Interparlementair Koninkrijks Overleg 2026: Klimaatadaptatie, slotopmerkingen en persconferentie

[0:00:00] Goedemorgen. Goedemorgen alle. Bon dia, bon seman, good morning.

[0:00:07] Wat fijn iedereen hier vandaag weer bij elkaar te zien in de plenaire zaal.

[0:00:12] En ik hoop dat jullie hebben kunnen genieten van een dagje rust gisteren en een hele fijne zondag hebben gehad.

[0:00:20] We gaan vandaag van start met de laatste vergaderingen van dit IPCO.

[0:00:25] En graag brengt nog een paar praktische aandachtspunten in herinnering.

[0:00:30] Zoals eerder aangegeven is het niet toegestaan om jas te eten of drinken mee te nemen in de zaal.

[0:00:36] In het ledenrestaurant hierachter vindt hij koffie en thee en de versnaperingen ook weer.

[0:00:44] We gaan straks over tot een interactieve sessie met het klimaat, met het Nationaal Burger Beraad Klimaat.

[0:00:53] En daar gaan we in met z'n allen op het subthema klimaat.

[0:00:57] Bij ons aanwezig vandaag zijn er vier sprekers namens het Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:01:03] Dat is mevrouw Nienke Meijer, de voorzitter van het Nationaal Burgerberaad.

[0:01:08] Tobijn de Grauw, zij is programmeleider Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:01:16] Yannick Wasmeer, hoofdgespreksleider Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:01:22] En Idrissa Marlin, medewerker Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:01:28] Van harte welkom, jullie zitten allemaal achter me.

[0:01:31] Van harte welkom.

[0:01:33] En dan geef ik het woord aan mevrouw Meijer voor een korte introductie.

[0:01:38] Daarna start het interactieve gedeelte van deze sessie.

[0:01:42] En zij zal ook dus deze sessie leiden.

[0:01:45] En ik ben heel erg benieuwd wat zij voor ons in petto heeft.

[0:01:50] De loopmicrofoons moeten aan.

[0:01:55] Sta ik aan? Ja, ik sta aan.

[0:01:57] Goedemorgen allemaal.

[0:01:59] En wat fijn dat we hier op de vroege ochtend bij jullie mogen komen op maandag.

[0:02:05] En wat vinden wij ook...

[0:02:07] Nou, we zijn dankbaar dat jullie gisteren een vrije dag hebben gehad...

[0:02:11] waardoor je nu vol energie aan deze interactieve sessie mag beginnen.

[0:02:15] En Anushka, dank voor de mooie introductie.

[0:02:18] En we gaan het ook direct anders doen.

[0:02:20] Want je zei heel vrolijk dat ik de lead had vanmorgen.

[0:02:23] Ik kan jullie vertellen, ik ben nu sinds twee jaar de onafhankelijk voorzitter van het Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:02:29] Maar de lied ligt eigenlijk vooral bij Aniek en eigenlijk nog veel belangrijker bij de deelnemers van het Burgerberaad zelf.

[0:02:37] Het is voor mij in de afgelopen twee jaar het meest mooie wat ik in mijn hele werkzaam leven heb meegemaakt.

[0:02:43] Om met 175 mensen uit het hele land met al die verschillende achtergronden samen zeven weekenden door te brengen over zo'n complex onderwerp als klimaat.

[0:02:54] Een nieuw democratisch instrument wat een mooie verrijking is naast de repositieve democratie waar jullie voor verantwoordelijk zijn.

[0:03:02] Dus daar nemen jullie graag vandaag mee.

[0:03:04] We gaan jullie graag een aantal dingen vertellen.

[0:03:06] We laten jullie ook graag een aantal dingen ervaren op de vroege ochtend.

[0:03:10] maar we gaan vooral graag met elkaar in gesprek over wat wij hebben geleerd

[0:03:14] en vooral van waar al jullie vragen zijn

[0:03:18] zowel over het instrument burgerberaad als het onderwerp van klimaat

[0:03:23] en een van mijn belangrijkste leerervaringen was

[0:03:26] dat het hele proces van de afgelopen twee jaar heette ga-orde

[0:03:30] oftewel een mooie balans tussen chaos en orde

[0:03:33] en dat gebruik ik nu overal, gebruik ik overigens ook thuis bij mijn kinderen

[0:03:37] Want dat helpt enorm om weer een soort lepel te kunnen geven aan datgene wat je eigenlijk niet kan organiseren.

[0:03:43] Dus ik wil graag, Janiek, jou het woord geven om deze komend uur met elkaar in ga-orde te gaan doorbrengen.

[0:03:52] Dat is goed. Goedemorgen allemaal.

[0:03:54] Goedemorgen. Hoe heeft iedereen geslapen?

[0:03:56] Moa, wie heeft er goed geslapen?

[0:03:59] En wie moet echt nog een beetje wakker worden of nu?

[0:04:04] Wie is er echt een ochtendmens hier die echt denkt, de ochtend beste gedeelte van de dag?

[0:04:10] En wie is die denkt, ik moet echt wel koffie hebben om op te kunnen starten?

[0:04:15] Dan krijg je een beetje een inzicht.

[0:04:17] Wat Nienke al zei, vandaag gaan we dingen een beetje anders doen.

[0:04:23] Dus we gaan jullie ook uitnodigen om met elkaar in gesprek te gaan.

[0:04:26] Om misschien een beetje van plek te wisselen af toe.

[0:04:29] Dus hopelijk hebben jullie daar ook wel een beetje zin in.

[0:04:32] En weet ook dat wat we vandaag gaan delen is slechts een klein gedeelte van het hele verhaal.

[0:04:38] Dus weet dat alles in het echt nog veel spannender, rijker, intenser, moeilijker, maar ook leerzamer was.

[0:04:46] Dus alles wat we vandaag delen is slechts een klein blik op wat we het afgelopen twee jaar met de burgerberaad hebben gedaan.

[0:04:52] Het doel van vandaag is vooral om dit verhaal te vertellen en deze ervaring met jullie te delen.

[0:04:58] We staan hier niet om te vertellen hoe het moet of dat een burgerberaad ook de oplossing voor alles is.

[0:05:05] Dus we weten ook dat we hier met een bepaalde mate van bescheidenheid staan om alleen het verhaal met jullie te delen.

[0:05:10] En daarna ook met elkaar in gesprek te gaan van wat valt hier nou van te leren.

[0:05:14] Wat we vandaag gaan doen is we gaan jullie zometeen heel kort iets meer vertellen over het burgerberaad.

[0:05:19] En daarna gaan we jullie vragen waar jullie nou nieuwsgierig naar zijn.

[0:05:22] Wat zouden jullie hier graag over willen leren?

[0:05:25] Gaan we kijken wat er allemaal uitkomt?

[0:05:26] Hebben we een beetje een agenda van de dag die we met elkaar gaan neerzetten?

[0:05:30] Gaan we daarna iets meer de inhoud in?

[0:05:32] Gaan we iets meer vertellen over het proces wat we hebben doorgemaakt?

[0:05:34] wat er uiteindelijk uit is gekomen en waar we nu ook staan.

[0:05:39] Dan gaan we daarna een kleine oefening doen om te kijken

[0:05:42] wat voor verschillen en overeenkomsten hier allemaal in de ruimte zijn.

[0:05:46] Omdat we vaak denken dat we heel veel overeenkomsten met bepaalde mensen hebben

[0:05:50] en heel veel verschillen met andere mensen.

[0:05:52] En dat blijkt vaak wat genuanceerder te liggen.

[0:05:55] En dat was een belangrijk onderdeel ook van de manier van werken met het burgerbrad.

[0:05:58] Het grootste gedeelte daarna gaan we gewoon met elkaar in gesprek

[0:06:01] om te kijken wat we hiervan kunnen leren.

[0:06:04] Ja? Is goed.

[0:06:05] Nienke, ik geef het woord aan jou om heel kort iets te zeggen over het Nationaal Burgerbrad.

[0:06:10] Kijk nog. Je zei, je hebt twee minuten om te vertellen wat we in twee jaar gedaan hebben.

[0:06:17] Het allereerste is dat het een vraag was die twee jaar geleden kwam van het vorige kabinet.

[0:06:24] En de vraag was, hoe kunnen we in Nederland eten, spullen gebruiken en reizen op een manier die beter is voor het klimaat?

[0:06:32] Een verzoek vanuit zowel het ministerie van Binnenlandse Zaken als vanuit Klimaat en Groene Groen en van de Tweede Kamer.

[0:06:39] Dus met een breed politiek draagvlak gingen we aan de slag.

[0:06:45] Daarna 175 mensen.

[0:06:47] Ik zal daar iets meer vertellen over hoe dat lotingsproces is gegaan.

[0:06:50] Maar echt een afspiegeling van Nederland op vijf criteria.

[0:06:54] Dus alle leeftijden waren aanwezig van 17 tot 86.

[0:06:59] uit het hele land, uit alle provincies waren ze aanwezig

[0:07:02] van Limburg tot en met Friesland

[0:07:04] alle opleidingsniveaus

[0:07:06] van degene die vooral praktisch opgeleid zijn

[0:07:08] tot en met degene die meer theoretisch opgeleid zijn

[0:07:11] maar het allerbelangrijkste was dat echt alle meningen over klimaat waren aanwezig

[0:07:15] dus echte klimaatactivisten

[0:07:17] degene die zich heel veel zorgen maakte over klimaatverandering

[0:07:21] maar ook degene die zich helemaal geen zorgen maken over klimaatverandering

[0:07:24] of zelfs klimaatontkennis waren

[0:07:26] en zei er is helemaal geen klimaatverandering of wij kunnen er niks aan doen.

[0:07:29] Al die verschillende stemmen waren in de ruimte precies in de hoeveelheid zoals dat ook is in Nederland.

[0:07:35] En dat maakt het ook heel bijzonder om die manier met elkaar zeven weekenden door te brengen.

[0:07:40] Zeven weekenden in negen maanden.

[0:07:42] De meeste dus met een hotel overnachting, want een van de allerbelangrijkste elementen is

[0:07:48] je kan ongelooflijk goed met elkaar samenwerken, ook al ben je het volstrekt met elkaar oneens.

[0:07:53] Dat was voor mij een van de grootste eye-openers van dit hele proces.

[0:07:57] Maar dat doe je wel als je met elkaar een relatie opbouwt.

[0:08:00] Dus als je elkaar leert kennen en snapt waar de ander vandaan komt...

[0:08:04] dan kan je ook heel goed met elkaar samenwerken.

[0:08:06] Ook al ben je het volstrekt met elkaar oneens.

[0:08:08] Na die zeven weekenden heeft het burgerberaad een advies opgeleverd.

[0:08:12] Dat zullen jullie dadelijk ook allemaal meekrijgen.

[0:08:14] Ik dacht natuurlijk, ik neem handig mijn tas mee hier naar binnen met al die aanbevelingen.

[0:08:18] Maar dat werd mij ten strengste verboden door de heren, het nette pak daar.

[0:08:22] Dus die krijgen jullie dadelijk uitgereikt aan het einde van deze sessie.

[0:08:27] Maar een rapport met aanbevelingen, 13 aanbevelingen, hebben meer dan 75% onderschreven door alle deelnemers.

[0:08:34] En nog eens 10 aanbevelingen die meer dan 50% hebben gerealiseerd.

[0:08:38] Op 1 december hebben we dat overhandigd aan het vorige kabinet.

[0:08:43] Met een grote bijeenkomst waar ook heel veel stakeholders bij waren.

[0:08:47] En vorige week vrijdag heeft het kabinet gereageerd.

[0:08:49] reageert. Wat ze ermee gaan doen en op welke manier ze invulling gaan geven aan deze aanbevelingen.

[0:08:55] Die hou ik nog even als cliffhanger om dadelijk te vertellen wat ze over gaan nemen en op welke

[0:09:00] manier. Want ik denk, Niek, dat we eerst een kleine check-in gaan doen. Wat we jullie

[0:09:08] zouden willen vragen is om even tweetallen te maken en om even iemand uit te zoeken waar

[0:09:14] je nog niet zoveel mee gesproken hebt de afgelopen dagen dat jullie samen zijn geweest. En kort

[0:09:19] met elkaar in gesprek te gaan, waar ben je nou nieuwsgierig naar over dit burgerberaad?

[0:09:24] Wat zouden jullie graag met elkaar willen bespreken? Wat zou waardevol zijn om dit

[0:09:27] komende uur met elkaar te bespreken? Dus maak even tweetallen. Ja, je mag even opstaan,

[0:09:34] even iemand anders uitzoeken en in tweetallen in gesprek gaan. Waar ben je nieuwsgierig

[0:09:38] naar? Ja? Kom ik over een paar minuten bij jullie terug? Waar ben je nieuwsgierig naar?

[0:11:00] Daarom mag je nu even rustig opstarten.

[0:14:00] Wat zou je willen weten, zodat we zometeen daar het gesprek op kunnen aanpassen?

[0:14:14] Wat willen jullie weten over het burgerberaad?

[0:14:16] Anders gaan wij even alles vertellen, maar dat is helemaal niet realistisch.

[0:14:19] Oké, oké.

[0:14:21] Ja, wat zijn de haters? Dat wil ik weten. Wat zijn de haters?

[0:14:25] Ja, nou, daar kunnen we van alles over zeggen.

[0:14:27] Ja, precies.

[0:14:30] Wat willen jullie weten over het burgerberaad?

[0:14:32] En dan kunnen wij zometeen daar iets over zeggen.

[0:14:34] Anders gaan wij allemaal dingen vertellen die niet relevant zijn.

[0:14:37] Het burgerberaad allemaal heeft gedaan.

[0:14:39] Bijvoorbeeld, als je daar nieuwsgierig naar bent, dan weten wij dat zometeen.

[0:14:42] Ja?

[0:14:49] Daar hebben we echt super niet zoveel verhaal over.

[0:15:53] Goed.

[0:15:54] Yes, daar was ik weer.

[0:16:00] We zouden heel graag een aantal stemmen van jullie terug horen waar jullie gesprekken over zijn gegaan.

[0:16:09] En waar jullie nieuwsgierig naar zijn.

[0:16:11] Dat helpt ons heel erg om ons verhaal ook aan te passen aan jullie behoeften.

[0:16:16] Dus mag ik een aantal dingen horen van waar jullie nieuwsgierig naar zijn?

[0:16:20] Ja, wij hebben het gehad of we niet een burgerberaad kunnen houden.

[0:16:25] Gewoon in de vier landen over de samenwerking.

[0:16:30] Maar dan komt ook meteen de vraag op, als je zegt we gaan loten.

[0:16:35] Als je alle bevolking met elkaar optelt, dan zijn de eilanden natuurlijk ongeveer een kansje van niks om erin te komen.

[0:16:41] Dus hoe zou je nou in zo'n situatie dat oplossen?

[0:16:44] Dat je toch zegt van we willen echt de stemmen van alle vierde landen, die moeten bij elkaar zitten.

[0:16:53] Dat kwamen we eigenlijk op, maar we vonden het wel een leuk idee.

[0:16:57] Mooi, dus inderdaad, hoe zou dat eruit kunnen zien?

[0:17:00] Wie had een soortgelijk gesprek? Is dat verder opgekomen?

[0:17:03] Nee.

[0:17:04] Yes.

[0:17:06] Wij hadden het erover, dus wat maakt je je nieuwsgierig?

[0:17:10] Ik ben wel benieuwd, en ik zal ook dan zijn vraag stellen, wat die mensen die niet in het klimaat geloven, wat die dan zeiden en of zij gedurende de tijd van mening zijn veranderd.

[0:17:29] En wat waren de oplossingen? Dat zouden we ook graag willen weten.

[0:17:34] Ja, dus en over de oplossing, maar ook hoe was het eigenlijk voor die mensen die niet in klimaatverandering geloven om hier aan mee te doen en wat is er met hen gebeurd?

[0:17:41] Andere dingen? Wat hebben jullie besproken?

[0:17:47] We waren benieuwd hoe de mensen gekozen werden, hoe de selectieprocedure ging.

[0:17:50] Was het a-select of een representatieve getaal? Hoe kwam je aan de steekproef gewijs?

[0:17:56] Dus dat ging heel erg over de selectie. Hoe zijn we tot die groep van 175 mensen gekomen?

[0:18:02] Dat klinkt alsof meer mensen daarin geïnteresseerd waren.

[0:18:05] Ja, dat vroegen we ons ook af.

[0:18:09] Maar we vroegen ook af of het als statistiel bijvoorbeeld een onderwerp was van jullie.

[0:18:17] En ook hoe jullie dat gaan doen met vuilnisverwerking.

[0:18:21] En of jullie daar aandacht hebben aan besteed.

[0:18:23] Want we willen wel dat jullie hier veel doen qua vuilnisverwerking en separeren, zeg maar.

[0:18:31] Maar de stap daarna.

[0:18:34] Dat is ook een inhoudelijke vraag over die thema's. Helemaal goed?

[0:18:39] Ja, wij hadden het meer over dat het een hele mooie tool was om iedereen, zoals de klimaatdrammers, laat ik het zo noemen,

[0:18:49] en de anticlimaatdrammers, in zo'n proces mee te nemen.

[0:18:54] En ook degenen die tussenin zitten, dat uiteindelijk wat eruit komt, kan door iedereen gedragen worden.

[0:19:00] En daarnaast heb je ook het bewustwording.

[0:19:04] En straks als er iets eruit komt, kan je altijd zeggen, weet je, ik ben minderheid, maar je bent ook meegeteld.

[0:19:11] Dus ik denk dat dat het belangrijkste was van onze bespreking vanmorgen.

[0:19:17] Dus chapeau, looking forward.

[0:19:19] Dank u.

[0:19:19] Gaan we ook zeker nog wel iets over zeggen over dat proces en hoe we daarmee zijn omgegaan.

[0:19:25] Is er nog een andere vraag of iets wat heel anders is of wat nog niet gehoord is?

[0:19:33] Goedemorgen.

[0:19:34] We hebben met name even gehad over, jullie hebben aanbevelingen gepresenteerd.

[0:19:41] En de overheid, het kabinet heeft dat gezien.

[0:19:44] En we hebben vernomen dat er 13 aanbevelingen.

[0:19:48] Maar hoeveel van die aanbevelingen zijn aangenomen en waarom de anderen niet?

[0:19:55] En wat is de mening van de burgerraad dat bijvoorbeeld als het 50% 60% is, wat is de mening van de burgerraad daarover?

[0:20:03] En bedoelt u dan zeg maar aangenomen door het kabinet?

[0:20:07] Ja, oké, ja.

[0:20:09] Dus daar zullen we ook nog iets over zeggen over waar we nu staan en hoe de samenwerking daarin is gegaan.

[0:20:13] Oké, volgens mij helder.

[0:20:15] Volgens mij gaan we daar een aantal dingen aanstippen.

[0:20:18] Een aantal dingen zijn ook waar jullie straks zelf ook met elkaar over in gesprek gaan.

[0:20:22] Nienke, wil jij iets meer gaan vertellen?

[0:20:24] Ja.

[0:20:26] Je mag ook wel even zitten als het gezellig was.

[0:20:28] Ik mag wel even zitten hoor.

[0:20:32] Het is nu al ga-oorde.

[0:20:34] Snap jullie wat ga-oorde is?

[0:20:41] Ik denk eerlijk gezegd, en ik ben blij met jouw opmerking over het chapeau.

[0:20:47] want het is echt uniek in Nederland.

[0:20:49] Sinds 2006 was dit het eerste nationaal burgerberaad wat georganiseerd is.

[0:20:55] En in 2006 viel het kabinet op het moment dat het adviesrapport kwam

[0:20:59] en is er politiek nooit wat meegedaan.

[0:21:01] Dus we zijn, wat dat betreft, hebben we vorige week ook gezegd,

[0:21:04] is er geschiedenis geschreven, want er is nog nooit in Nederland een burgerberaad geweest

[0:21:08] die, zeg maar, deze eindstrepen al gehaald heeft.

[0:21:13] We hebben natuurlijk voordat we begonnen, want Nederland was een van de laatste landen in Europa

[0:21:17] die een nationaal burgerberaad ging organiseren.

[0:21:19] Er waren wel veel lokale en burgerberaden op provincieniveau, maar nog nooit nationaal.

[0:21:26] Dus we hebben ook ongelooflijk veel geleerd door te kijken in het buitenland.

[0:21:29] Wat is er in Frankrijk gebeurd, wat is er in Ierland gebeurd, in Zwitserland, Duitsland.

[0:21:33] En vervolgens gekeken van op welke manier kunnen we de goede dingen vertalen naar Nederland

[0:21:38] en wat kunnen we leren, hoe wij dat anders willen gaan doen.

[0:21:41] Een van de belangrijke voorwaarden was, en dat waren ook de tien randvoorwaarden

[0:21:45] die vooraf gesteld zijn door het kabinet destijds en de Tweede Kamer,

[0:21:51] is dat het hele burgerberaad echt onafhankelijk is.

[0:21:54] Ook in mijn rol als voorzitter dat ik onafhankelijk ben.

[0:21:58] Dus ik heb geen politieke uitstraling of een politieke achtergrond.

[0:22:04] En ik heb ook niet een uitgesproken mening over klimaat.

[0:22:07] Ik heb wel mijn privé mening, maar als je mij googelt ga je daar niets over vinden.

[0:22:11] En dat maakte mijn rol veel makkelijker en beter,

[0:22:14] omdat ik met iedereen kon praten en ook daarmee echt een boegbeeld kon zijn voor het burgerberaad.

[0:22:20] Maar het hele burgerberaad was ook daarin onafhankelijk.

[0:22:24] Dus we hebben veel media natuurlijk langs gehad, maar alle sessies van het burgerberaad

[0:22:28] was juist in de beslotenheid van de deelnemers zelf om ervoor te zorgen dat iedereen zich veilig voelde

[0:22:34] om datgene te kunnen zeggen en te vinden en te bespreken wat hij graag wilde gaan doen.

[0:22:39] We kregen de opdracht dus van het vorige kabinet.

[0:22:43] en een van de randvoorwaarden was motiveringsplicht

[0:22:46] motiveringsplicht door het kabinet

[0:22:48] en dat betekent dat ze binnen een half jaar moesten gaan reageren

[0:22:52] gemotiveerd welke aanbevelingen er wel en welke er niet werden overgenomen

[0:22:56] en per aanbeveling aangeven wat de achtergrond was

[0:22:59] ik kan jullie verzekeren dat dat echt een heel mooi moment was afgelopen vrijdag

[0:23:03] toen het kabinet hun reactie vertelde

[0:23:05] want er zat een dik rapport bij

[0:23:07] precies op de dag af binnen een half jaar

[0:23:10] waarna de overhandiging van het rapport van de burgerberaad met per aanbeveling,

[0:23:19] want het zijn er 13, maar daar staat natuurlijk overal sub-aanbevelingen onder,

[0:23:22] dus onder al die 82 aanbevelingen een motivatie waarom het kabinet het wel of niet overneemt of het nog in beraad heeft.

[0:23:31] En de Tweede Kamer heeft besprekingsplicht en dat is wat na de zomer zal plaatsvinden.

[0:23:36] Dus dan gaat de Tweede Kamer zowel het adviesrapport bespreken als de reactie van het kabinet.

[0:23:43] En met elkaar hopen dan dat er een heel mooi resultaat uitkomt.

[0:23:48] Toch even, want ik hoor veel vragen over het lotingsproces.

[0:23:53] En eerlijk gezegd is dat de essentie van een goed burgerberaad is zorgen dat je echt op de belangrijkste criteria een afspiegeling bent van Nederland.

[0:24:01] Dat is je license om te kunnen opereren, want daarmee laat je ook zien dat het echt alle stemmen van Nederland gehoord worden.

[0:24:10] Dus we hebben 70.000 mensen uitgenodigd op naam, wat al best wel complex was, vanuit het BRP, dus het Burger Basisregister Personen.

[0:24:25] Ik heb trouwens wel een soort spoedcursus afkortingen gehad de afgelopen twee jaar, dat zullen jullie begrijpen.

[0:24:30] Maar het 70.000 uitnodigingen over het hele land in de volgorde waar hoeveel mensen er per provincie wonen zat,

[0:24:36] het echt een afspiegeling kon zijn.

[0:24:38] En ik denk de vraag die bij jullie was van hoe ga je dat doen als je dat wil dat alle stemmen goed gehoord worden,

[0:24:44] ik denk dat dat een hele cruciale vraag is.

[0:24:47] En ook afhankelijk is van de vraag die je wil gaan beantwoorden,

[0:24:49] kan je je lotingsproces zo inrichten dat je juist al die stemmen ook kan laten terughoren.

[0:24:55] Maar daar komen misschien later nog wel wat meer in detail op terug.

[0:24:58] Van die 70.000 uitnodigingen, en met een hoop media geweld wist heel Nederland dat het burgerberaad ging beginnen,

[0:25:06] hebben er 4.000 mensen gezegd, ik zou wel willen meedoen.

[0:25:09] Die 4.000 mensen hebben allemaal die vijf vragen beantwoord.

[0:25:13] Hoe oud ben je? Wat is je opleidingsachtergrond?

[0:25:16] Wat is je mening over het klimaat?

[0:25:18] En vind je dat de overheid meer of minder moet doen aan klimaat?

[0:25:21] En vervolgens zijn we via gewogen loting gekomen tot de 175 deelnemers,

[0:25:26] die ook daadwerkelijk hebben meegedaan, maar precies dus in die verhoudingen zoals Nederland ook in elkaar zit.

[0:25:32] We hebben bijvoorbeeld niet geselecteerd op politieke achtergrond, dat mag ook niet,

[0:25:38] maar we zagen wel in de gesprekken terug dat niet alleen alle meningen over klimaat vertegenwoordigd waren,

[0:25:43] maar ook alle politieke achtergronden van uiterst links tot uiterst rest en alles wat ertussen zit.

[0:25:52] Sorry, ik schiet niet vol, maar het is gewoon maandagochtend en ik heb nog geen koffie gehad.

[0:25:57] de vraag die we hebben gekregen

[0:25:59] is een hele complexe vraag

[0:26:00] zoals ik al zei, het gaat over

[0:26:03] eten, spullen gebruiken en reizen

[0:26:05] op een manier die beter is voor het klimaat in Nederland

[0:26:07] en aan alle eerlijkheid

[0:26:09] die vraag is dermate complex

[0:26:11] daar hadden we ook drie burgerberaden voor kunnen organiseren

[0:26:14] maar met heel veel

[0:26:15] kunst en vliegwerk is het geluk

[0:26:17] om dertien impactvolle

[0:26:19] aanbevelingen te laten meenemen

[0:26:21] en dat is onder andere gedaan in die zeven

[0:26:23] weekenden, het eerste weekend was echt

[0:26:25] kennis maken met elkaar, maar kennis maken

[0:26:27] ook met de vraag. Het tweede

[0:26:29] weekend zijn ze op 27

[0:26:31] veldbezoeken geweest door het hele land

[0:26:33] om gewoon ook in praktijk te zien

[0:26:35] over die drie onderwerpen. Hoe werkt

[0:26:37] het nu met bedrijven, instellingen en instanties

[0:26:39] die zich daarmee bezighouden?

[0:26:41] Met daarin ook de diversiteit

[0:26:43] van bijvoorbeeld boerenbedrijven

[0:26:45] die heel ver zijn al in

[0:26:47] innovatie, maar ook grote boerenbedrijven

[0:26:49] die nog meer aan het begin

[0:26:51] staan van de innovatie.

[0:26:53] En daar hebben zij gewoon met iedereen

[0:26:55] kunnen praten om zichzelf een mening te kunnen vormen over wat er speelt in het veld.

[0:27:01] Het tweede is dat we derde weekend hadden we 55 deskundigen die langskwamen, ambtenaren,

[0:27:08] wetenschappers, ervaringsdeskundigen, met ook daarin alle perspectieven, dus ook daar waren

[0:27:13] degenen die vanuit hun ervaringsdeskundigheid zeiden van het valt wel mee met klimaatverandering,

[0:27:20] tot de wetenschappers die zeiden van dit is wat de feiten zijn als je kijkt vanuit de wetenschap.

[0:27:26] Ook daar waren alle stemmen vertegenwoordigd.

[0:27:28] En daar konden de deelnemers vooral vragen stellen.

[0:27:31] We hadden eerlijk gezegd een verbod op powerpoints.

[0:27:34] Dat kan trouwens in deze zaal ook niet.

[0:27:36] Maar vooral zorgen dat iedereen met elkaar in gesprek was en alle vragen kon stellen.

[0:27:40] Zodat de deelnemers zo goed mogelijk geïnformeerd werden over de vraag die we hebben gekregen.

[0:27:47] Maar het allerbelangrijkste namen vooral hun eigen ervaring mee.

[0:27:50] Hun eigen achtergrond, hun eigen ervaring.

[0:27:52] Zij waren net zo ervaringsdeskundig als degenen die langskwamen.

[0:27:58] Daarnaast hebben we een raadpleging georganiseerd...

[0:28:00] of hebben de deelnemers dat gedaan na het vierde weekend om Nederland te vragen...

[0:28:04] wat vinden jullie nou eerlijk en rechtvaardig als het gaat over klimaatmaatregelen.

[0:28:08] Daar hebben spontaan 35.000 mensen aan meegedaan.

[0:28:11] Er is nog nooit een raadpleging geweest waar zoveel mensen aan hebben meegedaan.

[0:28:16] En zij gaven aan wat voor hun belangrijk was.

[0:28:19] En dat was input voor de deelnemers in het vormen van de adviezen.

[0:28:23] En een kinderklimaat op.

[0:28:25] Want je mocht meedoen vanaf 16, maar in alle eerlijkheid, de jongeren die hebben veel meer toekomst nog dan wij.

[0:28:32] Dus hun stem was belangrijk om mee te nemen in de burgerberaad.

[0:28:35] Dus er was een kinderklimaat op voor jongeren van de basisschool en voor jongeren van de middelbare school, van het voortgezet onderwijs.

[0:28:43] En die hebben allebei een dag over het vraagstuk gesproken en hun resultaten gepresenteerd aan het burgerberaad zelf.

[0:28:52] Dan de reactie van het kabinet.

[0:28:55] Ze hebben afgelopen vrijdag aangegeven, ze nemen 50% van de aanbevelingen direct over.

[0:29:02] 25% van de aanbevelingen kijken ze positief naar, maar vragen nog verdere besluitvorming.

[0:29:09] bijvoorbeeld omdat het een financiële impuls vraagt

[0:29:12] of omdat het nog wat meer uitzoekwerk vraagt met bijvoorbeeld wetgeving

[0:29:17] en 50% nemen ze niet over

[0:29:19] waarbij heel duidelijk wordt aangegeven

[0:29:21] van sommigen worden niet overgenomen

[0:29:23] omdat het niet past in de Europese wetten regelgeving

[0:29:26] en Nederland daar niet in verder wou lopen dan Europa dat wilde

[0:29:30] of het paste niet in ons financiële stelsel

[0:29:35] want een van de belangrijke aanbevelingen van het burgerberaad is

[0:29:38] is van een belangrijke waarde is van wat vindt Nederland nou eigenlijk eerlijk en rechtvaardig?

[0:29:45] En ik zou heel benieuwd zijn om dat ook met jullie te bespreken,

[0:29:49] is de vervuiler betaald en de duurzame keuze loont.

[0:29:53] En op het moment dat je dat eigenlijk zou willen implementeren,

[0:29:55] dan betekent in ons financieel stelsel dat als jij ergens extra belasting voor betaalt,

[0:30:01] omdat het vervuilend is, dat je eigenlijk wil zien dat dat geld ook direct gaat

[0:30:04] naar het verbeteren van bijvoorbeeld biologische landbouw.

[0:30:09] Dat zijn zaken die passen op dit moment niet in het Nederlandse stelsel

[0:30:12] en worden daarom niet meegenomen.

[0:30:14] En de derde categorie is dat er een goed alternatief is.

[0:30:17] Maar het belangrijkste is dat 50% zo is overgenomen.

[0:30:21] Ik zal dadelijk iets meer vertellen welke.

[0:30:23] En 25% zal in de komende tijd besproken worden

[0:30:27] en zal ook zeker onderdeel zijn van het debat in de Tweede Kamer.

[0:30:32] Naast deze concrete maatregelen, en daar zal Yannick dadelijk wat meer over gaan zeggen,

[0:30:38] is het niet alleen dat het gaat over concrete maatregelen, maar juist ook richtinggevend.

[0:30:43] Van wat vindt Nederland nou eigenlijk belangrijk als het gaat over dit soort zaken?

[0:30:47] En dan komen er drie dingen heel duidelijk naar voren, van zowel de deelnemers van burgerberaad als vanuit de raadpleging.

[0:30:54] Dus de eerste noemde ik al eerlijkheid. Eerlijkheid is de vervuiler betaald en de duurzame keuze loont.

[0:31:00] De tweede die heel belangrijk was, keuzevrijheid is essentieel.

[0:31:04] Iedereen wil graag keuzevrijheid, dus niet dwingen, maar wel sturen.

[0:31:09] Dus sturen op de duurzame keuze.

[0:31:12] En de derde gaat over hoe je ervoor zorgt dat een duurzame keuze voor iedereen ook betaalbaar, beschikbaar en bereikbaar is.

[0:31:19] Dus ook voor degene met een kleine portemonnee.

[0:31:22] En de laatste is niet zozeer een waarde, maar wel van als we dit met elkaar willen realiseren,

[0:31:27] dan zal iedereen een stap moeten zetten, zal de hele keten een stap moeten zetten van boer tot bord, van producent tot consument en eigenlijk over alle verschillende vervoersmogelijkheden.

[0:31:39] Tot slot zal ik even een paar dingen willen noemen van die dertien aanbevelingen die eigenlijk ook de grootste meerderheid heeft gekregen.

[0:31:48] En volgens mij was dat jouw vraag daar net van hoe gingen nou die klimaatontkenners hiermee om?

[0:31:54] En wat ik heel mooi vond om te zien is dat ze, de meesten zijn niet van mening veranderd, maar hebben wel meer begrip gekregen voor elkaar.

[0:32:01] En dat zie je ook uit het onafhankelijk onderzoek wat mee is gelopen met alle weekenden, is dat het niet zozeer was dat iedereen opeens nu helemaal naar de ene of naar de andere kant ging.

[0:32:12] Maar dat ze allemaal zeiden, we hebben meer begrip voor elkaar gekregen en we zien dat we wel degelijk goed kunnen samenwerken.

[0:32:19] En er zijn verschillende redenen waarom je achter deze aanbeveling kan staan.

[0:32:22] Dus de klimaatactivist zegt, ja, het is goed voor het klimaat.

[0:32:26] Maar bijvoorbeeld een dame die echt vindt dat klimaatverandering niet voorzaakt wordt door mensen.

[0:32:33] Nou Thijs, jij hebt haar ontmoet toen we in de Tweede Kamer waren.

[0:32:36] Maar die zei, ja, maar ik maak me wel heel erg druk over milieu.

[0:32:39] Of ik maak me druk over afval.

[0:32:40] En dat is waarom ik achter deze maatregelen sta.

[0:32:43] Dat vond ik een waanzinnig effect van dit burgerberaad.

[0:32:46] Om te zien dat je met 175 mensen met al die verschillende meningen en achtergronden.

[0:32:52] elkaar weet te vinden, echt kan samenwerken met elkaar en dat je dus er kan uitkomen

[0:32:57] ook al heb je je verschillende meningen en doe je dat van verschillende redenen.

[0:33:02] Ik noem drie dingen die er echt uitsprongen als het gaat over de maatregelen.

[0:33:06] Eén gaat over wat bijna 98% van de deelnemers hebben omarmd

[0:33:12] van hoe gaan we voedselverspilling tegen Nederland

[0:33:15] en niet alleen omdat dit is waar je eigenlijk niet op tegen kan zijn

[0:33:18] maar van wat heb je nou nodig om dat daadwerkelijk te gaan realiseren.

[0:33:22] En onder andere is daar de voorkeur voor te kijken naar de Spaanse wet die er is,

[0:33:27] waar restaurants, supermarkten en anderen verplicht worden

[0:33:31] om ervoor te zorgen dat ze voetspilling daadwerkelijk tegen gaan.

[0:33:35] Nou, daarvan heeft het kabinet een aantal zaken omarmd.

[0:33:38] En bijvoorbeeld de Spaanse wet zegt ze, daar moeten we nog een keer goed naar kijken

[0:33:40] of die passend te maken is voor Nederland.

[0:33:44] De tweede gaat over spullen en waar heel veel animo over was van hoe kunnen we spullen langer gebruiken.

[0:33:51] Dat betekent eigenlijk op twee aspecten, hoe zorgen dat de repareerbaarheid ook afdwingbaar is van spullen.

[0:33:57] Dus zorgen dat producenten zorgen dat dingen repareerbaar zijn, dat het ook mogelijk is om te repareren en dat garantietermijnen langer zijn, waardoor spullen niet alleen langer meegaan, maar dat je ook langer gebruik kan maken van dezelfde spullen.

[0:34:12] En de laatste die ik zou willen noemen gaat over het openbaar vervoer.

[0:34:15] Waar het hele burgerberaad echt een belangrijk punt van maakt van hoe zorg je dat de trein binnen Europa echt een goed alternatief is voor korte vluchten.

[0:34:25] En wat is daarvoor nodig om dat te realiseren in gemak, maar ook in daadwerkelijk op die manier te kunnen gaan reizen met elkaar.

[0:34:33] Tot slot toch een paar dingen die voor mij eerlijk gezegd nog belangrijker zijn bijna dan de klimaatmatige regelen.

[0:34:40] en niet in de volgorde van belangrijkheid, maar waarom het voor mij zelf zo'n life-changing is geweest

[0:34:46] en waarom ik ook zie dat het ook is voor heel veel van de deelnemers.

[0:34:50] Die hebben aangegeven, ik heb het gevoel dat er voor het eerst nu echt naar mij geluisterd is.

[0:34:55] Er is naar mij geluisterd, ik ben gehoord, ik hoef het niet met alles eens te zijn, maar ik ben gezien daarin.

[0:35:01] Het tweede is, je kan voor verschillende redenen met elkaar eens zijn

[0:35:07] en dat dat iets is wat niet alleen binnen het burgerberaad was,

[0:35:10] Maar dat het iets is wat hun echt veel meer zelfvertrouwen heeft gegeven om ook echt oprecht te gaan vertellen wat ze van dingen vinden.

[0:35:17] Een aantal zeiden van ik sta hier nu en ik durf hier ook voor een grote groep dingen te vertellen wat ik echt een twee jaar geleden nog nooit zou hebben gedurfd.

[0:35:26] Dus het geeft ook zelfvertrouwen om ervoor te staan voor datgene wat je echt belangrijk vindt.

[0:35:33] En als laatste zou ik willen noemen het proces van besluitvorming, want de deelnemers waren echt steeds meer eigenaar, en daar zal Janiek het daarover vertellen ook, van het eigen proces.

[0:35:46] Ze hebben zelf het rapport geschreven, uiteindelijk waren er meer dan twaalf teams van deelnemers die meedachten over het programma, die meedachten over, die hebben zelf uitgekozen welke deskundigen er langskwamen.

[0:35:59] en ook het besluitvormingsproces zelf mee vormgeven.

[0:36:03] En dat is iets wat ik merk, wat we in de politiek vaak niet doen,

[0:36:08] is van op welke manier, als de meerderheid het ergens over eens is,

[0:36:12] hoe kan je dan actief op zoek gaan naar de mening van de minderheid?

[0:36:16] En kan je de wijsheid van de minderheid daadwerkelijk toevoegen

[0:36:19] aan het besluit van de meerderheid?

[0:36:20] Dus echt gebruik maken van de collectieve wijsheid van de groep

[0:36:24] en niet denken 50% plus 1, de buit is binnen,

[0:36:27] maar daadwerkelijk gaan luisteren naar degene die een afwijkende andere mening hebben

[0:36:32] om te kijken welke wijsheid zit daarin

[0:36:34] zodat je daarmee het besluit van de meerderheid echt kan verrijken

[0:36:39] dus kortom, Yannick, ik zou jou graag het woord willen geven

[0:36:42] ook om een stukje mee te ervaren

[0:36:44] en wellicht dat we daar ook nog een aantal vragen die we nu nog niet beantwoord hebben mee kunnen nemen

[0:36:49] maar in alle eerlijkheid, het was een magische ervaring voor mij

[0:36:53] maar vooral voor de deelnemers

[0:36:54] En ik zou het prachtig vinden, Peter, als we iets met elkaar kunnen bedenken hoe we die ervaring breder kunnen delen met elkaar, passend bij de vraag die er is en passend bij wat jullie ook graag zouden willen als verrijking van de democratie.

[0:37:08] Janiek, aan jou.

[0:37:09] Yes. Ik wil even kijken, zijn er hele belangrijke inhoudelijke vragen die jullie hebben op basis van wat jullie net gehoord hebben?

[0:37:18] Zijn er dingen die nog leven waarvan je denkt, ja, dat wil ik echt heel graag weten?

[0:37:25] Ja? Nee, die was oké? Ja?

[0:37:34] Ja, ik vond het toch best wel interessant het gedeelte van de maatregelen.

[0:37:39] Bijvoorbeeld de spullen langer gebruiken.

[0:37:43] Maar hoe hebben jullie zelf bedacht? Hoe kunnen we dat oplossen?

[0:37:47] Want spullen langer gebruiken moet je gaan repareren, dat geven jullie ook aan.

[0:37:52] Maar soms is reparatie niet makkelijk, want je hebt niet zoveel vakmensen die dat nog willen doen.

[0:37:59] Het kost heel veel tijd en het kost ook geld.

[0:38:02] Hoe hebben jullie zelf nagedacht of is het naar voren gekomen om dit te kunnen oplossen?

[0:38:07] Toegankelijk te maken dan.

[0:38:09] Ja, dat is een inhoudelijke vraag over reparatie.

[0:38:12] Ik kan er straks nog wel even op terugkomen.

[0:38:13] Jullie krijgen straks ook allemaal het rapport wat het burgerberaad heeft geschreven.

[0:38:17] Krijgen jullie ook allemaal mee?

[0:38:18] En daar staat echt tot verrassend goed detailniveau alles in.

[0:38:22] En ook het antwoord op deze vraag.

[0:38:24] Zijn er nog andere inhoudelijke vragen over wat jullie net gehoord hebben?

[0:38:30] Ja, ja.

[0:38:33] Goedemorgen. Ik weet niet of het echt te maken heeft met wat ik zojuist gehoord heb,

[0:38:37] maar wel iets wat ik heb opgemerkt.

[0:38:39] Ik woon nu twaalf jaar niet in Nederland en ik stapte gisteren de trein in.

[0:38:44] En ik ben gewend dat toen er tijd, dat uiteindelijk wanneer ik iets wilde weggooien,

[0:38:51] dat er gewoon een prullenbak was.

[0:38:52] Dus ik zocht de prullenbak. Waar is de prullenbak gebleven?

[0:38:54] En iedereen keek me aan van ja, prullenbak. We hebben geen prullenbak.

[0:38:56] We hebben een prullenbak bij de ingang en we scheiden nu ook onze recycling in de trein.

[0:39:03] En dat was voor mij, ik weet niet of dat ook enigszins iets is geweest dat heeft plaatsgevonden in dit traject.

[0:39:09] Want dat was voor mij wel echt opmerkelijk.

[0:39:11] Want zelfs in de trein, wauw.

[0:39:14] Mooie observatie ook.

[0:39:16] Mooi.

[0:39:18] We komen zo meteen even inhoudelijk terug op die vraag.

[0:39:21] Misschien kunnen we zo even kijken wat precies, ja, kunnen we iets meer detail geven over hoe dat nou gegaan is met spullen.

[0:39:27] Wat ik zou willen doen is het volgende.

[0:39:31] Ik kan me voorstellen dat jullie ook allemaal best wel nieuwsgierig zijn van hoe is het nou gelukt met 175 hele verschillende mensen om toch tot zo'n advies te komen.

[0:39:43] En dat was niet makkelijk.

[0:39:45] Kijk, nu achteraf gezien kunnen we daar een heel mooi verhaal over vertellen van het is gelukt.

[0:39:50] En er zaten inderdaad mensen van de ene kant van het politieke spectrum en het andere kant.

[0:39:55] En het onderzoek heeft uitgewezen dat mensen vonden dat er goed naar elkaar werd geluisterd, et cetera.

[0:40:00] Maar weet ook dat het spannend was.

[0:40:02] En wat ik zou willen doen met jullie is een kleine oefening om die spanning ook te laten zien hier in de ruimte.

[0:40:11] Want op een gegeven moment zaten we midden in ons vierde weekend.

[0:40:17] Het was het midden van het proces.

[0:40:19] En toen werd het echt spannend.

[0:40:21] En iedereen in de ruimte vroeg zich af, hoe gaan we hier in hemelsnaam uitkomen met elkaar?

[0:40:27] Hoe gaan wij straks met elkaar een advies schrijven?

[0:40:30] Omdat er op dat moment heel veel verschillen in de ruimte waren.

[0:40:34] Dus mensen dachten, hoe gaan we dit doen met elkaar?

[0:40:36] Toen hebben we deze oefening gedaan.

[0:40:38] En als jullie er oké mee zijn, zou ik deze oefening ook met jullie willen doen.

[0:40:42] Is dat oké?

[0:40:43] Oké, de oefening gaat als volgt.

[0:40:46] Ik ga een stelling noemen en jullie mogen gaan staan als die op jou van toepassing is.

[0:40:52] Als die niet op jou van toepassing is, mag je blijven zitten.

[0:40:56] Ja?

[0:40:56] Zijn jullie er klaar voor?

[0:40:58] Oké.

[0:40:59] De eerste stelling is, ga staan als je van dansen houdt.

[0:41:12] Oké.

[0:41:14] Ga maar weer zitten.

[0:41:15] Ik doe er nog een paar.

[0:41:17] En jullie mogen ook meedoen, hè?

[0:41:21] Oké, de volgende is, ga staan als je vroeger de grappenmaker in de klas was.

[0:41:30] Of nog steeds misschien wel bent.

[0:41:37] Oké, ga maar weer zitten.

[0:41:43] Ga staan als je één of meerdere tatoeages hebt.

[0:41:49] Één of meerdere tatoeages hebt.

[0:41:55] Ga maar weer zitten.

[0:42:01] De volgende is, ga staan als je een medische conditie hebt die je soms in de weg zit.

[0:42:16] Ga maar weer zitten.

[0:42:23] Voel je dat er iets gebeurt in de ruimte?

[0:42:26] Ja? Nee?

[0:42:27] Kom zo bij jullie terug hoe dit was.

[0:42:31] Ga staan als je je wel eens eenzaam voelt in je rol als parlementariër.

[0:42:45] Ga maar weer zitten.

[0:42:53] Ik doe er nog twee.

[0:42:54] En dan ga ik van jullie terug horen hoe dit was om te doen.

[0:42:58] Ga staan als je je zorgen maakt over de gevolgen van klimaatverandering.

[0:43:10] Ga maar weer zitten.

[0:43:16] De laatste is, ga staan als je je werk doet om je land beter en mooier te maken.

[0:43:28] Goed, ga maar weer zitten.

[0:43:36] Hoe was dit om te doen?

[0:43:38] Gewoon eerlijk, mag alles zeggen.

[0:43:42] Grappig?

[0:43:43] Grappig, want je leert elkaar wel beter kennen.

[0:43:48] Het voelde wel een beetje schools.

[0:43:50] Beetje schools?

[0:43:51] Ja, dit deed ik in de klas ook.

[0:43:53] Andere stemmen, hoe was het om te doen?

[0:43:57] Zelfreflecterend.

[0:43:58] Andere geluiden.

[0:44:00] Wie vond het spannend?

[0:44:03] Een beetje? Wie vond het soms best persoonlijk?

[0:44:07] Ja? Hoe was dat?

[0:44:11] You're opening up, without saying anything. Just standing up.

[0:44:16] You're quite visible, hè?

[0:44:22] Je hebt anderen leren kennen.

[0:44:24] Ja.

[0:44:25] Je collega houdt niet van dansen.

[0:44:28] En die wil niet.

[0:44:30] Precies.

[0:44:32] En waren er dingen waarbij jullie ook overeenkomsten hadden?

[0:44:36] Heb je dat gezien?

[0:44:38] Ja?

[0:44:39] Oké, dus ik snap inderdaad dat dit soms een beetje schools of speels kan zijn.

[0:44:44] De reden waarom we deze oefening deden, was om te laten zien dat overeenkomsten en verschillen heel erg verschillend kunnen zijn met verschillende mensen.

[0:44:54] Omdat je, en helemaal op dat moment in het burgerberaad, dacht iedereen, ik verschil met jou over hoe we naar het klimaat kijken.

[0:45:01] En ik heb overeenkomsten met jou over hoe we naar het klimaat kijken.

[0:45:05] Toen we deze oefening deden, toen kwam iedereen er in één keer achter.

[0:45:09] Oh ja, ik heb een verschil met jou over hoe ik naar klimaatverandering kijk.

[0:45:13] Maar we houden allebei van dansen.

[0:45:15] Of we doen allebei ons werk met hetzelfde doel erachter.

[0:45:19] Dus waar de groep in één keer achter kwam, was dat verschillen en overeenkomsten in veel genuanceerder liggen.

[0:45:25] En het heeft heel erg geholpen om mensen uit de loopgraven te krijgen van dit is mijn mening over het klimaat.

[0:45:31] en ik kan niet met jou samenwerken, omdat wij anders kijken naar klimaatverandering.

[0:45:36] Dus vandaar dat ik u deze ervaring ook even wilde geven.

[0:45:40] Dit is een andere context, hier spande het terecht om.

[0:45:43] Dit was voor ons een van de belangrijkste mensen in het proces,

[0:45:46] wat heel erg heeft geholpen, ook voor de mensen die sceptisch zijn over klimaatverandering,

[0:45:52] die kwamen er daarbij achter van, oh, maar ik kan nog steeds wel met deze groep samenwerken,

[0:45:56] omdat we dus andere overeenkomsten met elkaar hebben.

[0:46:00] Vandaar dat we dit even wilden doen.

[0:46:01] En dank ook dat jullie daarin mee wilden doen.

[0:46:05] En misschien wat hierin heel erg belangrijk is, is dat het ook een voorbeeld was van de wijsheid van het collectief.

[0:46:12] En dat is denk ik een van de belangrijkste dingen die we in het burgerbraad telkens hebben gedaan.

[0:46:16] Ons fundamentele uitgangspunt was, het vraagstuk van klimaatverandering is veel te complex en veel te verweven met elkaar om door één enkel individu of organisatie opgelost te worden.

[0:46:28] Hij heeft altijd de wijsheid van het collectief nodig in plaats van de wijsheid van een enkeling.

[0:46:34] Dus het hele proces was er telkens op gericht om te laten zien dat een groep mensen samen wijs en slim kan zijn.

[0:46:42] Dat is denk ik een belangrijk onderdeel geweest en dat is ook altijd hoe we gewerkt hebben.

[0:46:46] En daar gaan we straks ook nog iets van laten zien aan jullie.

[0:46:50] Maar dat het heel belangrijk is om alle stemmen te horen.

[0:46:55] dus ook een vraag

[0:46:57] die we heel vaak hebben gesteld

[0:46:58] is, wie kijkt hier anders

[0:47:00] na, wie heeft hier een andere

[0:47:02] kijk op, wie kijkt hier

[0:47:04] anders na, wat je vaak ziet

[0:47:06] in groepen mensen, is dat er een

[0:47:08] bepaalde manier van denken dominant wordt

[0:47:10] en dan is het belangrijk om ook

[0:47:12] uit te vragen, heeft

[0:47:15] iemand een heel ander standpunt, wie kijkt hier

[0:47:17] ook anders na, om heel erg te normaliseren

[0:47:19] dat alle verschillende meningen en alle

[0:47:20] verschillende perspectieven altijd welkom

[0:47:23] zijn. Nienke heeft het net al benadrukt. Het is een heel complex vraagstuk. Klimaatverandering

[0:47:35] is in Nederland ook een heel gepolariseerd vraagstuk. We kwamen wel heel snel achter.

[0:47:40] Kennis over klimaatverandering kan extreem polariserend zijn ook. En dat was het ook

[0:47:44] in het burgerberaad. Wat ons daarbij heel erg heeft geholpen is het concept van zelforganisatie.

[0:47:51] Het burgerberaad heeft zichzelf heel veel georganiseerd. Betekent dus dat ze niet per

[0:47:56] Zij hebben deelgenomen of geparticipeerd aan het burgerberaad, maar voor een heel groot gedeelte zelf het burgerberaad hebben vormgegeven.

[0:48:04] Dus zij hebben bijvoorbeeld zelf gekozen welke deskundigen zij wilden uitnodigen in hun proces.

[0:48:10] Zij hebben zelf gekozen wat de belangrijkste thema's van hun aanbevelingen zouden worden.

[0:48:15] En zij hebben dus zelf ook met een groep van tien mensen ongeveer het hele adviesrapport geschreven.

[0:48:21] Dus het rapport, wat jullie straks ook te lezen krijgen, is dus echt door de deelnemers zelf geschreven.

[0:48:27] En dat was een heel belangrijk onderdeel, omdat zij echt zelf de regie hadden en achter het stuur zaten van het burgerberaad.

[0:48:34] Dus dat zijn denk ik een aantal belangrijke lessen die we hebben geleerd ook over het proces en hoe je dat ook met elkaar vormgeeft.

[0:48:41] Dus dat het niet zozeer gaat van hoe kun je een groep mensen laten deelnemen in jouw proces,

[0:48:46] maar hoe kun je de condities creëren zodat zij het zelf kunnen gaan vormgeven.

[0:48:51] Ja, ik denk dat dat het ongeveer was.

[0:48:55] En ja, sorry. Ja, tuurlijk.

[0:48:59] Met betrekking tot de deelnemers, zijn de BES ook daarin meegenomen?

[0:49:03] Dus Bonaire, Sintestages en Saba in de partiespanten?

[0:49:08] Dat gaat specifiek over de loting.

[0:49:12] Nee, zijn niet meegenomen.

[0:49:15] En dat is denk ik ook een gesprek wat we zo meteen ook met elkaar kunnen voeren.

[0:49:20] Zijn er nog andere vragen? Nee?

[0:49:23] Wat ik graag zou willen doen, ik zou jullie graag weer even met elkaar in gesprek willen brengen, gaan we voor ongeveer tien minuten, kwartiertje doen.

[0:49:30] En de vraag die we voor jullie hebben is, wat kunnen we nou leren van dit proces, gegeven de uitdagingen waar we voor staan?

[0:49:39] Ja? Is dat oké? Dus doe dat in, mijn voorstel is dat om in viertallen te doen.

[0:49:45] Dus maak even weer viertallen, maak mij niet zo heel veel uit hoe die vormen worden gegeven.

[0:49:49] Maar wat valt hier nou van dit proces te leren, gegeven de uitdagingen waar we samen voor staan?

[0:49:56] Ja, is dat oké? Yes. Ja. Veel plezier.

[0:58:53] Ja? Yes, dankjewel. Goed, dank jullie wel.

[0:59:02] Ik zou heel graag van een aantal van jullie terug horen waar jullie gesprekken over zijn gegaan.

[0:59:07] Wat is er uitgekomen? Wat zijn inzichten? Wat waren vragen?

[0:59:13] Kan ik een aantal stemmen terug horen waar jullie gesprekken over zijn gegaan?

[0:59:17] Ja, bij ons is het gebleken hoe belangrijk het burgerberaad is en is geweest in dit specifiek geval, maar in het algemeen burgerparticipatie en hoe krijg je dat gedaan over de verschillende onderwerpen en zeker zo een belangrijk onderwerp als het klimaat.

[0:59:40] En ook bij ons reeds de vraag van, ja, die organisatie, hoe jullie ermee om zijn gegaan, dat is spectaculair.

[0:59:49] En wat waren de kosten hiervan? Want natuurlijk waren er kosten bij betrokken.

[0:59:55] Het reizen, de accommodatie, et cetera, et cetera. En kan een bepaald bedrag kunnen worden aangegeven.

[1:00:04] Ter vergelijking gaat het in dit geval om Nederland.

[1:00:06] Maar nogmaals, de burgerparticipatie, dus de inbreng van de burger.

[1:00:12] En ik moet even zeggen dat een van de punten van het IPCO in de toekomst is om de mensen meer te betrokken bij de onderwerpen die wij gaan bediscussiëren en zeer zeker de jeugd.

[1:00:28] Wat mooi, dank u wel.

[1:00:30] Andere inzichten uit de gesprekken die kwamen.

[1:00:32] Wat is er verder nog besproken?

[1:00:40] We vonden de bottom-up approach heel mooi, dat je in plaats van dat je partneriserend bezig bent met de burgers, dat je de burger betrokkenheid geeft en dat je de burger het gevoel geeft of ook laat meedenken aan beslissingen in plaats van dat de overheid het altijd op de burger neerlegt.

[1:00:57] Dus dat vonden we echt netjes.

[1:00:59] Nee, wij hadden gediscussieerd dat het is gewoon, je moet niet dezelfde mening hebben om samen te kunnen werken.

[1:01:12] Dus deze was echt een van de grotere inzichten die we hadden.

[1:01:19] En eigenlijk, we hadden ook gediscussieerd hoe dit van toepassing is op Aruba.

[1:01:24] We zijn een klein eiland. Eigenlijk hebben we een soort burgerberaad al gehad in de verleden tijd, maar we zien dat op de eilanden is het echt heel erg gericht op eigen belang.

[1:01:42] Dus omdat het zo klein is, iedereen kent elkaar, iedereen heeft een soort relatie met elkaar, dus de mening komt niet uit een, laten we zeggen, uit een, we gaan iets voor de grotere doel doen, maar iets voor hoe gaat dit mij affecteren, hoe gaat het voor mijn leven veranderen.

[1:02:09] Dus die mentaliteit moeten we omgaan om iets te kunnen bereiken.

[1:02:17] En daar waren we eigenlijk bezig mee aan het nadenken.

[1:02:21] Oké, hoe kunnen we dit oppakken, maar in onze mentaliteit een beetje adapteren?

[1:02:29] Dank u wel.

[1:02:30] Nog iets anders?

[1:02:32] Nog andere, ja.

[1:02:35] Ja, ongeacht op het meningsverschil.

[1:02:38] We hebben het begrepen.

[1:02:39] Als je met open-minded in een dialoog gaat, dan kunnen we samen altijd onze doelen bereiken.

[1:02:49] Dus mits we elkaar respecteren en met open-minded in gesprek gaan.

[1:02:55] Samen kunnen we onze doelen bereiken.

[1:03:00] Dank jullie wel.

[1:03:00] Iets anders, ander geluid.

[1:03:03] Nog iets wat niet gezegd is?

[1:03:07] Wij hebben nogal zitten praten over de democratische legitimatie.

[1:03:10] Dan komt daar dus een lijst met voorstellen uit en dan is nog maar de vraag of die gedragen wordt door de bevolking.

[1:03:16] Dus bij ons was gezegd, die zou je eigenlijk nog niet moeten voorleggen in een internetpeiling onder de bevolking om te kijken of er draagvlak voor is.

[1:03:23] Ja, precies. Mooi, interessant.

[1:03:27] Nog een laatste? Is er nog iets wat niet gezegd is?

[1:03:33] Ja, ik denk dat we dan richting een afsluiting kunnen gaan, Nienke.

[1:03:40] Ja, dankjewel.

[1:03:41] Nou, misschien eerst even nog de vraag, en dat is meer een teaser om het rapport eigenlijk ook daadwerkelijk te lezen over spullengebruik en reparatie.

[1:03:52] Als je het rapport leest, zie je dat er inderdaad een veel detail is gekeken van wat betekent het nu eigenlijk.

[1:03:58] Want iedereen wil dat zijn spullen langer meegaan.

[1:04:01] Dus het gaat over de garantieperiode, het gaat over een reparatiefonds om ervoor te zorgen dat degenen die het niet kunnen betalen het ook kunnen realiseren.

[1:04:09] Het gaat over repair cafés waar mensen zijn die ook daadwerkelijk de spullen kunnen repareren.

[1:04:17] Over beschikbaarheid, betaalbaarheid en over wat je wettelijk nodig hebt, de right to repair, wat in Europa nu een wetsvoorstel is.

[1:04:27] Ik noem het even als details, want het is eigenlijk naar al die verschillende aspecten, is voor al die verschillende aanbevelingen gekeken.

[1:04:32] En alles is ook doorgerekend door het bureau CE Delft van wat betekenen deze maatregelen als het gaat op het gebied van klimaat.

[1:04:39] Dus als alles zou worden overgenomen hebben we 5 tot 12 procent CO2 reductie voor heel Nederland.

[1:04:48] Maar ook wat bedenkt het op sociaal gebied en ook wat bedenkt het op financieel economisch gebied.

[1:04:53] Dus ik nodig jullie heel graag uit om het rapport te lezen als jullie dat dadelijk meekrijgen.

[1:05:01] en ik was wel geraakt eigenlijk door jouw opmerking over burgerparticipatie

[1:05:06] van wat kunnen we leren als burgerberaad, maar ook burgerparticipatie

[1:05:10] en wat Junique al aan het begin zei, burgerberaad is niet de oplossing van alles

[1:05:15] maar burgerparticipatie in verschillende vormen, om dat echt goed te doen

[1:05:19] en ik vond jou prachtig zoals je dat formuleerde

[1:05:22] van als je dit met elkaar ineens bent, kan je het ook echt samenwerken

[1:05:25] gaat veel verder dan het organiseren van een burgerberaad

[1:05:29] En als we komen tot de afsluiting, hetgene waar jullie het echt met z'n allen over eens waren en iedereen ging staan, was van wat willen jullie?

[1:05:39] We willen jullie allemaal zorgen dat het land waarvoor je verantwoordelijk bent mooier en beter wordt.

[1:05:45] En dat je dat ook vooral kan doen in samenwerking.

[1:05:49] Ik kan me voorstellen dat er nog best veel vragen zijn van ja, en hoe dan?

[1:05:53] Want we hebben ongelooflijk veel geleerd.

[1:05:56] We hebben ook een hoe dan rapport gemaakt, 250 pagina's.

[1:06:01] Ik moet zeggen, ik geef veel college en studenten, als je hoofdstuk 4 leest, dan heb je in ieder geval de kern te pakken over het hoe dan van het burgerberaad.

[1:06:09] Maar geen één burgerberaad of geen één burgerparticipatie is hetzelfde.

[1:06:13] Dus je moet altijd kijken van wat is de context, op welke manier willen we dit doen met elkaar.

[1:06:18] En jouw voorbeeld over Aruba is denk ik heel mooi om aan te geven van ja, het is niet altijd op dezelfde manier.

[1:06:25] En er is niet een soort blauwdruk hoe je dit gaat organiseren.

[1:06:28] Maar het is wel wat je met elkaar kan gaan doen.

[1:06:32] En in de voorbereiding voor vandaag zeiden we ook van ja, hoe mooi is het?

[1:06:35] En dat zei je eigenlijk al Peter van ja, wat zouden we samen kunnen doen met de vier landen?

[1:06:41] En waar beginnen de vier landen? Waar eindigen de landen? En waar begint het Koninkrijk?

[1:06:45] En op welke manier zou je dat met elkaar kunnen vormgeven?

[1:06:48] Op een manier dat ook daadwerkelijk alle stemmen gehoord worden.

[1:06:52] Ik zou jullie enorm willen bedanken dat jullie ook mee hebben gedaan in deze ga-orde van vanmorgen.

[1:06:58] En daarmee een bijzondere start hebben gemaakt van de maandag.

[1:07:02] Ik geloof dat het nog nooit gebeurd is dat deze oefening All That We Share gedaan is in deze context.

[1:07:07] Dus daar hebben jullie mee geschiedenis geschreven vandaag.

[1:07:10] En we nodigen jullie heel graag uit als jullie nog verder willen doorpraten.

[1:07:15] Een keer over het hoe dan.

[1:07:16] En wat hebben we geleerd en wat zouden we samen kunnen doen.

[1:07:20] dit is wat we doen

[1:07:21] we zijn eigenlijk alleen maar bezig

[1:07:24] om te zorgen dat we het verhaal goed kunnen vertellen

[1:07:26] maar vooral meedenken over

[1:07:28] hoe je het kan vormgeven

[1:07:30] want uiteindelijk waar het om gaat

[1:07:32] is hoe zorg je dat de stem van de burger

[1:07:34] daadwerkelijk doorklinkt in alles wat we doen

[1:07:36] en dat we ervoor zorgen

[1:07:38] dat alle perspectieven op tafel komen

[1:07:40] iedereen daarin gehoord en gerespecteerd wordt

[1:07:42] dat is jullie verantwoordelijkheid

[1:07:44] en dat is de ervaring die wij het afgelopen jaar

[1:07:46] hebben meegemaakt

[1:07:48] En die magische ervaring delen we graag met jullie.

[1:07:51] Dus dank jullie wel.

[1:07:52] En volgens mij mogen we nog even aan de koffie.

[1:07:55] Jullie krijgen het rapport allemaal uit onze contactgegevens in.

[1:08:00] Dank jullie wel.

[1:08:03] En jullie ook bedankt, Nationaal Burgerberaad, voor de mooie oefeningen.

[1:08:08] Interactief houdt iedereen bij de les zo in de vroege ochtend.

[1:08:12] Daarmee zijn we ook aan het einde gekomen van dit inhoudelijke programma van het IPCO.

[1:08:18] En dan is er nu tijd voor de delegatieoverleggen.

[1:08:23] En aansluitend zal het presidiumoverleg plaatsvinden.

[1:08:27] De delegatieoverleggen zijn gepland tot uiterlijk kwart voor elf.

[1:08:33] En daarna start meteen het presidiumoverleg dat tot half twaalf duurt.

[1:08:38] Van half twaalf tot half één kunt u lunchen in de Statenrestaurant.

[1:08:45] Dat is dus een ander restaurant waar we de afgelopen dagen hebben geluncht.

[1:08:50] De stafleden wijzen u de weg naar het Statenrestaurant.

[1:08:53] En u kunt daar naar eigen keuze uw lunch samenstellen bij de kassa.

[1:08:58] En aangeven dat u deelnemer bent van IPCO en uw IPCO-batchtoner.

[1:09:06] En dan komt alles in noorden.

[1:09:10] Er is dus geen koffie, maar wel delegatieoverleggen.

[1:09:15] En ik zal ook even de zaalindeling met jullie delen.

[1:09:20] Aruba zit in de Toorbeckenzaal.

[1:09:23] Curaçao zit in de Klompezaal.

[1:09:26] Sint Maarten zit in de Suisse-Groenewegzaal.

[1:09:30] En Nederland zit in de Groen van Prinserenzaal.

[1:09:33] En het presidiumoverleg is dan om kwart voor elf dus in de groen van Prins de Ressal.

[1:09:40] We zien elkaar dus om half één hier weer terug.

[1:09:44] En dan zullen we de afsprakenlijst samen met elkaar vaststellen.

[1:09:49] En voor nu wens ik u goede overleggen toe en een smakelijke lunch.

[4:11:58] Welkom terug.

[4:12:02] We gaan weer beginnen met het laatste agendapunt van dit IPCO.

[4:12:08] En dat is het vaststellen van de afsprakenlijst.

[4:12:17] Ik kijk nog even naar de delegatie van Aruba.

[4:12:23] Volgens mij missen jullie nog de commissie, voorzitter.

[4:12:30] Maar ik ga het met u goed vinden, meneer Sneek, ga ik alvast door.

[4:12:37] Ja, dank u wel.

[4:12:40] Dan gaan we nu over naar de afsprakenlijst.

[4:12:43] Veel dank aan de GIVI'ers die ook met de afsprakenlijst zijn gekomen en alle opmerkingen vanuit de delegaties hebben verwerkt.

[4:12:55] Dank daarvoor.

[4:12:56] En dan ga ik per pagina met u de afsprakenlijst doornemen en dan zal ik ook per delegatie kijken of u per pagina akkoord bent.

[4:13:06] Na het vaststellen van de afsprakenlijst en dit laatste agendapunt zullen alle delegatieleiders straks dan ook beneden zich verzamelen voor een persconferentie.

[4:13:26] De afsprakenlijst. Pagina 1. Zijn daar vragen of opmerkingen?

[4:13:32] Ik kijk naar Curaçao. Nee. Aruba. Nee. Sint Maarten. Nee. Nederland. Dank u wel.

[4:13:41] Dan is pagina 1 vastgesteld.

[4:13:47] Pagina 2.

[4:13:50] Zijn daar vragen of opmerkingen?

[4:13:53] Ik kijk naar Curaçao.

[4:13:55] Geen vraag of opmerkingen.

[4:13:58] Aruba.

[4:14:00] Goed, akkoord.

[4:14:02] Sint Maarten.

[4:14:07] Bij de interruptiemicrofoon.

[4:14:16] Dank je wel, mevrouw de voorzitter.

[4:14:18] En even een vraag op bladzijde 2.

[4:14:21] Bij de Alinea, waar we het hebben over de vragen.

[4:14:25] dus de brief, die zal worden verstuurd en mijn vraag is of bij het eerste punt iets niet ontbreekt.

[4:14:34] Daar stond in het vorige concept, ik geloof een verwijzing naar artikel 108, maar als ik het zo lees,

[4:14:42] de vraag aan de Koninkrijksregering om inzichtelijk te maken of de gegevensuitwisseling tussen de landen

[4:14:48] niet meer volledig mogelijk zal zijn, met name op het gebied van veiligheid.

[4:14:53] Daar zou volgens mij iets van indien moeten volgen.

[4:14:58] Vraag ik mij af. Bedankt.

[4:15:01] Dank u wel.

[4:15:03] Volgens mij is er in het presidium deze zin vastgesteld.

[4:15:07] Want dat over de artikel, maar daar kijk ik ook de heer Nicolai even aan van Delegatie van Nederland.

[4:15:13] Dat nummer 108, dat was volgens mij niet van toepassing op de eilanden.

[4:15:18] Dus vandaar dat het is verdwenen is uit de tekst.

[4:15:21] Maar dan kijk ik dus nog een keer naar de heer Nicolai van de Delegatie van Nederland.

[4:15:30] Ja, dank u wel.

[4:15:31] Ik snap de vraag, want het lijkt alsof er nog iets ontbreekt van wanneer zou het dan niet meer van toepassing zijn.

[4:15:40] Maar dat het niet meer van toepassing zou zijn, dat kan je pas constateren nadat er al of niet een consensuswetgeving is gekomen.

[4:15:51] Al of niet, stel eens voor dat het verdrag 108, dat dat wordt uitgebreid tot de landen.

[4:15:58] Dus het is heel moeilijk om daar iets voor te verzinnen.

[4:16:00] Maar de context is duidelijk.

[4:16:02] De vraag is, krijgen we op een of andere manier nu al of straks een diaat als het gaat over de kwestie van gegevensuitwisseling die noodzakelijk is met het oog op onze veiligheidsbelangen?

[4:16:16] Maar ik denk dat de Koninkrijksregering in ieder geval die vraag heel goed zal begrijpen.

[4:16:21] Dank je wel, collega.

[4:16:23] En ja, als de aanhef in de brief, is het ook duidelijk dat daar naartoe wordt gestreven.

[4:16:28] Dank je wel, mevrouw de voorzitter.

[4:16:30] Dank u wel.

[4:16:31] En dan vraag ik nog een keer uw akkoord met deze toevoeging die wordt meegenomen door de GIVIER.

[4:16:38] Ja, akkoord met pagina 2.

[4:16:41] Dank u wel.

[4:16:42] Dank u wel. Dan de vraag of u op de delegaties akkoord zijn met pagina drie. Ik zie geknik, instemming, dank u wel. Dan zijn we bij de bijlagen. Zijn de delegaties akkoord? Ik doe hem even in één keer.

[4:17:01] Met bijlage 1, akkoord, bijlage 2, akkoord en dan bijlage 3, ook akkoord en bijlage 4 is de werkafspraken die straks ook worden ondertekend.

[4:17:27] Dan, beste collega's, appreciable collega Nang, dear colleagues, het waren mooie dagen om met z'n allen bij elkaar te zijn en te spreken over allerlei belangrijke zaken die ons bezighouden.

[4:17:43] Ik wil u hartelijk danken voor uw actieve bijdrage aan de gesprekken tijdens dit interparlementair Koningsreisoverleg.

[4:17:50] Rond het thema samenwerken binnen het Koninkrijk en binnen het IPCO hebben we een open, constructieve en op een vertrouwelijke manier met elkaar van gedachten gewisseld.

[4:18:02] Daarbij was er niet alleen ruimte voor het delen van ervaringen en perspectieven onderling, maar ook voor een waardevolle gedachtenwisseling en uitwisseling met de staatssecretaris in een informele setting.

[4:18:17] De bereidheid om naar elkaar te luisteren, ervaringen te delen en gezamenlijk te verkennen hoe wij de samenwerking verder kunnen versterken, heeft deze bijeenkomst bijzonder waardevol gemaakt.

[4:18:31] Ik hoop dat deze gesprekken een zaadje hebben geplant voor de toekomstige samenwerking binnen het IPCO.

[4:18:40] Een samenwerking waarin wederzijds begrip, vertrouwen en verbondenheid verder kunnen groeien.

[4:18:46] En daarnaast hoop ik dat de ontmoetingen en gesprekken eraan bijdragen dat we elkaar in de toekomst gemakkelijker en ook op een laagdrempeliger manier weten te vinden.

[4:18:59] Zowel binnen als buiten de formele overlegmomenten.

[4:19:03] Juist die persoonlijke contacten vormen echt een belangrijke basis voor een sterke en duurzame samenwerking.

[4:19:12] Nogmaals dank voor uw betrokkenheid, voor uw openheid en uw inzet.

[4:19:17] Ik kijk uit naar een vervolg van onze gezamenlijke inspanningen binnen het IPCO en het Koninkrijk.

[4:19:24] En dan geef ik nu achtereenvolgens het woord aan de delegatieleiders van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en de Staten-Generaal voor een slotstatement.

[4:19:36] Dus ik verwelkom de delegatie van Aruba achter het sprekersgestoelte.

[4:20:06] Geachte collega's, geachte voorzitters, dames en heren.

[4:20:11] Aan het einde van deze bijeenkomst wil ik namens de staten van Aruba onze oprecht waardering uitspreken voor de gasvrijheid, de constructieve gesprekken en de inzet van alle delegaties die hebben bijgedragen aan het succes van deze inzet.

[4:20:28] interparlementaire koninkrijk overleg. De afgelopen dagen hebben wij niet alleen van gedachten

[4:20:34] gewisseld over de uitdagingen waarover onze landen staan, maar hebben wij ook opnieuw

[4:20:42] bevestigd wat ons binnen het koninkrijk verbindt. Wederzijs respect, gedeelde verantwoordelijkheid

[4:20:51] en de gezamenlijke ambities om het welzijn van onze inwoners te versterken.

[4:20:58] De kracht van IPCO ligt in de open dialoog, juist door naar elkaar te luisteren,

[4:21:05] verschillen te erkennen en samen naar oplossingen te zoeken,

[4:21:10] bouwen wij aan een sterkere en toekomstig bestendig Koninkrijk.

[4:21:16] De onderwerpen die wij hebben besproken vragen om voortdurend aandacht, samenwerking en datkracht.

[4:21:26] Het is nu aan ons allen om de gemaakte afspraken en aanbevelingen om te zetten in concrete resultaten.

[4:21:35] Namens de Aruba spreek ik de wens uit.

[4:21:39] De geest van samenwerking die wij hier in Den Haag hebben ervaren, ons ook in de komende periode zal blijven inspireren.

[4:21:49] Allemaal samen kunnen wij de uitdagingen van vandaag omzetten in kansen voor morgen.

[4:21:57] Ik dank de organisatie, de ondersteunende medewerkers en alle deelnemers voor hun bijdrage aan deze waardevolle bijeenkomst.

[4:22:06] Ik wens u allen een veilige reis naar huis en zie uit naar onze volgende ontmoeting.

[4:22:13] Masha Dankie, hartelijke dank.

[4:22:20] Dank u wel, meneer Sneek.

[4:22:23] Dan geef ik het woord aan de heer Brown Bill namens de delegatie van Curaçao.

[4:22:54] Dank u wel, voorzitter.

[4:22:55] Namens de delegatie van Curaçao sluit ik af met een woord van dank,

[4:23:00] Maar ook met het gevoel van oprechte voldoening over wat wij deze dagen samen hebben bereid.

[4:23:06] Onze waardering gaat in de eerste plaats uit naar de Nederlandse delegatie.

[4:23:12] Voor de uitstekende organisatie van het IPCO en voor de gaasvrijheid waarmee wij zijn ontvangen.

[4:23:19] Voorzitter, we kijken terug op productieve en waardevolle beraadslagingen.

[4:23:25] En voorzitter, er is op een open en constructieve wijze van gedachte gewisseld over onderwerpen die voor al onze landen van groot belang zijn.

[4:23:37] Dat geldt niet alleen voor de plenaire sessies, maar zeker ook voor de gesprekken in de verschillende deelgroepen.

[4:23:44] Of dat niet lag aan de onderwerpen, de moderatoren of de deelnemer zelf, laat ik graag in het midden.

[4:23:52] Feit is dat daar gesprekken zijn gevoerd die open, eerlijk en inhoudelijk sterk waren.

[4:23:58] Gesprekken die hebben bijgedragen aan een beter begrip van elkaars perspectieven en uitdagingen.

[4:24:05] Voorzitter, een bijzonder inspirerend onderdeel van het programma was voor ons het Haarlembezoek.

[4:24:13] Dat bezoek heeft ons geholpen om het vraagstuk van vergrijzing vanuit een ander perspectief te bekijken.

[4:24:20] Vaak richten wij ons op de uitdagingen die vergrijzingen zich meebrengt voor de zorg, de voorzieningen en beleid.

[4:24:28] Maar wat wij daar hebben gezien herinnerde ons eraan dat achter deze discussies mensen schuil gaan.

[4:24:36] Mensen die hun leven hebben gewijd aan hun familie, hun werk en hun gemeenschap.

[4:24:42] Voorzitter, misschien zijn wij soms zo druk bezig met het zoeken naar oplossingen voor gevolgen van de vergrijzing

[4:24:48] dat wij vergeten stil te staan bij wat deze generatie voor onze samenlevingen heeft betekend.

[4:24:54] Het bezoek aan Haarlem, voorzitter, was voor ons een mooie herinnering

[4:24:59] dat goede zorg niet alleen gaat over systemen en voorzieningen,

[4:25:04] maar ook, voorzitter, over waardering, respect en menselijk waardigheid.

[4:25:10] En daar nog, voorzitter, een persoonlijke noot aan collega Jeroen.

[4:25:15] Hij is vandaag niet aanwezig, maar nu begrijpen we ons, of nu begrijp ik, voorzitter, waarom collega Jeroen altijd zo vrolijk is.

[4:25:26] En ik heb het niet over collega Edgar, hè?

[4:25:32] Nee, voor ons, voorzitter, dank dat wij een kijk hebben mogen krijgen in wat Haarlem zo bijzonder maakt.

[4:25:39] Voorzitter, met deze positieve indruk en met de voornemen om deze verbinding die hier ons staan vast te houden,

[4:25:46] keren wij terug naar Curaçao.

[4:25:48] Wij danken onze Nederlandse collega's nogmaals voor hun schaatsvrijheid

[4:25:52] en kijken uit naar de verdere samenwerking binnen het Koninkrijk.

[4:25:57] Tot ziens. Dank u wel, voorzitter.

[4:26:03] Dank u wel, de heer Brownbill.

[4:26:05] Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Westcott-Williams namens de delegatie van Sint Maarten.

[4:26:24] Madame Chairlady, on behalf of the delegation and the entire Parliament of St. Martin,

[4:26:33] I want to express heartfelt words of thanks.

[4:26:38] Firstly, to the host country, the Netherlands, for the organization of this IPCO conference.

[4:26:47] Secondly, to you, Madame Chairlady, for the way that you led

[4:26:52] en u will conclude

[4:26:54] this IPCO.

[4:26:56] Also, a word of thanks

[4:26:58] to all of my colleagues,

[4:27:00] all of you from the Netherlands,

[4:27:03] Aruba and Carissao.

[4:27:04] Thank you for the discussions,

[4:27:07] the participation

[4:27:08] and the genuine way

[4:27:11] in which we have put

[4:27:12] the concerns of our countries

[4:27:15] together forward.

[4:27:18] There were three

[4:27:19] intensive days of

[4:27:21] discussions and

[4:27:23] And we have not shied away by putting on the agenda the matters that truly matter.

[4:27:30] We look forward to the continuation of the topics which have been touched on in this IPCO.

[4:27:39] Because we have come to the realization that the main theme that we chose, namely cooperation in the kingdom, is wide.

[4:27:51] It is sensitive. It is emotional.

[4:27:56] But clearly, all countries wish to work on the betterment of the relationship, especially where the pain is.

[4:28:07] It is also, Madam Chairlady, because of the new approach of IPCO,

[4:28:13] that a delegation of St. Martin

[4:28:15] would truly like to see

[4:28:17] more public

[4:28:19] involvement with these

[4:28:21] discussions. It's important

[4:28:23] not only to hear

[4:28:25] the presentations

[4:28:26] that we have received

[4:28:28] but to share opinion

[4:28:30] on these and to hear

[4:28:32] the representatives of the people

[4:28:35] to hear them in all

[4:28:37] parts of the kingdom.

[4:28:40] We also wish to

[4:28:42] indicate that

[4:28:43] The intention of the IPCO to have more public participation,

[4:28:50] especially with the youngsters throughout the Kingdom,

[4:28:55] is a sign that we look forward to the continuation and the sustainability of the IPCO.

[4:29:02] We have made some firm conclusions from this IPCO gathering here in The Hague,

[4:29:08] but it is not the first time that we have made conclusions.

[4:29:12] Let the conviction of this IPCO be not to leave those conclusions die a natural debt,

[4:29:21] but we all take the responsibility for the execution and implementation of the agreements that we made here,

[4:29:29] all together, in discussion, in interaction, with respect for each other's positions and feelings.

[4:29:38] Madam Chairlady, again on behalf of the Delegation of St. Martin,

[4:29:42] We say thank you.

[4:29:43] They were a wonderful three days.

[4:29:45] And we look forward to the follow-up from this IPCO.

[4:29:49] And hopefully we all will be reporting back the next time around, God's willing, on St. Martin,

[4:29:57] to which we already invite each and every one of you.

[4:30:01] And if you are not part yet of the delegation that will be coming to St. Martin,

[4:30:06] make sure you get on that list, on that delegation list.

[4:30:11] Because come January 27, St. Martin would love to host this IPCO

[4:30:18] and to finalize some of the conclusions that we have reached here.

[4:30:23] Thank you.

[4:30:24] Safe trip back home to those who are traveling

[4:30:26] and to my Dutch colleagues.

[4:30:29] A fine week ahead of you.

[4:30:32] Thank you once all again.

[4:30:33] You have been just wonderful colleagues and wonderful partners in this exercise.

[4:30:39] Thank you.

[4:30:40] God bless.

[4:30:45] En dank u, mevrouw Westcott-Williams.

[4:30:50] Finally, de final woord.

[4:30:53] Oh, waarom praat ik Engels? Zodat iedereen verstaat.

[4:30:58] I was so intrigued by your English that I consumed it.

[4:31:03] Nee, tot slot geef ik het woord aan de delegatie van Nederland, de heer Nicolai.

[4:31:08] Ja, wat moet ik nog zeggen namens onze delegatie?

[4:31:12] We hebben al zoveel mooie woorden gehoord over de dagen die we achter ons hebben.

[4:31:17] Ik weet nog, de eerste dag moesten we op een familiefoto.

[4:31:22] Eigenlijk zijn we ons bewust geworden deze drie dagen hoe zeer wij tot een familie behoren.

[4:31:30] En dat is eigenlijk van alle IPCO's die ik heb meegemaakt, is dat de meest duidelijke indruk die bij mij is achtergebleven.

[4:31:38] Zie je wel, het is gelukt. We zitten aan één familietafel.

[4:31:43] Je zou bijna kunnen zeggen, het Koninkrijksparlement hebben we helemaal niet eens nodig.

[4:31:48] Dit is het Koninkrijksparlement.

[4:31:50] En laten we vooral veel bij elkaar komen, veel bespreken.

[4:31:55] En eigenlijk is de opdracht, denk ik, die we allemaal hebben.

[4:31:59] Wij in Nederland, wij als vertegenwoordigers van het parlement in Nederland.

[4:32:06] Geef ons de informatie, help ons meedenken met jullie.

[4:32:10] Wij kunnen doen datgene wat nodig is om dat familieverband nog meer te versterken.

[4:32:17] En ja, ik wil eigenlijk toch nog twee vrouwen bedanken.

[4:32:22] Dat is in eerste plaats Anoushka.

[4:32:25] Wat een fantastische voorzitter was je.

[4:32:28] Iedereen voelde zich, ik merkte het ook in de gesprekken net nog bij de lunch.

[4:32:32] Iedereen voelde zich helemaal thuis.

[4:32:34] Dus je bent eigenlijk de koningin van de familie.

[4:32:37] Ja, dus misschien, ja, eigenlijk moeten we nu allemaal haar te dans vragen, maar dat is een andere, ja.

[4:32:50] En dan is er nog een koningin van de IPCO, en dat is Sarah.

[4:32:55] Mag ik ook een applaus voor Sarah, want deze koningin heeft het voor elkaar gekregen met een opzet,

[4:33:06] hoe we nu verder met elkaar gaan, om echt gestalte te geven aan datgene waar we de voorgaande jaren in de IPCO

[4:33:13] we het allemaal een beetje mee gescharreld hebben...

[4:33:15] en we hebben de weg niet kunnen vinden.

[4:33:17] En die weg is er nu.

[4:33:19] En daar moeten we op voortgaan.

[4:33:22] We moeten datgene wat je op papier hebt gezet...

[4:33:25] moeten we gaan implementeren.

[4:33:27] Volgende keer zijn we op jouw eiland.

[4:33:30] Nou, mooier is het niet.

[4:33:32] Dan kan je het kader nog eens een keertje geven aan ons...

[4:33:36] om daarmee bezig te zijn.

[4:33:37] Ik heb er alle vertrouwen in...

[4:33:39] dat datgene wat we deze IPCO-daag hier hebben meegemaakt...

[4:33:43] Dat we dat bij ons blijven dragen.

[4:33:45] We hebben voor het eerst hele ongemakkelijke gesprekken gehad in groepen.

[4:33:50] Dat je dingen over je persoonlijke leven moest vertellen.

[4:33:52] Ik dacht, waar gaat dat naartoe?

[4:33:54] Maar ja, dat hoort bij het familiegevoel.

[4:33:57] En ik zag iedereen er blij van worden.

[4:34:00] En laten we proberen om dit afscheid van elkaar nu in blijheid, dat we die blijheid meedragen.

[4:34:07] En want er is altijd zoveel geruzie gedonnen en negatief.

[4:34:12] Laten we die blijheid weer voelen, de blijheid omdat we met z'n allen aan één project werken en dus dat we het voor alle vierde landen goed willen krijgen.

[4:34:21] Dat is denk ik het allerbelangrijkste.

[4:34:23] Maar ik wil nog even afsluiten met ook een dank uit te spreken aan de Tweede Kamer voor de gastvrijheid, alle mensen van de staf van de Eerste Kamer en de Tweede Kamer en het personeel, ook voor hun even een applaus.

[4:34:43] Nou, ik hoef de delegatieleden uit de eilanden niet te bedanken, want we bedanken elkaar allemaal, dat doen we gewoon.

[4:34:50] Maar toch nog even een klein bedankje aan Erik van den Burg, die hier geweest is.

[4:34:58] Of hij nou een gesprek heeft gevoerd, of een gedachtenwisseling, of een uitwisseling, of wat dat dan ook was, dat laten we even in het midden.

[4:35:06] Maar hij was er wel, en dat was uniek.

[4:35:09] En dat was een eerste stap dat we volgende keer misschien tot een echt gesprek kunnen komen.

[4:35:14] Want blije mensen willen een echt gesprek.

[4:35:16] Dank u wel.

[4:35:21] En ook u bedankt de heer Nicolijn namens de delegatie van Nederland voor uw slotwoorden.

[4:35:29] Tot slot wil ik ook een woord van dank uitspreken.

[4:35:32] Het is al een aantal keer genoemd.

[4:35:33] Maar zeker de medewerkers van de Tweede Kamer, de organisatie, de griffiers, de bodes.

[4:35:39] die ervoor hebben gezorgd dat wij hier drie fantastische dagen hebben kunnen hebben.

[4:35:46] En de volgende keer dat we elkaar in IPCO-verband zien, dat is in januari, in het nieuwe jaar,

[4:35:53] in Sint Maarten, op Sint Maarten in 2027.

[4:35:58] Nogmaals, Masha Dankie, thank you, bedankt.

[4:36:02] En hiermee sluit ik de IPCO-vergadering.