

[0:09:27] Voorzitter, wij blijven erbij. Nederland heeft zichzelf onnodig kwetsbaar gemaakt door de gaskraan in Groningen volledig dicht te draaien.

[0:09:34] Terwijl we hier discussiëren over leningen, risico's en dure import van onze gasvelden, ligt onder onze eigen bodem nog altijd een van de grootste gasvoorraden van Europa.

[0:09:48] Daarom zeggen we tegen de minister, drill, Stientje, drill, hebben we al eerder gedaan, maak het jezelf wat makkelijker en zorg dat Nederland weer grip krijgt op zijn eigen energievoorziening in plaats van afhankelijk te zijn van de onstuinige wereld.

[0:10:01] Ook hier graag een reactie op.

[0:10:04] Ja, dank. Volgens mij was u aan het einde gekomen van uw inbreng.

[0:10:06] Maar u heeft nog een interruptie gekregen van de heer Van den Berg.

[0:10:10] Ja, dank voorzitter.

[0:10:12] Laat ik beginnen met dat het natuurlijk algemeen bekend is dat we bij JAI 20 bezig zijn met een initiatiefwet om Groningen aan te wijzen als een gastnoodreserve.

[0:10:21] Nou ja, dat komt te zijn de tijd naar de Kamer.

[0:10:24] Maar ik wil je wel benadrukken dat wij dat met de hoogste zorgvuldigheid hebben benaderd.

[0:10:29] Dat je ook respect moet hebben voor die omgeving.

[0:10:31] Meneer Vlag zei dat ook al, die ereschuld.

[0:10:33] En als ik dit dan hoor, zeg maar, eigenlijk het, ja, ik wil het eigenlijk niet herhalen, maar het drillstientje drill.

[0:10:39] Is dat niet heel plat en vindt meneer Heuting niet dat dat eigenlijk geen recht doet aan de zorgen en belangen die er zijn in Groningen.

[0:10:47] Zeker naar alles wat er is gebeurd.

[0:10:51] Voorzitter, kijk, het verschil tussen jaar 21 en onze club is dat jaar 21 de sleutels vast heeft.

[0:10:59] Maar eigenlijk niet durft om die sleutel dat werkelijk om te draaien.

[0:11:02] En de schat eruit te halen.

[0:11:04] Dat is het verschil tussen jij en een twintig en wij.

[0:11:07] Voorzitter, wat er moet gebeuren is het volgende.

[0:11:09] We moeten die Groningen zo ruimhartig en zo volledig compenseren als dat we beloofd hebben.

[0:11:13] Daar moeten we gewoon mee doorgaan.

[0:11:15] Er is geld voor beschikbaar en daar moeten we gewoon mee blijven doorgaan.

[0:11:18] Net zolang.

[0:11:19] Tegelijkertijd hebben we gewoon een grote opgave als het gaat om onze gasvoorraad.

[0:11:24] En dat betekent dat wij, als er voldoende gas ligt in Nederland, dat we dat gewoon voor eigen gebruik moeten kunnen gebruiken.

[0:11:31] Ja, 21 durft de schat er niet uit te halen.

[0:11:33] Wij zeggen, haal die schat eruit.

[0:11:36] Meneer Van den Berg.

[0:11:38] Ja, voorzitter, vindt u dit nou zelf niet een beetje een verkeerde voorstelling van zaken?

[0:11:43] Ik bedoel, degene die hier nu spreekt, ikzelf, meneer Van den Berg, die heeft juist het initiatief genomen om die gaswet te schrijven, dat werk te gaan doen.

[0:11:51] Dat is in de afgelopen jaren niet gedaan.

[0:11:53] Dus als hier eigenlijk een beetje een simpel frame wordt gemaakt van de sleutels in handen hebben en daar een sleutel in het slot steken.

[0:12:00] Ik bedoel, wij hebben zelf die sleutels gemaakt.

[0:12:02] En wij zorgen in ieder geval ook dat het op een slot gaat passen.

[0:12:04] In plaats van dat we met een breekijzer ergens aan iemand zijn huis gaan binnenstormen.

[0:12:08] Want dat is wat meneer Heutek hier voorstelt.

[0:12:10] Ik vind dat niet recht doen aan de situatie.

[0:12:12] Zeker zijn wij voor die leveringszekerheid.

[0:12:14] Maar als je dat zo doet, dan draagt dat gewoon niet bij aan de discussie die we hier in de Kamer moeten hebben.

[0:12:19] Het zorgt alleen maar voor meer verwijdering.

[0:12:21] En ik zou eigenlijk willen oproepen, sluit gewoon, sluit, ja, ik kom even niet aan mijn woorden.

[0:12:27] Maar sluit u bij ons aan, wat dat betreft.

[0:12:29] En dan kunnen we met elkaar ook gewoon de juiste stappen maken die wij nodig hebben voor die levingszekerheid.

[0:12:35] Het was een oproep, maar u mag kort even reageren of dat u zich misschien daadwerkelijk wilt aansluiten.

[0:12:41] Ik begrijp dat jij in het 20 jaar aan het vissen is.

[0:12:45] Nou, wat complimenten. Hoe knap het wel niet is dat er een initiatiefwet is geschreven.

[0:12:49] Nou, hartstikke goed dat dat gebeurt.

[0:12:53] Wij weten nog niet wat we met die initiatiefwet gaan doen.

[0:12:56] Iets is beter dan niets, zeggen wij altijd.

[0:12:57] Nou, misschien is dit wel iets, maar het is lang niet alles.

[0:13:01] Het is zeker niet alles.

[0:13:03] Het is toch een voorzichtige stap richting dat uiteindelijke doel,

[0:13:07] namelijk dat we die schat er uiteindelijk uit zouden moeten halen.

[0:13:10] Er ligt voor 500 miljard euro in de grond.

[0:13:12] Gebruiken we gewoon niet.

[0:13:14] Laten we gewoon liggen.

[0:13:15] Ja, en de 20 zegt, oké, we weten dat het er ligt.

[0:13:19] We kunnen hem aanwijzen.

[0:13:21] Sterker nog, ik heb de sleutels van al dat geld, van al dat gas,

[0:13:25] en het wordt niet gebruikt.

[0:13:26] Dat is jammer.

[0:13:28] Dat punt heeft u gemaakt.

[0:13:30] U was aan het einde gekomen van uw inbreng.

[0:13:32] Ik zie geen andere interrupties.

[0:13:35] Blijf vooral, maar als u naar een volgend debat toe moet, dan bent u verexcuseerd.

[0:13:41] Dan geef ik het woord aan de heer Van den Berg van jaar in 20.

[0:13:43] Dank u wel, voorzitter.

[0:13:45] Voor jaar in 20 staat vandaag één vraag centraal.

[0:13:49] Kunnen huishoudens en bedrijven komende winter vertrouwen dat er voldoende energie beschikbaar is tegen een betaalbare prijs?

[0:13:55] De afgelopen jaren hebben ons geleerd dat leveringszekerheid geen vanzelf versprekendheid meer is.

[0:13:59] Zoals blijdt uit de sabotage van de Noordstreampijplijn en de afsluiting van de straat van Hormuz.

[0:14:05] Tegelijkertijd is Nederland door het sluiten van het Groningse gasveld steeds afhankelijker geworden van importstromen uit het buitenland.

[0:14:12] Dat hoeft geen probleem te zijn zolang die aanvoer voldoende gespreid is, de infrastructuur robuust is en er voldoende buffers zijn voor perioden van schaarste.

[0:14:20] Maar juist daar maakt jaar in 20 zich zorgen over.

[0:14:23] De vulgraden van de Nederlandse gasopslagen lopen minder snel op dan gewenst.

[0:14:27] Marktpartijen zijn logischerwijs terughoudend door de huidige marktomstandigheden en de relatief hoge prijzen.

[0:14:33] Tegelijkertijd weten we dat het verplicht opleggen van hoge vuldoelen ook een prijsopdrijvend effect zullen hebben.

[0:14:39] We zitten dus in een ongemakkelijke spagaat.

[0:14:42] We willen zekerheid, maar de instrumenten die zekerheid moeten bieden, die zullen de rekening voor burgers en bedrijven verder verhogen.

[0:14:49] Voorzitter, daarom wil jij in 20 van de minister weten hoe zij de ladder van leverings- en voorzieningszekerheid precies voor zich ziet.

[0:14:56] Welke stappen worden achtereenvolgers gezet wanneer de internationale gasmarkt verder onder druk komt te staan?

[0:15:01] Welke instrumenten heeft Nederland voordat er sprake is van fysieke leveringstekorten?

[0:15:06] En hoe voorkomt het kabinet dat we pas ingrijpen wanneer de markt al in paniek is en de prijzen straks daadwerkelijk exploderen?

[0:15:13] Hoe beoordeelt de minister op dit moment de risico's voor de komende winter?

[0:15:16] Kan de minister garanderen dat Nederland in een nieuwe geopolitieke crisis haar energiezekerheid voldoende op orde heeft?

[0:15:23] En op basis van welke scenario zegt zij dat?

[0:15:26] Voorzitter, een tweede punt is onze importafhankelijkheid.

[0:15:29] Jaa in 20 vindt dat Nederland niet afhankelijk mag worden van een beperkt aantal leveranciers, contracten of aanvoerroutes.

[0:15:36] Diversificatie is geen luxe, maar een harde voorwaarde voor leveringszekerheid.

[0:15:40] Nederland moet niet alleen kijken naar hoeveel gas er op papier beschikbaar is,

[0:15:43] Maar ook naar de vraag waar het vandaan komt en hoe kwetsbaar die routes zijn voor sabotage of verstooi.

[0:15:50] En daarom vraagt de minister welke aanvullende stappen het kabinet zet om de importcapaciteit verder te diversificeren.

[0:15:56] Hoe robuust acht zij onze LNG-capaciteit, onze verbindingen met buurlanden en onze alternatieve aanvoerroutes.

[0:16:02] En is zij bereid periodiek inzichtelijk te maken hoe onze afhankelijkheid van afzonderlijke leveranciers en routes zich ontwikkelt,

[0:16:09] zodat de Kamer tijdig kan zien waar nieuwe kwetsbaarheden ontstaan.

[0:16:13] En daarop kan handelen.

[0:16:14] Voor jaar in 20 hoort er ook de infrastructuur op de Noordzee bij.

[0:16:18] We willen serieus laten onderzoeken of een directe of verbeterde verbinding tussen Noorse gasaanvoerroutes en de Nederlandse offshore trunkline mogelijk en zinvol is.

[0:16:27] Noorwegen is een betrouwbare partner.

[0:16:29] De Noordzee is strategische energieinfrastructuur.

[0:16:32] Dan moeten we ook durven kijken of onze fysieke infrastructuur past bij de geopolitieke werkelijkheid van vandaag en morgen.

[0:16:40] Voorzitter, een derde punt is de rol van de overheid zelf.

[0:16:42] De overheid probeert via garanties, leningen en vulverplichting voldoende voorraden veilig te stellen.

[0:16:48] Dat is begrijpelijk.

[0:16:49] Maar we moeten ook eerlijk zijn over de kosten.

[0:16:51] Als marktpartijen onvoldoende prikkels hebben om voorraden tijdig te vullen of langjarige zekerheid te organiseren,

[0:16:57] dan moet de overheid niet pas op het allerlaatste moment dure noodmaatregelen nemen.

[0:17:02] Een deel van de oplossing daarvoor is het sluiten van fysieke, lange termijn contracten met leveranciers van kritieke grondstoffen zoals gasolie,

[0:17:09] maar ook aardmetalen en mineralen.

[0:17:14] Hoe ziet de minister op dit moment de leveringszekerheid van deze kritieke grondstoffen?

[0:17:17] Zijn er voor bepaalde grondstoffen al lange termijncontracten afgesloten?

[0:17:21] En ziet de minister er meerwaarde in voor lange termijncontracten voor kritieke grondstoffen

[0:17:26] waarbij Nederland niet in haar eigen vraag kan voorzien?

[0:17:30] Voorzitter, tot slot de strategische reserves.

[0:17:32] Het ging er net al even over bij beide kanten.

[0:17:35] Jij in 20 vindt dat Nederland niet de fout mag maken om alle nationale noodopties definitief uit handen te geven.

[0:17:42] Gasopslagen, kussengas, noodvoorraden en binnenlandse reserves die moeten worden bekeken als onderdeel van één strategisch veiligheidsbeleid.

[0:17:50] En ik kijk daarvoor ook naar de VVD en het CDA.

[0:17:55] Uiteindelijk gaan al deze zaken voorzitten om een verzekeringspremie.

[0:17:58] Zoals de Amerikanen zouden zeggen, when shit hits the fan, dan moeten we voorbereid zijn.

[0:18:03] Maar kritieke grondstoffen met olie en met gas.

[0:18:06] En ja, voorzitter, daarom kunnen wij het ons niet veroorloven om Groningen niet als noodreserve achter de hand te houden.

[0:18:12] En ja, voorzitter, zoals die jaar in 20 kent, werken wij dit uit met de hoogste zorgvuldigheid binnen een initiatief wetsvoorstel.

[0:18:19] To be continued.

[0:18:21] Voorzitter, Nederland mag nooit meer verrast worden door een energiecrisis.

[0:18:26] Leveringszekerheid vraagt om realisme, voldoende reserves, langjarige contracten en een brede spreiding van aanvoerbronnen.

[0:18:34] Wij van jaar in 20 gaan voor economische weerbereid, betaalbare energie en nationale veiligheid.

[0:18:39] En dat, voorzitter, is de juiste aanpak.

[0:18:42] Heer dank u wel.

[0:18:45] Dank u wel.

[0:18:47] Dan komen we bij de heer Klos van D66.

[0:18:50] Dank, voorzitter.

[0:18:52] De energiemarkt kan niet meer als neutraal worden gezien.

[0:18:55] Trump is uit op energiedominantie.

[0:18:58] Poetin gebruikt zijn positie eerder al om Europeanen op schrik en op kosten te jagen.

[0:19:03] Fossiel kan ook steeds minder als stabiel en helemaal niet als goedkoop worden beschouwd.

[0:19:07] De prijsschok van de vorige energiecrisis kostte Nederland tenminste 10 miljard euro of zo'n 1000 euro per huishouden.

[0:19:14] Een paar jaar later zijn we in Europa na de plotseling sluiting van de straat van Hormuz meer dan een kwart miljard euro per dag kwijt aan extra fossiele import.

[0:19:21] Het goede nieuws, om met de heer Bontebal te spreken, is dat het echt anders kan.

[0:19:26] We kunnen uit de hoek waar de klappen vallen komen als we op sneltreinvaart overgaan op schone energie van eigen bodem.

[0:19:32] Het minder goede nieuws is dat zelfs een sneltrein nog niet vandaag op bestemming is.

[0:19:37] We zullen een aantal voorzieningen moeten treffen om de reis veilig en wel te doorstaan.

[0:19:41] Daar moeten we het vandaag over hebben.

[0:19:44] Voorzitter, ten eerste. De komende winter.

[0:19:47] Gasopslagen staan er slecht gevuld bij. Slechter dan voorgaande jaren en slechter dan in andere landen.

[0:19:53] Dat betekent dat er een grote opgave ligt die niet per definitie door de markt of door Energiebeheer Nederland alleen kan worden voltooid.

[0:20:00] Welke consequenties trekt de minister hieruit als de vuldoelen in gevaar zouden komen?

[0:20:04] Overweegt zij dan ook extra ingrepen?

[0:20:07] Enerzijds geeft de Europese Commissie ruimte om flexibeler om te gaan met de Europese verplichtingen.

[0:20:12] Anderzijds hebben de experts voor Nederland hun advies uitgebracht dat het kabinet leidt tot een doelstelling van 84%.

[0:20:18] Hoger dan wat Europees wordt verwacht en ook hoger dan vorig jaar.

[0:20:21] Op basis van welke criteria zou dit doel eventueel nog kunnen worden herzien, zoals de minister ook aankondigde in de brief?

[0:20:28] En hoe zorgt het kabinet dat de leveringszekerheid daarmee niet in gevaar komt?

[0:20:33] Voorzitter, ten tweede. Gastleveringszekerheid in de eerstvolgende jaren.

[0:20:37] We debatteren wat dat betreft een beetje in een vacuüm.

[0:20:40] De voorstellen van het kabinet voor de wet bestrijding energieleveringscrisis, het strategisch gasbeleid en ook de capaciteitsmarkt moeten allemaal ergens nog dit jaar gaan komen.

[0:20:50] De kern is evenwel dat we ons moeten voorbereiden op verstoringen.

[0:20:54] Het ministerie heeft dit volgens de rekenkamer heel goed op orde voor het hoogspanningsnet.

[0:20:59] Maar toen wij hier in deze commissie in december vorig jaar vroegen wat de gevolgen zouden zijn als Trump dreigt met het afknijpen van LNG,

[0:21:06] er een bom valt op de Noorse pijpleiding of de straat van Hormoes dichtgaat, bleken daar geen scenario's voor te liggen.

[0:21:13] Een van die drie is inmiddels werkelijkheid. Hoe staat het dus met de voorbereiding van die andere twee?

[0:21:18] Zal de minister het advies overnemen van experts om een strategische gasvoorraad aan te leggen van voldoende omvang

[0:21:24] en de kosten daarvan af te zetten tegen de kosten van grootschalige verstoring?

[0:21:29] De minister schrijft een Europese dialoog over strategische gasopslagen te willen starten,

[0:21:33] waarbij ook kostendeling tussen lidstaten wordt betrokken.

[0:21:37] Dat klinkt heel verstandig.

[0:21:38] Kan de minister concreet uitleggen wat voor haar dan ook het ideale eindbeeld is?

[0:21:42] Hoe worden de gezamenlijke Europese strategische reserves ingekocht en vervolgens beheerd?

[0:21:49] Voorzitter, dan de structurele route naar leveringszekerheid.

[0:21:54] Schone energie van eigen bodem.

[0:21:56] Ik zie dat het kabinet hier met urgentie aanbouwt, niet alleen met de verdubbeling van wind op zee dit jaar,

[0:22:00] naar aanleiding van een motie die wij hier in de Kamer hebben ingediend,

[0:22:03] maar ook met het versnellingspakket voor isolatie en elektrische auto's van vorige maand.

[0:22:08] Hoe minder aardgas we nodig hebben, hoe minder dure pleisters we hoeven plakken.

[0:22:12] De Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie presenteerde daarom eerder al het spoedplan voor minder aardgas,

[0:22:18] waarover de minister volgens mij direct met hen in gesprek is gegaan.

[0:22:21] Welke maatregelen zou zij nu kunnen nemen die uit dat plan komen voor de komende tijd?

[0:22:26] En hoe kijkt de minister bijvoorbeeld naar maatregelen die ook direct energie kunnen besparen

[0:22:29] en waar zij op korte termijn invloed op heeft, zoals bijvoorbeeld LED-verlichting in alle overheidsgebouwen en op alle wegen?

[0:22:36] Voorzitter, het kan echt anders. Of het kan wel. Net hoe je het wil zeggen.

[0:22:42] Het is geen natuurfenomeen dat wij hier de scheiks moeten subsidiëren of ons bedreigd moeten voelen door Poetin of Trump.

[0:22:47] We kunnen veel zelfstandiger en zelfverzekerder staan met schone energie van eigen bodem.

[0:22:52] Nederlanders weten dit en daarom installeren ze massaal zonnepanelen,

[0:22:56] kopen ze massaal elektrische auto's en installeren ze warmtepompen.

[0:22:59] Die sneltrein is uit de startblokken.

[0:23:01] Laten wij nu alle seinen op groen zetten.

[0:23:04] Nederland kan dit.

[0:23:05] Dank u wel.

[0:23:07] Dat leeft nog een interruptie op, denk ik, van mevrouw Van Oosterhout.

[0:23:11] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:23:13] Ik hoorde heer Kloss net spreken dat we ons niet bedreigd moeten voelen door Trump

[0:23:17] en dat we ons vooral als Europa standvastig moeten opstellen.

[0:23:21] Wat natuurlijk nu dreigt te gebeuren is dat de methaanverordening afgezwakt dreigt te worden onder druk van Trump.

[0:23:27] Terwijl die methaanverordening juist ontzettend belangrijk is voor leveringszekerheid,

[0:23:32] juist ontzettend belangrijk is voor het klimaat.

[0:23:34] Dus is de heer Klosser met ons eens dat we als Europa ons recht terug moeten houden op dat vlak?

[0:23:40] Ja, en ik zal zeggen waarom ik dat vind.

[0:23:43] Want ik denk dat het woord leveringszekerheid daar de kern vormt.

[0:23:46] Als wij de taal van de macht niet spreken in Europa, als wij de macht van onze consumentenmarkt niet gebruiken,

[0:23:52] van 450 miljoen Europeanen die gezamenlijk hun wil kunnen opleggen aan de rest van de wereld in plaats van andersom,

[0:23:58] dan is het signaal ook aan de rest van de wereld dat er met ons te sollen valt en dat je dus ons ook in de toekomst kan bedreigen.

[0:24:03] Dus ik vind dat een sterk argument om voor onze zaak te staan.

[0:24:09] Voorzitter, ik ben heel blij om dat te horen en ik denk inderdaad ook dat de presidentwerking die daarvan uitgaat heel belangrijk is.

[0:24:14] Als we nu door de knieën gaan, gaan we dat waarschijnlijk ook doen op andere zaken.

[0:24:17] Het is heel belangrijk dat we hier de rug op recht houden.

[0:24:19] Kan ik er dan ook van uitgaan dat D66 dinsdag onze motie om die methaanverordening af te zwakken ook zal steunen?

[0:24:27] Voorzitter, ik zal hem goed lezen, maar u heeft mijn argumentatie gehoord.

[0:24:32] Dank u wel.

[0:24:33] Dan komen we bij de...

[0:24:34] Oh, nog een vraag van mevrouw Muller.

[0:24:37] Ja, op basis daarvan ga ik toch even een interruptie plaatsen.

[0:24:40] Want volgens mij hebben we gisteren uitgebreid over de methaanverordening.

[0:24:43] Daar was u trouwens niet bij, dus daar kan u niks aan doen.

[0:24:44] Hebben we uitgebreid bij de methaanverordening stilgestaan.

[0:24:47] Ook uitgebreid met de minister over gesproken.

[0:24:49] En het is niet dat Nederland buigt voor Trump, zoals mevrouw Van Oosterhuit het hier schetst.

[0:24:56] Het gaat erom dat de metaanverordening zoals die nu is, grote problemen schetst voor onze leveringszekerheid.

[0:25:01] Voor onze import, maar ook voor onze eigen nationale productie.

[0:25:04] En gelukkig is de Europese Commissie bezig met een handreiking.

[0:25:08] Want zij zien dat deze verordening heel veel problemen kan veroorzaken.

[0:25:12] Ze zijn bezig met een handreiking. Nederland is er ook heel erg voor aan de bak in Europa en Brussel.

[0:25:16] En dat is heel erg goed.

[0:25:17] Dus om het nou weg te zetten als een verzwakking, dat vind ik ook gewoon niet eerlijk.

[0:25:21] Gaan kijken hoe kunnen we hem zo maken dat hij uitvoerbaar is.

[0:25:24] En ook helpt de gasproductie uiteindelijk schoner te maken zodat er minder methaan vrijkomt.

[0:25:29] Maar wel op een uitvoerbare manier zodat de leveringszekerheid niet in het geding komt.

[0:25:33] En ik ga er toch eigenlijk van uit dat D66 die inzet van de minister in Brussel gewoon steunt.

[0:25:40] Ja voorzitter, volgens mij is uitvoerbaarheid inderdaad een heel goed principe.

[0:25:45] Maar ik heb ook zojuist uitgelegd waarom ik denk dat wij als Europese Unie niet te zwak in onze schoenen moeten gaan staan en duidelijk onze wetgeving die we aangenomen hebben ook moeten uitvoeren.

[0:25:56] Dat we niet het signaal geven dat als er aan de andere kant van de oceaan iemand begint te kuggen, dat wij onze keutel intrekken.

[0:26:03] Nou begrijp ik dat de VVD zegt, dat is in dit geval niet zo. De Europese Commissie probeert dat handzaam te maken.

[0:26:10] Daar ben ik natuurlijk geen tegenstander van.

[0:26:12] Alle wetgeving moet uitvoerbaar zijn.

[0:26:14] Maar volgens mij is dat het uitgangspunt van zowel het kabinet als de Europese Commissie.

[0:26:19] Mevrouw Muller, let er nog een vervolgvraag op.

[0:26:21] Ja, het is goed om te constateren dat de heer Kloss dat deelt.

[0:26:26] Dat uitvoerbaarheid en leveringszekerheid in deze heel erg belangrijk zijn.

[0:26:29] En ik zou dus ook willen wegblijven van het feit van nou,

[0:26:32] tussen dat een of andere EU of een VS-ambassadeur iets roept en daarom doen wij meteen dingen zo,

[0:26:37] zit het helemaal niet.

[0:26:38] Dus laten we ook gewoon bij de feiten blijven.

[0:26:40] We hebben zelf in Europa grote problemen geconstateerd.

[0:26:42] We gaan zelf in Europa onze wetgeving aanpassen.

[0:26:44] Niet omdat iemand anders dat zegt.

[0:26:46] En dat wil ik ook gewoon hier scherp benoemd hebben.

[0:26:50] Wil de heer Kloster nog kort op reageren?

[0:26:52] Voorzitter, alleen dat ik denk dat waar wij elkaar vinden...

[0:26:54] en ook alle drie die op dit onderwerp nu gesproken hebben...

[0:26:57] is dat het gaat om onze leveringszekerheid.

[0:26:59] En dat dat zowel met uitvoerbare wetgeving te maken heeft...

[0:27:02] als met voorspelbaarheid van de Europese wetgeving.

[0:27:05] En daar gaat dit debat vandaag ook over.

[0:27:07] En misschien tot slot, echte leveringszekerheid krijgen we door onze vraag te reduceren van gas,

[0:27:12] minder afhankelijk te zijn van de Amerikanen en meer te investeren in schone energie.

[0:27:16] Dus ik hoop ook dat we dat samen kunnen doen.

[0:27:17] Ik weet ook zeker dat we dat samen doen, want dat doen we al in ons coalitieakkoord.

[0:27:23] Mooi. Er is verbindende woorden gesproken, zojuist volgens mij.

[0:27:27] Er heeft nog een interruptie opgeleverd van de heer Van den Berg.

[0:27:33] Ja, dank u wel, voorzitter. Ik heb met interesse naar het betoog van de heer Klos geluisterd.

[0:27:37] En ik vond het juist ook al mooi dat juist met die technische brieven laatst over leveringszekerheid de heer Kloss zich ook zo kwetsbaar opstelde van wat konden we nou beter doen.

[0:27:45] Complimenten daarvoor.

[0:27:47] En ja, nu hoor ik eigenlijk ook de zorgen over de methaanverordening, dat we inderdaad niet per se naar de overkant van de OCA moeten kijken.

[0:27:53] Maar die methaanverordening die heeft natuurlijk ook wel een wezenlijk impact op de binnenlandse gasproductie.

[0:27:58] En ook de kleinere velden, waar we dus nog, zoals u het zegt, energie van eigen bodem hebben, die zullen daardoor geraakt worden.

[0:28:05] En dat is dus slecht voor Nederland.

[0:28:07] Dat moeten we volgens mij wel weer mee eens zijn.

[0:28:09] Dus hoe gaan wij daar dan mee om?

[0:28:12] En dan toch wel even een kleine side twist.

[0:28:14] Moeten we dan ook niet steeds meer daar die strategische reserves in betrekken?

[0:28:17] Want daar hoorde ik ook een beetje een draai.

[0:28:19] Maar vooral eigenlijk over die methaanverordening.

[0:28:22] De heer Klos.

[0:28:23] Ja, ik wil beide punten wel ingaan, voorzitter.

[0:28:27] Over die methaanverordening, zo begrijp ik het niet.

[0:28:29] Dat dat een grote impact heeft op onze eigen gasproductie op de Noordzee.

[0:28:32] Wat de heer Vlag zei, volgens mij klopt dat niet.

[0:28:36] en over die strategische

[0:28:38] reserves, ja ik denk

[0:28:39] dat wij daar op zich nog wel redelijk dicht bij elkaar

[0:28:41] leggen in het omarmen van het principe

[0:28:43] dat je dat nodig hebt

[0:28:45] en ik hoop ook dat jij in het 20-tal met mij

[0:28:47] eens is dat het verstandig is om

[0:28:49] zoals GTS ook suggereert en adviseert

[0:28:51] om dat niet alleen in Nederland te doen

[0:28:53] maar om dat in Europees verband te doen

[0:28:55] dat kan met een groep van lidstaten in Noordwest-Europa

[0:28:57] het kan ook met de Europese Unie

[0:29:00] dus daar sta ik zeer voor open om daar beleid

[0:29:01] op te maken, ik hoop wel dat we dat Europees kunnen blijven

[0:29:03] We zien. Absoluut.

[0:29:06] Ik begrijp uit de communicatie dat jij en Twitter dat het met u eens is.

[0:29:11] Hoi. U was op het einde gekomen van uw betoog.

[0:29:14] Dus dan gaan we snel door naar mevrouw van Oosterhout.

[0:29:17] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:29:19] En als we het vandaag over leveringszekerheid hebben, kunnen we niet om de situatie in het Midden-Oosten heen.

[0:29:23] De oorlog daar laat onze geopolitieke kwetsbaarheid in volle omvang zien.

[0:29:27] En zolang we afhankelijk blijven van de import van fossiele brandstoffen uit instabiele regio's, blijft onze leveringszekerheid fragiel.

[0:29:34] Eén crisis in de golf raakt direct de Europese en Nederlandse energievoorziening.

[0:29:37] Dat is inmiddels geen hypothetisch risico meer, dat is de realiteit van vandaag.

[0:29:42] En voor mijn partij is de conclusie helder.

[0:29:44] Echte leveringszekerheid begint bij energieonafhankelijkheid.

[0:29:47] En die breken we niet met ad hoc maatregelen, maar met regie en structurele versnelling van de energietransitie.

[0:29:53] Mijn eerste vraag gaat dan ook over die regie.

[0:29:55] De minister is bezig met een update van het Nationaal Plan Energiesysteem.

[0:29:58] Is zij bereid om weerbaarheid en energieonafhankelijkheid als expliciete criteria mee te nemen in die herziening?

[0:30:05] En dat betekent niet alleen sturen op een bepaald percentage hernieuwbare energie in een bepaald jaar,

[0:30:09] maar ook concreet sturen op het afbouwen van ons gebruik van olie en gas.

[0:30:13] Dus niet alleen een doel voor wat erbij komt, maar ook een doel voor wat er af moet.

[0:30:17] Hoe kijkt de minister hiernaar?

[0:30:19] En dan concreet over LNG.

[0:30:21] Met de energiecrisis van 2022 is geïnvesteerd in nieuwe LNG-terminals.

[0:30:25] En daarmee hebben we de ene afhankelijkheid ingeruild voor een andere.

[0:30:28] Want ons gast komt nu in plaats vanuit Rusland, uit de Verenigde Staten.

[0:30:31] En wie de afgelopen maanden het nieuws heeft gevolgd, weet dat ook die relatie niet zonder geopolitieke risico's is.

[0:30:37] Toch kwam deze week het bericht dat de LNG-terminal in de Eemshaven waarschijnlijk nog tot 2036 blijft liggen.

[0:30:43] En ik zou van de minister willen weten, wat is haar exitstrategie voor onze LNG-infrastructuur?

[0:30:48] Welke contracten lopen wanneer af?

[0:30:50] En is er een concreet afbouwpad?

[0:30:51] Of blijven deze infrastructuur zo meteen stilzwijgend verlengen omdat er geen alternatief klaar ligt?

[0:30:57] En dan de maatregelen.

[0:30:58] Het kabinet heeft een brief gestuurd over acties naar aanleiding van de situatie in het Midden-Oosten.

[0:31:02] Maar als het gaat om klimaat- en energiebeleid, lees ik daarin vooral maatregelen die het kabinet toch al van plan was.

[0:31:07] Kan de minister concreet aangeven wat zij nu daadwerkelijk versnelt?

[0:31:11] Want versnelling is precies wat nodig is.

[0:31:14] Meer inzet op energiebesparing, maar ook het doorbreken van de stagnatie van wind en zon op land,

[0:31:19] het versnellen van de isolatieaanpak en het vlot trekken van warmtenetten.

[0:31:23] Graag een reactie.

[0:31:24] Voorzitter, dan de onderzoeken over leveringszekerheid en het capaciteitsmechanisme die vandaag op de agenda staan.

[0:31:30] Deze zijn door de vorige minister naar de Kamer gestuurd, maar nog niet voorzien van een kabinetsappreciatie.

[0:31:35] Wat gaat deze minister met deze onderzoeken doen? Ik ben benieuwd naar haar appreciatie.

[0:31:40] En over de capaciteitsmarkt specifiek het volgende.

[0:31:42] Ik steun het kabinet in de ambitie om dit in te richten.

[0:31:45] Het advies luidt een technologie-neutrale, centrale capaciteitsmarkt in te richten.

[0:31:50] Maar technologie-neutraliteit is niet per definitie klimaatneutraal.

[0:31:54] En het risico is reëel dat een dergelijke markt investeringen in nieuwe gascentrales uitlokt,

[0:31:59] terwijl we tegelijkertijd proberen onze afhankelijkheid van gas af te bouwen.

[0:32:03] Dat is een contradictie die we niet kunnen negeren.

[0:32:06] Het is wat mij betreft dan ook essentieel dat CO2-uitstoot als factor wordt meegewogen bij het inrichten van de capaciteitsmarkt.

[0:32:12] Gaat de minister dit doen?

[0:32:13] En hoe gaat de minister voorkomen dat we via de voordeur leveringszekerheid inkopen,

[0:32:18] maar via de achterdeur nieuwe fossiele locking creëren?

[0:32:20] Gaat ze hierbij ook kijken naar Frankrijk en België die dit al wel hebben meegenomen in de inrichting van een capaciteitsmarkt.

[0:32:27] Dank u wel. Voordat u verder gaat, krijgt u een vraag van mevrouw Muller.

[0:32:31] Ja, ik ben al een beetje op zoek naar hoe mevrouw Van Oosterhuit het voor zich ziet.

[0:32:36] Want volgens mij is die capaciteitsmarkt, die richten we in om ervoor te zorgen dat we het net kunnen verlichten.

[0:32:42] En dus af en toe de gascentrales kunnen aanzetten om ervoor te zorgen dat het net te overvraagd wordt.

[0:32:51] Dus die capaciteitsmechanisme is er al degelijk, wordt een leven geholpen om ervoor te zorgen dat de gascentrales zo nieuw en dan kunnen aanstaan.

[0:32:57] En volgens mij is het verstandig, omdat we beter een beetje extra grijs op sommige momenten kunnen doen, als we voor de rest wel kunnen overstappen naar duurzame elektriciteit.

[0:33:06] Dus hoe ziet u dat er precies voor zich?

[0:33:09] De capaciteitsmarkt is natuurlijk bedoeld voor flexibiliteit, voor regelbaar vermogen en niet exclusief bedoeld voor gascentrales.

[0:33:15] Wij denken daarbij juist aan groene waterstof, we denken daarbij juist aan batterijen, we denken daarbij aan opslag.

[0:33:20] En we vragen de minister om CO2 ook expliciet mee te nemen, zoals we dat in Frankrijk en België ook hebben gedaan.

[0:33:25] Zodat we niet een heel mechanisme optuigen wat er onder de streep voor zorgt dat onze CO2-uitstoot toeneemt.

[0:33:30] Omdat we ook zien natuurlijk dat we nog altijd die klimaatdoelen niet halen.

[0:33:35] Dus het is wel belangrijk om dat mee te wegen, net zoals we dat ook in andere landen aan het doen zijn.

[0:33:40] Mevrouw Müller heeft u nog een vraag.

[0:33:43] Ik begrijp dat u vraagt, neem het in ieder geval mee.

[0:33:46] Daar kan ik mij iets bij voorstellen.

[0:33:47] En tegelijkertijd zoek ik ook een klein beetje naar het realisme.

[0:33:50] De groene waterstof, dat is nu nog niet zo ver.

[0:33:52] We hebben de batterijenopslagen, zijn ook nog niet daar op de ambitie waar we het zouden willen hebben.

[0:33:58] Dus voor op de korte termijn hebben we, om netcongressie te verlichten, die gascentrale is wel degelijk nodig.

[0:34:03] En het capaciteitsmechanisme speelt daarin een hele belangrijke rol.

[0:34:07] Maar verder geen vraag meer.

[0:34:09] Geen vraag meer.

[0:34:10] Nee, en ik wil ook een beetje herhaling voorkomen.

[0:34:13] Dus misschien wilt u nog kort reageren, maar anders kunt u ook verder met uw inbreng.

[0:34:17] Misschien kort reageren dat het uiteindelijk het doel moet zijn om onze afhankelijkheid van gas af te bouwen.

[0:34:21] En dat het belangrijk is om dat mee te nemen bij het inrichten van die capaciteitsmarkt.

[0:34:25] Tot slot, voorzitter.

[0:34:26] Gisteren spraken we in het debat over mijnbouw over de Europese methaanverordening.

[0:34:30] En later op de dag in het twee minuten debat heb ik daarover ook een motie ingediend.

[0:34:34] En ik zou hier toch nog op terug willen komen.

[0:34:36] De minister zei namelijk in de appreciatie van de motie dat een afzwakking van de verordening niet aan de orde is.

[0:34:41] Maar dat er sprake is van een handreiking die zal worden gedaan bij de herziening van de verordening.

[0:34:45] En dat vind ik nogal een gegogen met woorden, want dit laat ruimte om de verordening bij de herziening toch af te zwakken.

[0:34:51] Kan de minister nu toezeggen dat ze bij de herziening gaat pleiten voor het behoud van de huidige methaanverordening?

[0:34:56] Ik kijk uit naar de antwoorden van de minister.

[0:35:02] Dan komen we bij de heer Jumelet voor zijn inbreng.

[0:35:06] Ja, voorzitter, dank u wel. Ik mag hier spreken namens het CDA, maar ook namens de ChristenUnie.

[0:35:11] Die Grimwis is in de andere plenaire zaal hier wel aanwezig en ik mag hier namens de ChristenUnie ook een bijdrage doen.

[0:35:17] Voorzitter, als je een huis koopt of kunt gaan huren, is het veelal de regel dat de woning leeg wordt opgeleverd.

[0:35:26] Tenzij er afspraken worden gemaakt over spullen die overgenomen kunnen worden.

[0:35:30] Dat is praktisch en vaak ook voordelig en efficiënt.

[0:35:33] Je spreekt met de verkopende partij daarover een prijs af.

[0:35:37] We kennen allemaal wel voorbeelden daarvan.

[0:35:39] Voorzitter, de gasopslagen Norg en Grijpskerk zijn in april jongsleden leeg opgeleverd.

[0:35:45] Hierdoor is er nog aanwezig hoeveelheid gas niet beschikbaar gebleven voor de Nederlandse gasvoorziening.

[0:35:50] Vanuit het oogpunt van leveringszekerheid waarover we vandaag spreken is dat op zijn zachtst gezegd moeilijk te begrijpen.

[0:35:56] Niet in de laatste plaats omdat het al jaren bekend is dat gas Terra zou gaan stoppen.

[0:36:01] En daarom de vraag kan de minister uitleggen waarom deze gasopslagen leeg zijn opgeleverd.

[0:36:05] Terwijl in eerdere jaren gas in de opslagen achterbleef.

[0:36:10] Is er onderzocht of het Rijk het aanwezige werkgas in de opslag had kunnen overnemen ten behoeve van de leveringszekerheid?

[0:36:16] En had het voor beide partijen voordeliger kunnen zijn geweest daarover te onderhandelen?

[0:36:22] Waarom is daar niet voor gekozen en of waarom is dat niet gelukt?

[0:36:26] Tegen de achtergrond ook van het gegeven dat de Nederlandse staat effectief voor 50% aandeelhouder is van gassterren.

[0:36:33] Voorzitter, op dit punt nog kan de minister toelichten hoe ze kijkt naar de toekomst van de belangrijke gasopslagen

[0:36:40] Met name als het gaat om het eigendom daarvan

[0:36:43] En dan over de vultaak van EBN

[0:36:47] EBN zal via haar vultaak in het kader van leveringszekerheid maximaal 80 terwattuur gas opslaan in Norg en Bergemeer

[0:36:55] Naar verwachting is dat dit jaar duurder dan in eerdere jaren, werd net ook door de collega's al overgesproken

[0:37:00] Kan de minister aangeven hoe zij samen met EBN naar een balans zoekt tussen leveringszekerheid en zo laag mogelijke kosten voor de gasgebruikers?

[0:37:09] Bij welke kosten vindt zij de inzet van EBN te duur en wanneer het sprake van een disbalans wat haar betreft?

[0:37:15] En hoe weegt zij de kosten van de verzekering in de vorm van een hoge vulgraad van de gasopslagen af tegen de daadwerkelijke risico's die ontstaan per lage gasvoorraden?

[0:37:26] Voorzitter, dan de LNG-terminal.

[0:37:29] Voor het behoud van voldoende LNG-importcapaciteit werken GasUnie en Vopak aan het lange openhouden van de Eames Energy Terminal.

[0:37:37] Dat is belangrijk omdat ongeveer de helft van de Nederlandse gasimport uit LNG bestaat.

[0:37:42] Hiervoor is wel snel een verlenging van de vergunning nodig, weten we, zodat de terminal tot 2036 beschikbaar blijft.

[0:37:49] De minister noemt dit vergunningstraject echter complex.

[0:37:53] Daarom een vraag, kan de minister toelichten waar die complexiteit precies in zit en welke knelpunten er bij dicht zijn?

[0:37:58] En kan ze aangeven hoe het ministerie van EZK dit traject actief ondersteunt, op welke termijn verlenging van de vergunning te verwachten is en hoe zij de Kamer ook zal informeren over de voortgang.

[0:38:11] Voorzitter, dan over leveringszekerheid, elektriciteit en capaciteitsmechanismen.

[0:38:16] Ook de risico's voor de leveringszekerheid van elektriciteit nemen na 2030 toe.

[0:38:20] Daarom is het belangrijk om al op korte termijn keuzes te maken over de borging van voldoende regelbaar vermogen na 2030.

[0:38:28] Een capaciteitsmechanisme kan daarbij een belangrijke rol spelen.

[0:38:32] Wat ons, kan ik nu zeggen, betreft, betrekken we daarbij ook de bestaande kolencentrales als die bijvoorbeeld door de inzet van biomassa aan de minimale CO2-eisen kunnen voldoen.

[0:38:42] Drie jaar geleden heeft het CDA met een actieplan al opgeroepen om de bestaande locaties, die al beschikken over zware netwerkaansluitingen, maximaal te benutten voor de energietransitie.

[0:38:52] Ik hoor graag van de minister hoe zij kijkt naar de toekomst van de kolencentrales en zeker ook naar die locaties.

[0:38:58] Ik heb er een aantal vragen bij, om precies te zijn, een handvol, vijf dus.

[0:39:03] Is de minister in gesprek met de exploitanten over de toekomst van deze centrales en ook over deze locaties?

[0:39:09] En is de minister bereid om bijvoorbeeld het PBL onderzoek te laten doen naar de mogelijke rol van kolencentrales op biomassa in een toekomstig capaciteitsmechanisme en een mogelijke bijdrage aan de leveringszekerheid na 2030?

[0:39:23] En hebben we goed in beeld wat de gevolgen voor de leveringszekerheid, de benodigde vervangende capaciteit en de maatschappelijke kosten zijn indien de AMER-centrale vervroegd moet sluiten door het wegvallen van subsidie van biomassa bijstook?

[0:39:37] En kan de minister toelichten welke uitgangspunten er worden gehanteerd bij de vormgeving van het capaciteitsmechanisme en hoe daarbij invulling wordt gegeven aan het beginsel van technologie-neutraliteit?

[0:39:48] En u telde mee de laatste vraag. Welke concrete ontwerpkeuzes worden daarbij overwogen om de deelname aan CO2-vrije technologieën rond de vraagrespons, batterijsystemen en andere vormen van energieopslag te stimuleren?

[0:40:03] Voorzitter, tot zover. Dank u wel.

[0:40:07] Dank u wel. Het waren er inderdaad vijf. De heer Klos, u heeft nog een interruptie.

[0:40:12] Ja, voorzitter, ik heb maar één als vraag aan u.

[0:40:17] Ik snap best dat de heer Jumelet bepleit dat je die aansluitingen of die locaties wil gebruiken,

[0:40:23] juist om flexibiliteit te leveren, want dat zullen we nodig hebben in het systeem.

[0:40:28] Vraag me af, staat u ook open voor andere vormen van flexibiliteit,

[0:40:32] zoals batterijen of waterstof of gascentrales, anders dan de koolcentrales die u expliciet noemt?

[0:40:40] Ja, zeker, voorzitter. Belangrijk punt.

[0:40:44] U kent het CDA als een principieel praktische partij, zeker als ik het woord mag voeren.

[0:40:50] Maar wat mij betreft moeten we naar alle modaliteiten kijken, zeker als het gaat om het hele energiesysteem.

[0:40:56] Dus de voorbeeld die u noemt ook, waar gaat het over waterstof, als het gaat om de gascentrales wat langer ook in kunnen zetten.

[0:41:03] Dat hoort allemaal in dat hele verhaal, in dat hele pakket, in ons narratief denk ik voor de toekomst,

[0:41:08] waar we met elkaar denk ik voor aan de slag zijn om die levenszekerheid ook te borgen.

[0:41:13] En ik denk dat dat gewoon het hele palet is, maar ik mag maar vijf minuten spreken, voorzitter.

[0:41:18] Er komt toch nog een tweede interruptie aan de heer Klos.

[0:41:21] Nee, voorzitter, dank. En dat principe op praktische, dat waardeer ik ook altijd zeer aan de heer Jumelet.

[0:41:27] Is het daarbij van u ook voor belang in welke mate van snelheid bepaalde technieken ook flexibiliteit kunnen leveren aan het net?

[0:41:36] Want ik denk bijvoorbeeld aan batterijen, die kunnen natuurlijk heel snel en gascentraa's kunnen ook heel snel.

[0:41:41] Kolencentrales zijn vrij log en langzaam.

[0:41:43] Het duurt best lang om ze op te starten en moeten dan ook vervolgens blijven draaien.

[0:41:47] Speelt dat een rol in uw overweging wat we moeten gaan gebruiken als flexibiliteit?

[0:41:54] Meneer Immelet.

[0:41:55] Voorzitter, dank u wel voor ook deze vraag.

[0:41:58] Ik denk dat het goed is om juist, en daar vroeg ik gisteren bij het twee minuten debat ook over, het NPE met elkaar te spreken.

[0:42:06] Wat is nou wijs?

[0:42:07] Wij hebben met elkaar ook een technische briefing gehad waar we net al even aan refereerden.

[0:42:14] Dat ging over leveringszekerheid.

[0:42:16] Ik heb heel goed geluisterd naar de aanwezigen, deskundigen ook, die ons hebben aangegeven.

[0:42:21] Kijk naar het geheel in plaats van naar elke keer een deel van het totaal van het verhaal.

[0:42:26] Ik denk dat we dan heel erg goed moeten kijken wat je nu kunt inzetten.

[0:42:29] Maar dan moet je ook zicht hebben op het totaal verhaal.

[0:42:33] Dus ik kan me voorstellen dat het een eerder kan dan het ander.

[0:42:35] Maar laten we niks uitsluiten wat ons betreft, voorzitter.

[0:42:40] Helder, dank u wel.

[0:42:42] Ik zie geen andere interrupties verder meer, dus dan gaan we naar de inbreng van mevrouw Muller.

[0:42:45] Aan u het woord.

[0:42:46] Dank u wel, voorzitter.

[0:42:48] We debatteerden vandaag over de gasmarkt en leveringszekerheid.

[0:42:51] Maar eigenlijk debatteerden we over onze nationale en Europese veiligheid.

[0:42:55] We hebben het al vaker tegen elkaar gezegd en het is eerder ook vandaag genoemd.

[0:42:58] De oorlog in het Midden-Oosten en het afsluiten van de straat van Ormoeds hebben laten zien hoe kwetsbaar we onszelf hebben gemaakt.

[0:43:03] En wat de VVD betreft moet het in deze commissie vaker gaan over de harde wetten van leveringszekerheid.

[0:43:09] We moeten verduurzamen en op een manier waarop ons bedrijfsleven mee kan, onze concurrentiepositie overeind blijft en onze strategische afhankelijkheid afbouwen.

[0:43:18] Voorzitters, de cijfers van vandaag zijn wat de VVD betreft allermeerend.

[0:43:22] We hebben het al vaker gezegd, maar de cijfers nu, de actuele vullingsgraad, is 16,9 procent.

[0:43:27] Op onze dashboard staat dat.

[0:43:29] Vorig jaar was dat rond deze tijd 39 procent.

[0:43:32] Dat is een verschil van meer dan 20%.

[0:43:35] En vorig jaar werden de doelen pas net gehaald.

[0:43:38] En we lopen ook nog eens fors achter op het Europese gemiddelde.

[0:43:42] Commerciële partijen durven door de torenhoge prijzen niet in te kopen.

[0:43:46] En mijn vragen aan de minister zijn dan ook als volgt.

[0:43:49] Wat is haar concrete verwachting voor de komende vulperiode?

[0:43:52] Hoe verloopt de samenwerking met EBN om marktpartijen te stimuleren?

[0:43:56] Wat is het plan B van de minister als het vullen door marktpartijen te langzaam blijft verlopen dan wel uitblijft?

[0:44:02] De wettelijke vuiltaak van EBN is immers onvoldoende om onze nationale vuildoelen te halen.

[0:44:07] En hoe voorkomt de minister dat de uiteindelijke rekening voor de wettelijke vuiltaak van EBN eenzijdig via transportverdrieven op het bordje van burgers en bedrijven komt?

[0:44:14] En als laatste, hoe wordt tegelijkertijd voorkomen dat grootschalige gasinkopen door de overheid onbedoeld leidt tot een verdere stijging van de gasprijs?

[0:44:23] Vroeger konden we dit soort schokken opvangen doordat we een hoge nationale productie hadden.

[0:44:28] En gisteren spraken we al over hoe de productie op kleine velden hier in Nederland kunnen verhogen.

[0:44:33] Maar vandaag wil ik nog een keer extra stilstaan bij onze strategische gasvoorraad.

[0:44:37] We pleiten daar al langer voor, met name voor de inzet van kussengas.

[0:44:40] En de minister verwijst in haar brief, die we vorige week vrijdag nog van haar ontvingen,

[0:44:44] naar de brief over het strategische gasbeleid, die we voor de zomer kunnen ontvangen.

[0:44:48] En ze schrijft daarin dat we met betrekking tot de strategische voorraden

[0:44:54] de eerste uitkomsten van het traject kunnen verwachten.

[0:44:58] En daar staat wat mij betreft gewoon niet voldoende urgentie uit.

[0:45:02] Hoe groot acht de minister de kans dat er deze winter nog een strategische reserve is?

[0:45:08] Ik ben hier op zoek echt naar concrete acties vanuit het kabinet.

[0:45:13] Voorzitter, leveringszekerheid gaat over gas en elektriciteit, maar het zou ook over olie en olieproducten moeten gaan.

[0:45:20] En daar hebben we het volgens mij te weinig over met elkaar.

[0:45:22] Het recente HCSS-rapport No Fuel No Fight legt de vinger op de zere plek.

[0:45:26] De Europese Unie is aan tijden van grootschalig conflict niet in staat om tegelijkertijd aan de militaire vraag naar brandstof te voldoen en de civiele economie draaiende te houden.

[0:45:36] Brandstof dreigt hiermee de Achilles heel te worden van defensie.

[0:45:41] En zonder ingrijpen is Europa tegen 2030 voor de helft afhankelijk van import van vliegtuigbrandstof en in 2040 bijna driekwart.

[0:45:49] Het idee dat we onze veiligheid hieraan kunnen uitbesteden aan de gereden van de wereldmarkt, dat is gewoon een gevaarlijke illusie.

[0:45:56] Nederland heeft vijf olieraffinaderijen en ze draaien nu op vol vermogen om de schaarste op te vangen.

[0:46:01] Maar de sector heeft het zwaar.

[0:46:03] En wat de VVD betreft moeten we deze vitale sector niet wegjagen met nationale koppen op Europees beleid,

[0:46:09] maar moeten we ervoor zorgen dat ze hier verduurzamen.

[0:46:13] Daarom blijkt de VVD ook voor een strategie op raffinage, om onze raffinaderijen in Nederland te behouden.

[0:46:20] Graag een reactie en een reflectie hierop van de minister.

[0:46:23] Ziet zij en deelt zij deze urgentie?

[0:46:26] Er wordt gewerkt aan een toekomstvisie brandstoffen en chemie grondstoffen.

[0:46:30] Wordt daarbij zowel economische als militaire veiligheid scherp voor oog gehouden?

[0:46:35] Zit het ministerie van Defensie hierbij ook aan tafel?

[0:46:38] En kan de minister toezeggen dat er deze toekomstvisie ook een strategie voor het behoud van onze raffina draaien?

[0:46:45] Afgelopen week kregen we van de minister een update over de verlenging van de IKC.

[0:46:49] En voor de VVD is het goed nieuws dat het kabinet dit jaar de subsidieronde wil openen.

[0:46:53] en daarbij de IKC-richtsnoeren vanuit de Europese Commissie overneemt.

[0:46:57] Ik ga er dus ook van uit dat het geldt voor de raffinagesector.

[0:47:01] Klopt dat? Vraag ik via de vervitter aan de minister.

[0:47:03] Tot slot, en ik sluit me aan bij de wijze woorden van mijn collega hiernaast mij.

[0:47:07] Om de leveringszekerheid te garanderen hebben we regelbaar vermogen en beestelofd nodig.

[0:47:12] Kolencentrales mogen vanaf 2030 niet meer op kolen draaien.

[0:47:15] Als we de kolencentrales vanaf 2030 helemaal sluiten, zonder dat we zorgen voor een realistische, regelbare tussenoplossing,

[0:47:21] kan dat leiden tot grote problemen op het elektriciteitsnet.

[0:47:24] We jagen netcongressie aan en verliezen stabiliteit op het net.

[0:47:29] Biomassa kan een tussenoplossing vormen, mits we een lock-in voorkomen.

[0:47:32] Met CCS biedt het kansen voor negatieve emissies.

[0:47:35] Is de minister in gesprek met de sector om tot een oplossing te komen?

[0:47:39] Als politiek zouden we willen moeten voorkomen dat we in 2029 erg te komen

[0:47:43] dat we in 2026 scherpe keuzes hadden moeten maken.

[0:47:46] Want voorzitter, daar vraagt deze tijd wel om.

[0:47:49] Ik kijk uit naar de beantwoording. Dank u wel.

[0:47:51] Helemaal goed, dank u wel.

[0:47:53] Dat levert nog één interruptie op van de heer Van den Berg.

[0:47:57] Ja, dank voorzitter.

[0:47:58] Laat ik beginnen om te zeggen dat ik het natuurlijk fijn vind dat ook de VVD onderschrijft dat we ook aan onze veiligheid moeten denken.

[0:48:03] Ook op het gebied van olie en gas en strategische voorraden.

[0:48:07] En ik zag ook het opiniestuk van mevrouw Müller in het BNR die daar op inging.

[0:48:11] Dus hartstikke goed.

[0:48:13] Maar daar zag ik ook een zin in dat we ermee moeten stoppen.

[0:48:16] dat we eigenlijk met onmogelijke regels en dwang en drang de industrie ook het land uitjagen.

[0:48:22] En nou weet ik ook dat er een voorstel aankomt voor het verplicht bijmengen van hernieuwbare waterstof.

[0:48:29] Dat is juist natuurlijk ook weer een extra verplichting voor die raffinageindustrie waar mevrouw Müller het over heeft.

[0:48:34] Hoe rijmt zij die twee dingen met elkaar?

[0:48:37] Mevrouw Müller.

[0:48:38] Het wetsvoorstel is natuurlijk onlangs naar de Kamer gestuurd en we gaan ons daar heel goed over laten informeren.

[0:48:43] Dus dat staat voorop.

[0:48:45] Tegelijkertijd is er natuurlijk ook een uitdaging om de hernieuwbare waterstofmarkt op gang te brengen.

[0:48:51] En daar zouden ook dit soort verplichtingen een rol kunnen spelen.

[0:48:56] Dus wij gaan de wet heel goed bestuderen en gaan een technische briefing rond de tafel,

[0:49:00] gewoon zoals we dat netjes doen bij wetten, om daar een oordeel over te vormen.

[0:49:06] Het wordt de uur zesde interruptie.

[0:49:08] Ja, ik heb hem bijgehouden. Dank voorzitter.

[0:49:10] Oké, helder. Maar dan wordt er gevraagd om strategie bij de minister.

[0:49:15] Waar gaat dat concreet toe leiden?

[0:49:16] Want ik denk dat we het allebei niet willen dat we zometeen in de oorlog komen.

[0:49:19] En het eigenlijk een beetje niet het pang-pang scenario is.

[0:49:22] Maar ik kan mijn brandstof niet in mijn jachtvliegtuig krijgen.

[0:49:25] Dat zou wel heel lullig zijn.

[0:49:27] Hoe gaat die strategie dat nou concreet voorkomen?

[0:49:29] En hoe zorgen we ervoor dat we volgens de VVD ook echt hier stappen in gaan maken?

[0:49:34] Want ik ben eigenlijk van mening dat in de afgelopen 20 jaar deze stappen al lang ondernomen hadden moeten worden.

[0:49:39] En dat is tot nu toe uitgebleven.

[0:49:42] Ja, ik ben daar dus deels met de heer Van den Berg.

[0:49:45] eens. Als we kijken, sinds 2009

[0:49:47] heeft Europa

[0:49:49] 20% van de raffinatiecapaciteit

[0:49:51] verloren. En als we doorgaan,

[0:49:53] gaat dat echt nog veel meer worden.

[0:49:55] En ik denk dat het echt onverstandig is als wij ons

[0:49:57] afhankelijk maken van alles

[0:49:59] buiten Europa, voor onze

[0:50:01] eigen brandstoffen. Dus

[0:50:03] ik denk dat deel van de strategie

[0:50:05] is dat je hier gaat kijken, wat hebben we nou in ieder geval

[0:50:07] minimaal nodig en hoe zorgen we dat we dat

[0:50:09] in ieder geval in Europa behouden.

[0:50:11] En dat je ook gaat kijken, hoe kunnen we

[0:50:13] ervoor zorgen dat deze sector hier blijft

[0:50:15] en tegelijkertijd ook stappen kan zetten richting verduurzaming.

[0:50:22] Ik wou zeggen safe bij de bijl, maar u was gewoon klaar, dus u had het hartstikke netjes gedaan.

[0:50:26] U heeft dan nog één interruptie voor mevrouw Van Oosterhout.

[0:50:30] Ja, voorzitter, dan toch nog even terug over die methaanverordening.

[0:50:34] Voor mij is het natuurlijk ontzettend belangrijk voor het klimaat,

[0:50:36] maar ook ontzettend belangrijk voor leveringszekerheid.

[0:50:38] En ik weet dat dat ook voor mevrouw Müller heel erg belangrijk is.

[0:50:40] En als we kijken naar methaan, dan verspillen we jaarlijks meer methaan

[0:50:44] dan door de straat van Hormoesgaat.

[0:50:46] 112 miljard kubieke meter gas wordt nu verspild.

[0:50:49] Dus als mevrouw Müller leveringszekerheid daadwerkelijk belangrijk vindt, dan is het toch juist heel erg belangrijk dat we nu die methaanverordening, die al jaren gepland is, doorgang laten vinden en niet verder afzwakken.

[0:51:02] Mevrouw Müller.

[0:51:04] Nee, wat mij betreft is het heel erg belangrijk dat we voorkomen dat we straks geen gas kunnen importeren en dat we ook de helft van onze eigen nationale gasproductie niet meer kunnen doen, omdat het niet voldoet aan de regels.

[0:51:15] Dus ik wil dat we kijken naar een uitvoerbare methaanverordening.

[0:51:19] Bovenal ook al omdat we kijken naar onze nationale productie

[0:51:23] Daar hebben we de methaan reductie met meer dan 90% naar beneden gehaald in Nederland

[0:51:27] Dus we doen dat in Nederland al hartstikke schoon

[0:51:31] Dus eigenlijk zou ik terug gaan, maar daar hebben we een beetje het debat gisteren over gehad

[0:51:35] Nationale productie is een stuk schoner dan de import die we nu uit de Amerikanen doen

[0:51:39] Dus ik begrijp eerlijk gezegd niet helemaal waar de vraag vandaan komt

[0:51:44] Bent u het niet gewoon met mij eens dat we voor de leveringszekerheid de uitvoerbaarheid op orde moeten hebben?

[0:51:50] We moeten even oppassen dat we niet heel veel vragen onderling over en weer gaan stellen, maar zonder enige herhaling zou ik vragen om nog een interruptie te plaatsen.

[0:51:59] Ja, want als we kijken naar hoeveel bedrijven nu al voldoen aan die methaanverordening, dan is dat al meer dan genoeg om aan onze vraag te voldoen.

[0:52:06] Dus het is een beetje een rampscenario wat de fossiele lobby nu aan het verspreiden is, alsof we straks een enorm tekort zouden hebben.

[0:52:12] Er zijn al meer dan genoeg bedrijven die voldoen aan die verordening voor de komende jaren.

[0:52:16] Dus het is niet zo dat we straks enorme tekorten hebben.

[0:52:19] Dus ik vraag me dan toch af waar mevrouw Mueller dat vandaan haalt.

[0:52:23] Ik ben natuurlijk niet de enige die dat ergens vandaan haalt.

[0:52:26] Het is de Europese Commissie die zelf inziet dat de methaanverordening zoals u nu legt niet uitvoerbaar is en aangepast dient te worden.

[0:52:32] En daarvoor maken zij een handrekening.

[0:52:37] Ik denk dat we hem hier even bij moeten laten.

[0:52:39] Dank jullie wel.

[0:52:40] Dank allen voor de eerste termijn.

[0:52:43] Ik kijk opzij naar de minister, die gaat straks natuurlijk zorgen voor de beantwoording.

[0:52:49] Ik heb begrepen dat er toch eventjes, er zijn veel vragen gesteld aan de minister,

[0:52:52] dat we daar toch een half uur voor pakken.

[0:52:54] En dan zie ik iedereen terug om, even kijken, nou laten we twee voor half drie doen.

[0:53:02] Ja, de vergadering is geschorst. Ik verwacht u stipt om twee voor half drie terug.

[1:29:08] Een goede middag en welkom terug bij dit commissiedebat.

[1:29:12] We gaan met elkaar starten met de beantwoording in de eerste termijn door de minister.

[1:29:20] We zijn toch ietsjes later gestart dan gedacht, maar we zijn wel weer compleet en dat is het belangrijkste.

[1:29:26] Dus ik ga het woord geven aan de minister hoe zij de beantwoording voor zich ziet en dan kunnen we daarmee beginnen.

[1:29:33] Dank u wel voorzitter. Ik zal heel kort een kleine inleiding geven en daarna snel overgaan naar de blokjes.

[1:29:38] En ik wou eigenlijk eerst even beginnen met de lange termijn, omdat dat belangrijk is om te weten wat er in de lange termijn zit, ter onderscheid van wat we op de korte termijn moeten doen.

[1:29:46] En het is ook belangrijk, denk ik, in het gesprek om die twee dingen goed aan de ene kant in elkaars verlengde te zien, maar ook apart te behandelen.

[1:29:55] Dus eerst ga ik het strategisch gasbeleid doen, wat echt datgene is wat we, een strategie doe je niet voor één, twee jaar, dat is echt hoe zien we nou de lange lijnen.

[1:30:03] En daarna kom ik bij de gasleveringszekerheid op de korte termijn, want ook daar zijn terecht een heel aantal vragen over gesteld.

[1:30:10] Vervolgens kijk ik naar de leveringszekerheid van elektriciteit, omdat het weer een apart vraagstuk is.

[1:30:15] En dan nog wat breder een aantal andere vragen die eigenlijk allemaal te maken hebben met de weerbaarheid van het energiesysteem,

[1:30:22] of de betaalbaarheid, of duurzaamheid.

[1:30:25] Voorzitter, en om daar dan meteen... Oh, sorry, u wilt misschien eerst nog even de orde verder bepalen.

[1:30:31] Ja, ik denk dat het wel voor zich spreekt, maar ik stel voor dat we elk blokje even afwachten en dat we dan per blokje de interrupties kunnen verzamelen.

[1:30:39] En dan kunt u nu beginnen.

[1:30:40] Dank u wel, voorzitter.

[1:30:42] Voorzitter, wat ik eigenlijk wel zie door de inbreng van alle Kamerleden heen, is dat de crisis in het Midden-Oosten ons echt allemaal heeft wakker geschud.

[1:30:53] Ook omdat het de tweede grote fossiele crisis was in vijf jaar.

[1:30:58] en de impact op onze economie, maar ook op onze samenleving, gewoon heel erg groot is daarvan.

[1:31:03] En ik zie dus bij iedereen dat we op zoek zijn naar een balans.

[1:31:08] En we zijn aan de ene kant op zoek naar een balans tussen duurzaamheid, weerbaarheid en concurrentiekracht.

[1:31:15] En onderdeel van die weerbaarheid is ook onze energie.

[1:31:19] En ik maak voor mezelf altijd tekeningen, zo'n driehoekjes,

[1:31:23] maar naast die piramide van duurzaamheid, weerbaarheid en concurrentiekracht

[1:31:27] hebben we ook de piramide van de economische weerbaarheid, de betaalbaarheid en de veiligheid.

[1:31:33] En eigenlijk, als ik door uw inbrengen heen kijk, bent u allemaal op zoek naar een bepaalde balans in dat speelveld.

[1:31:39] Dus ik kan zeggen eigenlijk, wat dat betreft heeft u allemaal in zekere mate gelijk.

[1:31:43] En staat het soms ook, zijn er afwegingen te maken met de andere twee punten van de driehoek?

[1:31:47] En zijn we met elkaar volgens mij op zoek naar de balans?

[1:31:50] Dus veel van de gesprekken, van de vragen zullen ook eigenlijk gaan over,

[1:31:54] en uiteindelijk gaat uw Kamer natuurlijk daarover,

[1:31:56] Maar leg het op balans tussen die drie dingen die u eigenlijk allemaal belangrijk vindt.

[1:32:03] Voorzitter, daarmee kom ik nog twee dingen, dus korte termijn en lange termijn, goed om die uit elkaar te houden.

[1:32:11] En voor een heel aantal vraagstukken is ook de Europese samenwerking cruciaal om echt te kunnen acteren.

[1:32:17] Laat me dan beginnen met het strategisch gasbeleid.

[1:32:21] En dan ga ik gewoon meteen naar de vragen.

[1:32:23] Er waren vragen van mevrouw Müller, van de heer Vlag, van de heer Klos, van de heer Heutink over het strategisch gasbeleid.

[1:32:31] Wanneer komt het met de visie? Zit kussengas erin? Hoe verstoren we dat zo min mogelijk?

[1:32:36] De adviezen van experts, de Europese dialoog en ook de rol van gasopslagen.

[1:32:46] Voorzitter, in de brief strategisch gasbeleid deel ik de kabinetsvisie op de rol van de overheid in de gasmarkt

[1:32:51] en zal ik ook ingaan op een aantal ontvangen adviezen.

[1:32:55] Ik deel ook een rapport dat PricewaterhouseCoopers voor ons heeft geschreven

[1:32:59] met een afwegingskade voor overheidsinterventies in de markt.

[1:33:02] En ik zal in die brief onder andere een visie delen over overheidsinterventie in seizoensopslagen

[1:33:07] en de rol van strategische gasopslag.

[1:33:09] Want inderdaad, soms lopen die in de discussie door elkaar heen,

[1:33:12] maar ook omdat ze natuurlijk wel een mate van verbondenheid hebben met elkaar.

[1:33:17] Hoe meer je doet in de seizoensopslag, of hoe minder je doet in de seizoensopslag,

[1:33:21] Heeft ook te maken met wat zou je dan nog moeten doen in strategische opslag.

[1:33:25] Dat zijn natuurlijk voor een deel afwegingen die communicerende vaten zijn.

[1:33:30] Strategische gasopslag, dat onderzoek ik graag in Europees verband verder.

[1:33:33] Want door de manier waar ook de Europese solidariteit is ingericht,

[1:33:37] is het niet mogelijk om die opslag alleen voor Nederland in te zetten.

[1:33:41] En daarom is dus Europese coördinatie, maar ook Europese kostendeling er heel erg van belang.

[1:33:45] Om in die driehoek ook de kosten, die weer een link hebben met onze concurrentiekracht,

[1:33:49] ook weer op een goede manier af te wegen.

[1:33:53] En ook zal ik in die brief dus ingaan op het voorstel voor de inzet van kussengas als strategische reserve.

[1:33:58] De heer Van den Berg heeft ook inderdaad een aantal keer naar gevraagd, daar kijken we ook expliciet naar.

[1:34:03] Dit is echt ook wel een complex vraagstuk.

[1:34:06] Dat wil ik niet zeggen dat het complex is en we daarom niet doen,

[1:34:09] maar meer dat in de afweging het echt goed doordenken van een aantal vraagstukken betreft

[1:34:13] de technische, juridische en financiële haalbaarheid.

[1:34:16] Daar doen we echt serieus onderzoek naar om te kijken op welke manier is dat een optie om dat te benutten in de context van de afweging die we maken over de strategische gasopslag en hoe groot die al en niet moet zijn.

[1:34:29] En welke functionaliteit eigenlijk dit kussengas als serieuze optie dan heeft.

[1:34:36] Ik deel dus ook de urgentie om opnieuw te kijken naar welke rol de overheid neemt in gasopslagen om weerbaarheid te vergroten.

[1:34:42] Nogmaals, we zijn denk ik echt met elkaar door deze hele crisis ook weer wakker geschud.

[1:34:48] Waar we voor olie het al heel lang heel normaal vinden dat we strategische voorraden hebben,

[1:34:54] hebben we dat voor gas ook in Europa eigenlijk nauwelijks.

[1:34:57] Maar het hebben van strategische gasvoorraden wil ook niet per se alleen maar zeggen

[1:35:00] dat de overheid dat allemaal op zich moet nemen.

[1:35:03] Bij olie is het bijvoorbeeld ook voor een deel verplicht door de markt.

[1:35:05] Dus er zijn ook nog weer allerlei modellen waarbij we nogmaals denkend ook weer

[1:35:09] aan die connectie tussen die driehoek kosten, veiligheid, weerbaarheid en onze concurrentiekracht

[1:35:15] waar we ook de afwegingen moeten maken.

[1:35:18] De zorgvuldigheid is daarbij echt belangrijk, want het gaat ook over grote hoeveelheden geld.

[1:35:25] En daarom schets ik in de brief een aantal richtingen,

[1:35:30] maar er zal ook uitkomen dat bepaalde zaken nog weer verder onderzoek eisen.

[1:35:34] Maar langzamerhand trechten we duidelijk met elkaar naar de oplossing in de juiste balans

[1:35:38] en bespreekt dat ook graag met uw Kamer.

[1:35:40] Dus voor het reces deel ik nog het rapport van PricewaterhouseCoopers met uw Kamer.

[1:35:44] Dus dan kunt u ook alvast kennis nemen van een aantal van de aspecten

[1:35:47] die voor ons ook een onderdeel zullen zijn van de afweging.

[1:35:52] En in de brief met de kabinetsvisie deel ik dan samen met het MPE, met Prinsjesdag,

[1:35:56] omdat natuurlijk de hoeveelheid strategische gasopslag die we willen hebben

[1:36:01] ook weer samenhangt met hoe zien we nou eigenlijk die rol van gas in onze energiemix ontwikkelen.

[1:36:05] Blijft die langer hoog, dan hebben we een andere discussie dan wanneer we hem heel snel zien afnemen.

[1:36:10] Dus in die samenhang, om de maatschappelijke kosten zo laag mogelijk te houden, kunnen we de besluiten nemen.

[1:36:15] Dus u krijgt alvast het PwC-rapport, zodat u ook kunt kennis nemen van een aantal van de onderzoeken die al zijn gedaan en uw gedachten erover vormen.

[1:36:22] Met het NPE krijgt u ook rond Prinsjesdag dus in samenhang dat pakket.

[1:36:28] Ook omdat rond Prinsjesdag naar verwachting meer duidelijkheid is over de verwachte herziening van de Europese verordening over leveringszekerheid.

[1:36:37] En het is ook belangrijk dus, nogmaals, vanuit die connectie tussen die drie hoeken ook te kijken.

[1:36:41] Wat kan er Europees, wat kan daar verankerd worden?

[1:36:44] Dan hoeven we bepaalde dingen niet alleen te doen.

[1:36:48] Dan hebben we het natuurlijk ook nog over een strategische reserve.

[1:36:52] Nee, daar ben ik net op ingegaan.

[1:36:54] Er is wel, dat EBN start dit jaar al wel met de aanleg van een kleine strategische opslag, een noodopslag, maar daar bent u van op de hoogte.

[1:37:05] Wanneer het gaat over de Europese inzet of waar we naar kijken, is omdat de kosten van zo'n gasopslag best hoog zijn.

[1:37:17] Het zijn flinke kosten.

[1:37:19] En doordat we dus een Europese solidariteit hebben, zou ik het gewoon niet terecht vinden als de Nederlandse belastingbetaler dan vervolgens de kosten betaalt voor een opslag die heel Europa weerbaarder en veiliger maakt, zonder dat andere landen ook een deel daarin hebben.

[1:37:33] Het is alleen nog niet zo makkelijk. Het krachtenveld, een aantal van u heeft daar ook naar gevraagd.

[1:37:41] Het starten van een dialoog lijkt het meest vruchtbaar met lidstaten die momenteel al een strategische opslag hebben.

[1:37:46] Maar dit is samen nog geen gekwalificeerde meerderheid.

[1:37:49] Dus dat wil dan nog niet zeggen dat het in Europa tot een besluit kan komen wat alle lidstaten bindt.

[1:37:57] En wat eigenlijk ook goed is om ons te realiseren, is dat andere lidstaten soms een hele andere strategie hebben.

[1:38:05] Die zeggen, ja het komt gewoon door de markt, we hebben geen opslagen, we hebben voldoende pijplijnen en aanvoerkapaciteit.

[1:38:12] En op die manier vertrouwen wij erop dat er voldoende gas zal zijn, ook in de winter.

[1:38:17] Dus de verzekeringspremie waar wij in Nederland mee werken,

[1:38:20] sommige landen doen het zonder die verzekeringspremie, zou je kunnen zeggen.

[1:38:24] En dat maakt het dan voor hen natuurlijk ook een andere afweging.

[1:38:26] Want als voor hun gevoel al die jaren prima gaat zonder die verzekeringspremie,

[1:38:31] waarom zouden zij dan kosten nemen om zich aansluiten bij de maatschappelijke balans zoals wij denken dat die goed ligt?

[1:38:38] Dus dat geef ik u even mee voor het begrip van het krachtenveld.

[1:38:43] Dan over de verplichte vulgraden op hoofdlijnen onderschrijf ik uw visie dat interventie in seizoensopslagen marktverstorend kan zijn.

[1:38:50] Want de markt doet zijn werk en in principe alles wat je als overheid doet betekent toch gewoon een extra ingrijpen in de markt die ook zijn eigen logica kent.

[1:38:59] Ook hier gaan we op in met het strategisch gasbeleidbrief en ook dat PwC rapport kijkt ernaar.

[1:39:05] Want ook dat marktverstorende wil je natuurlijk zo min mogelijk.

[1:39:08] En je wil ook voldoende zekerheid hebben.

[1:39:10] Dus daarom zeg ik, u heeft allemaal in enige mate gelijk.

[1:39:12] Het gaat om de balans die we hierin kiezen.

[1:39:15] Nogmaals, daar komen nog uitgebreidere onderzoeken en overweging naar uw Kamer voor.

[1:39:20] Dan was de vraag specifiek van de heer Vlag over NORG en die rol in relatie tot de strategische voorraad.

[1:39:29] Dat is dus om al die redenen nu nog te voorbarig.

[1:39:31] Dus voordat de overname van een concrete gashoeveelheid in beeld komt,

[1:39:35] want moeten we echt eerst weten hoeveel willen we hebben, wat is nodig, hoe worden kosten gedeeld en welke kosten zijn we bereid om te nemen.

[1:39:43] Norge is ook op dit moment nog in gebruik als seizoensopslag, maar NAM heeft wel een winningsplan ingediend om tot de winning van het kussengas te kunnen overgaan.

[1:39:50] En dat plan wordt beoordeeld op grond van de mijnbouwwet.

[1:39:54] Dan moet ook nog worden bezien hoe het beheer van een eventuele strategische grasvoorraad het beste kan worden vormgegeven door welke partij.

[1:40:01] Ik hoorde al een suggestie van EBN, dat zullen we zeker meenemen in de afweging.

[1:40:04] nog los van de financiële compensatie die zal moeten worden genomen voor een overname.

[1:40:09] En overigens geldt op grond van EU-wetgeving dat een opslagbeheerder zijn opslagactiviteiten pas mag beëindigen als ACM daarmee instemt.

[1:40:17] Dus als ACM tot de conclusie komt dat de gasopslag Norg van belang is voor de leveringszekerheid in Nederland,

[1:40:24] dan zal die beëindiging ook niet zomaar plaats mogen vinden.

[1:40:30] Dan is de vraag van de heer Jumelet, waarom zijn de gasopslagen leeg opgeleverd, hadden we kunnen kijken naar de hoeveelheid werkgas en had dat een rol kunnen spelen, zeker ook gezien de rol van de Nederlandse staat, nou eigenlijk is juist de ontmanteling van die verbinding eigenlijk een van de redenen waarom deze opslagen worden opgeleverd.

[1:40:55] Dat is eigenlijk een van de laatste stappen van de ontmanteling van het hele gasgebouw, wat in de context van het debat over Groningen toen is besloten, omdat er daar werd geconstateerd dat er een tenauwe verwevenheid was en dat dat niet, nou ik zal de precieze conclusies daarover verder aan de commissie laten zoals die die geformuleerd heeft, maar in ieder geval is toen besloten om dat gasgebouw te ontmantelen.

[1:41:14] En dit zijn dus ook nog stappen die daar eigenlijk uit voortvloeien.

[1:41:19] Gasterra heeft haar werkzaamheden beëindigd en als gevolg daarvan Norg en Grijpskerk zouden dus leeg worden opgeleverd.

[1:41:25] Het afgelopen jaar is er uitgebreid gesproken met Shell en ExxonMobil over de toegang tot Norg en Grijpskerk voor het huidige opslagjaar, 2026-2027.

[1:41:35] En op basis van het akkoord op hoofdlijnen heeft de staat ook recht op toegang tot Norg.

[1:41:40] Uiteindelijk was het echter nodig om de toegang tot Norg via een voorlopige voorziening af te dwingen.

[1:41:45] De uitspraak van het scheidsgerecht was op 23 februari en 28 maart heeft EBN een contract gesloten met de NAM.

[1:41:51] Zo kan EBN dus invulling geven aan haar vultaak.

[1:41:54] De grijpskerk is door NAM aangeboden aan de markt.

[1:41:57] Na het sluiten van het contract is EBN begonnen om Norg te vullen.

[1:42:01] Op dat moment was het niet meer mogelijk om gas over te nemen.

[1:42:08] Dan de, ik heb nog twee vragen voorzitter en dan ben ik door dit mapje heen, de LNG terminals, ook daar aan de ene kant wil je zorgen dat er genoeg leveringszekerheid is, aan de andere kant in relatie tot duurzaamheid willen we geen lock-in creëren en wil je ook tijdig zorgen dat je niet geld steekt in het in stand houden van infrastructuur die gewoon niet meer nodig is, omdat je eigenlijk naar een andere energie overgaat.

[1:42:29] Zolang we gas nodig hebben, is import daarvan voorbelangrijk.

[1:42:34] We werken aan het afbouwen van de vragen.

[1:42:36] Dat is gisteren ook goed gewisseld.

[1:42:38] Maar zolang er nog vraag is, moeten we ook zorgen dat aan die vraag kan worden voldaan.

[1:42:42] En is ook de infrastructuur daarvoor nodig.

[1:42:45] GTS heeft in haar analyse afgelopen september voorgerekend dat een tijdelijke verlenging daarom van de Eems Energy Terminal noodzakelijk is.

[1:42:52] Daar heeft de Kamer ook over geïnformeerd.

[1:42:55] waar mogelijk wil het kabinet op termijn grote LNG-infrastructuur ook hergebruiken

[1:43:00] voor de import van duurzame energie, zoals groen ammoniak bijvoorbeeld

[1:43:04] in 2025 heeft het kabinet uitgebreid onderzoek laten doen door PwC

[1:43:08] naar mogelijkheden voor hergebruik en de Kamer is daar ook in geïnformeerd

[1:43:11] en die mogelijkheden worden meegenomen in de besluitvorming

[1:43:14] ten aanzien van de huidige initiatieven voor LNG

[1:43:18] de EET is een tijdelijke terminal, ook de verlenging is tijdelijk

[1:43:21] Het loopt tot 2036 en natuurlijk moet je altijd een aantal jaren daarvoor, want er gaan ook weer verhuurcontracten en dergelijke spelen een rol, zullen we op tijd een besluit moeten nemen.

[1:43:30] Maar ook in de samenhang met misschien de volgende herziening van het MPE in 2029 en de overgang naar duurzame energie en de eventuele mogelijkheden voor het benutten van de infrastructuur voor opvolgers, zou je kunnen zeggen, van LNG.

[1:43:48] Maar de markt kan maar maximaal tot 2036 de capaciteit boeken.

[1:43:52] Dus in die zin kan er ook niet een lock-in ontstaan via klanten die al boeken voor een infrastructuur waar we ons nog over zullen beraden.

[1:44:00] Weer over een aantal jaren, maar het was nu heel duidelijk dat het nodig is.

[1:44:04] Dan vraagt de heer Vlag of het Groninger Veld wordt meegenomen in de strategische gasvisie.

[1:44:10] En dat vroeg ook de heer Heutink.

[1:44:12] Nee, voorzitter, dat standpunt van de regering, wij blijven bij de sluiting van dat Groninger Veld.

[1:44:17] Dus we zien het niet als onderdeel van de strategische gasvisie zoals we die aan het ontwikkelen zijn op dit moment.

[1:44:23] Dat waren de vragen over het strategisch gasbeleid.

[1:44:27] Dank u wel. Dan ga ik even rondkijken of dat nog vragen oproept.

[1:44:32] De heer Moulet, ik begin bij u.

[1:44:36] Dank u wel, voorzitter. Toch een paar vragen, ook na aanleiding van dit blokje.

[1:44:42] Ik begin maar even met mijn eigen inleiding.

[1:44:44] Die ging ook over Norg en de minister reageerde daar net ook al op.

[1:44:50] waar het betreft wat nog achter was in de opslag en waar uiteindelijk dan nu van gezegd wordt bij de ontmanteling

[1:44:58] was dat gewoon een afspraak leeg opleveren en vervolgens hebben we nu de situatie dat die weer gevuld moet worden.

[1:45:06] Kan de minister aangeven, en ik weet niet of dat nu al kan, maar toch,

[1:45:13] of dat dan ook verschil oplevert tussen als we het toen hadden over kunnen nemen

[1:45:19] en wat we er nu voor moeten betalen.

[1:45:22] Want tegelijkertijd zeggen we met elkaar, het gaat over urgentie,

[1:45:25] en we zeggen ook, de kosten die EBM maakt voor het opslaan van gas in de gasopslagen

[1:45:29] zullen uiteindelijk doorberekend worden aan de Nederlandse gasverbruikers.

[1:45:33] Dus mijn vraag zit hem niet zozeer in dat het een afspraak was,

[1:45:37] maar vooral ziende op aan de ene kant urgentie die we met elkaar voelen,

[1:45:42] dat hebben we hier met elkaar denk ik heel druk ook aan de orde gebracht,

[1:45:45] Maar ook de kosten die het meebrengt voor de gebruikers van gas.

[1:45:50] Is het een overweging geweest, vraag ik de minister, om het toch anders te doen dan dat we misschien toen hebben afgesproken, toen het misschien nog niet zo urgent was als nu het is, voorzitter.

[1:46:01] Ja, dank u wel.

[1:46:01] Laten we proberen de interrupties een klein beetje kort te houden.

[1:46:04] We gaan kijken naar de minister of ze hierop kan antwoorden.

[1:46:09] Voorzitter, ik zal kijken of er nog nadere informatie over te geven is, ook omdat het natuurlijk voor een deel net over een kabinetsperiode heen valt en sommige afspraken op een moment zijn gemaakt.

[1:46:16] Maar ten algemene denk ik, kijk, de prijs van gas wordt bepaald in de markt.

[1:46:21] En dat bepaalt uiteindelijk wat de prijs is.

[1:46:25] Dat zit er maar niet in of je een afspraak maakt, ja of nee.

[1:46:28] Dat zou mijn intuïtieve afspraak zijn.

[1:46:30] Dus als de gasprijs hoog is, ja, dan betaal je op dat moment meer.

[1:46:33] En als de gasprijs laag is, betaal je op dat moment minder.

[1:46:37] En daar kan natuurlijk dus ook verschil in zitten.

[1:46:40] Als je op een gunstig moment een contract weet af te sluiten,

[1:46:43] Dan heb je een voorraad tegen een lagere prijs.

[1:46:47] Aan de andere kant moet je daar de opslagkosten natuurlijk altijd weer bij optellen.

[1:46:51] Maar het is dus niet zo dat ik verwacht dat als er een onderhandeling zou zijn.

[1:46:56] Dat we dan tegen een vriendenprijs het gas zouden hebben gekregen.

[1:46:58] Want de marktprijs bepaalt natuurlijk toch altijd wat er betaald wordt.

[1:47:06] Ik krijg te horen dat dat ook het antwoord is.

[1:47:10] Wat met een iets langer geheugen op dit dossier.

[1:47:14] Het antwoord daar zijn geweest.

[1:47:15] Uw intuïtie klopt in die zin.

[1:47:17] Ja, voorzitter.

[1:47:19] Toch, ik heb net betoogd dat ik principeel praktisch probeer te zijn af en toe.

[1:47:26] Maar ik begon vooral ook met, als je een huis koopt of je kunt hem huren, dan kun je soms het leeg laten opleveren.

[1:47:33] Maar soms is het ook gewoon slim om even met elkaar in gesprek te gaan of je de gordijn laat hangen of het pakket ook laat liggen.

[1:47:40] Dus het verbaast mij gewoon, dat wil ik toch gezegd hebben,

[1:47:43] wat ook RTLZ heeft erover gepubliceerd.

[1:47:46] Ook die hebben gevraagd, wat is nou de reden dat het zo gegaan is.

[1:47:49] Dat volg ik heel goed, want ik denk vanuit urgentie

[1:47:53] en vanuit uiteindelijk dat de gebruiker van gasten moet gaan betalen.

[1:47:58] Dus ik maak toch nog een keer die opmerking van, dat snap ik gewoon niet.

[1:48:01] En dat wil ik toch even gewoon nog een keer gemarkeerd hebben.

[1:48:05] Dank u wel, voorzitter.

[1:48:06] Het enige wat ik daarover kan zeggen is, denk ik, dat het dan altijd een inschatting is

[1:48:10] of het leidt tot meer kosten of tot minder kosten voor meer de maatschappelijke kosten.

[1:48:17] En die inschatting maak je op enig moment en dan kun je achteraf altijd nog bezien

[1:48:22] van nou was die inschatting goed of niet en daar weer van leren.

[1:48:24] Maar de inschatting wordt natuurlijk toch altijd gemaakt vanuit wat zijn de maatschappelijke kosten.

[1:48:29] En die afweging die zal zijn gemaakt.

[1:48:31] En nou ja, het is altijd goed om ook weer te leren en daarover na te denken

[1:48:36] of je misschien de volgende keer de gordijnen wel over wil nemen.

[1:48:38] Dus in die zin waardeer ik ook het aandachtspunt van de heer Jumlet.

[1:48:45] Heeft u daar nog een laatste vervolgvraag op, heer Jumlet?

[1:48:48] Ik had nog een interruptie hiervoor zitten bij dit blokje.

[1:48:52] Ja, dat kan zeker.

[1:48:53] Ja, aan nu het wordt.

[1:48:56] Het kussengas is een paar keer aan de orde geweest.

[1:48:59] De minister heeft daar ook op gereageerd.

[1:49:03] We spreken heel vaak ook over vergunningen.

[1:49:05] Het winnen van wat er nog in Norg aanwezig is.

[1:49:09] Niet zozeer de reserve.

[1:49:11] Want die is leeg, maar wat er nog te winnen valt.

[1:49:13] Ik weet dat er ook een vergunningaanvraag ligt.

[1:49:16] Dat heeft de minister net ook met zoveel woorden gezegd.

[1:49:20] We constateren ook vaak dat de Mijnwauw-wet ook iets voorschrijft.

[1:49:23] Dat je binnen termijnen moet reageren.

[1:49:25] Ik ben even naar de stand van zaken benieuwd wat betreft die vergunningprocedure.

[1:49:29] Of dat in de weg zit met uiteindelijk de vraag van of je inderdaad die reserve ook kunt gaan inzetten.

[1:49:36] Dat zou mijn vraag zijn, voorzitter.

[1:49:39] Ja, voorzitter, ik snap ook het verband tussen de twee vragen heel erg goed.

[1:49:42] Dus laten we daar even op terugkomen in de tweede termijn, zodat we in ieder geval dit helder op het netvlies hebben.

[1:49:51] Of we inderdaad de optie openhouden en of die termijnen daaraan niet in de weg zitten.

[1:49:56] Als we in het najaar weten wat we willen, of de opties er dan ook nog zijn en welke opties er niet meer zijn, eventueel.

[1:50:03] Dus dat vind ik inderdaad een belangrijke vraag.

[1:50:05] Ik heb dus geen signalen op dit moment dat dat zo zou zijn.

[1:50:09] Maar ik vind het heel goed om dat even precies uit te zoeken.

[1:50:12] Dat ligt voor een deel natuurlijk bij de staatssecretaris.

[1:50:16] Maar we zullen dit even uitzoeken en kijken of we in tweede termijn daar iets over kunnen zeggen.

[1:50:21] Heel fijn. Dan kijk ik even verder.

[1:50:23] Zijn er nog andere vragen bij dit eerste blokje rondom de lange termijn?

[1:50:29] Nee.

[1:50:31] Dan sta ik voor dat u verder gaat met de beantwoording.

[1:50:34] Dank u wel, voorzitter.

[1:50:35] Want we waren met de laatste vragen van de heer Jumelet ook, denk ik, met een deel naar

[1:50:41] Maar hoe zorgen we ook dat de risico's voor de komende winter goed worden afgedekt?

[1:50:48] En even kijken.

[1:50:50] Daar over het volgende.

[1:50:57] Even kijken of ik nog een stukje van de algemene...

[1:51:03] Ja, laat ik inderdaad in de verbinding tussen de lange termijn en de korte termijn iets zeggen over dat stukje strategische reserve,

[1:51:12] wat we dan noodvoorraad noemen, wat we al hebben.

[1:51:14] Dus naast de gasopslag voor de normale inzet, dus seizoensopslag,

[1:51:19] kan het wenselijk zijn om een klein deel van de gasopslagcapaciteit te gebruiken

[1:51:22] om voorbereid te zijn voor andere situaties.

[1:51:26] En EBN start dus dit jaar met de aanleg van een noodvoorraad.

[1:51:29] Dus we hebben dan ook voor het komend jaar en het jaar erop al iets.

[1:51:32] En dat is 5 terawattuur in de PGI Alkmaar.

[1:51:35] En die kan worden ingezet in het hoogste niveau van gaskrisis.

[1:51:38] En daar kom ik straks ook nog op terug bij de vraag over de ladder die is gesteld.

[1:51:42] En dat is dan als er sprake is van een fysiek tekort.

[1:51:46] Die is bedoeld om in een periode van zo'n twee weken dan gebruikers gecontroleerd af te kunnen schakelen.

[1:51:52] Zodat beschermde gebruikers zo lang mogelijk kunnen worden blijven beleverd.

[1:51:57] Dat is dus waar we nu onze noodvoorraad op hebben gekalibreerd.

[1:52:00] Dat kun je daarmee.

[1:52:01] En als we dus iets anders willen, zullen we ook een ander volume moeten hebben.

[1:52:04] Maar dus het volume steeds koppelen aan wat wil je er dan mee kunnen.

[1:52:08] Zo werkt het ook voor olie.

[1:52:10] Voor zoveel dagen hebben we dan een voorraad, dus op die manier moeten we ook over nadenken.

[1:52:16] Wat wel natuurlijk zo is, is dat alles wat we aan strategische voorraad benutten,

[1:52:20] dat we die opslagcapaciteit dan niet meer beschikbaar hebben voor de seizoensopslag.

[1:52:25] En daarin zit er dus een link tussen wat willen voor de lange termijn met de korte termijn.

[1:52:34] De laatste, misschien om daarover te zeggen, is dat tijdens de gascrisis van 2022,

[1:52:38] 22, en toen hadden we dus echt een enorme fysieke reductie, toen ging het niet over prijs,

[1:52:44] want toen ging het echt over volume, en daardoor dus ook over prijs, maar in ieder geval ging

[1:52:47] het toen over allebei, heeft geen enkel EU-lidstaat het crisisniveau bereikt waarvoor de strategische

[1:52:53] noodvoorraad zou worden ingezet. Dus het is ook maar even om aan te geven, het gaat echt

[1:52:57] over zulke extreme situaties, dat ze nog extremer zijn dan de situatie toen met Rusland, waarbij

[1:53:01] een kwart van ons totale gasvoorraad eigenlijk wegviel. Dan naar de komende winter.

[1:53:08] Vraag van de heer Van den Berg, zorgen over komende winter, is er voldoende energiezekerheid?

[1:53:17] Nou, er zijn geen zorgen ten aanzien van de leveringszekerheid van gas op dit moment.

[1:53:22] Het conflict in de golfregio heeft wel gezorgd voor hogere prijzen, dat heeft u allemaal kunnen volgen, zo'n 50% sinds de start van het conflict.

[1:53:30] Ik krijg nog steeds elke dag keurig een appje met hoe het precies is, dus we houden dat nauwlettend in de gaten.

[1:53:37] Nederland importeerde geen LNG uit de golfregio maar andere Europese landen wel

[1:53:40] dus er is natuurlijk altijd ook een verbondenheid in die zin in de risico's waar we het dan over hebben

[1:53:46] LNG uit deze regio gaat primair naar Azië

[1:53:50] in de eerste helft van 2025 kwam ongeveer 4% van de totale gasaanvoer in de EU uit Qatar via LNG cargo's

[1:53:59] dus dat is onze afhankelijkheid specifiek van die regio's niet zo groot

[1:54:03] Dus dat betekent ook dat dat natuurlijk wat minder zorgen direct voor ons neemt.

[1:54:08] Maar de gasmarkt is een wereldmarkt.

[1:54:10] Daar hebben we ook regelmatig met elkaar gewisseld.

[1:54:12] Dus het wegvallen van die 20% van het LNG-aanbod op de wereldmarkt betekent toch wel gewoon krapte.

[1:54:17] En daardoor zijn dus de prijzen ook echt hoger.

[1:54:21] Een aandachtspunt is dus de gasopslag.

[1:54:24] De prijzen deze zomer liggen hoger dan de futureprijzen voor volgende winter.

[1:54:28] Dus eigenlijk gaat de markt ervan uit dat het van de winter goedkoper zal zijn.

[1:54:31] En daar gaan ze dus vanuit, omdat er dan weer voldoende capaciteit zal zijn.

[1:54:34] Dus eigenlijk gaat de markt ervan uit, er is weer meer volume in de winter.

[1:54:37] Daardoor zal de prijs weer lager zijn.

[1:54:38] Dat zegt dus ook iets over hoeveel zorgen moeten we ons dan maken over leveringszekerheid.

[1:54:41] Want ja, als er gewoon genoeg beschikbaar is.

[1:54:43] Dus eigenlijk die voorspelling van die prijs is een inschatting van wat de markt verwacht dat er beschikbaar zal zijn.

[1:54:48] Ook in termen van volume.

[1:54:50] Maar dat maakt dus ook dat marktpartijen het opslaan van gas niet zo rendabel vinden.

[1:54:56] En denken, ik koop het liever straks in als het gewoon beschikbaar is.

[1:54:58] En voer het dan in het gasnetwerk, wat natuurlijk een van de manieren is waarin we in onze gasvoorziening voorzien in de winter.

[1:55:06] Want voor de maanden van opslag in de tussentijd, dat kost natuurlijk geld.

[1:55:09] En eigenlijk zegt de markt nu, nou daar zien we nog een verschil in.

[1:55:13] Dus we houden de situatie komende zomer goed in de gaten om te bepalen of aanvullende maatregelen nodig zijn.

[1:55:19] Dus we hebben ook van de grafiekjes, daarbij zien we dat tot nu toe eigenlijk, we zitten op een heel laag niveau, klopt.

[1:55:24] Omdat een aantal gasopslagen leeg zijn opgeleverd.

[1:55:27] Dus normaal gesproken zouden we op een wat hoger niveau ook zijn begonnen, maar het verloop tot nu toe is, we zijn natuurlijk nog maar aan het begin wel redelijk vergelijkbaar met andere landen, aan het begin van dit traject.

[1:55:41] Dan vroeg mevrouw Muller, de heer Vlag, de heer Jumelet, de heer Van den Berg, wat zijn nou de verwachtingen voor de komende veelperiode, wat kunnen we doen om marktpartijen te stimuleren, is er een plan B, de rekening, waar komt die terecht, hoe zoeken we naar de balans tussen leveringszekerheid en zo laag mogelijke kosten voor gasverbruikers, dat was onder andere de heer Jumelet, mede ook namens de ChristenUnie.

[1:56:08] En eigenlijk is het dat. Het is een soort verzekeringspremie en hoe meer all-risk we verzekerd willen zijn, hoe hoger de kosten zullen zijn.

[1:56:16] En die kosten komen dan natuurlijk terug bij de gebruikers.

[1:56:19] Dus daarin zit in de verzekeringspremie en de absolute garanties die we willen een samenhang met de prijs die we daarvoor betalen.

[1:56:28] EBN heeft nu een opdracht voor 80 terawattuur om te vullen, voor zover de markt het niet doet.

[1:56:35] EBN ligt op schema om dat te halen.

[1:56:38] En dus met dat vullen zou EBN ruim twee derde van het volume van het vuldoel kunnen vullen.

[1:56:46] Nogmaals, er zijn ook andere manieren om gas naar Nederland te krijgen.

[1:56:49] Maar met de rol van EBN zitten we op twee derde van het vuldoel.

[1:56:55] Het is duurder dit jaar dat de gasprijzen deze zomer hoger zijn, zoals ik net zei.

[1:56:59] Maar we volgen nauwgezet of de marktpartijen de opslagen vullen.

[1:57:02] Het is natuurlijk ook de primaire verantwoordelijkheid van de leverancier om gas te kunnen leveren aan de afnemers.

[1:57:08] En daar is de vergunning van energiebedrijven ook aan gekoppeld.

[1:57:11] Dus het is ook niet vrijblijvend om al te veel risico's te nemen, ook niet voor de marktpartijen zelf.

[1:57:24] EBN speelt zijn rol voorzichtig, omdat we ook niet door te veel ingrijpen van de overheid de marktdynamiek nog sterker willen beïnvloeden.

[1:57:33] Want dat doe je natuurlijk toch altijd als je als een van de spelers je daar beweegt.

[1:57:39] Alternatief is het om gebruik te maken van de flexibiliteit.

[1:57:45] maar eigenlijk wat EBN doet is dat we de leveranciers in staat stellen eigenlijk

[1:57:51] om een deel opgeslagen te hebben in de voorraden

[1:57:56] maar qua prijs betalen we uiteindelijk daar toch met elkaar de prijs voor

[1:58:02] leveranciers hebben dus de verplichting om voldoende gas aan hun klanten te leveren in de winter

[1:58:05] en kiezen zelf hoe ze dat doen

[1:58:06] inkoop op de handelsplaats, zelf importeren van LNG

[1:58:09] of via pijpleidingen en de inzet van nationale productie en gasopslagen.

[1:58:13] En het feit dat we dus EBN hebben, geeft ze eigenlijk een extra mogelijkheid.

[1:58:16] Ze kunnen dus ook dat via EBN doen.

[1:58:19] En dat is eigenlijk de aanvullende rol.

[1:58:22] Het terugbetalen van de lening van EBN.

[1:58:24] EBN zal de lening in 2027 terugbetalen.

[1:58:27] De handelsverliezen die ze maken worden gedekt met een subsidie van maximaal bijna 1 miljard.

[1:58:33] En ik heb volgend jaar opnieuw middelen gereserveerd voor een vultaak van dezelfde omvang.

[1:58:39] En in de tussentijd kijken we denk ik met elkaar in de context van dat strategische gasbeleid

[1:58:42] of dit de manier is waarop we het jaar na jaar willen doen

[1:58:44] of hoe we in samenhang tussen al die instrumenten die we kunnen inzetten

[1:58:50] deze zekerheid geven.

[1:58:53] Meneer Klos vroeg nog, hoe beoordeelt de minister verschillende signalen?

[1:58:56] De EU zegt verlaag het doel, GTS wil 115.

[1:59:00] We hebben het nationale vuldoel nu gesteld op 115 op basis van het advies van GTS.

[1:59:05] Het Europese vuldoel zit daar inderdaad onder.

[1:59:08] en de Europese Commissie geeft mij ook in overweging om dit nog met 10% punten te verlagen tot 92

[1:59:13] we hebben EBN de taak gegeven van 80

[1:59:17] en of waar we gaan zitten exact tussen de 80 en de 115 hangt ook vanaf hoe de marktpartijen wat gaan doen

[1:59:25] maar nogmaals marktpartijen verschillende manieren om aan hun verplichting te voldoen

[1:59:28] en die opslag van EBN geeft zijn extra mogelijkheid

[1:59:31] maar het hangt dus niet alleen van EBN af of er voldoende gas is

[1:59:36] En de leveranciers hebben die verplichting om dat te doen.

[1:59:38] Maar dat is zoals wij dat doen.

[1:59:42] En het is ook goed om te weten dat de aannames onder het GTS-advies zijn vrij strikt.

[1:59:53] Er wordt gerekend met de koudste winter in de afgelopen 30 jaar bijvoorbeeld.

[1:59:59] Dus dit is ook echt een heel zeker scenario, laat ik het zo zeggen.

[2:00:04] de daadwerkelijke behoefte

[2:00:06] aan gasopslagen in de winter

[2:00:08] de afgelopen jaren was ongeveer 60

[2:00:09] terawattuur

[2:00:10] dat was de ervaring uit de praktijk voor de afgelopen jaren

[2:00:14] wat er gebruikt is, dus daar zitten we met het vuldoel wel

[2:00:16] ruim boven

[2:00:18] de kosten

[2:00:23] wat betekende die kosten

[2:00:24] vraag van de heer Vlag

[2:00:25] wat betekende die kosten

[2:00:28] transportkosten, maar ik dacht ook mevrouw Müller

[2:00:30] daarna gevraagd had, voor de aantrekkelijkheid van het

[2:00:31] aanlanden van gas. Voorzitter, we zijn bezig met de wet bestrijden energieleveringscrisis. In die wet

[2:00:41] zitten ook knoppen waarmee we kunnen draaien om te voorkomen dat Nederland als doorvoerland

[2:00:47] bijvoorbeeld heel aantrekkelijk zou worden. Daar komen we nog met elkaar over te spreken. En die

[2:00:53] heffing waarover gesproken wordt, die treedt ook pas in werking met die WBE. In de tussentijd staat

[2:00:59] op balans bij de overheid. Dus wanneer we die knoppen dan goed inregelen, dan kunnen we ook

[2:01:03] volgens die systematiek vervolgens die kosten verdelen. Dan was er nog een vraag, verdere

[2:01:08] diversificatie van het aanbod van de heer Van den Berg. Voorzitter, wij kunnen als kabinet bedrijven

[2:01:14] die dus de verplichting berust op de leveranciers, wij kunnen die bedrijven niet voorschrijven waar

[2:01:19] zij inkopen, maar we zetten wel in op het faciliteren via bijvoorbeeld de EET-terminal

[2:01:26] en de gate terminal. Dus in die zin spelen we een faciliterende rol.

[2:01:30] We hebben natuurlijk ook goede contacten met een aantal landen die gas produceren.

[2:01:35] Dus in die zin hebben we een faciliterende rol, maar de marktpartijen zelf bepalen waar zij inkopen.

[2:01:43] Als we terugkijken, dan zien we wel een behoorlijk diverse inkoop overigens ook.

[2:01:49] Dan nog twee vragen over de methaanverordening.

[2:01:54] voor de aanpassing van de methaanverordening

[2:01:56] is eerst de Europese Commissie aan zet

[2:01:58] en die gaat 1 januari 28 haar evaluatieverslag

[2:02:01] met eventueel een wetsvoorstel indienen bij het EU-parlement

[2:02:05] de knelpunten die zich voordoen bij de uitvoering

[2:02:08] daarvoor zetten we ons in

[2:02:10] maar dat staat eigenlijk los van de klimaatdoelstellingen

[2:02:12] dus daarin zeg ik, u heeft het allemaal in enige mate gelijk

[2:02:16] de klimaatdoelstellingen van de methaanverordening zijn heel erg belangrijk

[2:02:19] en we moeten ervoor zorgen dat die methaanverordening

[2:02:21] ook wel uitvoerbaar is.

[2:02:23] En daar zitten nu een aantal punten waar we ook bij de commissie aandacht voor hebben

[2:02:27] gevraagd en waar de commissie dus ook werkt aan een handreiking.

[2:02:32] En dat gaat bijvoorbeeld over dat er nog geen geaccrediteerde verificateurs zijn.

[2:02:37] En als zo'n deel van de infrastructuur die we eigenlijk nodig hebben om die methaanverordening

[2:02:41] uit te voeren er niet is, kan de markt er ook niet aan voldoen.

[2:02:44] Zo zijn er een aantal dingen.

[2:02:45] Er is ook dat de verordening geen rekening houdt met de kosteneffectiviteit van de maatregelen

[2:02:51] die wel Nederland raakt, omdat er een bepaalde methode wordt voorgeschreven,

[2:02:56] terwijl de Nederlandse producenten nu een andere methode gebruiken,

[2:02:59] en het eigenlijk heel kostenineffectief zou zijn,

[2:03:01] om die andere methode dan ook nu te moeten gaan toepassen.

[2:03:04] Nou, dat vind ik reële, normale vragen.

[2:03:07] Daar zijn we dus ook over in gesprek met de Europese Commissie.

[2:03:10] Dat is wat anders dan dat we zeggen, nou, gooi de klimaatdoelstellingen van de metaanverordening maar de deur uit.

[2:03:14] Want we moeten én die klimaatdoelstellingen gaan behalen,

[2:03:18] En we moeten ervoor zorgen dat het op een manier gaat die niet de leveringszekerheid in gevaar brengt of dat het onwerkbaar wordt.

[2:03:24] En de commissie komt met een handreiking en dan tijdens de evaluatie gaan we daar natuurlijk opnieuw ook weer naar kijken.

[2:03:31] Dat over de metaanverordening, voorzitter.

[2:03:33] Dat waren de blokjes gaslevering op de korte termijn.

[2:03:39] Het capaciteitsmechanisme, dat komt zo meteen in een uitgebreid aantal antwoorden nog terug.

[2:03:45] Dus ik zal deze erbij nemen.

[2:03:48] Helemaal goed.

[2:03:49] Dan ga ik over rondkijken. Ik zag eerst mevrouw Muller, daarna komt bij de heer Van den Berg en dan de heer Klos.

[2:03:54] En dan de heer Jumelet. Aan u het woord.

[2:03:57] Ja, dank u wel, voorzitter. Ik zat altijd een beetje te twijfelen of ik al bij de lange termijn en korte termijn

[2:04:00] om te kijken hoe het in elkaar inspeelde.

[2:04:03] En laat ik beginnen, ik heb twee punten.

[2:04:06] Laat ik beginnen met de strategische reserve.

[2:04:07] Allereerst, want u noemde die echt alleen bij het lange termijn.

[2:04:12] Betekent dat eigenlijk al dat u sowieso heeft laten varen dat we deze winter al iets van een strategische reserve hebben?

[2:04:18] Ik begrijp aan de ene kant heel goed dat hier op Europees vlak, op juridisch vlak, dat uitvoerend en dat dat allemaal lastig en moeilijk is.

[2:04:25] Maar de urgentie die wij wel voelen over, nou zorg nou dat we in deze winter wat zekerder kunnen zijn, die mist hier wat mij betreft wel echt in.

[2:04:36] Dus is de strategische reserve voor deze winter, is dat een illusie die al is gevaren?

[2:04:45] Ik had de microfoon even uit moeten zetten. Nee, niet per se.

[2:04:48] Maar als we in het najaar, bijvoorbeeld om de link te leggen met de suggestie die heer Jumelet deed,

[2:04:53] als we in het najaar met elkaar bepalen dat we een deel van het gas wat nu nog in Norg zit,

[2:04:58] graag willen aanmerken in die omvang als strategische reserve,

[2:05:01] dan zouden we daar nog een onderhandeling over kunnen starten.

[2:05:03] En dan zou die strategische reserve er ook nog deze winter kunnen zijn.

[2:05:07] Dat kan. Ik zeg niet dat dat het pad is.

[2:05:09] Maar ik vind wel dat we, omdat het echt over heel veel geld gaat,

[2:05:14] we goed met elkaar moeten afweken.

[2:05:15] En die kosten komen ergens terecht.

[2:05:17] We goed met elkaar moeten afwegen hoe groot moet die zijn, welke opties hebben we en hoe richten we dat zo kosteneffectief in.

[2:05:24] We hebben nu die 5 terawattuur in Alkmaar, dus die noodvoorraad.

[2:05:29] Dus het is ook echt niet zo dat we niks hebben.

[2:05:33] En we gaan dus een beslissing nemen over die strategische opslag.

[2:05:36] Het kan ook zijn dat daar nog een groeimodel in zit, dat we vast een deel doen.

[2:05:39] Dus er zijn zeker nog opties open.

[2:05:41] Ik sluit het niet uit.

[2:05:42] ik vind wel dat we het goed moeten doordenken

[2:05:45] omdat het echt over veel geld gaat

[2:05:46] en die kosten komen uiteindelijk allemaal bij bedrijven en burgers terecht

[2:05:50] dus die voorraad is niet gratis

[2:05:51] en hoe groter we hem maken

[2:05:53] hoe belangrijker de Europese coördinatie van belang is

[2:05:56] om die kosten ook eerlijk te verdelen

[2:05:57] dus het kan ook zijn dat we

[2:05:59] de omvang ervan

[2:06:02] zeg maar

[2:06:03] een kleintje hebben we al

[2:06:04] misschien willen we hem zelf al iets groter maken

[2:06:06] dat we zeggen nog groter

[2:06:07] dat laten we dan afhangen van hoe die Europese coördinatie loopt

[2:06:10] dus het is ook niet een wel hebben of niet hebben

[2:06:13] en zo is het dus ook niet van

[2:06:14] deze winter per se niks en alleen maar over vijf jaar

[2:06:16] zo zit ik er niet in

[2:06:19] Oké, dan kijk even, heeft u nog een vervolgvraag

[2:06:21] op ditzelfde punt of gaat u naar uw tweede punt?

[2:06:23] Ik ga een bruggetje maken naar het tweede punt

[2:06:25] Aan u?

[2:06:27] Want deze woorden stellen mij enigszins gerust

[2:06:29] ik was een klein beetje bang dat het van ons weg zou lopen

[2:06:31] want volgens mij schreef u vorige week vrijdag nog

[2:06:33] in de Kamerbrief dat voor de zomer

[2:06:35] het strategisch gastenbeleid zou komen

[2:06:37] en dat is nu verlaat

[2:06:38] Ik ben in ieder geval blij om te horen

[2:06:41] dat de strategische reserve voor aankomende winter nog een optie is.

[2:06:46] Dan voor de huidige opslagen voor de voorkomende winter.

[2:06:54] U geeft best een geruststellende woorden, hoorde ik.

[2:06:59] Maar ik maak me toch wel zorgen.

[2:07:01] Want 16,9 procent, dat is gewoon echt heel veel lager dan dat het een jaar geleden was.

[2:07:09] Wanneer zaten wij in die technische briefing?

[2:07:12] 13 mei, dus twee weken geleden.

[2:07:14] En daar was toch echt een ander gevoel van urgentie.

[2:07:17] Die ik daar bij de experts die daar aan tafel zaten, die dat ons naar ons overbrachten.

[2:07:22] En ik vind het wel spannend dat als wij pas rond Prinsjesdag weer een update krijgen over strategisch gaspaleet.

[2:07:29] Dan denk ik wel, hebben wij dan nog wel als Kamer genoeg tijd gehad om te controleren of er voldoende acties worden genomen.

[2:07:34] Dus ik ben wel op zoek naar misschien voor de zomer alsnog wel een update over waar we staan met het vullen van onze gasvoorraden.

[2:07:43] De minister.

[2:07:44] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:07:45] En ik denk dat er misschien per ongeluk in een brief nog eens blijven staan voor de zomer.

[2:07:49] Maar ik ben al een tijdje tegen u aan het zeggen, het komt na de zomer.

[2:07:54] Maar ik denk dat er misschien toen nog de verwachting was onder het vorige kabinet dat het voor de zomer komt.

[2:08:00] Maar een kabinetswisseling kost ook altijd tijd.

[2:08:02] En voor mij is het echt belangrijk om het te relateren aan het NPE.

[2:08:04] Oké, daar heb ik u uitgelegd waarom.

[2:08:05] Omdat ik denk dat we ook de kosten dan het meest in de hand kunnen houden.

[2:08:09] En het kunnen relateren aan de hele ontwikkeling van ons energiesysteem.

[2:08:12] Dus daarom heb ik gezegd, na de zomer, dus in samenhang met, of rond de zomer.

[2:08:16] Want dan kon ik het samenhangen met Prinsjedag.

[2:08:19] Dus, maar twee dingen nog.

[2:08:22] U vraagt, kunnen we voor de zomer nog een soort update krijgen?

[2:08:24] Uitstekend.

[2:08:24] En wij hebben ook dat dashboard ook openbaar gemaakt, zodat het ook te volgen is.

[2:08:30] En ik begrijp heel goed wat u zegt.

[2:08:32] En in die zin, weet je, het is natuurlijk een raar jaar met alles wat er gebeurt in de wereld.

[2:08:38] Dat we helemaal nu vanaf leeg beginnen en moeten gaan vullen.

[2:08:41] Dat geeft andere context.

[2:08:42] Ik begrijp heel goed dat de Kamer zegt, we willen daar dichterbij blijven.

[2:08:45] Laten we zorgen dat we voor de zomer nog een keertje een update doen.

[2:08:47] Want wij houden ook de vinger aan de pols.

[2:08:49] Dus je kunt zeggen, nou, een aantal parameters denken we dat de inschatting dat allemaal goed moet gaan.

[2:08:53] Maar je wil het ook gewoon weten.

[2:08:55] Dus dat geldt voor mij en dat geldt ook voor u, begrijp ik helemaal.

[2:08:58] Wat ook goed is om te zien, is dat we ten opzichte van vorig jaar de EBM-doelstelling wel hebben verhoogd.

[2:09:04] Dus dat is ook een onderscheid met vorig jaar.

[2:09:06] In dit jaar, waarin het toch allemaal spannender blijkt te zijn, is ook de doelstelling voor EBM groter dan vorig jaar.

[2:09:12] Nogmaals, ten opzichte van wat er dus blijkbaar de afgelopen jaren gebruikt is van rond de 60 terrawatuur in die gasopslagen,

[2:09:18] hebben we EBM nu de vuldoelstelling gegeven van 80, wat daar dus al boven zit.

[2:09:24] Dus naast de aanvoer die er is via de pijpleidingen en de LNG-terminal, de gate-terminal en de EET-terminal.

[2:09:30] Het is niet de enige bron van voorziening van gas richting de winter.

[2:09:34] Maar nogmaals, ik begrijp heel goed dat u zegt, we beginnen wel erg laag.

[2:09:38] Het komt langzaam op gang.

[2:09:40] Graag voor de zomer even ook nog een update.

[2:09:42] Zullen we ervoor zorgen.

[2:09:43] Dank voor het antwoord.

[2:09:44] Ik snap dat het een technisch onderwerp is en daarom ook soms wat meer woorden behoeft.

[2:09:48] Maar laten we proberen om de antwoorden ook iets beklop te houden.

[2:09:51] Maar het is wel volgens mij verhelderend voor de commissie.

[2:09:54] En ik hoorde er ook een toezegging uit, dus die zullen wij noteren voor mevrouw Müller.

[2:09:58] Dan gaan we door naar de volgende, en dat is de heer Van den Berg.

[2:10:02] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:10:04] Ja, ik wil toch mevrouw Müller van de VVD wel bijvallen.

[2:10:07] Want inderdaad, de gasunie waarschuwde daar ook al voor dat wanneer wij een langdurige verstoring hebben in de aardgaslevering,

[2:10:13] wij Europese een tekort zouden hebben van zo'n 500 terrawatuur.

[2:10:16] Dat is een factor 100 vergeleken met die opslag in Alkmaar.

[2:10:21] en ze geven ook aan en dat gaf ik ook aan in mijn bijdrage

[2:10:25] wellicht hoor ik daar het antwoord nog op

[2:10:26] hoe dat nou zit met die lange termijncontracten

[2:10:28] die lange termijncontracten die kunnen ons weerbaarder maken

[2:10:31] dat we ook echt fysiek hier dat aardgas kunnen krijgen

[2:10:34] en dus niet alleen maar afhankelijk zijn van die futures

[2:10:37] want ja op het moment dat er een tekort is

[2:10:39] dan gaan wij dat hier niet krijgen en dat moeten wij wel regelen

[2:10:43] en dan sluit ik af bovendien

[2:10:44] kijk wanneer er een terminal uitvalt in Europa of in Nederland

[2:10:47] Dan hebben wij natuurlijk alsnog te maken met een aanbod tekort.

[2:10:50] En daar hebben we juist die reserves heel erg hard voor nodig.

[2:10:55] Dus in dat perspectief kan de minister toelichten hoe zij dan die weerbaarheid kan vergroten met die contracten.

[2:11:00] En toch echt wel gaat kijken naar de risico's van langdurige verstoring.

[2:11:04] Ja, dank u wel. U heeft nog één interruptie te gaan.

[2:11:07] En laten we even kijken wat inderdaad het antwoord in dit blokje zit, minister.

[2:11:12] Ja, voorzitter. Als de analyse wordt gemaakt op Europees niveau, moeten we ook kijken naar de flexibiliteit op Europees niveau.

[2:11:18] Dus als het op Europees niveau een tekort is wat honderd keer hoger is, dan kunnen we ook niet dat alleen relateren aan de opslag van vijf in Alkmaar.

[2:11:27] Maar dan tellen ook de noodvoorraden in andere landen natuurlijk mee.

[2:11:30] Desalniettemin is het natuurlijk voor heel Europa van belang dat we ons realiseren dat we consequenties moeten verbinden aan de situatie waarin we nu zitten.

[2:11:39] De kwetsbaarheid van Europa in de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uit de rest van de wereld is echt een kwetsbaarheid.

[2:11:49] En daarom hebben we meerdere sporen waarop in wordt gezet.

[2:11:52] Ook Europees wordt er echt ingezet op versnelling van verduurzaming, waar dat kan.

[2:11:56] Ook zorgen dat we voldoende diversificatie hebben.

[2:11:59] Zorgen dat de infrastructuur er ook is om, zolang als fossiel nog nodig is, verschillende vormen fossiel kunnen worden ingericht.

[2:12:07] Maar ook natuurlijk dat er voldoende zekerheid is in verschillende lidstaten.

[2:12:13] En ik gaf al aan, voor ons zijn die gasopslagen een heel belangrijk onderdeel van hoe wij onze energiezekerheid inrichten.

[2:12:20] Maar andere landen denken daar dus heel anders over.

[2:12:22] En dat is ook soms wel eens, ja, zie je dat er toch de praktijk in landen heel verschillend is.

[2:12:28] Terwijl wel die Europese solidariteit zo is geregeld.

[2:12:31] dat als er een verstoring ontstaat, dat die solidariteit dan werkt en je ook de aanspraak kunt maken op de gasvoorraden in andere landen.

[2:12:38] En nogmaals, daarin is ook de vraag hoeveel zekerheid willen wij dan voor Europa inrichten en hoeveel voor onszelf.

[2:12:45] Dat punt van de langetermijncontracten.

[2:12:51] De overheid koopt geen langetermijncontracten in, maar het staat Marktpartij natuurlijk zeker vrij om langetermijncontracten in te kopen.

[2:13:02] Bovendien is de ongemakkelijke waarheid ook dat zelfs als je een langetermijncontract hebt met bijvoorbeeld Qatar en de Qatarese installaties zijn kapot, dat dat dan toch ook niet geleverd kan worden.

[2:13:12] Dus er is ook geen garantie voor alles, maar dit is echt aan de markt om dat in te schatten.

[2:13:18] Wel is het zo, ook want u refereerde ook aan kritieke grondstoffen, hij zat inderdaad in een ander mapje, maar ik dacht ik zal daar toch nu antwoord op geven,

[2:13:26] dat de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen in Nederland centraal staat in de Nederlandse grondstoffenstrategie

[2:13:32] en ook de Europese criteria, Raw Material Act.

[2:13:35] Binnen deze twee trajecten wordt samengewerkt met andere lidstaten aan kennisopbouw, circulariteit,

[2:13:40] projecten op raffinage en recycling en strategische voorraden.

[2:13:46] Publiek-private samenwerking is hier ook belangrijk.

[2:13:50] Dus aan de ene kant is het aan de markt en tegelijkertijd wordt er ook wel nagedacht over een strategie,

[2:13:54] niet breder dan alleen voor gas, maar ook voor die kritieke materialen waar u ook terecht aan refereert.

[2:13:59] Voor een deel is het ook de portefeuille van minister Herbert, maar daar wordt door het kabinet echt ook aan gewerkt.

[2:14:10] Nou voorzitter, dank voor dat antwoord, maar het stelt mij nog niet helemaal gerust.

[2:14:14] Juist ook omdat onze beleidsdoorneming, Energiebeheer Nederland, die kan volgens mij wel degelijk die lange termijncontract afsluiten.

[2:14:23] Als ik mijn huiswerk goed heb gedaan, dan kan de minister daar een instemmingsbesluit voor afgeven.

[2:14:28] Ik zou toch wel een pleidooi willen houden voordat we dat doen voor gas, dat we dat doen voor olie, desnoods voor middel van de COVA, maar zeker ook voor kritieke grondstoffen.

[2:14:38] Want we zijn nu echt, het is eigenlijk bizar, maar ik was maandag in de Eemshaven, er ligt zo'n gigantische tanker in de haven.

[2:14:44] Ja, wij zijn gewoon afhankelijk van de spotprijzen.

[2:14:46] Als op de midden op de oceaan daar een andere prijs voor wordt geboden, dan gaat die tanker de andere kant op.

[2:14:51] We hebben geen enkele zekerheid op dat niveau en ik denk dat we daar als overheid zeker iets kunnen doen.

[2:14:57] En dan vul ik als laatste minister aan, de minister zei het al, dat juist als je op het juiste moment koopt, zijn de prijzen lager.

[2:15:04] Klopt helemaal.

[2:15:05] Juist als we die lange termijncontacten afsluiten, zijn de maatschappelijke kosten lager en de weerbereid groter.

[2:15:12] Zou je toch nog eens willen overwegen om iets te doen met de EBN in dat perspectief?

[2:15:16] Ik ga niks overwegen, maar misschien de minister wel.

[2:15:19] Dank u wel, voorzitter.

[2:15:20] Nee, maar ik snap de afwegingen goed.

[2:15:21] En bij het olievoorraad, de olie is wel een mooi voorbeeld, waarbij we, nee, het korte antwoord is, we moeten dit soort afwegingen maken in de context van onze keuzes over strategisch gasbeleid.

[2:15:31] En natuurlijk kun je er ook voor kiezen om EBN langetermijncontracten te laten afsluiten, in plaats van een gasopslag bijvoorbeeld.

[2:15:39] Er zijn allerlei modellen mogelijk, dus laten we al die opties goed naast elkaar bekijken en sturen op de laagste maatschappelijke kosten tegen de mate van zekerheid die we willen hebben.

[2:15:52] dan voor olie is het ook nog zo geregeld dat niet alles door de overheid in eigen beheer wordt opgeslagen

[2:15:59] maar er bijvoorbeeld ook een verplichting rust op de leveranciers, op de bedrijven zelf om een deel strategische voorraad aan te houden

[2:16:05] dus er zijn ook nog weer allerlei modellen waarbij je de kosten tussen publiek en privaat verdeelt

[2:16:09] want uiteindelijk heeft iedereen natuurlijk belang bij stabiliteit en leveringszekerheid

[2:16:15] Dus het zijn echt aspecten die horen bij het gesprek wat we al in het najaar hebben over hoe willen we dit met elkaar inrichten.

[2:16:21] Maar zullen we ook deze suggestie van de heer Van den Berg zeker meenemen in de overwegingen.

[2:16:29] Dank u wel.

[2:16:31] De heer Klos, aan u het woord.

[2:16:33] Dank voorzitter.

[2:16:35] Ik denk dat veel van het ongemak dat wij allemaal voelen, en misschien de minister zelf ook, zit in dat we de energiemarkt soms nog bekijken alsof die neutraal is.

[2:16:44] Alsof daar marktprincipes zijn die algemeen geldend zijn en waar we op kunnen bouwen.

[2:16:48] Maar energie is dat helaas niet meer en de grote verstoringen komen als gevolg van geopolitieke keuzes.

[2:16:56] En eentje die er dit jaar aannemelijk zou kunnen plaatsvinden is dat de Amerikaanse president om pressie uit te oefenen op de Europese Unie om een of andere reden probeert te stoppen met de gedeelte van de LNG-export.

[2:17:12] En wij hebben in het vorige debat dat we hadden in december gewaarschuwd voor het scenario dat de straat van Hormoes dicht zou gaan als gevolg van Amerikaanse aanvallen op Iran.

[2:17:19] Toen bleek dat het kabinet daar geen scenario's voor had liggen.

[2:17:22] Wat we dan zouden doen met de gastoevoer, welk effect dat zou hebben op huishoudens, heel veel van de effecten daarvan hebben we de afgelopen maanden gezien.

[2:17:29] Ik hoor in de relativering van de minister over de vorige tekorten die er niet zijn geweest, fysiek gezien, rond de Oekraïne-crisis,

[2:17:38] dat we toch nog aan die marktprincipes proberen vasthouden.

[2:17:40] Maar ik ben heel erg benieuwd hoe de minister kijkt naar zo'n soort scenario.

[2:17:44] Want uiteindelijk is dan het GTS-advies nog vrij conservatief, 30 koude dagen.

[2:17:49] In vergelijking met het stopzetten van de toevoer is dat een veel minder grote impact.

[2:17:53] Dus ik ben benieuwd hoe de minister daarnaar kijkt.

[2:17:57] Dank u wel, voorzitter.

[2:17:58] Terecht, dit soort scenario's moeten we ook met elkaar doordenken.

[2:18:01] En dat dit een jaar is wat ook door de geopolitieke situatie anders is dan andere jaren.

[2:18:06] En dat we daarom extra met elkaar op zoek zijn naar hebben we de juiste balans.

[2:18:10] We kunnen niet zomaar vertrouwen op wat we in het verleden deden.

[2:18:12] Houden alles nog eens goed tegen het licht.

[2:18:14] Ben ik helemaal met u eens.

[2:18:15] Ik vind het ook een belangrijk debat dat we hebben met elkaar.

[2:18:17] Dat betekent niet meteen dat alle principes die eerder van toepassing waren...

[2:18:21] nu per definitie allemaal geen rol meer hebben.

[2:18:23] Dus ook in die afweging moeten doen.

[2:18:26] De gasmarkt is een wereldmarkt.

[2:18:29] Dus als Trump zou besluiten alle LNG-export uit de VS naar de hele wereld stop te zetten...

[2:18:36] dan heeft de hele wereld weer een groot probleem.

[2:18:38] En dan gaan de prijzen heel flink omhoog.

[2:18:40] En dan zullen de partijen die het minst snel dat kunnen betalen waarschijnlijk het eerst in de problemen komen.

[2:18:48] Als de VS van mening zou zijn dat alleen naar Europa geen LNG geëxporteerd meer mag worden,

[2:18:55] dan zijn er ook nog een heleboel, dan zullen zij wel nog steeds waarschijnlijk hun gas naar andere landen exporteren.

[2:19:00] Die landen zullen dan minder importeren, misschien uit Qatar.

[2:19:03] En dan ontstaat er meer ruimte bij andere landen om uiteindelijk wel naar Europa te exporteren.

[2:19:08] Dus daarom is de diversiteit van suppliers en supply-lijnen ook belangrijk.

[2:19:13] Dat is dus wel strategisch, om ervoor te zorgen dat er met meerdere landen ook goede contacten zijn en dat er verschillende kanalen zijn.

[2:19:21] En Nederland is dus via, en Europa ook, via meerdere LNG-aanlandingspunten in staat om LNG te importeren.

[2:19:32] En daarnaast, als we naar Nederland kijken, dan is LNG een derde van onze hele energiemix.

[2:19:36] Dus als alle NNG in de hele wereld niet meer binnen zou komen, dan hebben we het over een derde.

[2:19:43] Het is natuurlijk niet te verwachten dat alle NNG-export uit de hele wereld in één keer stil zou liggen.

[2:19:47] Maar het is door het denken van scenario's belangrijk.

[2:19:49] In de brief over de Iran-situatie die in het voorjaar naar uw Kamer is gestuurd, zijn ook verschillende scenario's uitgewerkt.

[2:19:57] Waarbij er dus ook rekening is gehouden met dit soort verstoringen en zelfs combinaties van dit soort verstoringen.

[2:20:05] en wat dan de stappen zouden zijn

[2:20:06] dus er is een voorbereiding, ik kom daar straks ook nog op terug

[2:20:10] dus er is wel een voorbereiding

[2:20:11] ik wil niet zeggen dat ten alle tijden altijd

[2:20:12] alle consequenties voor iedereen zullen kunnen worden weggenomen

[2:20:15] dat zeg ik niet

[2:20:16] maar we zijn wel voorbereid

[2:20:20] dank u wel, dat levert geen vervolgvraag op

[2:20:22] voor dit moment, dus gaan we naar de heer Jumelet

[2:20:26] ja voorzitter, die

[2:20:27] eigenlijk nog een schepje bovenop doet

[2:20:29] maar het is eigenlijk al wel grotendeels gezegd

[2:20:31] maar om het dan toch nog even kort samen te vatten

[2:20:34] in 2022

[2:20:34] 2022 heeft het CDA al gevraagd om scenario's als het gaat om leveringszekerheid.

[2:20:40] Dat hebben we ook in het debat van december, jongsleden, herhaald.

[2:20:45] Ik ben niet om de minister op de woorden te vangen, maar de minister zei wel op enig moment.

[2:20:51] De markt zegt dat er in de winter voldoende gas zal zijn en dat de prijs dan lager zal zijn.

[2:20:57] Dat waren haar woorden.

[2:20:59] We spreken hier echt over urgentie.

[2:21:02] Dus ik maak toch maar de opmerking dat het goed is om je te realiseren dat er ook scenario's moeten worden uitgewerkt.

[2:21:09] En dat is al eerder ook toegezegd, dus daar ben ik blij mee.

[2:21:13] Voor die zaken die niet direct waarschijnlijk zijn, maar ook voor die dingen die ook kunnen gebeuren, om het maar even wat cryptisch te zeggen.

[2:21:21] Dus ik ben heel erg benieuwd naar de breedte van de scenario's en sluit nou vooral niks uit.

[2:21:26] Want dat die staat voor een moesdichting hadden we ook niet voorzien in december.

[2:21:30] En ik sluit maar even bij de heer Klos aan wat dat betreft.

[2:21:32] Volgens mij, de urgentie is ons duidelijk, voorzitter.

[2:21:36] Aan de minister.

[2:21:37] Ja, voorzitter.

[2:21:38] Ik heb dan om precies te zijn volgens mij gezegd dat de markt verwacht dat de prijslagen zou zijn.

[2:21:42] Ik heb niet gezegd dat dat zo was, want dat weet helemaal niemand.

[2:21:44] We vertrouwen dus ook niet alleen op de markt.

[2:21:46] Daarom hebben we ook EBN.

[2:21:47] En ten opzichte van vorig jaar is die vultaak van EBN zelfs verhoogd.

[2:21:51] Dus we hebben eigenlijk dit jaar een extra verzekering ten opzichte van vorig jaar.

[2:21:56] en daarnaast moeten we natuurlijk ook zorgen dat we goed zijn voorbereid

[2:22:00] ik kom er zometeen nog even op terug met alle plannen die we hebben

[2:22:04] als er echt een hele crisissituatie ontstaat

[2:22:08] net zoals dat bij olie we dat hebben en welke stappen daarin zitten

[2:22:14] wat we natuurlijk ook zien is dat in eerste instantie als er prijzen omhoog gaan

[2:22:17] er ook altijd enige mate van vraagreductie weer plaatsvindt

[2:22:20] dus het volume waar je het dan over hebt

[2:22:21] en de relatie tussen die 80 en het volume waar we het dan over hebben

[2:22:25] Dat komt dan vaak toch ook al vanzelf wel een stukje dichter bij elkaar.

[2:22:29] Dus het overblijvende deel wat je dan nog nodig hebt bij een bepaalde prijs.

[2:22:35] Gerelateerd aan de importcapaciteit, de pijpleincapaciteit die we hebben.

[2:22:38] En de importcapaciteit die we hebben naast de gasopslagen die we hebben.

[2:22:42] We moeten het ook in het geheel dan zien.

[2:22:47] Voorzitter, heel kort.

[2:22:50] Ik vind het belangrijk ook de woorden van de heer Klos nog een keer te zeggen.

[2:22:53] namelijk we zien de markt falen en dan moeten we misschien goed opletten en dat neem ik u niet kwalijk

[2:23:00] maar dat is gewoon wat we met elkaar vandaag gewoon constateren dat we de markt leidend laten zijn in onze besluiten

[2:23:05] want als dan inderdaad de markt zegt verwachting dat de prijs laag zal

[2:23:09] en dan zeggen we eigenlijk weer oh dat zou misschien al ons kunnen helpen

[2:23:12] en volgens mij is juist nu duidelijk geworden dat we dat niet kunnen doen altijd meer op die markt te reageren

[2:23:18] nee voorzitter deze verstoringen die we hebben gezien had niks met de markt te maken

[2:23:22] Dus daar heeft u helemaal gelijk in.

[2:23:24] Tegelijkertijd is het altijd belangrijk om uit elkaar te houden wanneer een crisis, welke verstoring dan ook, een prijseffect heeft of een volume effect heeft.

[2:23:32] Want nu met de verstoring in Qatar zagen we op de gasmarkt ook een effect.

[2:23:36] Maar dat was echt een prijseffect en geen volume effect.

[2:23:39] En toen met de verstoring met Rusland zagen we natuurlijk direct ook echt een volume effect.

[2:23:43] En dus ook in het nadenken moeten we die uit elkaar houden.

[2:23:45] Maar dit is geen jaar om Russel op de lauren te rusten.

[2:23:48] Het is ook geen jaar om garanties af te geven dat altijd 100% gegarandeerd is.

[2:23:51] Het is gewoon een onzeker jaar en daarom moeten we er samen dichtbij blijven.

[2:23:56] Dank voor dat antwoord. Dan weet ik dat er nog een interruptie is van mevrouw van Oosterhout.

[2:24:02] Ja, voorzitter, toch nog even over die methaanverordening.

[2:24:07] Nogmaals, we verspillen jaarlijks meer gas dan dat er door de straat van Hormoes gaat.

[2:24:11] En de minister doet nu een beetje voorkomen alsof het slechts een technische aanpassing gaat.

[2:24:15] En het zou niet een afzwakking zijn.

[2:24:17] Maar Reuters rapporteert een aantal dagen geleden dat er uit een gelekt document van de Europese Commissie nu een voorstel ligt

[2:24:23] om voor de komende drie jaar geen penalties in te stellen.

[2:24:28] Dat is nogal wat. Dat is niet slechts een technische aanpassing.

[2:24:32] En die methaanverordening is echt een essentieel instrument in de strijd tegen klimaatverandering

[2:24:37] en dus ook heel belangrijk om die leveringszekerheid te borgen.

[2:24:42] Drie jaar vertraging op een wet die al jarenlang in ontwikkeling is,

[2:24:47] waar een hele hoop bedrijven eigenlijk al aan voldoen.

[2:24:51] Ja, dat is toch wel een hele andere stand van zaken dan de minister hier doet voorkomen.

[2:24:57] Een vraag?

[2:24:59] Nou ja, kan de minister dan toch nog iets meer daarover zeggen en gaat de minister zich dan ook hier tegen verzetten?

[2:25:07] Voorzitter, allereerst een gelekt document, daar ga ik niet direct op reageren.

[2:25:11] Dan wil ik het eerst gewoon zien natuurlijk, voordat ik op specifieke dingen reageer.

[2:25:16] Maar ten algemene, aan het onmogelijke is niemand gehouden.

[2:25:20] Dus als het een kwestie is van het meer tijd geven om ervoor te zorgen dat de problemen zoals ik die ken, dat de markt eraan kan voldoen, dan is dat wel wat anders dan het afzwakken.

[2:25:32] Maar nogmaals, aan het onmogelijk is niemand gehouden.

[2:25:34] Als het daar betrekking op heeft dat er uitstel wordt verleend, dan is dat toch echt wat anders dan het afzwakken van de verordening.

[2:25:40] En het is goed om die twee uit elkaar te houden.

[2:25:46] Ja, aan het onmogelijk is niemand gehouden, dat klopt.

[2:25:48] Maar het gaat wel om een wet die al jarenlang in ontwikkeling is, waar een hele hoop bedrijven eigenlijk al aan voldoen.

[2:25:55] En ik begrijp dat de minister misschien het document nog niet heeft gezien, maar mocht het inderdaad zo zijn dat het voorstel van de commissie is dat het vraagt om drie jaar uitstel, gaat de minister zich daar dan tegen verzetten? Want dat is toch wel heel erg ruim.

[2:26:10] We zullen het voorstel goed bekijken en ik hoor ook de oproep van mevrouw van Oosterhout van zorgen ervoor dat het zo snel mogelijk ingaat. Dus ik zal eerst het verhaal bekijken, dan zien we wat redelijk is.

[2:26:21] Maar ik ben met haar eens dat ik natuurlijk ook hoop dat die verordening zo snel mogelijk in werking kan treden in zijn volledige omvang.

[2:26:28] Dus ik ga het bekijken, maar ik snap in die zin de vraag.

[2:26:32] En ik wil ook graag dat hij zo snel mogelijk natuurlijk gewoon zijn werk kan doen.

[2:26:37] Dank u wel.

[2:26:39] Dan gaan we door naar het volgende blokje.

[2:26:40] En dat was uit mijn hoofd de leveringszekerheid en elektriciteit.

[2:26:47] Dank u wel, voorzitter.

[2:26:48] Het kabinet zit vol in op het verhogen van het aandeel hernieuwbare energie.

[2:26:51] Ook goed voor de onafhankelijkheid en de sleveringszekerheid op andere onderdelen van het energiesysteem.

[2:26:58] Hierdoor wordt ook steeds meer elektriciteit uit duurzame bronnen opgewekt.

[2:27:01] Maar ook op momenten dat de zon niet schijnt en de wind niet waait, hebben we voldoende elektriciteit nodig.

[2:27:07] Naar verwachting, laten rapporten zien, nemen de risico's op een tekort aan aanbod van elektriciteit op zulke momenten toe

[2:27:13] door de afname van regelbaar vermogen en de verwachte stijging van de elektriciteitsvraag.

[2:27:19] Daarom introduceert het kabinet een capaciteitsmarkt

[2:27:22] En dit kan worden gezien als een verzekering tegen het risico op stromuitval

[2:27:25] Dus ook gewoon heel belangrijk

[2:27:27] Er is een onderzoek uitgevoerd naar een breed scala aan maatregelen

[2:27:30] Waaronder vraag, respons en verschillende typen van capaciteitsmechanismen

[2:27:33] En ik beschouw deze onderzoeken als zeer waardevol

[2:27:36] Omdat ze op een gestructureerde en inzichtelijke manier

[2:27:38] De verschillende opties en de bijbehorende afwegingen in kaart brengen

[2:27:40] En ik zal het kabinet nog voor de zomer informeren

[2:27:43] Over welke van die verschillende opties wij het uitgangspunt nemen

[2:27:46] Dan blijft er daarna nog een hoop uit te werken

[2:27:47] Maar daar gaan we de Kamer nog voor de zomer over informeren.

[2:27:51] En in die Kamerbrief zullen ook de nieuwe resultaten van de monitorvoorzieningszekerheid van Tennet,

[2:27:56] die op 10 juni gepubliceerd wordt, worden meegenomen.

[2:27:58] Dus dan kunt u ook zien waar we ons op baseren.

[2:28:03] Dat was een vraag van mevrouw Oosterhout, maar ook mevrouw Muller had daar volgens mij naar gevraagd.

[2:28:08] Gaat de minister CO2-uitstoot ook meenemen?

[2:28:11] En met name ook, hoe gaan we voorkomen dat we een fossiele lock-in creëren?

[2:28:15] Kijken we naar voorbeelden van België en Frankrijk?

[2:28:18] Elke vorm van opwekcapaciteit kan volgens de Europese regels hieraan deelnemen, dus ook CO2-vrije technieken als energieopslag en vraagrespons.

[2:28:27] Volledig kolengestookte centrales zijn wel uitgesloten volgens de Europese regels.

[2:28:32] Bij het vormgeven van de capaciteitmarkt kunnen keuzes gemaakt worden om dit soort technieken allemaal gelijkwaardig te laten deelnemen aan het mechanisme.

[2:28:40] En ook moet regelbaar vermogen aan de Europese verduurzamingseisen voldoen.

[2:28:45] Bij de verdere uitwerking gaan we ook inderdaad in gesprek met buurlanden over hoe zij hun eisen vormgeven.

[2:28:50] Want het is ook goed om gewoon van te leren hoe anderen het hebben ingericht en welke keuzes zij gemaakt hebben.

[2:28:56] Dus ja, ook meneer Jumelet vroeg daarnaar, vraag, respons, energieopslag, wordt dat gelijkwaardig meegenomen?

[2:29:05] Ja, voorzitter, daar zet ik mij voor in.

[2:29:09] Dat vroeg ook twee keer in geloof ik

[2:29:13] De hoofdkeuze van langs welke lijn gaan we het uitwerken komt dus voor de zomer

[2:29:19] En de concrete ontwerpkeuzes die we dan op basis van dat model maken

[2:29:23] Dat komt dan net na de zomer

[2:29:26] Even kijken

[2:29:28] Vraag van de heer Vlag over de aanbeveling van de topsector energie

[2:29:33] Alle productiecapaciteit die kan voldoen aan de Europese verduurzamingseisen

[2:29:37] Er komt dus een aanmerking voor deelname aan het capaciteitsmechanisme.

[2:29:42] Dus ook centrales die vroeger kolen stookten, kunnen in theorie daaraan deelnemen.

[2:29:49] Mits zij voldoen dus aan de verduurzamingseisen.

[2:29:54] Even kijken.

[2:29:57] Ja, dus tegen de heer Jumelet, het capaciteitsmechanisme is technologisch neutraal.

[2:30:04] Dus die kunnen meedelen.

[2:30:07] ...mee dingen in het capaciteitsmechanisme.

[2:30:10] Dus daar hoeven we niet een onderzoek naar te doen.

[2:30:12] Het is nu gewoon aan hen om te kijken of zij daar aan mee willen doen.

[2:30:18] En dan zullen we zien in de vergelijking met de andere technieken wat daar uitkomt.

[2:30:23] Zijn we met hen in gesprek hierover? Nee, daarom dus niet.

[2:30:25] Omdat ze kunnen gewoon mee dingen, maar het is aan elke marktpartij.

[2:30:28] En wil ook niet voorsorteren op bepaalde technologie boven een andere.

[2:30:35] dan was wel de vraag die de heer Jumelet stelde van ja, maar hebben we dan wel voldoende capaciteit voor de voorzieningszekerheid

[2:30:40] als bijvoorbeeld de Amers Centrale eerder eruit zou vallen?

[2:30:43] Dus dat is echt een andere vraag vind ik dan het capaciteitsmechanisme.

[2:30:48] Op de langere termijn, als de elektriciteitsvraag stijgt en er zoals nu verwacht steeds meer centrales uit bedrijf gaan,

[2:30:54] gaan we dus een capaciteitsmarkt introduceren om ervoor te zorgen dat wanneer die regelbare flexibiliteit die we nu hebben

[2:31:02] weggaat, dat we dan toch voldoende

[2:31:04] regelbare flexibiliteit houden.

[2:31:06] Dus het feit dat het

[2:31:08] uit bedrijf gaan van

[2:31:10] kolencentrales en gascentrales is allemaal

[2:31:12] meegenomen in de opzet van

[2:31:14] ook hoe groot moet zo'n capaciteitsmechanisme

[2:31:16] dan zijn. Dus

[2:31:18] er is niet opeens

[2:31:20] een tekort, er is niet een soort opeens een klif,

[2:31:22] maar er is

[2:31:24] op basis van wat

[2:31:26] Tenet dus aan

[2:31:28] inzichten in die monitoring geeft,

[2:31:30] die geeft dus ook aan vanaf wanneer

[2:31:32] kunnen we ongeveer elektriciteitsproblemen verwachten.

[2:31:36] En daarom wanneer moet dat capaciteitsmechanisme ook beschikbaar zijn.

[2:31:41] Het hangt dus niet af van centrale A of centrale B,

[2:31:43] maar gewoon de hoeveelheid elektriciteit die geleverd wordt

[2:31:47] en het profiel daarvan, het regelbare vermogen wat nodig is voor de stabiliteit.

[2:31:51] Dus vanuit dat perspectief kijkt Tennet dus naar het geheel van de opwekkende vraag,

[2:31:56] inclusief het profiel van de verschillende bronnen.

[2:32:00] WKK in de glastuinbouw.

[2:32:03] Ja, voorzitter, dat speelt een belangrijke rol in de elektriciteitsvoorziening.

[2:32:06] Ook voor hen kan die capaciteitsmarkt dus relevant zijn.

[2:32:13] Specifiek de sluiting van gascentrales in de regio Rotterdam.

[2:32:18] Ook daar kom ik een beetje bij het antwoord van net.

[2:32:21] Belangrijk om onderscheid te maken tussen het risico op stromuitval door transportproblematiek, netcongestie en voldoende aanbod van elektriciteitsvoorzieningszekerheid.

[2:32:30] Maar de netbeheerders hebben nauw overleg met alle grote aanbieders van elektriciteit, zoals gascentrales.

[2:32:36] Deze vraag die u stelt, gaat over de lokale transportproblematiek in de regio Rotterdam.

[2:32:41] Voor netcongestie sluiten de netbeheerders netcongestiecontracten om stroomuitval te voorkomen.

[2:32:46] Dat is ook zo recent in de regio Utrecht gebeurd.

[2:32:49] Voor de landelijke voorzieningszekerheid werken we dus aan dat capaciteitsmechanisme waar u de eerste brief net voor en de andere brief net na de zomer van ons krijgt.

[2:33:00] Dank u wel.

[2:33:03] Dan begin ik met mevrouw van Oosterhout.

[2:33:05] Zag ik als eerste.

[2:33:08] Dank u wel, voorzitter.

[2:33:10] Over die capaciteitsmarkt.

[2:33:12] Ik hoorde de minister zeggen dat alle vormen van energieopslag en vraagrespons mee mogen doen.

[2:33:16] Maar het gaat hierbij wel om belastinggeld dat we inzetten.

[2:33:20] We weten ook dat we enorm achterlopen op die klimaatdoelen.

[2:33:24] Dus is de minister het met me eens dat duurzamere methoden bevoordeeld zouden moeten worden.

[2:33:30] Als het gaat om die capaciteitsmarkt.

[2:33:32] De minister.

[2:33:45] Ik vroeg even op de techniek nog een stukje nadere informatie.

[2:33:49] Wat ik net al zei is dat het techniekneutraal is.

[2:33:54] Zo moeten we sturen.

[2:33:55] Een volgende voorwaarde in de Europese regelgeving is dat het moet voldoen aan de Europese duurzaamheidscriteria.

[2:34:00] Dus daar samen bepaalde criteria op.

[2:34:02] Of er nog ruimte is om het verder op de een of andere manier mee te nemen, dat durf ik zo niet te zeggen.

[2:34:08] Maar we kunnen dat ook nog even voor u nazoeken.

[2:34:11] En daar kom ik nog op een later moment op terug.

[2:34:13] Ja, in een later moment is dan de tweede termijn.

[2:34:18] Over de mogelijkheid, daar kan ik in tweede termijn even op terugkomen.

[2:34:22] Over als het mogelijk is wenselijkheid, dat wil ik echt betrekken bij de brief die ik dan stuur.

[2:34:26] Want anders ga ik op een van de aspecten al sturen zonder dat ik de samenhang met de rest kan overzien.

[2:34:31] En in de hele samenhang duurzaamheid, concurrentie, kracht, weerbaarheid,

[2:34:34] wil ik daar wel goed naar kijken wat daar dan de consequenties van zouden zijn

[2:34:37] als we verder zouden mogen sturen op basis van hoe de Europese regelgeving dat zegt.

[2:34:44] U heeft nog één interruptie, mevrouw van Oostraad.

[2:34:47] Misschien in de tweede termijn dat we nog wat duidelijkheid kunnen verschaffen.

[2:34:52] De heer Himelet.

[2:34:53] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:34:55] Ik heb gehoord de beantwoording van de minister als het gaat om die vragen die ik stelde over het capaciteitsmechanisme.

[2:35:03] Volgens mij heeft ze niet gereageerd, voorzitter, op de idee om te kijken naar de locaties waar nu kolencentrales staan

[2:35:12] en of daar dan ook gebruik van kan worden gemaakt.

[2:35:14] En dat tegen de achtergrond van het jaar 2030, want bedrijven zijn zich natuurlijk aan het realiseren dat dat er aankomt.

[2:35:23] Dus er worden allerlei besluiten genomen en tegelijkertijd hebben we misschien het idee dat we dat nog wel kunnen gebruiken of kunnen inzetten.

[2:35:29] Dus mijn vraag zou zijn of dat gesprek toch niet plaats kan vinden om te overwegen hoe daarmee om te gaan.

[2:35:35] En tot slot uiteindelijk ook nog even de vraag, ik hoorde me eerst zeggen, ten het kijkt naar wat nodig is.

[2:35:42] Maar zullen we samen ook kijken wat nodig is?

[2:35:44] Dus dat zou mijn vraag ook in deze zijn, voorzitter.

[2:35:47] Ja, dat past mooi bij elkaar inderdaad.

[2:35:49] Minister.

[2:35:50] Zeker, voor mij zit de vraag over de locaties ook nog in het volgende mapje.

[2:35:56] Maar laat ik het zo zeggen, wij sturen natuurlijk niet vanuit locaties, maar vanuit, als je een veiling doet, kun je niet bepaalde locaties voorrang geven.

[2:36:02] Maar het is misschien, ik zal wel zorgen dat we ons nog even laten informeren over het aspect van de locaties, zodat we in ieder geval goed dat op het netvlies hebben.

[2:36:10] maar dat verhoudt zich niet tot een technologie neutrale veiling

[2:36:14] dus ja, dat geef ik dan wel maar even mee

[2:36:18] het feit dat we proberen wel echt snelheid te maken

[2:36:21] zodat niet al opties zijn weggevallen

[2:36:24] dus daarom de eerste brief voor de zomer

[2:36:26] de andere, ten na de zomer

[2:36:28] we proberen wel tempo op deze vormgeving te zetten

[2:36:32] zodat er ook perspectief is voor bedrijven

[2:36:33] die op een gegeven moment keuzes moeten maken

[2:36:35] dus zo neem ik het zeker mee

[2:36:40] Oké, dank u wel.

[2:36:42] Kijk nog even rond.

[2:36:43] Ik zie verder alleen nog bij de heer Klos nog een vraag in het blokje.

[2:36:47] Dan gaan we daarna naar het laatste overige blokje, als ik het zo mag noemen.

[2:36:52] Heer Klos.

[2:36:52] Voorzitter, dank.

[2:36:53] Dit is volgens mij wat ik bedoelde met dat een klein beetje een vacuum debateren,

[2:36:56] omdat we dus nog niet die brief daarover hebben.

[2:36:58] Maar ik ga toch een poging wagen.

[2:36:59] Ik snap als de minister daar geen antwoord op kan geven.

[2:37:03] Ook nog de praktische kant van dat capaciteitsmechanisme.

[2:37:06] Gaat het kabinet ook kijken naar de snelheid waarmee regelbaar vermogen geleverd kan worden?

[2:37:12] Waarbij gascentrales en batterijen dat binnen minuten kunnen doen en kolencentrales binnen tussen acht uur en acht en veertig uur of ongeveer.

[2:37:22] Ja, voorzitter, dat lijkt me wel een belangrijk aspect om mee te nemen, maar ook in samenhang met wat Tennant zegt dat nodig is.

[2:37:28] Dus we tuigen dit capaciteitsmechanisme op om storingen te voorkomen in de landelijke energievoorziening, elektriciteitsvoorziening.

[2:37:35] en dan is dus de vraag welke soort van flexibiliteit is er nodig

[2:37:39] en welke soorten die daar dus beter bij passen

[2:37:42] dat neem je dan natuurlijk ook mee in het ontwerp

[2:37:46] dus overigens denk ik dat de inschatting over wat centrales die voorheen kolen stookten

[2:37:53] maar daar in ieder geval mee gaan stoppen na 20-30

[2:37:57] dat de flexibiliteit die die installaties hebben ook wel wat anders is

[2:38:00] dan wat de oude kolencentrales bijvoorbeeld konden

[2:38:03] Maar daarom is het belangrijk dat je zo'n capaciteitsmechanisme technologie neutraal weergeeft,

[2:38:07] zodat je ook de ontwikkelingen in de markt die er zijn, of kansen die er zijn, allemaal op waarde schat.

[2:38:13] Maar de techniek van wat hebben we nodig, daarin is die snelheid van kunnen schakelen, wel een belangrijk element.

[2:38:22] En overigens had ik aan de heer Jumelet nog geen antwoord gegeven op de vraag, moeten wij er ook niet naar kijken?

[2:38:26] Jazeker, en daarom hebben we het er ook over, maar dat is heel terecht.

[2:38:29] Dit moeten we echt met elkaar vormgeven, het zit echt kostnaar verbonden.

[2:38:33] Dus zorgvuldig met elkaar vormgeven is superbelangrijk.

[2:38:39] Ja, u kunt verder met de beantwoording.

[2:38:42] En dan gaan we daarna nog even inventariseren of er nog eventuele gemiste antwoorden zijn.

[2:38:46] Maar laten we even kijken in deze categorie hoe ver we kan.

[2:38:51] Dank u wel, voorzitter.

[2:38:52] Het capaciteitsmechanisme heb ik net op geantwoord.

[2:38:56] De vraag van de heer Kloss over de scenario's.

[2:39:01] Dus we zijn voorbereid op een crisis in de gasvoorziening.

[2:39:03] En er is het beschermende stijlplan, WHG, een nationaal crisisplan.

[2:39:08] Deze plannen liggen klaar voor een dreigende crisis, ongeacht de mogelijke oorzaken daarvan.

[2:39:13] Daar hebben we u over geïnformeerd, dus ik laat het daar voor de snelheid dan nu bij.

[2:39:19] Ladder van leverings- en voorzieningszekerheid van de heer Van den Berg.

[2:39:24] We willen tekorten voorkomen, dat doen we bijvoorbeeld via energiebesparende maatregelen,

[2:39:29] verduurzamingsmaatregelen, vulmaatregelen voor gasopslagen, uitbreiding van de LNG-importcapaciteit.

[2:39:34] En daarnaast is er ook het bescherm- en herstelplan gas.

[2:39:38] Dat bevat dus maatregelen voor verschillende en ernst oplopende niveaus van gaskrisis, vroegtijdige waarschuwing, alarm, noodsituatie.

[2:39:44] Om gastekorten op te vangen, zodat het gassysteem blijft functioneren.

[2:39:49] En beschermde afnemers kunnen worden blij voorzien van gas.

[2:39:53] En in het geval van een noodsituatie kan ik ook ingrijpen in de markt om gasafname te reduceren.

[2:39:58] Dus dan kan ik ook als minister bepalen wie het nog krijgt en wie toch moet worden afgeschakeld om beschermde afnemers goed te beschermen.

[2:40:09] Vraag van mevrouw Oosterhuid over energieonafhankelijkheid, structurele versnelling.

[2:40:16] Nou, weerbaarheid en energieonafhankelijkheid zijn inderdaad superbelangrijk.

[2:40:19] En daarom zullen ze als expliciete criteria meenemen in de actualisatie van de NPE.

[2:40:24] We zullen bij het maken van de volgende MPE deze publieke belangen ook expliciet meenemen en uitdiepen.

[2:40:31] Sturen op het percentage hernieuwbare energie betekent ook dat het percentage fossiel afneemt.

[2:40:37] Dus we sturen inderdaad via de groei van het percentage hernieuwbaar ook het verminderen van het percentage fossiel.

[2:40:42] Want uiteindelijk telt het altijd op tot 100 procent, niet in de volumes.

[2:40:45] Ja, als het alleen over de volumes gaat, Mara van Oost, dan kun je, als je energievraag toeneemt, dan kun je hernieuwbaar opschalen zonder dat je fossiel afschaalt.

[2:40:56] Maar als je de percentages rekent op de totale energievraag, dan werkt dat wel zo.

[2:41:03] Dan de brief naar aanleiding van het Midden-Oosten.

[2:41:08] Wat is er versneld?

[2:41:10] Nou, we hebben gerichte maatregelen genomen om mensen en bedrijven te helpen.

[2:41:13] Dus wat er bijvoorbeeld meer is gedaan, is meer hulp bij energiebesparing en verduurzaming voor huishoudens.

[2:41:19] Daar is echt fors extra geld naartoe gegaan.

[2:41:22] Er is geld gegaan naar snellere elektrificatie van het wagenpark.

[2:41:26] Er is meer geld voor de ondersteuning van het MKB voor energiebesparing.

[2:41:30] En zo bouwen we onze afhankelijkheid van olie en gas dus ook versneld af.

[2:41:34] We houden natuurlijk de situatie in het Midden-Oosten in de gaten en springen in wanneer de situatie verslechtert.

[2:41:40] In de actualisatie van het NPE geven we verder weer hoe de gewenste verandering van het energiesysteem komende jaren de energieonafhankelijkheid van Nederland sterk kan verbeteren.

[2:41:49] Het NPE gaat dus in op de samenhang tussen verschillende onderdelen van het energiesysteem, energiebronnen, transportverbruik en welke veranderingen voor elk van de onderdelen nodig zijn om de energieonafhankelijkheid te vergroten.

[2:42:02] Dit waren de kritieke grondstoffen, de diversificatie heb ik al beantwoord.

[2:42:10] De vraag van de heer Klos, hoe minder aardgas we nodig hebben, hoe minder dure bepleisters we hoeven te plakken.

[2:42:16] Ja, dat is zeker waar. De NVDE presenteerde een spoedplan. Daarover zijn we inderdaad meteen met ze in gesprek gegaan.

[2:42:24] Zij roepen onder andere op tot het oplossen van netcongestie in het verkorten van doorlooptijden van projecten.

[2:42:30] Beiden zijn prioriteit van dit kabinet.

[2:42:32] Ik denk dat u ook regelmatig iets ziet en hoort over hoe we met netcongestie bezig zijn.

[2:42:36] Dat is echt ongelooflijk belangrijk, want er zijn ook ontzettend veel huishoudens en bedrijven die graag willen verduurzamen, maar dat niet kunnen.

[2:42:42] Dus eigenlijk hun onafhankelijkheid willen vergroten en willen versnellen, maar dat niet kunnen door de netcongestie.

[2:42:47] Dus die aanpak heeft echt top prioriteit.

[2:42:51] Verder zet het kabinet ook in op het verduurzamingen van woningen, verplicht uitfaseren van labels E, F en G bij huurwoningen

[2:42:57] en het normeren van slimme warmtepompen, eventueel hybride, waar dit de beste oplossing is.

[2:43:03] Het is specifiek over LED-verlichting.

[2:43:05] Vanuit het Rijk wordt stevig ingezet op de implementatie van LED-verlichting.

[2:43:08] In de meeste rijkskantoren is nu al LED-verlichting geïnstalleerd.

[2:43:11] Ik kijk meteen even hier naar het dak. Ik denk dat dat zo is.

[2:43:15] Het Rijksvastgoedbedrijf werkt eraan om in alle eigendom zijnde en in gebruik zijnde rijksgebouwen

[2:43:20] boven de kantoren uiterlijk per 2028 te voorzien van LED-verlichting

[2:43:23] in lijn met de motie van mevrouw Kreuger en de heer Thijssen.

[2:43:27] En de IMW werkt gestaagd door aan de implementatie van LED op de snelwegen.

[2:43:30] Rekening houden met een natuurlijke moment van groot onderhoud.

[2:43:33] Want om heel veel files te veroorzaken alleen voor het vervangen van de lamp.

[2:43:36] Zij proberen aan te sluiten bij daar waar ze ook onderhoud moeten plegen.

[2:43:39] En u heeft allemaal de minister van de IMW gehoord.

[2:43:41] Er is veel onderhoud aan de wegen.

[2:43:43] Dus dan zal dat ook worden meegenomen.

[2:43:46] En de VNG doet momenteel ook onderzoek om inzicht te krijgen in de knelpunten en kansen van LED-verlichting bij gemeenten.

[2:43:51] En dit zou naar verwachting in het vierde kwartaal klaar zijn.

[2:43:55] Dan nog twee vragen.

[2:43:59] Ja, topsector energie en ook de relatie naar de fysieke kwetsbaarheid.

[2:44:05] Topsector energie heeft een rapport autonoom en veilig gemaakt.

[2:44:08] Het kabinet werkt momenteel aan een reactie op dit rapport en ik zal dat rond de zomer met uw Kamer delen.

[2:44:13] En dan gaan we integraal in op de verschillende aanbevelingen uit het rapport, waaronder die over fysieke kwetsbaarheid.

[2:44:19] Er ligt ook een, ik heb samen met de staatssecretaris van Defensie volgens mij vorige week een mooi rapport in ontvangst genomen

[2:44:27] Ook over de samenhang bijvoorbeeld van de chemie en Defensie

[2:44:29] Dus op allerlei plekken zie je dat er meer aandacht is voor de verbinding ook tussen weerbaarheid

[2:44:34] Ook wat Defensie daarvoor nodig heeft en de bestaande sectoren

[2:44:38] En daarin werken we ook heel erg goed samen

[2:44:41] Ik zat een keer in de trein met een mooie ondernemer met een circulair zonnepaneel

[2:44:45] En die zei, er was heel veel circulair plastic gemaakt, in Nederland geproduceerd.

[2:44:49] En hij zei, deze blijft ook werken als er een kogel doorheen gaat.

[2:44:52] Dus dat was ook een bedrijf dat ik dan om de aandacht breng bij de staatssecretaris.

[2:44:56] Van, weet dat er ook dit soort innovaties in de markt zijn.

[2:44:59] Waarop ook Defensie, waarvan ook Defensie zijn voorbeeld, waar Defensie ook een voorbeeld mee kan doen.

[2:45:05] Er was ook een vraag, volgens mij van mevrouw Muller, maar het kan ook de heer Jumlet zijn geweest.

[2:45:09] Over het recente HCSS-rapport, dus over de structurele leveringszekerheid, EZK, INW en Defensie werken intensief samen aan een toekomstvisie brandstoffen- en chemie-grondstoffenproductie die in het najaar aan de Tweede Kamer wordt verzonden.

[2:45:25] Hierin worden ook scenario's gewogen op basis van publieke belangen. Militaire veiligheid en paraatheid wordt hier ook als publiek belang in meegenomen.

[2:45:33] Of misschien was de heer Van den Berg, ik ben even kwijt, wie van u het heeft gevraagd.

[2:45:38] Ik ga graag met de minister van de IMW en de staatssecretaris van Defensie in gesprek over het onderwerp militaire paraatheid en energiezekerheid in relatie tot de raffinagesector en de positie van de raffinaderijen.

[2:45:47] Ik weet dat daar mevrouw Muller in ieder geval veel aandacht voor vroeg over die raffinagesector.

[2:45:56] Wat heel interessant is, ik had laatst een presentatie over de ruimtelijke economische clusters van Nederland en daarin ook de positie van de raffinagesector.

[2:46:06] Daar zie je ook dat voor heel veel van de raffinagesector, als je richting 2050 kijkt, het geen kwestie is van afbouw, maar een kwestie is van ombouw naar een ander soort grondstoffen.

[2:46:14] Nederland speelt dus ook in Europa een belangrijke rol in de raffinagesector, wat mevrouw Muller ook al zei.

[2:46:20] Dus in de ombouw naar verduurzaming zie ik ook inderdaad echt een belang.

[2:46:26] In de industriebrief, die is toegezegd, heb ik daarom ook toegezegd, die komt na de zomer, dus verduurzaming van de industrie.

[2:46:33] Samen met de minister van Economische Zaken zullen we daarin ook in de industriebriefraffinagesector ook meenemen.

[2:46:39] En als het gaat over de indirecte kostencompensatie,

[2:46:52] de voorwaarden rondom de indirecte kostencompensatie voor elektriciteitskosten zijn momenteel onderdeel van brederlopende gesprekken,

[2:46:59] waarover rond Prinsjesdag meer duidelijkheid komt.

[2:47:01] Want op dit moment hebben we eerst de IKC uitgebreid met 22 sectoren.

[2:47:05] Daar zat de raffinagesector nog niet bij.

[2:47:07] Maar de gesprekken lopen dus verder rondom Prinsjesdag.

[2:47:11] En ook bij internationale regels.

[2:47:13] Zoals de metaanverordening net gewisseld, ziet u dat wij ook serieus kijken naar de uitvoerbaarheid en de importrisico's.

[2:47:20] Dus dat wordt ook meegewogen.

[2:47:22] Voorzitter, dat waren volgens mij de vragen.

[2:47:24] Voor zover wij ze hadden genateerd.

[2:47:27] Geweldig, dank u wel.

[2:47:28] Dan ga ik naar de Kamerleden kijken of zij nog vragen hebben gemist.

[2:47:36] Dat is niet het geval.

[2:47:38] Ik kijk ook even naar de klok.

[2:47:39] We zitten goed in de tijd.

[2:47:40] Het is tien voor vier.

[2:47:44] Oh, mevrouw Muller, u heeft toch nog een gemiste vraag?

[2:47:48] Oh, een interruptie, natuurlijk.

[2:47:50] Ja, daar zijn we heel erg mee bezig, zeker.

[2:47:54] Ik ben best tevreden met de antwoorden van de minister...

[2:47:59] over de raffinage sector. Ik begrijp

[2:48:01] uit uw woorden dat defensie

[2:48:03] ook goed is aangesloten hierbij.

[2:48:05] Want ik maak me hier oprecht heel erg veel zorgen over.

[2:48:08] Als je gewoon kijkt naar wat er gebeurt in de toekomst

[2:48:10] op het gebied echt

[2:48:11] Europa breed ook. En de rol die Nederland

[2:48:13] daarin kan spelen. Dus ik ben heel blij dat de minister dat

[2:48:15] goed op haar netvlies heeft.

[2:48:17] En ik zie de toekomstvisie

[2:48:19] en die industriebrief dan ook echt tegemoet.

[2:48:21] En ik zal die ook kritisch bekijken.

[2:48:23] Ik ben nog niet helemaal tevreden

[2:48:25] zoals u kan me voorstellen over

[2:48:28] de keuze om raffinage

[2:48:29] sector van de IKC uit te sluiten en ik ga er overwegen of ik daar nog wat mee kan doen.

[2:48:38] Dat is natuurlijk aan nu en dan is meteen ook een mooi bruggetje naar de tweede termijn.

[2:48:42] Ik stel voor dat we daarmee gaan beginnen en ik kijk even dat we daar klaar voor zijn.

[2:48:47] Heer Van den Berg.

[2:48:49] Zeker, Born Ready.

[2:48:50] Dank u wel voorzitter en dank ook aan de beantwoording.

[2:48:55] Jazeker, dank u wel minister.

[2:48:58] Ja, ik kijk toch wel met een beetje wat onzekerheid terug op op dit debat.

[2:49:02] Ik kan nog niet helemaal stellen dat ik helemaal gerust ben.

[2:49:06] Leveringszekerheid is gewoon ontzettend belangrijk voor ons land en voor onze economie.

[2:49:10] En ik zie wel dat de minister stappen maakt, dus dank daarvoor.

[2:49:13] Maar ik denk dat we nog net even wel even een tandje moeten bijzetten op het gebied van lange termijncontracten.

[2:49:18] Maar ook bijvoorbeeld de afhankelijkheden.

[2:49:20] Ik zag gisteren nog dat we nu eigenlijk onze afhankelijkheid van olie aan het verplaatsen zijn van Kantaar het Midden-Oosten naar de VS.

[2:49:27] Net zoals we dat hebben gedaan met aardgas.

[2:49:30] En die diversificatie zou ik wel heel belangrijk vinden.

[2:49:33] En dat kunnen we volgens mij doen met die lange termijn contracten.

[2:49:37] Maar ik moet nog wel zorgen over de kosten.

[2:49:39] Ik hoorde de minister spreken over vraagreductie, wanneer er geen aardgas meer is.

[2:49:44] En dan komen we vanzelf in balans, maar wel met een hogere prijs.

[2:49:48] Ja, dat is een scenario, dan is er leveringszekerheid, maar niet op het gebied van betaalbaarheid.

[2:49:52] Dan gaat gewoon de middenklasse en de lagere klasse, die gaat daar gewoon aan ten onder.

[2:49:56] En dat is katastrofaal, dat moeten we zien te voorkomen.

[2:50:00] Dan een laatste punt, voorzitter. Het gaat over het capaciteitsmechanisme.

[2:50:03] Ik schrok toch wel, daar heb ik ook al een vraag bij.

[2:50:05] Die discussie loopt al in de Kamer sinds september 2023.

[2:50:09] We hebben in december een motie ingediend om dat nu echt te gaan realiseren.

[2:50:12] En er zou binnen een half jaar een besluit over komen.

[2:50:14] Of in ieder geval het eerste half jaar van 2026.

[2:50:17] En nu hoor ik eigenlijk dat die op de lange baan wordt geschoven.

[2:50:20] Of wanneer Tennet daarvoor gaat adviseren.

[2:50:23] Wat hoorde ik dan verkeerd?

[2:50:24] Ik schrok in ieder geval heel erg.

[2:50:25] Ik hoop toch echt dat we dat zo snel mogelijk gaan invoeren. Dank u wel.

[2:50:32] En inderdaad een twee minuten debat. Dank u wel.

[2:50:37] Geen enkel probleem. Dat is bij deze dan ook aangevraagd. Helemaal goed.

[2:50:42] Heer Klos.

[2:50:43] Voorzitter, dank voor de beantwoording.

[2:50:45] Geen verder opmerking hierover, maar nog wel een extra vraag waar we het eigenlijk niet over hebben gehad.

[2:50:50] Maar wel in de technische briefing die wij hier hebben gehad voordat we dit debat zouden hebben.

[2:50:55] De impact van klimaatverandering zelf op de leveringszekerheid.

[2:51:00] Daar hoorden we best wat alarmerende woorden over.

[2:51:02] over de staat van onze infrastructuur, over de manier waarop extreem weer onze leveringszekerheid in gevaar brengt.

[2:51:08] Ik vraag me af hoe het kabinet daarnaar kijkt en welke acties het onderneemt om de leveringszekerheid te waarborgen in dat licht.

[2:51:18] Prima. Mevrouw van Asselhout.

[2:51:20] Ja, dank u wel voorzitter. Veel dank voor de beantwoording van de vragen.

[2:51:23] Ik sluit me ook graag aan bij de vraag van de heer Klos.

[2:51:26] Helemaal gezien de super El Nino die op komst is, is het heel belangrijk dat we daar extra aandacht voor hebben.

[2:51:31] Ook fijn om te horen dat weerbaarheid en onafhankelijk zal worden meegenomen in het NPE

[2:51:35] Maar ik vind het wel heel teleurstellend om te horen dat de minister niet bereid is om ook te sturen op de afbouw van olie en gas

[2:51:41] Want het is helaas niet zo dat een toename in hernieuwbare energie automatisch ook een afbouw in fossiel betekent

[2:51:49] Helemaal omdat de minister natuurlijk ook samen met Colombia internationaal de kar trekt

[2:51:53] Als het gaat om het afbouwen van fossiel

[2:51:55] En ook daar is afgesproken om te kijken naar nationale afbouwpaden

[2:51:59] Dus hierbij nogmaals de oproep of de minister percentages voor olie en gas in het NPE wil overwegen.

[2:52:05] Ook gezien het feit dat de klimaatdoelen nog steeds verder uit zicht raken.

[2:52:09] Dan, we hebben het veel gehad over de methaanverordening.

[2:52:12] Volgens mij is de oproep vanuit mijn partij duidelijk, geen afzwakking van de methaan, zo snel mogelijk in laten gaan.

[2:52:18] Dus de vraag, kan de minister toezeggen dat ze zich hiervoor gaat inspannen in Brussel?

[2:52:21] En tot slot over die capaciteitsmarkt, heel goed om in gesprek te gaan met andere landen.

[2:52:27] het uitgangspunt moet zijn

[2:52:28] dat we onze afhankelijkheid van gas afbouwen

[2:52:30] en de minister vroeg zich net af of het kan

[2:52:32] of je duurzame

[2:52:34] methoden kan bevoordelen

[2:52:36] dat kan, want we weten dat ze dat in België en Frankrijk

[2:52:38] al doen, dus onze oproep om dit

[2:52:40] mee te nemen, dank u wel

[2:52:44] dat levert nog een vraag op

[2:52:46] van uw collega Van den Berg

[2:52:48] ja voorzitter, dank

[2:52:49] een interessante eerste termijn hier in de Kamer

[2:52:52] ik ben toch eigenlijk wel benieuwd wat nou

[2:52:54] de afdronk is van mevrouw Van Oosterhout over

[2:52:56] de leveringszekerheid, of we dat op deze manier

[2:52:58] nu voldoende hebben geworgd.

[2:53:00] Want ik hoor inderdaad, als we

[2:53:02] hernieuwbaar opschalen, betekent het niet dat

[2:53:04] minder olie en gas klopt.

[2:53:06] Want je hebt uiteindelijk gewoon die leveringszekerheid nodig.

[2:53:08] Dus godzendank hebben we dat.

[2:53:10] Maar ik mis het gewoon het realisme van

[2:53:12] of wij met de koers die mevrouw van Oostraat

[2:53:15] voorstelt, alleen maar zonder wind,

[2:53:16] olie en gas moeten we nu gelijk stoppen.

[2:53:18] Ik mis eigenlijk gewoon het hele plaatje van de

[2:53:20] leveringszekerheid. Ik ben eigenlijk

[2:53:22] gewoon wel benieuwd wat de afdruk van mevrouw van Oostraat

[2:53:24] daarover is.

[2:53:26] Mevrouw van Oosterhout.

[2:53:28] Volgens mij heeft de heer Van den Berg dan niet goed geluisterd naar mijn betoog.

[2:53:31] Het gaat juist ook heel erg om onder andere het capaciteitsmechanisme wat we moeten opbouwen.

[2:53:36] Samenwerking met andere Europese landen.

[2:53:38] Maar als er iets is wat deze crisis ons laat zien, is hoe gevaarlijk het is om afhankelijk te blijven van olie en gas.

[2:53:43] En dat we daar zo snel mogelijk van af moeten, ook gezien de betaalbaarheid van onze energie.

[2:53:48] En ja, dus het betekent dat we aan de ene kant zo snel mogelijk wind en zon en andere vormen van hernieuwbare energie moeten opschalen.

[2:53:55] Maar het betekent ook dat we volop moeten inzetten op energieefficiëntie.

[2:53:59] We weten dat we daar ook nog enorm veel potentie voor hebben.

[2:54:02] We kunnen in vijf jaar tijd een derde van ons gasverbruik verminderen als we daar nu volop op inzetten.

[2:54:09] Capaciteitsmechanismen, opslag moeten we volop inzetten.

[2:54:11] Dus een heel breed scala aan dingen die we moeten doen.

[2:54:14] En mijn afdronk is dat dit kabinet nog niet genoeg doet.

[2:54:18] En daarom een heel aantal oproepen aan de minister om daar toch stappen op te gaan zetten.

[2:54:22] Zodat we ervoor kunnen zorgen dat onze energie betaalbaar wordt en dat we niet nog een keer in zo'n crisis terechtkomen.

[2:54:32] Ja, daar mag nog een korte vervolgvraag over worden gesteld.

[2:54:35] Dank voorzitter, maar daar ga ik wel pleiten voor wat realisme in deze discussie.

[2:54:38] Want als we het hebben over afhankelijkheden van olie en gas en van het buitenland, dan ben ik het heel met me eens.

[2:54:43] Maar ik heb nog in één keer teruggehoord van wat nou als we vol inzetten op zonne-wind en alle afhankelijkheden die er dan zijn van primair China.

[2:54:49] dan is toch de nieuwe crisis voor energie of eigenlijk leveringszekerheid aanstaande.

[2:54:55] Dat laatste debat met de heer Klos over bijvoorbeeld afhankelijkheid van Rusland voor onze kernenergie,

[2:55:00] dat is inderdaad een probleem, telt ook mee in de leveringszekerheid.

[2:55:04] En wat ik dan mis, ja, waarom kijken we dan niet naar die andere kant?

[2:55:07] Uiteindelijk dan hebben we gewoon geen geballen zit plaatje.

[2:55:10] En ja, reflecteert u daar eens op?

[2:55:14] Ja, voorzitter, ik heb de heer Van der Berg dit argument veel vaker horen maken,

[2:55:18] Maar we moeten dan toch wel echt onderscheid maken tussen wat doen we met die materialen.

[2:55:23] Dus aan de ene kant heb je continu olie en gas dat je moet blijven importeren, dat je maar één keer kan gebruiken.

[2:55:28] En aan de andere kant heb je materialen, inderdaad.

[2:55:31] We moeten ook zeker kijken naar waar we die materialen vandaan halen.

[2:55:34] Maar dat hoef je dan maar één keer te doen.

[2:55:36] En vervolgens kun je in Nederland ook kijken op allerlei manieren.

[2:55:38] En in Europa ook op allerlei manieren kunnen we die materialen ook circulair maken.

[2:55:42] Kunnen we er ook voor zorgen dat je die maar één keer uit het buitenland hoeft te halen.

[2:55:44] Of misschien kun je die zelfs in Europa uit de grond halen of in Europa produceren.

[2:55:50] Dat is echt een hele andere discussie dan olie en gas, wat je maar één keer kan gebruiken.

[2:55:58] Wellicht komt u hier met elkaar op een later moment ook nog eens over te spreken.

[2:56:01] Maar nou hebben we dit punt toch nog kunnen meenemen vandaag in dit debat.

[2:56:05] Dan ga ik naar de heer Jumelet, aan uw het woord.

[2:56:08] Dank u wel, voorzitter.

[2:56:11] Ik vroeg om dat gesprek met de exploitanten over de toekomst van de centrales en locaties.

[2:56:17] Ik hoorde wat de minister daarop heeft geantwoord.

[2:56:20] Ik heb ook gevraagd of de minister bereid is om bijvoorbeeld PBL onderzoek te laten doen aan de mokrol van colostratus binnen het capaciteitsmechanisme.

[2:56:28] En dan bedoel ik ook biomassa.

[2:56:29] Mijn vraag zal er voorover gaan, en we zitten een beetje in de verlegenheid, die brief komt nog, en we gaan daar nog met elkaar over spreken.

[2:56:35] Maar kan de minister dat toch overwegen om daar ook mee aan te gaan?

[2:56:40] Ik ga niet direct om een toezegging vragen, maar ik vind het wel belangrijk om dat nog even te benadrukken,

[2:56:44] om daar vooral ook de breedte te zoeken en de kennis gewoon met elkaar in te roepen

[2:56:48] om de goede dingen te doen en volgens mij zijn we daar allemaal bij gebaat.

[2:56:52] Voorzitter, in de tweede termijn dan die driehoek, duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar,

[2:56:57] maak ik die driehoek maar even, dan gaat het over duurzaam, ik denk dat we op de goede weg zijn.

[2:57:02] Als het gaat om betrouwbaar hebben we goede dingen gehoord en zeker ook nog wat aangescherpt,

[2:57:06] maar het betaalbaar houden met elkaar, volgens mij zijn er ook een aantal moties

[2:57:11] Er is daar ook over ingediend gisteren, gisterenavond.

[2:57:14] Dat houdt ons ook allen bezig.

[2:57:16] Of het nou gaat om de ETS-2 of bijmengverplichting.

[2:57:19] En je kunt nog een heel aantal dingen meer opnoemen.

[2:57:21] Of net congestie voorkomen met al die kabels in de grond.

[2:57:25] Ik stel in ieder geval vast dat dat de grote zorg ook is waar ik me in ieder geval op mee bezig hou.

[2:57:30] Om het ook betaalbaar te houden.

[2:57:32] En ik zou nog toch aan de minister willen vragen daar nog op te reflecteren met het oog op de leefwerkzekerheid.

[2:57:38] Want ik begon misschien wat herhuiselijk met, laat ik maar zeggen even, het huis wat je overdoet en wat je dan te koop zet en het overnemen.

[2:57:48] Maar ik mis dan toch een beetje de scherpte en de urgentie, ook in de beantwoording, in de zin van, wat hadden we misschien anders kunnen doen, met het oog ook op die betaalbaarheid.

[2:57:58] Want uiteindelijk gaat het huishouden of gaat uiteindelijk de burger in Nederland betalen.

[2:58:03] En dat vind ik gewoon een punt om nog echt onder de aandacht te brengen, voorzitter.

[2:58:08] Dank u wel. Mevrouw Müller.

[2:58:11] Dank u wel, voorzitter.

[2:58:12] En ik wil de minister en haar ondersteuning bedanken voor alle antwoorden op alle vragen.

[2:58:17] Ik heb er ook niet meer heel veel.

[2:58:20] Maar er blijft wel een klein gevoel van ongemak.

[2:58:23] Dat blijft wel.

[2:58:25] Vooral voor aankomende winter, maar ook op de langere termijn en op de korte termijn over onze strategische service.

[2:58:30] En ik ben dan ook blij met de toezegging dat wij voor de zomer nog geïnformeerd worden over de huidige stand van zaken.

[2:58:36] En inderdaad, ik kan zelf op het dashboard kijken hoe dat precies staat qua percentages.

[2:58:40] Maar ik zoek natuurlijk dan ook naar wat als het nou niet goed genoeg toeneemt,

[2:58:43] welke handelingsopties zijn er dan in de zomer voor het kabinet om te kunnen nemen.

[2:58:47] Maar ik ga ervan uit dat u dat gaat doen.

[2:58:50] En ik kijk natuurlijk ook heel erg uit naar de brief over het strategische gasbeleid.

[2:58:56] Want daar moeten echt een aantal scherpe en grote keuzes gemaakt worden.

[2:59:00] Dus ik denk dat de hele Kamer daar goed naar kijkt.

[2:59:04] Nogmaals, ik ben blij met uw antwoorden en dat u inziet dat die ravinagesector echt belangrijk is voor onze leveringszekerheid.

[2:59:10] En dat er ook bij hen zeker kansen zijn om die verduurzaming ook echt hier in Europa te laten plaatsvinden.

[2:59:15] En nog één laatste wat meer checkvraag.

[2:59:17] Ik had een aantal vragen toch ook over die kolencentrales.

[2:59:21] Want ze stoppen inderdaad vanaf 2030 met kolen.

[2:59:24] En begrijp ik het goed dat als zij dus omgezet worden naar andere duurzame reformen,

[2:59:28] dat zij dus mee kunnen doen in het capaciteitsmechanisme.

[2:59:31] Dat is eigenlijk de enige checkvraag die ik vandaag nog had.

[2:59:40] Dank voor deze tweede termijn vanuit de Kamer.

[2:59:43] Ik begrijp vanuit de minister dat het haar gaat lukken om meteen over te gaan tot beantwoording.

[2:59:48] Dus dat is heel prettig wat mij betreft.

[2:59:50] Dus laten we dat doen.

[2:59:52] En dan gaan we daarna met elkaar kijken welke toezeggingen zijn gedaan en hoe we dit debat met elkaar afronden.

[2:59:58] Dank u wel, voorzitter.

[2:59:59] Het kan zijn dat er nog een enkele vraag wordt binnengebracht die nog beloofd was.

[3:00:03] Kijk, timing is everything, maar ik begin in ieder geval alvast.

[3:00:10] Dank aan de leden voor hun vragen.

[3:00:14] Eigenlijk de heer Van den Berg en mevrouw Müller, en ik hoorde het eigenlijk ook bij anderen,

[3:00:18] die zeiden, ja, wel blij met de antwoorden, toch niet helemaal gerust.

[3:00:23] En ik denk dat niet helemaal gerust ook een, dus alertheid zou ik dat willen vertalen,

[3:00:28] ook een hele gezonde houding is dit jaar.

[3:00:29] En dat zijn wij ook.

[3:00:31] Dus u mag ook van mij verwachten dat ik niet zeg, nou, ik ben helemaal gerust.

[3:00:34] Ik blijf ook continu kijken.

[3:00:36] Dus die alertheid moet ook niet onnodig ongerust zijn.

[3:00:39] Dat heb ik u ook geprobeerd te vertellen.

[3:00:40] Maar die alertheid is dit jaar gewoon wel echt aan de orde.

[3:00:42] Het is een ander jaar, de gasopslagen, we starten met veel leger.

[3:00:46] De dynamiek is minder voorspelbaar.

[3:00:49] Dus die alertheid is gewoon belangrijk.

[3:00:51] Die zie ik bij u, die mag u ook bij mij verwachten en zien.

[3:00:54] Dus laten we op die manier daarom denk ik voor de zomer nog een keertje een brief.

[3:00:58] Met natuurlijk ook toelichting van hoe interpreteren wij dan het dashboard.

[3:01:02] En wat zien we als handelingsopties of wat zien we gebeuren.

[3:01:06] Dat lijkt mij verstandig.

[3:01:09] Dan voorzitter, even kijken.

[3:01:13] Ja, de heer van den Berg over de keuze voor het strategisch gasbrief en wel of geen vertraging.

[3:01:24] Vanaf december komt de eerste keuze in juni en de tweede brief komt in september.

[3:01:29] Dus misschien dat het wisselen van de regering dan de vertraging van twee maanden heeft opgeleverd,

[3:01:33] maar met dezelfde urgentie wordt daar aan gewerkt.

[3:01:36] Daarom stuur ik u ook vast voor de zomer die brief met ook het PwC-rapport.

[3:01:40] Dan kunt u ook vast nadenken en dan zijn we er gewoon in het najaar zoveel mogelijk klaar voor om keuzes te maken.

[3:01:46] Dus absoluut die urgentie.

[3:01:49] U vroeg binnen een half jaar, dat gaan we dus dan wel net twee maanden overheen.

[3:01:53] Maar goed, met de wisseling van het kabinet wellicht is dat te overzien.

[3:01:57] Ja, een moment. Ik stel voor dat we specifieke vragen meteen even doen.

[3:02:02] Dan hebben we die gelijk maar gehad.

[3:02:03] Dus dan, de heer Van den Berg, kort alsjeblieft.

[3:02:05] Ja, heel kort. Het is meer voor de verduidelijking dank.

[3:02:08] Want volgens mij spreekt de minister nu over de strategische reserves en het strategisch gastplan.

[3:02:12] Uitstekend.

[3:02:14] Maar ik had het echt specifiek over het capaciteitsmechanisme.

[3:02:16] En in december werd toen gezegd door de toenmalige minister van Klimaat en Groei.

[3:02:20] U krijgt daar, het kabinet neemt een besluit.

[3:02:23] Het eerste halfjaar van 2026.

[3:02:25] En daar refereer ik naar.

[3:02:27] Ook daar, nogmaals met het inmerken toch van, de minister is er altijd, dus in die zin is het nooit een excuus.

[3:02:33] praktijk blijft het toch dat

[3:02:35] de een of de ander zich dan toch ook weer moet inwerken

[3:02:37] en de energiecrisis die daar

[3:02:39] tussendoor is gekomen heeft

[3:02:41] ook zo zijn rol. We moesten ook wachten op bepaalde

[3:02:43] rapporten, maar nogmaals, ook hier werken we

[3:02:45] gewoon hard aan. Die tijdslijnen die Ted

[3:02:47] schetst over wanneer er toch verstoringen

[3:02:50] of de risico's

[3:02:51] op storingen toenemen, zien we natuurlijk

[3:02:53] zijn reëel en laten ons ook niet uitgebreid

[3:02:55] de tijd om maar eindeloos te denken, we bestuderen

[3:02:57] nog een keer. Op een gegeven moment moeten we knopen doorhakken met elkaar.

[3:02:59] Kom straks ook nog even op terug.

[3:03:01] Het allerlaatste, ook

[3:03:03] Ook niet alleen vertrouwen op de markt, als de prijzen heel erg hoog worden, oppassen dat we dan niet zeggen, nou ja, dan loopt de prijs maar enorm omhoog.

[3:03:16] Want dan kunnen bepaalde huishoudens niet meer dragen.

[3:03:18] Ik denk dat u ook in de brief van het kabinet over het Iran-pakket heeft gezien dat we met het noodpakket, met de maatregelen, echt gericht op de huishoudens met de laagste inkomsten, ook heel gericht dan proberen te ondersteunen, daar waar het echt nodig is.

[3:03:32] Dus ook het kabinet ziet dat, ook het kabinet is zich ervan bewust dat energie een grote kostenpost is voor mensen.

[3:03:37] En we willen dat ook voor zorgen dat iedereen het wat dat betreft met elkaar kan meemaken.

[3:03:43] De vraag van de heer Klos over de impact van klimaatverandering zelf op de energietransitie, waar mevrouw van Oosterhout zich bij aansloot, is denk ik een hele terechte.

[3:03:52] En ik zal even kijken of we daar ook in de context van het NPE ook iets over zeggen.

[3:03:57] Maar het is natuurlijk een vraag van adaptatie ligt eigenlijk...

[3:04:01] In al onze sectoren zullen we ook ons moeten gaan aanpassen aan klimaatverandering.

[3:04:05] En ons voorbereiden op de gevolgen van de klimaatverandering die al plaatsvindt.

[3:04:09] Het is inderdaad onderdeel van het NPE, zie ik.

[3:04:15] Nee, dit was een andere vraag, zie ik.

[3:04:17] Ja, nee, excuses.

[3:04:19] Deze komt zo meteen.

[3:04:21] Dus ik kijk even waar die informatie staat.

[3:04:24] Maar uiteraard is dit een belangrijke vraag, daar moeten we rekening mee houden.

[3:04:27] Mevrouw Van Oosterhout vroeg over het afbouwen van olie en gas.

[3:04:37] Volgens mij om de spraakverwarring te voorkomen.

[3:04:40] Als ik kijk naar 100% van onze energievoorziening en ik ga binnen die 100%,

[3:04:48] en dat gaan we in het NPE laten zien, actief beleid voeren op het vergroten van de hoeveelheid duurzame energie.

[3:04:58] Dan betekent het ook dat we eventuele verhogingen van de vraag daarin hebben meegenomen.

[3:05:01] Dat betekent ook dus dat je daarmee ook stuurt op het verlagen van de vraag naar olie en gas.

[3:05:08] En de manier waarop je dat inregelt, betekent dus ook dat het percentage van hernieuwbaar dan dus stijgt.

[3:05:14] Dat is niet automatisch zo als je niet de groei van de vraag meeneemt.

[3:05:17] Ik denk dat daar mevrouw Van Oosterhout aan refereert, terecht.

[3:05:20] En dat is ook waarom de conferentie Colombia zo belangrijk was.

[3:05:23] Dat als je alleen maar inzet op groei van hernieuwbaar, maar niet dat ziet als onderdeel van de totale vraag,

[3:05:32] dan kun je zeggen je produceert gewoon meer energie en je consumeert meer energie en fossiel blijft precies gelijk.

[3:05:38] Dus we zitten echt in op een transitie.

[3:05:39] Dat betekent ook dat de groei van hernieuwbaar er sterker is dan de groei van je energievraag.

[3:05:43] Want alleen dan gaat de vraag naar fossiel omlaag.

[3:05:47] Wij sturen alleen op het afbouwen van fossiel via het afbouwen van de vraag.

[3:05:49] En daar werken we op allerlei manieren ook heel hard aan.

[3:05:51] Via het vergroening van de industrie, via het verduurzamen van de huizen, et cetera.

[3:05:55] Maar het komt dus ook terug in het MPE.

[3:06:00] Daar kunt u dat ook zien.

[3:06:02] Het is dus een gevolg van de keuze die we maken, zo zou je het ook kunnen zien.

[3:06:05] Maar daarmee stuur je natuurlijk ook, met je beleid stuur je eigenlijk op de twee kanten tegelijkertijd.

[3:06:09] Oké, dat leeft toch nog een korte vraag op.

[3:06:13] Mevrouw Van Arzen.

[3:06:14] Ja, als de minister aan de ene kant zegt, dat doen we eigenlijk al.

[3:06:17] En het zit toch ook wel verwerkt in het beeld rondom de vraag.

[3:06:20] Dan rijst bij mij de vraag, waarom nemen we het dan niet toch expliciet op in het NPE?

[3:06:27] Nou voorzitter, het is eigenlijk het spiegelbeeld van de groei waar wij op inzetten voor wind en zon.

[3:06:35] Maar laten we die discussie, als we het eenmaal zien in het NPE, dan wordt het misschien iets concreter en minder abstract.

[3:06:40] Anders wordt het wellicht moeilijk te volgen voor mensen wat we hier wisselen.

[3:06:45] Maar het kabinet zet in op een transitie.

[3:06:47] En dat wil zeggen dat we onze afhankelijkheid van olie en gas willen verminderen.

[3:06:52] Daarom werken we actief aan het afbouwen van de vraag.

[3:06:54] En dat ga je dan natuurlijk ook terugzien in het totale plaatje van de aandelen hernieuwbaar versus fossiel.

[3:07:01] Ik denk dat u gewoon even moet gaan zien hoe het daadwerkelijk is meegenomen straks.

[3:07:05] Dan op het punt van de methaanverordening.

[3:07:07] Ik blijf me inzetten voor een ambitieuze methaanverordening die wel uitvoerbaar is.

[3:07:11] En dat is even waarop nu die handreiking van de commissie ziet.

[3:07:14] Maar wij blijven ons ook inzetten voor ambitie.

[3:07:18] Frankrijk en België

[3:07:19] die voorbeelden zullen we ook meenemen

[3:07:21] zullen we ook naar kijken

[3:07:22] fijn dat u die voorbeelden ook aandroeg

[3:07:24] kunnen we daar ook naar kijken

[3:07:25] in het ontwerp van de capaciteitsmechanisme

[3:07:29] is dat iets als we een toezegging kunnen noteren?

[3:07:31] we nemen een heleboel mee

[3:07:33] in het capaciteitsmechanisme

[3:07:34] dus ik had ook al gezegd

[3:07:35] u mag dat toezegging formuleer wat u wilt

[3:07:37] maar ik ga er niet een aparte brief over sturen

[3:07:39] want het komt daar gewoon in terug

[3:07:40] maar we nemen het mee

[3:07:41] even kijken

[3:07:48] Dan, de heer Jumelet vroeg naar, zoek de breedte in het opzetten van dat capaciteitsmechanisme.

[3:07:57] Dat doen we.

[3:07:58] Want het moet ook technologie-neutraal zijn, dus die breedte zit er eigenlijk per definitie ook in.

[3:08:04] Daarvoor is geen apart onderzoek nodig en ik zou ook zeggen, laten we geen onderzoeken doen

[3:08:08] daar waar we eigenlijk gewoon al via de manier waarop we het aanvliegen zorgen

[3:08:14] dat die technologie-neutraliteit gewaarborgd is.

[3:08:18] De betaalbaarheid is ook heel erg belangrijk en daar vraagt u terecht aandacht voor.

[3:08:25] En dat hebben we gisteren ook wat overgewisseld, dat we ook zien dat we aan de ene kant kosten van de elektriciteit opwek een plek hebben,

[3:08:33] maar aan de andere kant de hele kosten van netwerken, maar ook kosten van een capaciteitsmechanisme,

[3:08:38] ook kosten die we maken voor strategische gasopslagen.

[3:08:41] Dus ook daar toch de hoogte van de premie die we bereid zijn om te betalen,

[3:08:44] moeten we ook de totale kosten gewoon mee in de oogschouw nemen.

[3:08:47] En welke stapeling willen we?

[3:08:49] En welke stapeling is nog betaalbaar?

[3:08:51] Bij wie komt die terecht?

[3:08:52] Daarom hecht ik steeds zo aan dat, laten we keuzes in samenhang maken van dat NPE.

[3:08:57] Want dan weten we echt waar we op sturen en hoe we de kosten met elkaar gaan verdelen de komende tijd.

[3:09:04] Oké, voordat u verder gaat, ook nog een specifieke vraag van de heer Jumnet.

[3:09:08] Ja, ik had nog één laatste antwoord voor de heer Jumnet.

[3:09:12] Nou, laten we het even afmaken.

[3:09:12] Die vroeg hadden we misschien anders kunnen doen.

[3:09:16] Voorzitter, de minister is er altijd.

[3:09:17] Ik weet niet of ik het anders had kunnen doen.

[3:09:19] Maar ik vind dat je van elke situatie wel moet willen leren.

[3:09:23] Dus het lijkt me goed dat we daar gewoon nog eens naar kijken.

[3:09:27] Als we nog eens een keer voor die keuze komen staan, zouden we het dan op dezelfde manier doen?

[3:09:31] Of waren er variabelen die we nooit hadden kunnen inschatten?

[3:09:35] Dus op die manier dank voor het aandachtspunt van de heer Jumlet.

[3:09:38] Dat was de laatste vraag van de heer Jumlet, voorzitter.

[3:09:41] Ja, en voordat ik het weer vergeet, ik wil de minister hartelijk danken voor de beantwoording, want dat was uitgebreid en to the point, dus dank daarvoor.

[3:09:52] Nog even als het gaat om de betaalbaarheid, dat rapport FIEN, de afkorting, laat maar even wat het is, maar de FIEN, spreekt ook over alle investeringen die nodig zijn.

[3:10:05] Je ziet ook dat daar keuzes worden gemaakt of in ieder geval inzichtelijk worden gemaakt.

[3:10:10] Ik stel me zo voor dat dat ook zomaar in het MPE terechtkomt, want het wordt nu heel vaak genoemd, het MPE.

[3:10:17] Maar ik denk dat het goed is om dat rapport ook eens bij te betrekken, van wat zijn we met z'n allen aan het doen, aan het investeren.

[3:10:23] En ik maak ook maar de opmerking, voorzitter, de permitteering, maar ook maar dat wij daar de keuzes in moeten maken.

[3:10:29] Want ik denk dat het goed is te zien dat er door heel veel partijen hard wordt gewerkt om die netcongres te verhelpen

[3:10:36] of in ieder geval tegen te gaan op heel veel plekken in het land.

[3:10:40] Maar laten we ook met elkaar hier de discussie goed voeren over waar we het geld aan besteden.

[3:10:45] Dank u wel.

[3:10:46] Voorzitter, dat ben ik van harte met de heer Humlet eens.

[3:10:48] En daarom verwijs ik ook af en toe naar.

[3:10:51] We willen graag allemaal zoveel mogelijk zekerheid.

[3:10:53] Maar de verzekeringspremie die wij dan dus opleggen, die moet ook ergens betaald worden.

[3:10:58] De keuzes die we maken over de uitrol van infrastructuur, de keuzes die we maken over allerlei keuzes.

[3:11:05] En we moeten ze ook weer afwegen tegen hoe afhankelijk willen we dan blijven van de import van olie en gas.

[3:11:09] Dus daarom heb ik het ook steeds over die driehoek.

[3:11:12] En het is echt zoeken naar de balans.

[3:11:13] En daarom moeten we dat hier inderdaad met elkaar doen in samenhang.

[3:11:16] En ook het overzicht goed proberen te bewaken met elkaar.

[3:11:21] Voorzitter, dan was er nog een vraag van mevrouw Muller.

[3:11:23] Dus ook dat kleine beetje ongemak.

[3:11:24] Ik denk dat dat heel gezond is dat wij dat hier met elkaar hebben en houden in de loop van dit jaar.

[3:11:29] En met elkaar het gesprek aan blijven gaan en de vinger aan de pols blijven houden.

[3:11:33] Dat doe ik dus ook.

[3:11:36] En had ik één, technologie-neutraliteit vroeg u ook aandacht voor in de context van het capaciteitsmechanisme.

[3:11:44] En inderdaad, op die manier gaan we dat inrichten.

[3:11:50] Volgens mij ben ik daardoor de vraag in tweede termijn heen.

[3:11:57] Dank voor deze beantwoording wederom.

[3:12:00] Ik zie ook dat de leden vinden dat al hun vragen zijn beantwoord.

[3:12:04] Dus dan kunnen we deze tweede termijn ook afronden.

[3:12:07] En dan kom ik tot de toezeggingen.

[3:12:10] Maar voordat ik die voorlees zal ik alvast de aankondigen dat er inderdaad een twee minuten debat is aangevraagd door de heer Van den Berg.

[3:12:16] Dus dat zal ook worden ingepland.

[3:12:20] Dan komen we bij...

[3:12:25] Via uw voorzitter.

[3:12:26] Kan dat hier gelijk aangegeven worden, en ik ga ook even naar de rest van de commissie, voor de zomer?

[3:12:31] Of moet dat weer dinsdag bij de regeling worden aangegeven?

[3:12:35] We zijn nog een beetje nieuw.

[3:12:39] Ja, ik begrijp vanuit de Griffie dat ook echt plenair bij de regeling van werkzaamheden moet worden aangevraagd, als dat ook echt voor de zomer moet.

[3:12:48] Want wij gaan niet over de planning van de plenaire zaal, maar we kunnen wel doorgeven dat u een twee minuten debat wilt.

[3:12:55] Dus dan is het aan u om dat dinsdag te verzoeken.

[3:13:00] Oké, dan komen we bij de toezeggingen. Het zijn er zes in totaal, dus let op zou ik zeggen.

[3:13:06] Allereerst, voor het zomergeces deelt de minister het rapport van PwC met de Kamer.

[3:13:13] Dat is in de algemene zin aan iedereen toegezegd.

[3:13:15] De tweede toezegging is richting mevrouw Müller.

[3:13:18] Voor de zomer ontvangt de Kamer nog een update over de voortgang van het vullen van de gasvoorraden.

[3:13:24] De derde toezegging, de toegezegde brief over het strategisch gasbeleid,

[3:13:28] komt samen met het NPE rond Prinsjesdag naar de Kamer.

[3:13:32] Onder andere over strategisch gasopslag en kussengas.

[3:13:36] Ja, dat wordt daarmee meegenomen.

[3:13:39] De vierde toezegging.

[3:13:40] Voor de zomer informeert de minister de Kamer over welke optie als uitgangspunt wordt gehanteerd voor de capaciteitsmarkt.

[3:13:48] De vijfde toezegging.

[3:13:50] De brief over een verdere uitwerking van het capaciteitsmechanisme volgt dan na de zomer.

[3:13:57] Kort na de zomer zelfs.

[3:13:59] Kun je daar zo snel in te zijn?

[3:14:01] Heel fijn.

[3:14:02] Ja, we pakken alle ruimtes met elkaar die we hebben natuurlijk in de planning.

[3:14:05] En tot slot ook richting mevrouw Müller.

[3:14:09] Nummer 6. In de brief over de voortgang van de verduurzaming van de industrie, die na de zomer naar de Kamer wordt gestuurd, wordt ook de raffinagesector meegenomen. Missen we dan nog een toezegging? Nee.

[3:14:25] Dan gaan we wat mij betreft naar een afronding van dit commissiedebat. Ik wil iedereen hartelijk bedanken voor de aanwezigheid en de inbreng. Dank ook aan de minister voor alle antwoorden.

[3:14:35] Volgens mij was het ook naar grote tevredenheid vanuit de Kamer.

[3:14:39] We hebben er uitgebreid met elkaar ook ruimte voor kunnen geven.

[3:14:42] En we zijn alsnog ruim binnen de tijd klaar.

[3:14:45] En dat is altijd prettig.

[3:14:46] Geen doel op zich, maar wel prettig.

[3:14:48] Ik wil iedereen heel erg nogmaals bedanken.

[3:14:50] En hiermee sluit ik deze vergadering.