Jaarverantwoording BHO 2025

[0:00:01] Dames en heren, van harte welkom.

[0:00:06] Het wetgevingsoverleg over de jaarverantwoording buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking 2025.

[0:00:12] We hebben vandaag met elkaar een debat dus over de jaarverantwoording waarbij we starten met de wetgeversrapporteur.

[0:00:18] De heer Bamenga en mevrouw Teunis is dat ook, maar die is iets later.

[0:00:20] Dus de heer Bamenga begint zometeen met een toelichting op zijn wetgeversrapporteurschap.

[0:00:26] Daar vindt eerst een soort van gesprekdebat plaats, ook weer met de minister.

[0:00:30] En daarna gaan we over naar de eerste termijn van de Kamer.

[0:00:33] Dus ik zou willen starten met het woord geven aan de heer Bamenga.

[0:00:38] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:40] Namens de commissie dank ik de minister en de Algemene Rekenkamer voor de constructieve samenwerking en de gesprekken van het afgelopen jaar.

[0:00:48] Die werksessies zijn nuttig gebleken.

[0:00:50] Ze helpen de Kamer om beter begrip te krijgen op een begroting die inhoudelijk en financieel behoorlijk complex is.

[0:00:56] Juist daarom hopen de rapporteurs dat deze manier van werken wordt voortgezet.

[0:01:02] Verder wil ik de dienstanalyse en onderzoek bedanken voor de fantastische ondersteuning die zij de rapporteurs hebben geboden.

[0:01:09] Ik ga namens de commissie in op drie punten.

[0:01:12] De verbeterde verantwoordingssystematiek, de revolverende fondsen en tot slot de ODA-berekening en de koppeling met het BNI.

[0:01:20] Voorzitter, allereerst de verbeterde verantwoordingssystematiek.

[0:01:24] Laat ik benadrukken dat er over de BAO-begroting al veel verantwoording plaatsvindt.

[0:01:29] Het doel van de rapporteurs is dan ook niet om daar simpelweg nog meer aan toe te voegen.

[0:01:34] Het doel is juist dat die verantwoording de Kamer een beter en samenhangender beeld geeft van de complexe werkelijkheid achter deze begroting.

[0:01:43] Dat is extra belangrijk bij internationaal beleid, waar resultaten vaak indirect zichtbaar zijn en zich pas op een langere termijn laten meten.

[0:01:51] Juist dan is de kwaliteit van inzicht essentieel.

[0:01:55] Welke doelen worden gesteld?

[0:01:57] Welke middelen worden ingezet?

[0:01:59] Welke resultaten worden verwacht?

[0:02:01] En hoe kan de Kamer beoordelen of beleid werkt?

[0:02:05] De rapporteurs zien dat de minister stappen zet richting een verbeterde verantwoordingssystematiek.

[0:02:10] Dat is een belangrijke ontwikkeling.

[0:02:12] Tegelijkertijd constateren de rapporteurs dat de uitwerking nog vrij abstract blijft.

[0:02:17] De brief van 11 mei schetst de hoofdlijnen, maar geeft nog onvoldoende inzicht in hoe dit er concreet uit gaat zien in de begroting zelf.

[0:02:26] Daarom heb ik hierover een aantal vragen.

[0:02:29] Kan de minister toelichten waarom bij de brief van 11 mei geen concreet voorbeeld van de nieuwe systematiek is opgenomen, maar is volstaan met een beschrijving op hoofdlijnen?

[0:02:39] En is de minister bereid om nog voor het zomerreces een uitgewerkt voorbeeld van een begrotingsartikel met de Kamer te delen?

[0:02:46] Kan de minister daarnaast toelichten hoe in de nieuwe systematiek wordt geborgd dat doelstellingen, nulmetingen en streefwaarden helder en consistent worden opgenomen bij de indicatoren?

[0:02:57] Juist die elementen zijn essentieel om beleid toetsbaar te maken en om de relatie tussen middelen en resultaten inzichtelijk te maken.

[0:03:06] De rapporteurs constateren ook dat wordt voorgesteld dat de huidige tabel met indicatoren te laten vervallen, terwijl nog onduidelijk is welke indicatoren daarvoor in plaats komen.

[0:03:16] Kan de minister toelichten waarom deze tabel nu al wordt losgelaten?

[0:03:20] En kan de minister de Kamer per brief en nog voor het zomerreces informeren welke indicatoren en bijbehorende streefwaarden in de nieuwe begroting zullen worden opgenomen?

[0:03:30] dan de revolverende fondsen.

[0:03:34] Ook op dit punt zien de rapporteurs dat de minister stappen wil zetten in de verantwoording.

[0:03:39] Dat waarderen wij.

[0:03:40] Tegelijkertijd blijft dit voor de Kamer een ingewikkeld terrein.

[0:03:43] Geld wordt gedoteerd, komt deels terug, wordt opnieuw ingezet en de vraag is steeds wat kan de Kamer daarvan goed volgen.

[0:03:51] Daarom ook hierover een aantal concrete vragen.

[0:03:54] Kan de minister toezeggen dat vanaf de begroting 2027 in de memorie van toelichting een overzicht wordt opgenomen van de dotaties aan de verschillende revolverende fondsen?

[0:04:05] Dan kan de Kamer in één oogopslag zien wat er jaarlijks aan deze fondsen wordt toegevoegd.

[0:04:11] Kan de minister ook bevestigen dat de factsheet voortaan zowel bij de begroting als bij het jaarverslag worden opgenomen?

[0:04:17] Dan de uitvoeringskosten.

[0:04:19] De rapporteurs begrijpen dat de minister voorzichtig is met het delen van gedetailleerde informatie.

[0:04:24] Tegelijkertijd moet de Kamer wel kunnen zien hoe die kosten worden betaald.

[0:04:29] Gebeurt dat uit de opbrengst van de fonds of op een andere manier?

[0:04:32] En is de minister bereid om dit in de factsheets op te nemen?

[0:04:36] Voorzitter, dan het belangrijkste punt bij deze fondsen.

[0:04:40] De mate van revolverendheid.

[0:04:42] Want dat is uiteindelijk de kern van zo'n fonds.

[0:04:44] Komt het geld terug?

[0:04:45] In welke mate?

[0:04:46] En wat betekent dat voor de doelstelling van het fonds?

[0:04:49] De minister stelt voor om dit mee te nemen in evaluaties.

[0:04:52] Dat is goed.

[0:04:53] Maar voor de rapporteurs is de informatie alleen bij evaluaties eigenlijk te laat.

[0:04:57] Kan de minister daarom per fonds in effect sheets opnemen wanneer de evaluaties plaatsvindt?

[0:05:03] En worden deze evaluaties ook opgenomen in de strategische evaluatieagenda?

[0:05:09] Is de minister daarnaast bereid nog eens goed te kijken welke informatie over revolverendheid al eerder in de factsheets kan worden opgenomen?

[0:05:16] Bijvoorbeeld met een korte duiding van de fase waarin een fonds zich bevindt en wat die fase betekent voor de mate waarin het fonds al kan revolveren.

[0:05:26] Tot slot op dit punt kan de minister in de factsheet ook opnemen wat uit eerdere evaluatie is gebleken over de revolverendheid en of de aanleiding heeft gegeven om de doelstelling van een fonds bij te stellen.

[0:05:37] Voorzitter, dan tot slot het ODA-budget en de koppeling met het BNI.

[0:05:42] De rapporteurs hebben gezien, mede op basis van het werk van de Algemene Rekenkamer, dat de huidige systematiek onvoldoende inzicht biedt in hoe het ODA-budget zich verhoudt tot de internationale norm en welke beleidskeuzes daarin doorwerken.

[0:05:55] Het gaat hier om internationale solidariteit, klimaatrechtvaardigheid en het nakomen van afspraken die juist voor kwetsbare landen van groot belang zijn.

[0:06:03] Transparantie over deze cijfers is daarom essentieel.

[0:06:07] De huidige presentatie in de Hagensnota maakt het voor de Kamer moeilijk om de ontwikkeling van het ODA-budget goed te volgen en te controleren.

[0:06:16] Dat geldt zeker waar het gaat om de effecten van gewijze reekmethodes en eerdere beleidskeuzes.

[0:06:22] Daarom de volgende vraag.

[0:06:24] Kan de minister toezeggen om de tabel met het ODA-budget in de Hagesnota bij de begroting 2027 zo aan te passen dat deze in zich geeft in vier elementen?

[0:06:35] De OESO-norm, zowel in percentage als in miljoenen euro's.

[0:06:38] De raming van het BNI in miljoenen euro's.

[0:06:41] De zogenoemde gemiste bijstelling, analoog aan de tabel van de Algemene Rekenkamer.

[0:06:47] En de doorwerking van maatregelen.

[0:06:49] Uit vorige kabinetten eveneens in miljoenen euro's.

[0:06:52] Dat waren de vragen van de rapporteurs.

[0:06:55] En ik wil graag bedanken.

[0:06:59] Hartelijk dank meneer Bamenga en ook mevrouw Teunis voor het harde werk dat verricht is aan de voorkant om deze verheldering.

[0:07:05] Dan ga ik even kijken naar de minister.

[0:07:06] Is er een schorsing nodig om alle vragen en toezeggingen tegemoet te komen?

[0:07:10] Of kunt u dat gelijk doen?

[0:07:13] Ja, de toezeggingen tegemoet komen, dat durven we nog niet te zeggen.

[0:07:15] Maar ik zal zeker proberen tegemoet te komen aan de vragen.

[0:07:18] En ik wil uiteraard ook de rapporteurs...

[0:07:21] Graag dank voor hun werk en ook voor alle begrip dat rapporteur Teunissen hier vandaag nog niet kan zijn vanwege haar nieuwe rol in haar fractie.

[0:07:32] Maar dank in ieder geval ook aan lid Bamenga voor deze uitgebreide introductie.

[0:07:37] En de aandacht die daarbij is gegeven aan diverse onderwerpen in de jaarverslagen, waaronder revolverende fondsen.

[0:07:44] Waarbij ik graag wil benadrukken dat revolverende fondsen echt een belangrijk instrument zijn.

[0:07:48] Cruciaal voor de beleidsdoelen voor handel en ontwikkelingssamenwerking, klimaat, voedselzekerheid en financiering.

[0:07:54] En ook een belangrijk onderdeel van de economische partnerschappen waar Nederland op inzet.

[0:07:58] En ook de samenwerking met de private sector, lokale en Nederlandse bedrijven.

[0:08:03] Daarvoor zijn de fondsen bij uitstek geschikt.

[0:08:05] En die samenwerking is ook in deze huidige wereld van groot belang.

[0:08:08] En tenslotte natuurlijk een van de mooiere karakteristieken van deze fondsen is dat...

[0:08:12] ...op deze manier middelen meerdere keren kunnen worden ingezet... ...waardoor ook de ontwikkelingsimpact van het geld groter wordt.

[0:08:20] Ik snap tegelijkertijd ook dat die kracht ook reden is om meer inzicht te vragen.

[0:08:25] En in mijn brief heb ik uiteengezet hoe ik het beleid ten aanzien van die fondsen eenduidiger ga maken... ...afspraken ga versterken en ook informatieversterking ga verbeteren.

[0:08:32] En ik deel zeer de wens die de rapporteurs op tafel leggen... ...voor transparante begroting en goed naar volgbare cijfers.

[0:08:40] Er werd ook gesproken over de verbeterde verantwoordingssystematiek.

[0:08:43] Dat is eigenlijk het resultaat van twee jaar lang... ...hele goede samenwerking tussen de rapporteurs en de Algemene Rekenkamer.

[0:08:50] En daar ben ik natuurlijk ook zeer erkentelijk voor het werk van beide.

[0:08:54] Waarbij ik dan in dit geval ook de Algemene Rekenkamer moet bedanken.

[0:08:58] Die verbeterde samenwerking via het jaarverslag heeft als doel natuurlijk... ...een compleeter en een samenhangender verhaal over de behaalde resultaten.

[0:09:04] En ik hoop dat we dat ook...

[0:09:06] ...via de aankomende begroting en het jaarverslag de dialoog over wat we bereiken op ontwikkelingssamenwerking nog beter kunnen voeren.

[0:09:13] Dan misschien de vragen, en ik zal die proberen op te delen in misschien eerst de revolverende fondsen.

[0:09:20] En de vraag over de dotaties, die kan ik toezeggen.

[0:09:24] Wij zullen vanaf de begroting 2027 de dotaties opnemen in de fact sheets bij de memorie van toelichting.

[0:09:32] En dat gebeurt dan per fonds en er kan ook een tabel worden opgenomen om dit voor alle fondsen overzichtelijk weer te geven.

[0:09:39] Tweede vraag die daar gesteld was, of de minister kan bevestigen dat factsheets voortaan zowel bij de begroting als bij het jaarverslag worden opgenomen...

[0:09:46] Ik zou dit graag iets amanderen.

[0:09:50] Laten we niet de facts iets als geheel bij het jaarverslag opnemen.

[0:09:53] Maar zowel bij de begroting als het jaarverslag een tabel met de financiële gegevens opnemen voor alle fondsen.

[0:09:58] Dan wordt de Kamer op deze manier twee keer per jaar over de financiële voortgang geïnformeerd.

[0:10:03] Op een manier die ook goed vergelijkbaar is.

[0:10:05] En dat kost in alle eerlijkheid ook veel tijd.

[0:10:08] Terwijl de belangrijkste updates eigenlijk in deze cijfers zitten.

[0:10:11] Ook de vraag over de uitvoeringskosten begrijp ik goed.

[0:10:15] We zullen ervoor zorgen dat de gevraagde informatie in de factsheets wordt opgenomen.

[0:10:19] En misschien in de algemene zin goed om er iets over te zeggen dat die uitvoeringskosten uit de opbrengst van het fonds worden gedaan.

[0:10:24] Maar waar dat niet zo is, zullen we dat ook uitleggen.

[0:10:28] En dan misschien het belangrijkste punt, laten we zeggen de mate van revolverendheid.

[0:10:33] Er zijn ook een aantal vragen gesteld om data mee te nemen in de evaluaties, of de data van de evaluaties mee te nemen in de factsheets.

[0:10:42] Dat zullen we doen.

[0:10:44] We kunnen dit ook opnemen in de strategische evaluatieagenda voor zover dat nog niet gedaan is.

[0:10:48] En ik ben ook uiteraard bereid om meer informatie over de revolverendheid op te nemen in de factsheets.

[0:10:55] Ik heb daar in mijn brief al een voorstel voor gedaan, maar ik neem het verzoek van de rapporteurs daar graag in mee.

[0:11:01] De vragen van de rapporteurs over het ODA-budget in de koppeling met het BNI worden eigenlijk gevraagd om in de HG's nota inzicht te geven in vier afzonderlijke elementen.

[0:11:12] En ik herken overigens ook de complexiteit en de toerekeningswijze en hoe ingewikkeld het soms is om het overzicht precies helder te krijgen.

[0:11:20] Dus ik neem ook hier het verzoek van de rapporteurs graag mee en ik zal dat betrekken bij de totstandkoming van de volgende Hagisnota.

[0:11:28] En dat brengt mij bij het laatste onderwerp en dat is eigenlijk de verbeterde verantwoordingssystematiek.

[0:11:34] Waarbij de eerste vraag was van rapporteur Bamenga waarom we geen concreet voorbeeld van de nieuwe systematiek hebben opgenomen.

[0:11:44] Daar twee dingen over.

[0:11:45] Eén is dat het jaarverslag 2027 de eerste keer zal zijn... dat er conform de verbeterde verantwoordingssystematiek zal worden gewerkt.

[0:11:52] En dat is omdat het jaarverslag een spiegel is van de begroting.

[0:11:55] Dus het is niet mogelijk helaas om dat al eerder te doen.

[0:11:59] En hier één kleine teleurstelling werkt van de rapporteurs... maar het is niet haalbaar om voor toekomstig beleid een voorbeeld van verantwoording op te stellen... als die begroting nog niet gemaakt is.

[0:12:11] Dan wordt er gevraagd naar hoe in de nieuwe systematiek wordt geborgen dat doelstellingen, nulmetingen en streefwaarden helder en consistent worden opgenomen.

[0:12:23] Of die niet verdwijnen.

[0:12:24] Ik zou willen zeggen dat in die verbeterde verantwoordingssystematiek de indicatoren, de streefwaarden...

[0:12:31] verschuiven van de tabel naar de hoofdtekst, maar niet verdwijnen.

[0:12:34] En ze zullen worden aangevuld met andere relevante ontwikkelingen binnen een bepaald beleidsterrein aan de hand van data en resultaten die dan weer niet uniform meetbaar zijn, maar wel heel veel zeggen over het behalen van de doelstellingen binnen dat beleidsterrein.

[0:12:46] Dus ook de zorg dat de huidige tabel met indicatoren komt te vervallen.

[0:12:52] Ja, de tabel wordt losgelaten, maar dat betekent niet dat de indicatoren in die tabel en de streefwaarden als zodanig worden losgelaten.

[0:12:58] Die worden juist in een narratieve vorm weer opgenomen in de hoofdtekst.

[0:13:03] Met uitzonderingen van de indicatoren die hun relevantie verloren hebben ten aanzien van de huidige beleidstoelstellingen of gewijzigde beleidstoelstellingen.

[0:13:09] Maar dat zullen we uiteraard ook onderbouwen.

[0:13:11] En dat maakt het ook mogelijk om flexibeler in te spelen op de verschillende doelstellingen en de resultaten die behaald zijn.

[0:13:18] Het maakt ook de introductie van nieuwe indicatoren eenvoudiger.

[0:13:22] Dan, voorzitter, tot slot werd er gevraagd of er per brief en nog voor het zomerreces geïnformeerd kan worden welke indicatoren en bijbehorende streefwaarden in de nieuwe begroting zullen worden opgenomen.

[0:13:32] En dat zeg ik graag toe dat we dat voor het zomerreces doen.

[0:13:35] Ik hoop dat ik daarmee de vragen van beide rapporteurs heb beantwoord.

[0:13:41] Hartelijk dank minister voor het beantwoorden van al deze vragen.

[0:13:43] Dan ga ik eerst weer even terugkijken naar de rapporteur.

[0:13:46] Heeft u nog aanvullende vragen op dit moment?

[0:13:51] Voorzitter, ik heb proberen bij te houden welke toezeggingen ik heb gekregen als rapporteur.

[0:13:58] En als het goed is, heb ik vrijwel op alle punten een toezegging gekregen.

[0:14:06] Waarvoor dank aan de minister.

[0:14:08] Zijn inleiding gaf een andere indruk.

[0:14:10] Ik dacht in zijn inleiding dat het toch wel lastiger zou worden om toezeggingen te krijgen van de minister.

[0:14:17] Maar dat is anders gebleken.

[0:14:19] En het punt waar nog geen toezegging is gekregen begrijp ik heel goed dat het eigenlijk qua uitvoering niet mogelijk is.

[0:14:27] Dat is eigenlijk wat ik terugkrijg vanuit de minister.

[0:14:31] Het is niet mogelijk om het concreet voorbeeld te geven omdat het hier gaat om toekomstig...

[0:14:35] Maar dat kan wel.

[0:14:37] Maar op een gegeven moment is de vraag eigenlijk ook aan de minister of er een mogelijkheid is om ons daarin mee te nemen.

[0:14:44] Want op een gegeven moment zul je toch moeten bepalen hoe je die verantwoording wil doen.

[0:14:51] Wellicht dat de minister de toekomstige rapporteurs daarin in ieder geval in wil meenemen wanneer dat duidelijk wordt of wellicht wanneer dat in ontwerp is.

[0:15:02] Dat is denk ik één.

[0:15:03] En het andere is, maar daar heeft volgens mij de minister ook wel een toezegging op gegeven.

[0:15:09] En dat ging dus over het tabel dat losgelaten wordt.

[0:15:14] Daarvan geeft de minister ook aan, ja, het tabel wordt losgelaten, maar de indicatoren niet.

[0:15:20] En dat daar zeker wel goed naar gekeken wordt.

[0:15:22] Dus eigenlijk blijft er nog maar één vraag vanuit onze kant over.

[0:15:27] En ik ben benieuwd hoe de minister daarin staat.

[0:15:31] Minister, ga ik u deze laatste vraag nog doorpasen?

[0:15:34] Ja, voorzitter, dank.

[0:15:35] En kijk, het sluit ook.

[0:15:38] Waarom het makkelijk is om hier weer benend op te zijn, is omdat het natuurlijk ook goed beredeneerde en logische suggesties zijn om deze systematiek te verbeteren.

[0:15:48] Als het gaat over dat voorbeeld, kijk, de begroting van 27 zal ook voor de eerste keer langs deze systematiek worden gemaakt.

[0:15:59] Dus dat betekent ook dat u al dit najaar, vrij kort in het nieuwe parlementaire jaar, niet alleen een voorbeeld zou zien van één artikel, maar van alle artikelen.

[0:16:07] En dat zal dan ook wel weer voer geven, want de eerste keer dat we dit dan in het jaarverslag zullen zien is het jaarverslag 27.

[0:16:14] Ik denk dat het dan ook weer voer is om met elkaar te spreken over, los van deze suggesties, wellicht dat andere leden ook nog andere suggesties hebben van hoe die nu zijn verwerkt en hoe die worden ervaren.

[0:16:23] En of dat dan ook weer een nieuwe slag met zich mee kan brengen.

[0:16:26] Maar dank.

[0:16:28] Hartelijk dank, minister.

[0:16:29] En dan wil ik nogmaals namens de hele commissie de heer Bamenga en de heer Teunissen bedanken voor het harde werk en voor alle toezeggingen die zij hebben gekregen daarin.

[0:16:36] Dat is een knappe prestatie.

[0:16:39] En dan wil ik eigenlijk nu starten met de eerste mij aan de kant van de Kamer, als daar verder geen bezwaar tegen is.

[0:16:44] En dat zie ik niet, dus dan wil ik graag mevrouw Kreuger als eerste het woord geven voor haar termijn.

[0:16:48] Gaat u gang.

[0:16:49] Dank u wel, voorzitter.

[0:16:51] Voorzitter, na het verhitte debat van de afgelopen weken over meer geld voor ontwikkelingssamenwerking... spreken we vandaag eindelijk over wat de ontwikkelingssamenwerking daadwerkelijk oplevert.

[0:17:02] En dat is heel erg veel.

[0:17:05] Ontwikkelingssamenwerking ligt onder een vergrootglas.

[0:17:09] En...

[0:17:09] Diverse partijen zetten dat vergrootglas ook stevig aan.

[0:17:14] En het is daarom een van de meest geëvalueerde beleidsterreinen die we hebben.

[0:17:18] En natuurlijk kan verantwoording altijd beter.

[0:17:20] De heer Bamenga als rapporteur heeft net daarvoor een aantal waardevolle suggesties gedaan.

[0:17:25] En we hebben net gehoord van de minister wat hij daarmee gaat doen.

[0:17:28] Ik moet zelf zeggen dat ik de duidelijke rapportage over hoe Nederland zich verhoudt tot de 0,7% norm.

[0:17:34] En daar heel duidelijk en transparant op rapporteren van groot belang vindt.

[0:17:39] Maar wat ik in de evaluaties zie is vooral dat ontwikkelingssamenwerking echt de levens van mensen verbetert.

[0:17:46] Het is echt geld voor echte mensen.

[0:17:48] Kijk maar in het jaarverslag.

[0:17:50] 32 miljoen mensen zijn bereikt met voedselhulp.

[0:17:53] Het gebruik van anticoncepties steeg in alle landen waar Nederland hier aan werkte.

[0:17:57] 11,8 miljoen mensen kregen toegang tot duurzame energie.

[0:18:01] Echte resultaten voor miljoenen mensen wereldwijd.

[0:18:04] En tegelijkertijd kunnen we nog zoveel meer doen.

[0:18:08] In de eerste plaats door niet zo hardloos te bezuinigen, want we zien nu al de effecten van de bezuinigingen op de korte termijn.

[0:18:15] Als we het jaarverslag 2025 naast het jaarverslag 2024 leggen, dan zien we dat minder vrouwenorganisaties zijn versterkt, 12% eraf.

[0:18:24] Minder successen zijn behaald op het gebied van vrouwenrechten, 50% eraf.

[0:18:29] Minder mensen kregen sanitaire voorzieningen, 31% eraf.

[0:18:33] Maar wat betekent dat nou voor de lange termijn effecten?

[0:18:36] De Rekenkamer concludeert dat een analyse daarvan ontbreekt.

[0:18:41] Wat betekent de bezuinigingen, die ook dit kabinet nog voornemend is, voor de positie van vrouwen en meisjes, voor minderheden, voor democratie, voor klimaat, voor vrede en stabiliteit?

[0:18:52] En wat betekenen ze voor de positie van Nederland in de wereld?

[0:18:56] Is de minister bereid deze lange termijn effecten in kaart te brengen en een analyse hiervan met de Kamer te delen?

[0:19:03] En de inzet van Pro is helder.

[0:19:06] Voor 2026 is aan onze eisen voldaan, maar de minister blijft met een groot probleem zitten.

[0:19:11] De koppeling moet structureel worden hersteld.

[0:19:14] Er is geen steun voor de monsterbezuinigingen zoals ze nu in de boeken staan.

[0:19:19] En wie het debat in de Eerste Kamer volgde, zag dat de VVD echt alleen staat binnen de minderheidscoalitie.

[0:19:26] Want ook het CDA heb ik vurig horen pleiten voor het structureel herstel van de koppeling en de 0,7%-norm.

[0:19:34] En de minister heeft dit jaar met de hakken over de sloot zijn begroting gered.

[0:19:38] Maar het is duidelijk dat er in het najaar een scherpe keuze voor ligt.

[0:19:41] Krijgt de VVD herzin en gaat de coalitie over rechts?

[0:19:45] Of staan D66 en CDA voor ontwikkelingssamenwerking en krijgen we eindelijk de koerswijziging die zo hard nodig is?

[0:19:53] Voorzitter, dat was over de bezuinigingen.

[0:19:56] Dan over Nederland kan zoveel meer goed doen in de wereld met coherenter beleid.

[0:20:01] Nederland als open economie en handelsland heeft wereldwijd een grote impact op mens en natuur.

[0:20:08] Ontbossing, mensenrechten schendingen, watervervuiling, kinderarbeid.

[0:20:12] Het komt via internationale handelsketens ook onze economie binnen.

[0:20:17] En als open handelseconomie dragen wij daarom verantwoordelijkheid.

[0:20:20] En die nemen we nog onvoldoende.

[0:20:23] Want aan de ene kant bezuinigen we op ontwikkelingssamenwerking en aan de andere kant stimuleren we handel zonder afdoende waarborgen.

[0:20:30] Dat is wat ons betreft geen verantwoordelijkheid nemen.

[0:20:34] En de nationale SDG, Sustainable Development Goals, de duurzame ontwikkelingsdoelen rapportage, laat zien dat Nederland met de ene hand aan ontwikkelingshulp doet, maar met de andere hand schade veroorzaakt.

[0:20:46] Zo investeert Nederland 900 miljoen in publieke klimaatfinanciering, terwijl we tegelijkertijd zo'n 30 miljard aan fossiele subsidies verstrekken.

[0:20:54] We investeren in mensenrechten, maar ondersteunen ook projecten waarbij er serieuze zorgen bestaan over mensenrechten en milieu.

[0:21:01] En terwijl we investeren in gezondheid, zorg en onderwijs in ontwikkelingslanden, lopen die landen alleen al door Nederland 59 miljard euro mis door belastingontwijking via de constructies op de Zuidas.

[0:21:14] Dat zijn miljarden euro's die ze niet zelf in hun publieke diensten kunnen investeren.

[0:21:20] En mijn vraag aan de minister is... hoe komt de minister op voor de belangen van ontwikkelingslanden... als het de portefeuilles van zijn collega-ministers betreft?

[0:21:29] Ik heb vaak klimaatdebatten gevoerd... en dan is de minister van Klimaat een coördinerend minister.

[0:21:35] Deze minister is coördinerend minister... voor onze relatie met een heleboel landen op deze wereld.

[0:21:41] En spreekt hij dan dus ook collega-ministers aan als hun beleid... het ontwikkelingsbeleid van deze minister doorkruist.

[0:21:49] Hoe zorgt de minister dat de verplichte toets effecten op ontwikkelingslanden, dat die toets al consequent toegepast wordt?

[0:21:57] Want hoewel deze toets een initiatief van de Kamer verplicht is voor nieuwe wet en regelgeving van meerdere ministeries, en dan gaat het om LVVN, BZ, dit eigen ministerie, financiën, EZK, zijn volgens de verantwoordingsstukken in heel 2025 is die toets maar één keer gebruikt.

[0:22:14] Klopt dat?

[0:22:15] En hoe kan dat?

[0:22:17] En hoe kijkt de minister daarnaar?

[0:22:19] En wat gaat hij eraan doen dat dat volgend jaar niet weer zo is?

[0:22:23] En hoe zorgt de minister dat Nederlandse bedrijven zich ook aan de OESO-richtlijnen voor verantwoord ondernemen houden?

[0:22:29] Het aandeel bedrijven dat die richtlijn onderschrijft blijft steken op 41 procent, terwijl de doelstelling 90 procent is.

[0:22:37] Hoe kijkt de minister naar dit immense gat?

[0:22:40] En achter dat woord beleidsincoherentie, dat is een heel Haags woord, daar gaat ook een gruwelijke werkelijkheid achter weg.

[0:22:50] En een voorbeeld daarvan is de zaak van Bertha Cacheres.

[0:22:54] Want met de ene hand investeren wij in mensenrechten, maar met de andere hand investeren we via FMO in grote infrastructuurprojecten, zoals een waterkrachtproject in Honduras, waar deze milieuactivisten tien jaar geleden vanwege haar verzet vermoord werden.

[0:23:10] Een onafhankelijke expertgroep deed onderzoek naar deze moord en concludeerde dat de huurmoordenaars betaald werden met geld dat via FMO liep.

[0:23:23] Een gruwelijke bevinding.

[0:23:25] Ik wil de minister vragen om zorg te dragen dat FMO volledig meewerkt aan het verdere onderzoek.

[0:23:30] En ik wil ook vragen hoe FMO het beleid heeft op remedy en reparaties... op het moment dat er iets misgaat.

[0:23:40] Voldoet dit beleid als het er al is aan de internationale standaarden... zoals de VN-richtsnoeren?

[0:23:46] En kan de minister bij FMO aandringen op een commitment op remedy... op het moment dat investeringen negatieve gevolgen hebben?

[0:23:53] Kan de minister hierop een toezegging doen?

[0:23:56] Dan, voorzitter...

[0:23:58] Het derde punt.

[0:23:59] Het eerste was bezuinigen, tweede beleidscoherentie.

[0:24:02] En het derde gaat wat mij betreft om het belang van het maatschappelijk middenveld in onze democratie.

[0:24:09] Want de nationale SDG-rapportei schrijft klip en klaar dat maatschappelijke ruimte inkrimpt.

[0:24:16] Zowel internationaal als in Nederland zelf.

[0:24:19] En het maatschappelijk middenveld is echt essentieel.

[0:24:23] Een gezonde democratie biedt alle ruimte voor tegenspraak.

[0:24:27] En hoe in de afgelopen jaren maatschappelijke organisaties onder druk zijn komen te staan, baart mij echt heel veel zorgen.

[0:24:33] Het inperken van maatschappelijke organisaties is een inbreuk op onze democratie.

[0:24:39] En gelukkig hebben wij in de begroting voor 2026 het verbod op lobby met subsidie van de vorige twee PVV-ministers geleden terug kunnen draaien.

[0:24:49] En dat is wat mij betreft echt een belangrijke stap, omdat het over iets heel wezenlijks gaat.

[0:24:53] Maar er is echt veel meer nodig.

[0:24:55] En ik wil de minister vragen om een duidelijke agenda neer te leggen hoe hij maatschappelijke organisaties, zowel in Nederland als in landen waar we mee samenwerken, gaat ondersteunen.

[0:25:05] Zijn blik op die shrinking civic space.

[0:25:08] Wat gaan we daar als Nederland tegenover stellen?

[0:25:11] Wat gaan we allemaal doen om die shrinking civic space terug te dringen en te zorgen dat we juist democratieën ondersteunen?

[0:25:19] En zowel de nationale SDG-rapportage als eerder het advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken zegt ook zorg nou dat je die maatschappelijke organisaties gaat ondersteunen.

[0:25:30] Dat kan bijvoorbeeld via ambassades, daar hadden we vroeger het Civic Space Fund voor, dat is wegbezuinigd.

[0:25:36] Maar er zijn wellicht ook andere manieren.

[0:25:38] Maar op welke manier kan deze minister toch dat maatschappelijk middenveld met flexibele middelen gaan ondersteunen?

[0:25:45] Mevrouw Kreuger, heel even tussendoor.

[0:25:47] U had acht minuten opgegeven, dus bijna op negen minuten.

[0:25:50] Bent u een eind onderweg?

[0:25:52] Ik ben best een eind onderweg.

[0:25:54] Ik werd enthousiast in mijn voorbereiding.

[0:25:56] Het laatste punt, voorzitter, en dat is vrouwenrechten.

[0:26:02] En ik denk dat deze minister in de debatten die hij tot nu toe heeft gedaan, heeft kunnen zien dat het onderwerp vrouwenrechten de Kamer van links tot rechts verbindt.

[0:26:10] En ik zie de heer Verkuilen naast mij knikken.

[0:26:12] En ik denk dat dat ook heel mooi is, dat dit een agenda is die gewoon breed gedragen wordt.

[0:26:17] En ik ben ook heel blij dat de minister heeft geluisterd naar de oproep van de Kamer en zich nu weer geschaard heeft bij het She the Sides koplopergroep.

[0:26:24] En ik ben ook blij dat de Kamer net een motie heeft aangenomen van ons om juist aandacht te hebben voor gezondheidszorg voor slachtoffers van seksueel geweld.

[0:26:33] En dat ook echt specifiek daarvoor zorg te dragen.

[0:26:37] Juist omdat die zorg zo onder druk komt te staan door de agenda van Trump waarbij abortuszorg en SRGR gepolitiseerd wordt.

[0:26:44] Dat heeft echt een sterk weerwoord nodig, zowel financieel maar ook politiek.

[0:26:49] En daarom was ik eigenlijk heel erg verbaasd dat Nederland dit jaar opeens niet meer staat onder de statement over feministisch buitenlandbeleid.

[0:26:58] Nederland heeft daar altijd onder gestaan, zelfs onder een PVV-minister.

[0:27:05] Nederland heeft wel deelgenomen aan de conferentie, dat is hartstikke goed, maar niet het publieke statement ondertekend.

[0:27:11] Dus mijn vraag is waarom niet in een tijd waarin rechten van vrouwen en minderheden zo onder druk staan, moet Nederland laten zien waar wij voor staan.

[0:27:20] Dank u wel.

[0:27:37] Dank u wel voorzitter.

[0:27:38] Laat ik beginnen met iets wat ik niet vaak genoeg word gezegd.

[0:27:42] Ontwikkelingssamenwerking en een positieve handelsagenda zijn geen liefdadigheid.

[0:27:47] Het gaat over stabiliteit en veiligheid over hoe handel kan leiden tot kansen.

[0:27:52] En over het voorkomen van de menselijke ellende die zo vaak leidt tot conflict, humanitaire crisis en gedwongen migratie.

[0:28:00] Juist daarom kijk ik met gemengde gevoelens terug op 2025.

[0:28:04] Want als ik het jaarverslag lees, zie ik veel professionals die met grote inzet goed werk verrichten.

[0:28:10] Maar ik zie ook een kabinet dat miljarden en structurele bezuinigingen aankondigt, terwijl de wereld steeds instabieler wordt.

[0:28:18] Terwijl andere donoren wegvallen.

[0:28:20] Terwijl voedselonzekerheid, conflict en klimaatverandering juist toenemen.

[0:28:25] Dat is een ongemakkelijke erfenis waarmee deze minister nu aan de slag mee moet.

[0:28:29] Maar laat het hem dan goed doen, voorzitter.

[0:28:32] De illustratie voedselzekerheid.

[0:28:35] Nederland investeerde vorig jaar ruim 360 miljoen euro in voedselzekerheid wereldwijd.

[0:28:41] Voorkomen terecht.

[0:28:42] Honger is een primaire bron van instabiliteit, conflict en gedwongen migratie.

[0:28:46] Bovendien heeft Nederland unieke kennis, sterke uitvoeringsorganisaties en een internationaal netwerk dat echt verschil kan maken.

[0:28:54] Maar de vraag is niet alleen hoeveel geld we uitgeven, de vraag is of al die potjes samen meer opleveren dan de som der delen.

[0:29:02] En juist daar wringt het.

[0:29:04] Het IOB constateert inmiddels al jaren dat programma's langs elkaar heen werken.

[0:29:09] Dat samenhang tussen centraal aangestuurde programma's en ambassades beperkt is.

[0:29:13] En dat duurzaamheid na afloop van Nederlands financiering eerder uitzonderingstang regel.

[0:29:19] Voorzitter, dat is dus geen verwijt aan deze minister, want dit patroon bestond al lang voor zijn aantreden.

[0:29:25] Maar het is wel een opdracht.

[0:29:28] Want als beschikbare middelen de komende jaren schaarster worden, kunnen we ons versnippering simpelweg niet meer veroorloven.

[0:29:35] Ik ben blij dat we voor dit jaar meer geld hebben geregeld.

[0:29:38] Maar dat moet ook goed terechtkomen.

[0:29:41] In tijden van wereldwijde schaarste aan ontwikkelingsbudgetten moeten we slimmer investeren.

[0:29:46] Hoe gaat de minister ervoor zorgen dat programma's beter op elkaar aansluiten?

[0:29:51] Hoe voorkomt hij dat verschillende organisaties in dezelfde landen en waardeketens naast elkaar werken zonder gezamenlijke strategie?

[0:29:59] En misschien nog belangrijker, hoe zorgen we ervoor dat succesvolle projecten niet verdwijnen zodra Nederlandse subsidies aflopen?

[0:30:08] Wat me aanspreekt in de koers die de minister heeft ingezet is de nadruk op effectiviteit, duurzaamheid en lokaal eigenaarschap.

[0:30:15] Maar dan moeten we ook durven doorpakken.

[0:30:18] Kan de minister daarom toezeggen dat in de nieuwe meerjaarsstrategie nadrukkelijk wordt gekeken naar sterkere samenwerking tussen ambassades en centraal beheerde programma's, betere gezamenlijke monitoring van resultaten en vooral duidelijke routes van doornofinanciering naar lokale markten, ondernemers, coöperaties en financieringsinstellingen.

[0:30:38] Want uiteindelijk moet succes niet worden gemeten aan hoeveel Nederlandse projecten er draaien, maar aan hoeveel lokale systemen zonder ons verder kunnen.

[0:30:47] Voorzitter, als ik verder terugkijk op het afgelopen jaar vielen er harde klappen in de OS-plannen van de voorganger van de minister.

[0:30:55] De artikelen vrouwenrechten en onderwijs zouden verdwijnen en het LHBTI'ers werd gezegd, we zijn de derde donor ter wereld.

[0:31:03] Dat kan wel een tandje minder.

[0:31:05] Maar zoals ik toen ook al zei, er is een hele goede reden dat Nederland zo'n grote donor is voor LHBTI'ers wereldwijd.

[0:31:13] Dit gaat om de meest kwetsbare mensen in de meest kwetsbare situatie die door veel andere donoren niet worden gezien en niet worden gehoord.

[0:31:21] Dat wij de derde donor ter wereld zijn richting deze mensen moet ons niet doen twijfelen, maar ons sterken in de overtuiging dat Nederland het land is en blijft dat wereldwijd ervoor knokt dat iedereen zichzelf kan zijn.

[0:31:34] Daarom vraag ik aan de minister.

[0:31:36] Kan hij toezeggen dat hij breekt met deze keuzes van het PVV-kabinet?

[0:31:40] Investeert dit kabinet weer in de positie van LHBTI'ers wereldwijd zonder schroom?

[0:31:45] Investeert dit kabinet weer in vrouwenrechten, kinderen en onderwijs?

[0:31:50] Maar er zijn ook bemoedigende tekens voor dit jaar en de aankomende jaren.

[0:31:54] Kijk bijvoorbeeld naar HIV-AIDS.

[0:31:57] Nooit eerder was de wereld zo dichtbij een vorm van een behandeling of genezing van HIV-AIDS.

[0:32:03] Maar ook dit blijft een geldkwestie.

[0:32:06] Is de wereld bereid te blijven investeren in onderzoek en innovatie?

[0:32:10] Graag een toezegging van de minister dat dit bovenaan de agenda blijft op het gebied van gezondheid.

[0:32:18] Dank voorzitter.

[0:32:19] Ja, ik hoor D66 oproepen tot meer investeren in een aantal zaken die wij ook ongelooflijk belangrijk vinden.

[0:32:26] Nou, we concluderen ook met elkaar voor 2026 is er meer geld.

[0:32:31] Maar mijn vraag is eigenlijk, volgens mij heeft de VVD afgelopen dinsdag bij de stemmingen kleurbekend over dat wat de VVD betreft er geen extra geld meer bij mag bij deze begroting.

[0:32:46] Wat is de inzet van D66?

[0:32:49] Meneer Babenga.

[0:32:50] Voorzitter, de insteek van D66 is altijd helder geweest.

[0:32:53] Dat kunt u denk ik zien in ons verkiezingsprogramma.

[0:32:57] En dat kunt u ook zien in ons stemgedrag.

[0:32:59] En volgens mij was er eigenlijk wel een meerderheid, heb ik gezien, van mensen die graag meer willen investeren.

[0:33:05] Heb ik volgens mij afgelopen dinsdag gezien.

[0:33:11] Heeft u nog een aanvullende vraag, vrouw Kreuger?

[0:33:12] Het lijkt wel twijfelig.

[0:33:14] Nee, ik zat even de interpretatie.

[0:33:17] Inderdaad, een weggestemde motie, dat is ook een signaal.

[0:33:21] Dus er is inderdaad een meerderheid die zegt, er moet wel degelijk geld bij.

[0:33:25] Ik heb net, in de Eerste Kamer was er een vurig bijdooi vanuit het CDA om te zeggen, echt de koppeling moet hersteld worden, structureel.

[0:33:32] Dat is echt fundamenteel voor het CDA.

[0:33:35] Is dat ook hoe D66 in de wedstrijd zit?

[0:33:39] Nou voorzitter, volgens mij al die jaren dat ik hier in ieder geval heb gezeten, heb ik altijd gepleit voor meer ontwikkelingssamenwerking.

[0:33:49] Omdat ik ook vind, wat ik ook in het begin zei, het is geen liefdadigheid.

[0:33:53] Het is denk ik heel erg noodzakelijk.

[0:33:55] Zeker nu in een samenleving waarin zoveel sprake is van instabiliteit, zoveel sprake is van conflicten, moeten we er alles aan doen om juist die grondoorzaken aan te pakken.

[0:34:05] En dat kan alleen maar door meer investeren.

[0:34:10] Ik ben wel aan de voorkant vergeten om de orde van de vergadering te schetsen.

[0:34:14] In principe gaan we gewoon uit van vier interrupties.

[0:34:15] Dus u mag nog aanvullend doen, maar dat doen we altijd.

[0:34:18] Dus voor uw derde interruptie, gaat uw gang.

[0:34:20] Nou, dan heel even een punt voor orde eerst.

[0:34:21] Dit is een wetgevingsoverleg.

[0:34:23] We zitten met weinig sprekers.

[0:34:24] Ik zie eigenlijk niet de noodzaak om nu al te beperken tot vier interrupties.

[0:34:28] Ik ben ook niet van plannen 18 te doen, maar nu beperken tot vier lijkt me niet nodig bij een wetgevingsoverleg.

[0:34:33] En is ook niet gebruikelijk.

[0:34:35] Dat is uw interpretatie van wat wel of niet gebruikelijk is.

[0:34:39] Ik kreeg van de G4 te horen dat we in principe gewoon beginnen met vier, maar laten we kijken hoe het loopt.

[0:34:43] U gaat nu uw derde interruptie doen, dan gaat u gang.

[0:34:46] Sorry, toch dit punt van orde, want als het er maar vier zijn, dan moet ik een afweging maken.

[0:34:51] Maar bij wetgeving is in principe, ja, hebben we gewoon een debat.

[0:34:58] Prima, we gaan nu tegemoetkomen.

[0:34:59] Gaat uw gang, als het uit de hand loopt, dan gaan we ingrijpen.

[0:35:03] Daar bent u voor.

[0:35:04] Heel fijn.

[0:35:06] Ik stelde een hele concrete vraag aan de heer Bamenga en ik kreeg een niet-op-concreet antwoord.

[0:35:10] Ik ben blij dat de heer Bamenga inderdaad ook vindt dat er meer geïnvesteerd moet worden in BAO.

[0:35:15] Mijn vraag was, deelt D66 het vurige pleidooi van CDA om de koppeling te herstellen?

[0:35:25] Voorzitter, volgens mij vinden wij het ontzettend belangrijk dat er voldoende geïnvesteerd wordt in ontwikkelingssamenwerking.

[0:35:34] En wij vinden het ook belangrijk dat de koppeling dat gewoon voldaan wordt aan alle internationale afspraken.

[0:35:42] En als dat betekent dat de koppeling hersteld moet worden, dan vinden wij zeker dat je dat zou moeten doen.

[0:35:49] De vraag is natuurlijk altijd hoe doe je dat?

[0:35:51] En dat is volgens mij iets waar we samen in gesprek over moeten.

[0:35:57] Meneer Bamenga, u mag doorgaan met uw betoog.

[0:36:01] Voorzitter, 2025 was in veel opzichten een jaar van terugtrekkende bewegingen.

[0:36:08] Minder middelen, meer onzekerheid en een wereld die niet veiliger werd.

[0:36:12] Juist daarom hoop ik dat 2026 het jaar wordt waarin we scherper kiezen, beter samenwerken en iedere euro-ontwikkelingsgeld harder laten werken.

[0:36:22] Daar zie ik bij deze minister de ambitie voor.

[0:36:25] Voorzitter, bij het terugkijken van vandaag hoort ook de ambitie om dingen anders te doen.

[0:36:30] Tien jaar geleden werd de Hondurese mensenrechtenactiviste Bertha Caceres vermoord.

[0:36:37] Vanwege haar verzet tegen een waterkrachtproject dat mede werd gefinancierd door onze eigen ontwikkelingsbank FMO.

[0:36:44] Nederland nam die zaak destijds serieus.

[0:36:47] Het ministerie hield contact met FMO, de ambassade werd betrokken en Nederland sprak zich uit in Honduras voor onafhankelijk onderzoek en zorgvuldige waarheidsvinding.

[0:36:57] Tien jaar later is die zaak voor de nabestaande echter nog altijd niet afgerond.

[0:37:02] Ik heb hen onlangs zelf gesproken, hier in Nederland, samen met mevrouw Kreuger.

[0:37:08] Hun boodschap was helder.

[0:37:09] Er is nog steeds geen duidelijkheid en geen geloofwaardige afsluiting.

[0:37:15] Sterker nog, een onafhankelijke expertgroep, ingesteld onder de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens, stelt dat geld voor FMO werd doorgeluist naar vennootschappen in belastingparadijzen.

[0:37:29] Dat betalingen zijn gebruikt voor intimidatiecampagnes tegen de inheemse Lenka-bevolking.

[0:37:35] En uiteindelijk zelfs om de moordenaars van Casares te betalen.

[0:37:40] FOMO koos ervoor niet mee te werken aan dat onderzoek.

[0:37:44] Voorzitter, dit is geen verwijt om het verwijt.

[0:37:47] Maar waar misstanden hebben plaatsgevonden met Nederlands geld, dragen wij daar een verantwoordelijkheid in.

[0:37:53] Juist een land dat internationaal pal staat voor mensenrechten, transparantie en verantwoord ondernemen, mag hier niet in wegkijken.

[0:38:00] Daarom mijn vragen aan het kabinet.

[0:38:03] Welke verantwoordelijkheid ziet de minister om voor Nederland tien jaar na dato bij te dragen aan een zorgvuldige en geloofwaardige afronding van deze zaak in Nederland?

[0:38:14] Is de minister bekend met de bevindingen van deze expertgroep en met signalen dat FMO niet of niet volledig heeft meegewerkt aan het onderzoek, terwijl zij mogelijk beschikt over informatie die van groot belang kan zijn voor het onderzoek?

[0:38:27] En is de minister bereid hierover in gesprek te gaan met FMO?

[0:38:32] Is de minister bereid te verkennen welke mogelijkheden er zijn om de nog openstaande vragen van de commissie onafhankelijk te laten beantwoorden en welke rol FMO daarin kan spelen?

[0:38:42] Is de minister bereid in gesprek te gaan met de experts van de commissie en de nabestaanden van Bertha Caceres?

[0:38:48] Ik hoop dat het kabinet de actieve betrokkenheid van tien jaar geleden voortzet, helpt rechtzetten wat rechtgezet kan worden en een lering uittrekt voor de toekomst.

[0:38:58] Dank u wel.

[0:39:00] Hartelijk dank meneer Bemenga.

[0:39:01] Ga ik even kijken of er nog interrupties zijn.

[0:39:03] Andere collega's zijn er niet.

[0:39:04] Dus dan gaan we naar de heer Hogeveen van jaar 21 voor zijn eerste termijn.

[0:39:10] Dank voorzitter.

[0:39:11] En we genieten nog na van de reliquieën van het kabinet schoof deze begrotingscyclus.

[0:39:17] Dus gaan we uiteraard met plezier een D66 minister weer bevragen over de verantwoording van de PCV bezuinigingen.

[0:39:25] En zoals bekend onderschrijft mijn fractie die bezuinigingen.

[0:39:28] Wat de jaar in het 20 betreft moeten we het klassieke model van ontwikkelingshulp gaan uitfaseren.

[0:39:33] Omdat dit...

[0:39:34] Zoals onlangs goed werd opgetekend in een EW-reportage in EW Magazine over Sierra Leone, waar hypocrisie en opportunisme in de hand wordt gespeeld.

[0:39:43] Hele samenlevingen en economieën zijn scheef gegroeid door onze goedbedoelde geldinjecties.

[0:39:49] En volgens Saeedu Doumbouya, docent geschiedenis op een middelbare school in de hoofdstad Freetown...

[0:39:57] Ik citeer, zijn niet klimaatverandering of te weinig ontwikkelingshulp, maar graaiende bestuurders de oorzaak van de aanhoudende armoede in Sierra Leone.

[0:40:07] De critici en hervormers die er zijn worden ingekapseld in het systeem.

[0:40:11] Klokkenluiders krijgen geld om hun mond te houden en hebben besluit met de woorden hebzucht is een wereldwijd probleem.

[0:40:18] Ik maak van deze gelegenheid maar meteen gebruik om te vragen aan het kabinet hoe het invulling wil gaan geven aan de gisteren aangenomen motie Diederik van Dijk over het korte van ontwikkelingshulp aan een land als Sierra Leone dat niet meewerkt aan de beschrijding van internationale drugscriminaliteit.

[0:40:34] Voorzitter, mijn inleiding raakt een cruciaal probleem van ontwikkelingssamenwerking, verantwoording.

[0:40:40] En de minister schrijft het zelf ook al.

[0:40:42] Het ministerie zet subsidies in om via onder meer maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen BAO beleidsdoelen te halen.

[0:40:50] Maar die subsidies kenmerken zich door beperkte sturingsmogelijkheid en niet afdwingbaarheid.

[0:40:56] Voorzitter, een concreet voorbeeld hoe het wel moet, dat zien we in de beweging die we al zien in de zogenaamde combinatielanden.

[0:41:04] Daar probeert Nederland hulp en handel te combineren.

[0:41:07] Niet eindeloos geld overmaken via de klassieke hulpkanalen, maar werken aan marktontwikkeling, investeringen, lokale werkgelegenheid en dus ook de kansen voor Nederlandse bedrijven.

[0:41:19] In het jaarverslag wordt ook gewezen op combi-tracks in onder meer Kenia, Zuid-Afrika, Vietnam, Nigeria.

[0:41:25] Daar zijn inmiddels honderden Nederlandse bedrijven bij betrokken.

[0:41:28] En gaat het om sectoren als agro-logistiek, tuinbouw en zonne-energie.

[0:41:34] En dat is wat jaar in het 20 betreft veel meer de richting.

[0:41:36] Dus landen helpen om economisch zelfstandiger te worden met wederzijds belang.

[0:41:41] Dus als ik spreek over het uitfaseren van dat klassieke model bedoel ik dus ook minder van die subsidieafhankelijkheid en meer handel en investeringen en harde verantwoording.

[0:41:51] En tegen die achtergrond kijken wij met belangstelling naar de verbetering van die verantwoordingssystematiek.

[0:41:57] De minister gaat de indicatoren tabel laten vervallen om meer ruimte te maken voor toelichting, duiding en middellange termijn resultaten.

[0:42:06] Op zichzelf begrijp ik die beweging van, want ontwikkelingshulp vindt vaak plaats in, complexe omstandigheden waar niet elk resultaat zich laat vangen in één jaarlijks indicator.

[0:42:16] Meneer Hogeveen, u heeft een interruptie van mevrouw Kreuger.

[0:42:20] Ja, voorzitter.

[0:42:21] Ik luister naar het betoog.

[0:42:25] Deels is het ook een bekend betoog.

[0:42:26] Maar erkent jaar 21 dat er sectoren zijn, onderwerpen zijn, waarbij je echt via ontwikkelingshulp direct impact maakt.

[0:42:38] En dan geef ik even als voorbeeld bijvoorbeeld het feit dat nu abortuszorg niet meer mag worden aangeboden door jonge vrouwen die in Soudaan in een gruwelijk conflict zijn verkracht.

[0:42:49] Dat is beleid van de regering Trump.

[0:42:51] Nou, ik ben heel blij dat Nederland aan de kant staat die zegt... nee, we moeten juist wel zorgen dat die vrouwen de hulp krijgen die ze nodig hebben.

[0:42:58] Ik vind daar ook de VVD overigens bij aan mijn zijde.

[0:43:01] Hoe kijkt JA21 nou naar zo'n voorbeeld?

[0:43:04] Nou, voorzitter, dank.

[0:43:05] Ja, kijk, dit zijn concrete voorbeelden waar je per casus naar kan kijken.

[0:43:11] Wij als Jani20 zeggen ook bijvoorbeeld niet dat je, en we hebben het dan over Soudaan, ja, dan zal dat ook meer richting humanitaire hulp gaan.

[0:43:17] Wij zijn niet per se tegen humanitaire hulp.

[0:43:20] Wij zijn ook niet tegen wat bijvoorbeeld wat je uit de Verenigde Staten hebt gezien, de bezuinigingen op de vaccinaties van het USAID.

[0:43:30] Dus wat Jani20 betreft kijken we daar kritisch naar.

[0:43:34] Wat ik met mijn betoog probeer te zeggen is dat we zien in het jaarverslag van de minister dat daar ook al keuzes zijn gemaakt.

[0:43:45] En dat zijn keuzes waar wij als Jain en Twintig ook achter staan.

[0:43:48] Juist door meer in te zetten op handel, minder in te zetten op die eenzijdige subsidiestromingen.

[0:43:55] En dat je daardoor ook betere wederkerigheid creëert.

[0:44:00] Mevrouw Kreuger.

[0:44:01] Maar nu noemt de heer Hogeveen gewoon twee grote posten op de begroting van BAO.

[0:44:06] Namelijk humanitaire hulp en het hele onderwerp medische zorg.

[0:44:10] Waarvan hij eigenlijk zegt, nee, dat vinden we wel.

[0:44:12] Dat moet doorgaan.

[0:44:14] Toch?

[0:44:15] Dus ik zoek even naar...

[0:44:17] Het wordt heel stellig gezegd, we moeten ontwikkelingssamenwerking afbouwen.

[0:44:20] Vervolgens stel ik een vraag.

[0:44:21] Een voorbeeld, namelijk het voorbeeld van verkrachten jonge vrouwen in Soudaan.

[0:44:25] Zegt hij, oh ja, nee, dat moeten we wel houden.

[0:44:27] Dus ik...

[0:44:30] Nou voorzitter, ik denk dat het verschil is dat wij keuzes maken.

[0:44:33] En als je ziet dat vanuit de vorige begroting zijn er forse bezuinigingen op de BAO-begroting gemaakt.

[0:44:41] En dan zie je dus ook dat dat ook scherpere keuzes inhoudt.

[0:44:45] Maar dat betekent niet dat je alles afbouwt.

[0:44:46] Als je bijvoorbeeld onze doorrekening bekijkt van de afgelopen campagne, hebben wij ook humanitaire hulp gewoon overeind gehouden.

[0:44:53] Dus los van de humanitaire hulp en de gelden en de keuzes die daarbij worden gemaakt, zien we wel degelijk ook, en het kan op allerlei individuele projecten ingaan, maar ons principe is in ieder geval scherpere keuzes maken en zorgen dat het meer uiteindelijk uitmondt.

[0:45:10] Dus los van de humanitaire hulp ook op wederzijds afhankelijkheid en ontwikkeling van marktprincipes.

[0:45:19] Mevrouw Kreuger.

[0:45:21] Voorzitter.

[0:45:21] Maar u zonnert nu humanitaire hulp uit.

[0:45:24] Maar noemt vervolgens de vaccinatieprogramma's.

[0:45:26] Dat is mondiale gezondheidszorg.

[0:45:28] Ik ben heel benieuwd hoe 21 bijvoorbeeld kijkt naar de programma's die we hebben op onderwijs.

[0:45:35] Het zorgen dat gewoon een jonge beroepsbevolking juist wel het onderwijs geniet.

[0:45:39] En daardoor ook de kansen heeft in het land zelf om het land op te bouwen.

[0:45:44] Dus volgens mij...

[0:45:45] Is het moeiteloos mogelijk om een heleboel voorbeelden op deze begroting aan te geven waarvan jij in het 20 dan toch zegt ja nee dat moet wel.

[0:45:55] En is het dan toch een beetje voor de bühne om te zeggen ja dat ontwikkelingssamenwerking daar moeten we van af.

[0:46:01] En ik hoop dat de heer Hogeveen de eigen inconsistentie ziet.

[0:46:08] Nou voorzitter, ik zie geen inconsistentie, omdat wij ook niet zeggen we moeten van ontwikkelingshulp af.

[0:46:13] Nee, we moeten af van het klassieke model.

[0:46:16] En het voorbeeld wat mevrouw Kreuger nu net geeft, vind ik een uitstekend voorbeeld.

[0:46:20] Dat als je het hebt over bijvoorbeeld onderwijs, nou dan zeggen wij, we hadden onlangs in de Tweede Kamer ook een sessie met hulporganisaties uit de Sahel.

[0:46:29] En die zeiden dus ook, wat uiteindelijk heel goed werkt, is als je gaat kijken vanuit ontwikkelingsbudgetten,

[0:46:34] Heb je bijvoorbeeld de lokale bedrijven.

[0:46:36] Die hebben werknemers in dienst.

[0:46:38] Hoe je dus die bedrijven kan aanmoedigen om on the job beter onderwijs te geven.

[0:46:43] Daarmee ben je dus effectief bezig met iedere euro uitgeven.

[0:46:48] Bijvoorbeeld zorgen dat het bedrijf zich meer ontwikkelt.

[0:46:51] Dat er een multiplaar effect ontstaat.

[0:46:53] En dat personeel ook beter geschold is.

[0:46:57] Dat is een andere manier er naar kijken.

[0:46:58] Dus meer kijken ook richting bedrijvigheid.

[0:47:00] En minder richting...

[0:47:01] echt het richting hulporganisaties het geld storten om hen een vrije kaart te geven om projecten op te zetten vanuit subsidiegelden.

[0:47:21] Even kijken, waar was ik?

[0:47:25] Op zichzelf begrijpen we dus de afweging van, want ontwikkelingshulp, nogmaals, wat ik net al zei, dat vindt vaak plaats in complexe omstandigheden waar niet elk resultaat zich laat vangen in één indicator.

[0:47:35] Maar voor mijn fractie is het dus vooral belangrijk dat de Kamer straks niet alleen beter kan lezen wat goed is gegaan, maar ook laat zien waar doelen bijvoorbeeld niet zijn gehaald, waar risico's zich hebben voorgedaan en welke consequenties daaraan zijn verbonden.

[0:47:47] Want anders kan het gebeuren dat we situaties zien, zoals in Sierra Leone, die onbedoeld langer in stand worden gehouden.

[0:47:55] En in plaats van dat, dat de transitie van hulp naar handel wordt versneld.

[0:47:59] En er bestaan al controles op fraude en corruptie.

[0:48:01] En er zijn mogelijkheden om betalingen stop te zetten of middelen terug te vorderen.

[0:48:05] Maar voor de Kamer moet het ook zichtbaar zijn wanneer tegenvallende resultaten, uitvoeringsproblemen of misbruik daadwerkelijk leiden tot verlaging, beëindiging of niet verlenging van financiering.

[0:48:14] Daarom nog de volgende vraag aan de minister.

[0:48:16] Hoe voorkomt de minister dat de nieuwe narratieve verantwoording selectief wordt?

[0:48:21] Zullen in het nieuwe format per beleidsartikel niet alleen bereikte resultaten, maar ook standaard tegenvallers, beperkingen en risico's worden benoemd?

[0:48:30] En is de minister bereid om in het jaarverslag in aanvulling op het overzicht aan fraudezaken een overzicht op te nemen van subsidies die wegens onvoldoende resultaat of ernstige uitvoeringsproblemen zijn verlaagd, beëindigd of niet verlengd, inclusief het financiële beslag?

[0:48:44] Daar houd ik het bij, voorzitter.

[0:48:45] Ik wil nog even aangeven, ik moet straks door naar een ander debat, financiën.

[0:48:49] We luisteren uiteraard wel met de antwoorden mee.

[0:48:53] Dank u wel, meneer Hogeveen.

[0:48:54] U bent uiteraard verexcuseerd als dat zover is.

[0:48:57] Zijn er nog geen aanvullende vragen meer?

[0:48:59] Dan gaan we naar de heer Verkuilen van de VVD.

[0:49:00] Gaat uw gang.

[0:49:01] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:49:03] En laat ik zo zeggen, even over de verhitte discussie waar mevrouw Greuger het over heeft.

[0:49:09] Misschien moet ik ook een mispatting even uit de wereld helpen.

[0:49:13] Het is niet zo dat de VVD tegen ontwikkelingssamenwerking is.

[0:49:18] Wij maken alleen keuzes om daar minder geld aan uit te geven.

[0:49:20] En daarbinnen...

[0:49:22] En daarbinnen, mevrouw Keuger, via uw voorzitter, maken wij andere keuzes.

[0:49:27] Dat even vooraf.

[0:49:30] Voorzitter, ik wil vandaag stilstaan bij twee onderwerpen die op het eerste gezicht verschillend lijken, maar die in werkelijkheid nauw met elkaar samenhangen.

[0:49:37] De doorvoer van strategische goederen en de toekomst van ons beleid op het gebied van hulp.

[0:49:41] en handel.

[0:49:43] Voorzitter, Nederland heeft terecht een stevig exportcontrolebeleid voor strategische goederen.

[0:49:48] Maar als de Rekenkamer constateert dat we onvoldoende zicht hebben op de werking van het systeem, dan moeten we onszelf de vraag stellen hoe kunnen we vaststellen dat het beleid daadwerkelijk doet wat het beoogt te doen.

[0:49:58] Voor de VVD staat echter ook een andere vraag centraal.

[0:50:02] Hoe voorkomen we dat goederen en technologie die in Nederland zijn ontwikkeld uiteindelijk bijdragen aan de Russische oorlogsmachine?

[0:50:09] De minister stelt dat aanvullende controles op doorvoer disproportioneel zouden zijn en dat bovendien een duidelijke wettelijke basis ontbreekt.

[0:50:17] Ik kan die juridische en praktische bezwaren deels volgen.

[0:50:20] Maar juist daarom wil ik van de minister weten hoe hij vaststelt dat het huidige systeem effectief is.

[0:50:26] Kan de minister aangeven op basis van welke concrete indicatoren hij concludeert dat het huidige stelsel voldoende werkt?

[0:50:33] Welke gegevens heeft hij over naleving, risico's, omzeilingsroutes en mogelijke sanctieontwijking bij de doorvoer van dual-use goederen?

[0:50:44] De Financial Times berichten dat Nederlandse technologie nog altijd wordt aangetroffen in Russische KH-101 kruisraketten.

[0:50:52] De complexiteit van mondiale waardeketens ontslaat Nederlandse ondernemers niet van hun verantwoordelijkheid.

[0:50:59] Bedrijven moeten actief eigenaarschap tonen, kritisch kijken naar hun distributienetwerken en hun due diligence serieus nemen.

[0:51:06] Wat de VVD betreft is dit geen kwestie van overheid tegenover bedrijfsleven.

[0:51:11] Dit vraagt juist om samenwerking.

[0:51:14] De overheid beschikt over informatie over sanctierisico's, geopolitieke ontwikkelingen en ontwijkingsconstructies die individuele bedrijven vaak niet hebben.

[0:51:23] Daarom vraag ik de minister, is hij bereid om op korte termijn een structureel overleg met de Nederlandse chipsector te organiseren gericht op sanctienaleving, ketentransparantie en het voorkomen van doorvoer naar Rusland?

[0:51:35] En welke concrete ondersteuning biedt het kabinet momenteel aan bedrijven die willen voorkomen dat hun producten via derde landen alsnog in Rusland terechtkomen?

[0:51:44] En dit brengt mij direct bij de positie van onze defensie en strategische industrie.

[0:51:49] We moeten onze eigen ondernemers niet onnodig de pas afsnijden.

[0:51:53] Mijn fractie blijft signalen ontvangen dat Nederland een aanzienlijk restrictieve exportcontrole toetsing hanteert dan andere partnerlanden, zoals Duitsland en Frankrijk.

[0:52:03] Dit zet onze defensie ondernemers op een flinke achterstand.

[0:52:06] Dat vermindert hun concurrentiepositie en maakt dan in de ogen van buitenlandse partners onbetrouwbaar.

[0:52:12] Voorzitter, om onze defensieindustrie te laten groeien, moeten we onze bedrijven kunnen exporteren en handelen.

[0:52:18] Is de minister zich bewust van deze scheve verhoudingen?

[0:52:21] En is hij bereid deze nationale kop weg te nemen, zodat we weer toegaan naar een gelijk speelveld, een level playing field in Europa?

[0:52:33] Voorzitter, de VVD is ervan overtuigd dat duurzame ontwikkeling uiteindelijk niet voorkomt uit permanente afhankelijkheid van hulp, maar uit economische groei, ondernemerschap en sterke instituties.

[0:52:44] Klassieke ontwikkelingshulp heeft in sommige gevallen te lang geleid tot afhankelijkheid van subsidies en donafinanciering.

[0:52:51] Dat moeten we durven benoemen.

[0:52:53] Het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking valt op staat met de integriteit en doelmatigheid van de bestedingen.

[0:52:59] Er bestaan in onze samenleving al brede scepties over het nut van deze miljardenstromen.

[0:53:04] Dat draagvlak brokkelt in sneltreinvaart volledig af wanneer we geconfronteerd worden met dieptrieste misstanden bij organisaties die wij in Nederland met belastinggeld steunen.

[0:53:15] Het recente schokkende...

[0:53:17] En wat mij betreft ontluisterende nieuws over systematisch seksueel misbruik en uitbuiting van Soedanese vluchtelingen door medewerkers van artsen zonder grenzen in Tjaad toont aan dat de huidige toezichtkaders tekort schieten.

[0:53:30] En dat is ons onacceptabel.

[0:53:32] Het kabinet heeft een plicht om te voorkomen dat er geen Nederlands belastinggeld vloeit naar...

[0:53:38] of samengewerkt wordt met organisaties waarbinnen zulk ernstig wangedrag plaatsvindt... of die op wat voor wijze dan ook gelieerd zijn aan terrorisme.

[0:53:47] Hoe gaat de minister er vanaf vandaag op toezien... dat onze partnerorganisaties keiharde aantoonbare maatregelen nemen... om dit soort mensenonterend misbruik te voorkomen?

[0:53:59] Voorzitter, Nederland is een handelsnatie.

[0:54:01] Onze welvaart wordt over de grens verdiend.

[0:54:04] Door nieuwe handelsnaties aan te gaan...

[0:54:07] En te bouwen we onze afhankelijkheden af en vergroten wij de keuze voor Nederlandse consumenten.

[0:54:12] Het is dan ook een uitstekende zaak dat de EU-Mercosur-overeenkomst uiteindelijk is aangenomen.

[0:54:17] En we kijken met gezonde ambitie uit naar de voortgang en positief nieuws over de handelsbesprekingen met Indonesië, India en Australië.

[0:54:27] Maar voorzitter, het tempo in Brussel is vaak laag.

[0:54:30] De tijd die verstrijkt tussen een politiek akkoord en de uiteindelijke ratificatie is onacceptabel laag.

[0:54:37] Een belangrijke oorzaak hiervan is de langdurige procedure van legal scrubbing... ...van de verplichtingen om verdragsteksten in alle 24 officiële EU-talen te vertalen.

[0:54:48] Wat de VVD betreft beginnen we in de eerste fase direct met één werkbare...

[0:54:53] Engelse versie.

[0:54:54] Deze procedurele vertragingen kosten onze exporteurs kostbare tijd en marktaandeel.

[0:55:00] Hoe kijkt de minister hiernaar?

[0:55:01] Is hij bereid om zich er in Brussel hard voor te maken dat de verplichte vertalingen in de beginfase omzeild worden, zodat we verdragen sneller kunnen toepassen op basis van geaccordeerde Engelse tekst?

[0:55:12] En voorzitter, ook dichter bij huis liggen er kansen om handelsbarrières te slechten.

[0:55:16] Sinds het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie worden onze exporteurs geconfronteerd met aanzienlijke grenscontroles en administratieve rondslomp aan de overkant van het kanaal.

[0:55:26] Het verminderen van deze handelsbelemmeringen leveren direct tastbare voordelen op voor onze ondernemers.

[0:55:32] Het drukt de kosten, versnelt de doorloop van goederen, versterkt de ketenweerbaarheid en vergroot de keuzevrijheid voor de consument.

[0:55:40] Ik wil de minister daarom in algemene zin vragen hoe lopen op dit moment de onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk om deze handelsbarrières weg te nemen.

[0:55:48] Welke prioriteiten stelt het kabinet hierin en welke kansen ziet de minister om op korte termijn concrete stappen te zetten?

[0:55:55] Voorzitter, Nederland heeft belang bij een buitenlandbeleid dat onze veiligheid versterkt, onze economische kansen vergroot en tegelijkertijd bijdraagt aan duurzame ontwikkeling.

[0:56:03] Dat vraagt om effectieve sanctiehandhaving, sterke samenhang met het bedrijfsleven en een ontwikkelingsbeleid dat landen uiteindelijk minder afhankelijk maakt van hulp en meer in staat stelt om op eigen kracht te groeien.

[0:56:16] Dat is de koers die de VVD voorstaat, voorzitter.

[0:56:19] Ik dank u wel.

[0:56:24] Dank, voorzitter.

[0:56:24] Ja, op eigen kracht groeien, dat is uiteraard altijd het beste.

[0:56:31] Maar daarvoor is het natuurlijk wel nodig dat landen belasting kunnen inen, zodat ze zelf ook kunnen investeren in hun publieke voorzieningen.

[0:56:40] Dus hoe kijkt de VVD dan naar het feit dat 59 miljard euro wordt misgelopen via belastingconstructies via de Zuidas?

[0:56:49] Ja, voorzitter.

[0:56:50] Ik zie dat mijn microfoon stond.

[0:56:51] We gaan excuus.

[0:56:52] Dank voor die vraag van mevrouw Keugen.

[0:56:54] Ik heb onlangs hier in het rondetafelgesprek volgens mij samen met mevrouw Keugen ook naar de Dutch Diamond gekeken.

[0:56:59] Ik was erg onder de indruk van de bijdrage die de VNG levert op dit gebied.

[0:57:04] Met name om te zorgen dat er ook een goed bestuur in die landen komt.

[0:57:08] Waardoor een aantal van dit soort wezenlijke voorzieningen ook worden geïnstitutionaliseerd.

[0:57:14] En ik denk dat dat een heel belangrijk deel is ook van de ontwikkelingssamenwerking.

[0:57:20] Het werk van VNG internationaal is geweldig en het is heel fijn dat daar gelukkig nog steun voor is.

[0:57:27] Al wel dat volgend jaar natuurlijk als er 2,4 miljard, 7 miljard wordt bezuinigd, alweer een beetje meer onder druk komt te staan.

[0:57:33] Maar mijn vraag was, je ziet eigenlijk dat...

[0:57:37] ...ontwikkelingslanden enorm veel belastinginkomsten mislopen... ...doordat er via belastingontwijkingsconstructies op onze Zuidas... ...belasting wordt ontweken wat niet gewoon ingezet kan worden... ...zodat landen zelf kunnen investeren in ziekenhuizen, scholen... ...in alles wat wij belangrijk vinden.

[0:57:53] Deelt de VVD dat dit een probleem is wat we zouden moeten aankaarten... ...in het kader van beleidscoherentie.

[0:58:02] Ja, voorzitter, dank.

[0:58:05] Ik ben niet bekend exact met de omvang en de aard van wat mevrouw Keuger zegt, voorzitter.

[0:58:11] Dus ze overvraagt me, maar laat ik het in algemene zin beantwoorden.

[0:58:14] Als er misstanden zijn of belastingontduiking plaatsvindt, is dat altijd aan de fiscus ook om dat na te gaan.

[0:58:21] En zullen wij ook altijd zijn voor handhaving, omdat ieder bedrijf en iedere Nederlander ook gewoon belasting dient te betalen.

[0:58:32] Dank u wel, meneer Verkuijden.

[0:58:33] Dan gaan we naar de laatste spreker aan de kant van de Kamer.

[0:58:35] De heer Lohman, gaat uw gang.

[0:58:43] Dank u wel, voorzitter.

[0:58:45] 2025 was een jaar van grote turbulentie.

[0:58:48] Dat is ook te zien in het jaarverslag waarin gesproken wordt over de toename van gewelddadige conflicten in Oekraïne, Sudan en Gaza en van de toenemende handelsconflicten wereldwijd en een onvoorspelbaar handelsbeleid van de Verenigde Staten.

[0:59:02] Tegelijkertijd lezen we in bijna elk beleidsartikel de zinsnede conform de bezuinigingsopdracht.

[0:59:08] Op voedselzekerheid, op water, op vrouwenrechten, op onderwijs.

[0:59:12] Het CDA staat voor een buitenlandbeleid dat realistisch is over de Nederlandse belangen, maar ook eerlijk voor onze verantwoordelijkheid in de wereld.

[0:59:19] Die balans moet kloppen en die klopte in 2025 niet.

[0:59:24] Voorzitter, ik wil beginnen met een rapport dat los van het jaarverslag verschenen is, maar op het gebied van voedselzekerheid wat mij betreft essentieel is.

[0:59:32] Het ECDPM Wageningen Universiteit onderzoekt naar de structurele effecten van Nederlandse voedselexporten naar kwetsbare Afrikaanse landen.

[0:59:42] De hoofdbevinding is helder.

[0:59:44] Er is geen statistisch bewijs dat Nederlandse uiexport naar Senegal of aardappelexport naar Ivorkus de lokale productie structureel verdrinkt.

[0:59:52] In beide gevallen is er sprake van complementariteit.

[0:59:55] Nederlandse producten vullen in wat lokaal niet beschikbaar is of komen het land binnen buiten het oogseizoen.

[1:00:02] Dat is goed nieuws voor onze exporteurs en het kan ook goed nieuws zijn voor Senegalezen consument die in de droge maanden afhankelijk is van dat aanbod.

[1:00:11] Maar ik wil hier wel kanttekeningen bij zetten, voorzitter.

[1:00:14] Het rapport kijkt naar de twee gevallen met de grootste Nederlandse marktaandeel.

[1:00:17] 71% voor uien in Senegal en 84% voor aardappelen in die voorkust.

[1:00:24] Dat zijn uitzonderlijk hoge percentages.

[1:00:27] De conclusie is dat er in die gevallen geen verdringing plaatsvindt, is geen vrijbrief voor alle andere exportstromen.

[1:00:33] De onderzoekers zeggen dat zelf ook, de effecten zijn context specifiek en complex.

[1:00:39] Wat het CDA betreft is dit rapport een uitnodiging om het monitoringsysteem aan te scherpen.

[1:00:43] Want als handel complementair is aan lokale ontwikkeling, moeten we dat ook structureel over de hele keten kunnen aantonen.

[1:00:50] Bij het ronde tafelgesprek over dit onderwerp, vorige week geloof ik, de tijd gaat snel, hoorden we ook de zorgen van professor Uche van het African Studies Center in Leiden.

[1:01:00] Geef Afrikaanse landen meer waardetoevoeging aan primaire producten en let op de impact van het Europese landbouwbeleid op die Afrikaanse markten.

[1:01:10] Ik heb daarvoor een vraag aan de minister.

[1:01:12] Is het kabinet bereid om op basis van dit rapport te werken aan een periodiek monitoringskader voor de effecten van de Nederlandse agifood-export op kwetsbare markten, juist zodat we eventuele problemen vroegtijdig signaleren en ons beleid kunnen bijstellen?

[1:01:27] Voorzitter, ik wil ook iets zeggen over de rol van kennisoverdracht.

[1:01:30] Hetzelfde rapport maakt iets zichtbaar wat we als Nederland soms onderschatten.

[1:01:35] Nederlands uitgangsmaterialen zoals zaaiuien en pootaardappelen worden door Senegalese en Ivoriaanse partijen gezien als essentiële input voor hun eigen productiviteitsverbetering.

[1:01:47] Onze sector exporteert daarmee niet alleen uien en aardappelen, maar ook kennis.

[1:01:53] Dat is precies het soort handel waar het CDA warm van wordt.

[1:01:56] Geen afhankelijkheid creëren, maar capaciteit opbouwen.

[1:02:00] De uireka-keten, 150 uie-experts die samen de export vooruit helpen, is daar een goed voorbeeld van.

[1:02:08] Dat verdienvermogen en die kenniscomponent moeten we koesteren, ook in handels- en ontwikkelingsbeleid.

[1:02:15] Terug naar het jaarverslag.

[1:02:17] De economische missies.

[1:02:18] Het jaarverslag bevestigt dat het streven van tien missies in 2025 is gehaald.

[1:02:22] Kenia, Italië, Frankrijk, Indonesië.

[1:02:25] Ik ga ze niet allemaal opnoemen.

[1:02:27] Maar het jaarverslag voegde direct een relativering aan toe.

[1:02:30] Vanwege wisselingen van bewindspersonen was het een uitdaging om voldoende economische missies op te zetten.

[1:02:36] Het doel is uiteindelijk gehaald door inzet van andere bewindspersonen of een directeur-generaal.

[1:02:41] Dat is winst op papier, maar het bevestigt precies het knelpunt dat ook uit een aparte effectmeting van deze missies naar voren komt.

[1:02:48] De rol van de bewindspersoon is niet voor iedereen helder en matchmaking kan scherper.

[1:02:53] Diezelfde effectmeting laat zien dat er 668 deelnemers waren, 436 unieke bedrijven, waarvan 57% MKB.

[1:03:03] Dat is een goede ontwikkeling, maar die MKB-bedrijven voelen zich soms achtergesteld bij grotere bedrijven.

[1:03:09] Juist het MKB heeft een brugfunctie die van de handelsmissies meer maakt dan alleen PR.

[1:03:17] Het jaarverslag meldt dat er nu nauwer wordt samengewerkt met VNO en CW in de planningsfase.

[1:03:22] Hoe wordt geborgd dat die nauwe samenwerking ook specifiek het MKB versterkt en niet vooral de grote bedrijven en brancheorganisaties?

[1:03:31] Wat bijzonder opveldt is de Indonesië-missie, drie sectoren, tuinbouw, waterbeheer en maritiem, op vier locaties met een potentiële exportwaarde van 650 miljoen euro.

[1:03:43] Het jaarverslag zelf noemt dat er inmiddels meer dan 600 bedrijven betrokken zijn bij de combitracks.

[1:03:49] Met concrete voorbeelden in Kenia op agrologistiek, in Zuid-Afrika op tuinbouw, in Vietnam op aquacultuur en Nigeria op zonne-energie.

[1:03:58] Dat is precies de aanpak waarvan het CDA zegt, dit is duurzame economische diplomatie.

[1:04:03] De missie naar Indonesië liet zien dat sectorspecifieke voorbereiding via combitracks aanzienlijk beter resultaat oplevert.

[1:04:10] Mijn vraag aan de minister is, is de minister bereid om voor de agri- en watersector een meerjarige missiestrategie te ontwikkelen, gekoppeld aan de combinatielanden die voortbouwt op het bestaande combitrack-instrumentarium?

[1:04:26] Voorzitter, ik kan niet voorbijgaan aan de bevindingen van de rekenkamer.

[1:04:29] Dat is een interessante verspreking.

[1:04:32] En het jaar... Regenkamer, dat is heerlijk.

[1:04:38] Zeker met dit weer.

[1:04:40] En het jaarverslag bevestigt die zelf.

[1:04:43] Het is een verklaring met beperking afgegeven met voornaamste reden onzekerheid rondom de door Invest International en RVO gerapporteerde cijfers van de regelingen die zij onder mandaat uitvoeren.

[1:04:54] Het jaarverslag schrijft dat Invest International nog een jaar nodig heeft om de gevraagde versnelling te kunnen bereiken met als verwachting dat alle verbetermaatregelen in 2026 zijn doorgevoerd.

[1:05:05] Dat is dus een toezegging die het kabinet zichzelf al doet.

[1:05:08] Maar we hebben dat eerder gehoord.

[1:05:11] Ook over het verslagjaar 2025 zijn er...

[1:05:16] rechtmatigheidsoverschrijdingen op artikel 1, deels omdat er nog geen formele afspraken zijn tussen Buitenlandse Zaken en Invest International over het aantonen van de rechtmatigheid.

[1:05:27] Mijn vraag aan de minister is, wanneer is dit opgelost?

[1:05:31] Niet in vage termen, maar met een concrete datum en concrete maatregelen.

[1:05:36] Wat is de consequentie als ook in het jaarverslag 2026 opnieuw een onvolkomenheid is?

[1:05:43] Voorzitter, ik sluit af.

[1:05:46] Het ECDPM Wageningen rapport liet zien dat de Nederlandse handel en lokale ontwikkeling elkaar kunnen versterken in plaats van verdringen, maar alleen als we dat structureel blijven monitoren.

[1:05:56] Juist ook bij markten met het grootste Nederlandse aandeel.

[1:06:00] Dat is precies waar het CDA voor staat.

[1:06:03] Handel als motor voor ontwikkeling.

[1:06:06] Niet als excuus om weg te bezuinigen op zij die onze hulp het meest nodig hebben.

[1:06:10] Maar als instrumentarium om duurzame partnerschappen te bouwen met toevoeging van waarde in de keten.

[1:06:16] Kennisoverdracht en de monitoring die daarbij horen.

[1:06:19] Ik hoor dan ook graag of de minister bereid is de toezegging over een periodiek monitoringskader hier te bewestigen.

[1:06:24] Dank u wel.

[1:06:29] Dank u wel, voorzitter.

[1:06:30] Helemaal aan het begin van het betoog schetste de heer Lohman dat hij vindt dat in 2025 de balans ontbrak.

[1:06:40] Dan ben ik heel benieuwd hoe hij kijkt naar de begroting die eraan komt voor 2027.

[1:06:46] En dan met name of hij het pleidooi wat ook in de Eerste Kamer het CDA gehouden is voor het herstel van de koppeling of dat ook de inzet van het CDA is.

[1:06:56] Ja, dank u wel voor de vraag.

[1:06:58] Voorzitter, het is genoegzaam bekend dat het CDA wil bewegen richting de 0,7%.

[1:07:04] Dat staat ook in het verkiezingsprogramma.

[1:07:07] Wij denken dat in deze begroting en ook in het regeerakkoord dat er sprake is van herstel op de grote bezuinigingen.

[1:07:14] Ook in de Eerste Kamer werd een dilemma geschetst.

[1:07:18] We moeten naar een compromis toe.

[1:07:20] En wij vinden dat er nu langzamerhand stappen zijn gezet.

[1:07:23] Uiteindelijk zou onze lange termijnrichting wel zijn die koppeling.

[1:07:27] Maar daar zijn we nu voor het komende jaar inderdaad nog niet.

[1:07:34] Mevrouw Kreuger nog aanvullend.

[1:07:35] Ja, voorzitter.

[1:07:36] Ik weet niet of de heer Loonman het debat heeft gevolgd.

[1:07:40] Maar mevrouw Van Torenburg was best uitgesproken over dat ze... Laat ik het zo zeggen.

[1:07:48] Dat de afspraak die gemaakt is om deze begroting... Om voor dit jaar de koppeling te herstellen.

[1:07:54] Dat ze daar eigenlijk toch best wel kritisch naar keek.

[1:07:56] Omdat ze vond dit moet lang jaar, moet structureel die koppeling hersteld worden.

[1:08:01] Dus is dat dus de mening van het CDA?

[1:08:07] Ik heb niet het hele debat gevolgd, maar wel met de inbreng bekeken.

[1:08:10] En daar werd ook een dilemma geschetst, inderdaad.

[1:08:13] Dus nogmaals, daar werd het punt gemaakt.

[1:08:14] Wij zijn als CDA, en daar is nooit een geheim over bestaan, uiteindelijk voor die koppeling en voor investeren in de ontwikkelingssamenwerking.

[1:08:22] De Eerste Kamer heeft ook een andere afweging dan de Tweede Kamer.

[1:08:26] Wij hebben te maken met beperkte middelen en een compromis waarin wij vinden dat een deel van de begroting is hersteld.

[1:08:35] En dat het langzamerhand stappen zijn richting een balans die wij beter achten.

[1:08:45] Ja, voorzitter.

[1:08:47] Inderdaad heeft de Eerste Kamer een andere rol dan de Tweede Kamer.

[1:08:50] Maar allebei hebben we te maken met beperkte middelen.

[1:08:53] Dus dat hebben alle kamers gemeen.

[1:08:56] Dus ik probeer even heel scherp te krijgen.

[1:08:59] Voor dit jaar is er 328 miljoen geïnvesteerd.

[1:09:02] Daarmee is voor dit jaar de facto de koppeling hersteld.

[1:09:05] Wil je dat voor de komende jaren weer doen, dan heeft de Rekenkamer gewoon in een tabel uitgerekend hoeveel miljoenen dat is per jaar.

[1:09:13] Mevrouw van Torenburg riep eigenlijk ons op om dat structureel aan te pakken.

[1:09:17] Is dat ook de inzet van de heer Loman of heeft het CDA dualisme een nieuw gezicht gegeven?

[1:09:25] Dat laatste weet ik niet.

[1:09:27] Ik heb toch net een andere interpretatie van de oproep.

[1:09:29] Het was inderdaad zeker een oproep, maar het is ook geschetst.

[1:09:32] Het is een dilemma.

[1:09:33] Voor twee weken is de stemming.

[1:09:35] Dus wij zijn overwegend positief.

[1:09:39] Of we willen positief gaan stemmen.

[1:09:43] Vanuit de Tweede Kamer is het zo dat wij vonden dat we met een...

[1:09:46] ongebalanceerde begroting werkte, dat in dit nieuwe regeerakkoord en zeker na de afspraken die mede door Pro voor elkaar zijn gekomen, hebben we voor dit jaar een herstel.

[1:09:56] Onze inzet in de Kamer, in de coalitie en denk ik ook in dit debat gaat zijn dat wij de ontwikkelingssamenwerking belangrijk vinden en dat wij daar meer aan zouden willen besteden.

[1:10:06] Maar nogmaals, wij zijn ook andere dingen waar we geld aan moeten besteden en ik ga daar ook niet

[1:10:09] In mijn eentje over, daar gaan we het debat over voeren.

[1:10:12] Maar de inzet van het CDA in de richting, die is in zowel de Eerste als de Tweede Kamer gelijk.

[1:10:21] Meneer Hogeveen.

[1:10:23] Ja, voorzitter, dank.

[1:10:24] En wat ik een positief punt vond aan de bijdrage van de heer Loman is dat hij ook net als 2021 de combitracks heeft aangekaart.

[1:10:34] Dat dat juist een succes is waarbij je dus ontwikkelingshulp en handel combineert in verschillende landen en daar ook ziet dat Nederland daar weer bedrijvigheid uit kan halen.

[1:10:44] Maar herkent de heer Loman dan ook dat dat ook juist laat zien dat je met een wat beperkter omvang van de gelden die naar ontwikkelingshulp gaan ook juist heel veel voor elkaar kan krijgen.

[1:10:54] En dat dus extra geld ook niet altijd nodig is.

[1:10:59] Nou, ik ben het met meneer Hoogveen eens dat er eigenlijk een nieuw beeld langzamerhand nodig is van de balans tussen hulp en handel.

[1:11:07] En ik denk dat we hier wat theoretisch over kunnen spreken in de politiek.

[1:11:12] Maar dat in de praktijk je inderdaad ziet dat eigenlijk die knip niet zo makkelijk te maken is.

[1:11:18] En ik denk dat...

[1:11:21] projecten hulp geven dat die vaak juist gericht moeten zijn op gezamenlijk met ondernemers economische waarde creëren.

[1:11:31] En daarom vind ik het ook goed dat we hier ontwikkelingssamenwerking en buitenlandse handel samen behandelen.

[1:11:36] We zijn volgens mij ook bezig met het opzetten van nieuwe kennis... over wat is nou de ontwikkelingssamenwerking... en buitenlandse handel van de toekomst.

[1:11:46] Volgens mij zitten wij samen ook in die voorbereidingsgroep.

[1:11:48] Dus ik kijk uit naar daar meer resultaten uit te halen.

[1:11:56] Meneer Lammen, ik wist u dat ik in een voorbereidingsgroep zat...

[1:11:59] Maar wij samen.

[1:12:01] U spreekt natuurlijk via de voorzitter.

[1:12:02] Maar ik neem aan dat u bedoelt dat u meneer Hogeveen in de voorbereidingsgroep zit.

[1:12:05] Goed zo.

[1:12:07] Als u dat maar begrijpt allemaal, ja.

[1:12:09] Dank u wel.

[1:12:10] Dat was dan ook de eerste termijn van de Kamer.

[1:12:12] Ga ik even kijken naar de minister.

[1:12:13] Hoe lang heeft u nodig als voorbereiding op uw eerste termijn?

[1:12:17] Ja, voorzitter.

[1:12:18] Ik denk een minuutje of 25.

[1:12:19] Er zijn ook vrij veel vragen buiten het jaarverslag gesteld.

[1:12:21] En dat misgunnen ik de leden natuurlijk niet.

[1:12:23] Maar dat vraagt wel iets meer voorbereiding dan.

[1:12:25] Dan gaan wij om kwart voor vijf weer verder hier uiterlijk.

[1:42:41] Goedemiddag allen en welkom terug bij het wetgeversoverleg voor de jaarverantwoording buitenlandse handen en ontwikkelingssamenwerking 2025.

[1:42:50] We hebben de eerste termijn van de Kamer zojuist gehad en we gaan nu naar de beantwoording van de minister op de eerste termijn.

[1:42:56] Minister, aan u het woord.

[1:42:57] Ja, voorzitter, dank u en dank ook aan de leden voor de gestelde vragen en uiteraard nogmaals dank aan de rapporteurs.

[1:43:03] We hebben het net in het stukje met de rapporteur echt nadrukkelijk gehad over de systematiek.

[1:43:09] En dat is ook goed om het daarover te hebben.

[1:43:10] Ik zal daar nog één enkele opmerking over maken in de introductie.

[1:43:13] Maar het is ook goed om, zoals enkele van uw leden al hebben gedaan, om kort stil te staan bij waar het om gaat.

[1:43:19] Namelijk om mensen en om resultaten.

[1:43:22] En als je daarnaar kijkt, en ik heb ook uw geluiden gehoord... ...maar als je daarnaar kijkt, dan zijn het toch ook op het gebied van handelsmissies... ...op het gebied van hoeveel mensen er zijn bereikt met ontwikkelingsprogramma's... ...of dat nou duurzame voedselinterventies zijn, toegang tot schoon water, toegang tot anticonceptie...

[1:43:42] De wijze waarop het Nederlands bedrijfsleven wordt gepositioneerd.

[1:43:47] Hoe we Oekraïne helpen de winter door te komen.

[1:43:50] Om maar eens een paar voorbeelden toch te noemen om dat even eruit te trekken.

[1:43:53] Zijn dat ook echt wel resultaten om trots op te zijn en misschien ook procedureel?

[1:43:58] Ik denk dat ontwikkelingssamenwerking, ik heb dat ook in eerdere debatten gezegd, een van de meest geëvalueerde...

[1:44:04] overheidsbeleid is in Nederland.

[1:44:09] En als ik ook even kijk naar het nawoord van de Algemene Rekenkamer, dat wilde ik hier toch maar volledig citeren bij het verantwoordingsonderzoek van 2025.

[1:44:17] En die zeggen, met een zekere ironie stellen we vast dat er zo mogelijk soms meer inzicht ontstaat op resultaten van Nederlands belastinggeld in het buitenland dan op de resultaten van de besteding van het belastinggeld in het binnenland.

[1:44:29] Nou, dat betekent denk ik niet dat wij op onze lauren gaan rusten.

[1:44:33] Maar het betekent misschien wel dat het binnenland erbij moet trekken om dezelfde standaard te halen als die wij en die dit ministerie en anderen weten te halen.

[1:44:43] Voorzitter.

[1:44:45] Dan de blokken van beantwoording.

[1:44:48] Ik ga langs, ook omdat de vragen wat breder zijn dan alleen het jaarverslag zelf.

[1:44:52] Handel, ontwikkelingssamenwerking, coherentie en overige.

[1:44:55] Waarbij ik begin met handel en met een vraag van de heer Lohman over het belang van samenwerking met het MKB bij het planning van economische missies.

[1:45:04] En daarvan zou ik graag willen zeggen dat MKB in Nederland natuurlijk een belangrijk onderdeel is van VNO-NCW.

[1:45:09] Dat wij ook met hen de voorbereiding, planning en organisatie van die missies in kaart brengen.

[1:45:17] En dat 57% van de deelnemers van deze missies MKB-bedrijven zijn.

[1:45:22] En waarbij ook de bedrijfslevenprogramma's een toenemende mate toegespitst zijn op deelnemende MKB-bedrijven.

[1:45:28] Het is ook mijn eigen ervaring, in alle eerlijkheid, dat het over het algemeen MKB-bedrijven zijn die daar aan deelnemen.

[1:45:36] Ik zie dat er nog iets van verwarring is, maar de blokjes zijn handel, ontwikkelingssamenwerking, coherentie en overig.

[1:45:44] Mevrouw Kreuger vroeg hoe zorgt de minister ervoor dat Nederlandse bedrijven zich ook aan de OESO-richtlijnen houden?

[1:45:50] Kijk, wij verwachten van alle Nederlandse bedrijven die internationaal opereren dat zij de OESO-richtlijnen toepassen.

[1:45:56] Wij ondersteunen bedrijven daarbij ook op verschillende manieren.

[1:45:59] Sectorale samenwerking samen met de SER...

[1:46:02] Daar heb ik laatst ook weer met de voorzitter van de SER besproken dat wij onze ambities omhoog gooien.

[1:46:07] Ondersteuning via het MBVO steunpunt en de subsidieregeling.

[1:46:11] Maar ook, moet ik aan alle eerlijkheid zeggen, merk ik dat bedrijven hebben gemist het ondersteunende geluid van de overheid dat dit van belang is.

[1:46:20] En ook daar zal ik mezelf persoonlijk voor inzetten.

[1:46:23] Ook omdat ik vanuit uw Kamer, en ik refereer maar aan een motie van de zijde van de VVD over maatschappelijk verantwoord ondernemen, maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat over mensenmilieu, maar gaat ook over weerbaarheid.

[1:46:38] En die combinatie is cruciaal.

[1:46:39] Dat is waarom het zo van groot belang is.

[1:46:43] Dan, als het gaat over de...

[1:46:47] De minister zegt de ambitie gaat omhoog.

[1:46:54] Op dit moment zitten we op 41 procent.

[1:46:57] De doelstelling is 90 procent.

[1:46:59] Dus wat concreet gaat de minister doen om dan dat gat te overbruggen?

[1:47:04] Ja, voorzitter, het is wel goed om te zeggen dat, zoals ook eerder aan de Kamer is gecommuniceerd, dat die doelstelling in 2023 voor het laatst gemonitord is.

[1:47:12] Dus het is daarmee niet helemaal gezegd dat dat ook de huidige stand van zaken is en dat komt door de komst van de Europese wet- en regelgeving.

[1:47:19] Dit jaar gaan wij de IMVO-wetgeving evalueren en de uitkomsten zal ik ook uiteraard bepalen om te bekijken hoe we dit beleid kunnen versterken.

[1:47:27] En of er misschien een ander indicator is die iets beter werkt dan deze.

[1:47:32] Maar heel precies, er zijn een aantal zaken denk ik die van groot belang zijn.

[1:47:36] En wij zullen daar ook denk ik op kort termijn wat uitgebreider bij de Kamer op terugkomen.

[1:47:45] Dat gaat over het narratief.

[1:47:46] Wat we hierover vertellen.

[1:47:47] Mensen, milieu en weerbaarheid.

[1:47:49] Ook vanuit de overheid.

[1:47:50] Dat gaat ook over steun vanuit de overheid richting de SER.

[1:47:53] Als het gaat over de sectorale samenwerking.

[1:47:55] Daar zie ik nu nog ruimte om twee sectoren toe te voegen.

[1:47:58] Dat is essentieel.

[1:47:59] Ik was net anderhalve week geleden denk ik ook bij een grote groep bedrijven.

[1:48:07] Variërend van multinationals tot bij wijze van spreken Fairphone.

[1:48:12] Die onderdeel zijn van de compact.

[1:48:15] Ook om samen met die bedrijven en het enthousiasme dat die bedrijven hebben te gebruiken om ook weer andere bedrijven in Nederland in de positieve zin van het woord te infecteren om zich hier ook aan te houden.

[1:48:27] En ik denk ook in alle eerlijkheid dat zelfs zonder deze plannen van de zijde van het kabinet we in toenemende mate zullen gaan zien dat bedrijven zich aan deze richtlijnen willen gaan houden omdat het ook simpelweg eigenbelang is.

[1:48:40] Voorzitter, dan zijn we bij de heer Verkuilen die het had over het stelsel voor de exportcontrole.

[1:48:50] En daar wil ik een exportcontrole eigenlijk met name op strategische goederen.

[1:48:56] En daar wil ik een paar dingen over zeggen.

[1:48:58] Kijk, de exportcontrole op strategische goederen is niet hetzelfde als het tegengaan van omzeiling van Europese sancties tegen Rusland op kritieke goederen.

[1:49:07] Beide is een grote prioriteit, laat dat helder zijn.

[1:49:10] Maar die strategische exportcontrole, daar hebben we hele grote grip.

[1:49:15] Omdat we daar een kader hebben en omdat vergunningen simpelweg langs mijn ministerie moeten.

[1:49:20] En die worden afhankelijk van het soort aanvragen, worden die toegekend of afgewezen.

[1:49:26] Maar daar staat de nationale veiligheid in hoofdletters, dik gedrukte letters geschreven.

[1:49:33] Hetzelfde geldt natuurlijk als het gaat over omzeiling.

[1:49:36] Dat is een topprioriteit.

[1:49:40] En dat proberen wij met een veelvoud van manieren tegen te gaan.

[1:49:43] Dat is natuurlijk diplomatiek.

[1:49:44] Maar dat is natuurlijk ook de douane.

[1:49:48] Die bijvoorbeeld getuigen ook de grote douaneactie van vorige week.

[1:49:51] Die heeft de heer Verkuijde ook gezien.

[1:49:55] Behoorlijk effectief is.

[1:49:56] En daarbij actieve voorlichting van Nederlandse bedrijven.

[1:49:59] En ik zeg dat ook.

[1:50:00] Omdat omzeiling van deze sancties strafbaar is en daar staat een heel serieuze strafmaat op.

[1:50:06] En ik probeer dat ook continu als mij weer iets wordt gevraagd hierop te benadrukken.

[1:50:12] Dat die strafmaat zo sterk is omdat ik ervan uitga dat dat ook een afschrikwekkende werking heeft op hoe bedrijven hiernaar kijken.

[1:50:20] Voorzitter, en misschien ook nog in dit gesprek, ik neem die dan meteen mee, ook over gesprekken met de chipsector over dit soort zaken.

[1:50:27] Ik kan u echt vertellen, op alle niveaus met deze bedrijven, van technisch tot politiek slash CEO niveau, is er ontzettend regelmatig contact tussen de Nederlandse overheid en de chipsector.

[1:50:40] ...precies over dit soort zaken.

[1:50:42] Omdat daar ook een gezamenlijk belang zit.

[1:50:44] Een heel groot gezamenlijk belang.

[1:50:46] De heer Van Kuilen vroeg ook... ...naar signalen dat Nederland... ...een restrictiever wapenexportbeleid... ...zou hanteren dan Duitsland en Frankrijk...

[1:50:55] Wij toetsen zorgvuldig, maar over de gehele linie absoluut niet restrictiever dan andere landen.

[1:51:01] Wij zetten in op convergentie van de toepassing van de Europese gemeenschappelijke wapenexportcriteria.

[1:51:06] En dat doen we ook zelf heel actief door bijvoorbeeld nadrukkelijk meer informatie te delen met andere lidstaten over de toepassing.

[1:51:12] En wij hebben ons ook met succes hard gemaakt voor de herziening van die criteria.

[1:51:16] En tot slot wil Nederland toetreden tot het verdrag van Aken.

[1:51:18] En ik denk dat dat ook voor een deel tegemoet zal komen aan de vraag van de heer Verkuilen.

[1:51:21] De heer Verkuilen vroeg in het kader van handel ook, en dat is een belangrijke vraag, over handelsverdragen en de legal scrubbing of die eerste versies van handelsverdragen niet ook slechts in één taal zouden kunnen worden gepresenteerd.

[1:51:33] Ik heb daar toevallig bij de laatste handelsraad ook over gesproken en ook de commissie vriendelijk verzorgd om dat te doen, omdat het enorm veel tijd kan schelen.

[1:51:44] Dat is absoluut waar.

[1:51:45] Wij willen dat proces versnellen.

[1:51:48] Ik moet daarbij wel zeggen dat, en ik denk dat zonder dat ik die landen in het kwade hoekje wil plaatsen, maar er zijn natuurlijk landen in de Unie die misschien in het bijzonder hechten toch aan dat dit ook in hun eigen taal plaatsvindt.

[1:52:00] Maar ook daar, wij zijn ervan overtuigd dat daar een creatieve oplossing mogelijk is en dat we dat zouden moeten doen.

[1:52:04] De commissie is daar overigens ook hartstochelijk van overtuigd.

[1:52:08] De heer Van Kuylen, ook over de onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk met het verminderen van de handelsbarrières.

[1:52:13] Ik moet daar twee dingen zeggen.

[1:52:15] Eén, het Verenigd Koninkrijk heeft zelf gekozen voor de brexit.

[1:52:19] En de consequenties daarvan zijn dat er handelsbarrières zijn.

[1:52:23] Dat vindt Nederland, het kabinet, niet leuk.

[1:52:26] Dat vindt het Nederlands bedrijfsleven niet leuk.

[1:52:28] Maar geheel wegnemen de consequenties van die politieke keuze die in het Verenigd Koninkrijk is gemaakt, dat kunnen we niet.

[1:52:34] Wat wel zo is, is dat er positief momentum is in het Verenigd Koninkrijk over het aanhalen van brexit.

[1:52:38] De banden en dat in een economisch terrein daarbij vooral wordt ingezet op de integriteit van de interne markt.

[1:52:45] Het behoud van het gelijke speelveld, maar natuurlijk ook de ondeelbaarheid van de vier vrijheden.

[1:52:49] En daarin wringt zich soms de schoen.

[1:52:51] 22 juli weer een top EU-VK en ik hoop dat we dan wat stappen kunnen zetten.

[1:52:56] Ik weet dat de heer Verkuijder daarna uitkijkt, maar dat doet het kabinet ook.

[1:52:59] De heer Lohman vroeg naar het rapport over de export van de Nederlandse agri-food naar kwetsbare markten... en of daar niet een periodiek monitoringskader voor zou moeten komen.

[1:53:12] En in alle eerlijkheid, op basis van het rapport dat de heer Lohman aanhaalt, zien wij dat niet.

[1:53:17] En dat heeft eigenlijk te maken met het feit dat in dit onderzoek zijn de meest dominante... en potentieel ook de meest problematische exportstromen geanalyseerd...

[1:53:25] Met als uitkomst, en de heer Loman verwoorde dat vond ik zelf zeer treffend, dat er geen structurele negatieve effecten zijn gevonden.

[1:53:32] En dus de onderzoekers achter denk ik ook de eventuele negatieve effecten van andere kleinere exportstromen onwaarschijnlijk of hooguit zeer beperkt.

[1:53:42] Dus dan zien wij de noodzaak van een aanvullend kader niet gelet op wat de onderzoekers zelf constateren.

[1:53:50] Een interrup van de heer Loman.

[1:53:52] Ja, dank u wel voor het antwoord.

[1:53:54] Het is natuurlijk een vrij complexe en afgewogen situatie.

[1:53:57] Ik zat zelf in de voorbereiding ook een beetje te worstelen met in dat oordeel daarover, omdat we ook tijdens de rondetafel die inbreng van meneer Oetje hebben gehoord, die eigenlijk, ik zei het redelijk genuanceerd, maar toch best wel een heel ander beeld in de algemene zin van onze export schetst.

[1:54:11] Dus misschien kunt u daar toch nog even op reflecteren.

[1:54:15] Ja, voorzitter.

[1:54:16] Kijk, dat kan ik.

[1:54:18] Misschien dat ik het ook gewoon in een hele algemene zin doe.

[1:54:21] Want ik snap namelijk de vraag achter de vraag.

[1:54:23] Je wil niet dat wat wij hier produceren... leidt tot ontwrichting in landen met markten... die op een bepaalde manier kwetsbaar zijn.

[1:54:33] Daar zou je het liefst niet aan willen bijdragen.

[1:54:35] Tegelijkertijd, en ik heb daar wel even over nagedacht... naar aanleiding van de vraag van de heer Lomen... van wat kan je daar nou mee?

[1:54:40] Maar ik kom er toch op terug en ik heb dat ook...

[1:54:42] ...nou ja, moet ik ook even ambtelijk uitgelopen... ...dat het echt gewoon heel complex is om handelseffecten... ...die sterk product-landafhankelijk zijn... ...in een generiek, periodiek Nederlands... ...toetsings- en monosourcekader te plaatsen.

[1:54:58] Ik zie dat in alle eerlijkheid gewoon niet vormen... ...hoe ik dat zou moeten doen.

[1:55:01] En ik zie de winst daarvan ten aanzien van de kosten... ...zie ik als te beperkt.

[1:55:06] Dus ik vind zelf het rapport wat de heer Loma aanhaalt... ...zeer nuttig, omdat het ons aangeeft... ...en dat zelfs in de wat meer...

[1:55:12] zwaardere situaties, is er van die verdringing nog niet sprake.

[1:55:16] En ik vind wel, dat zou ik wel willen toezeggen, op het moment dat ons concrete vervierbare signalen bereiken, dat we wel te maken hebben met iets wat structureel ontwrichtend werkt, dat we natuurlijk dan wel even nagaan of dat een gewenste situatie is.

[1:55:29] Maar dan moeten die signalen ons wel bereiken.

[1:55:31] En nog een aanvullende vraag van de heer Loman.

[1:55:33] Ja, dank u wel.

[1:55:34] Ja, voor een deel met de laatste zin krijg ik daar al een antwoord op.

[1:55:38] Ik wil nog even benadrukken dat inderdaad eigenlijk zowel vanuit de sector als vanuit bepaalde maatschappelijke organisaties blijft dit thema ook naar voren gebracht worden.

[1:55:46] Dus ja, als de minister kan toezeggen dat hij dat in de gaten gaat houden, dan neem ik daarvoor nu genoeg vrij.

[1:55:54] Ja, voorzitter, als daar die signalen zijn in de heftige mate die misschien ook aanleiding zijn van het onderzoek, dan komen we daarop terug.

[1:56:00] Maar dat hadden we überhaupt gedaan.

[1:56:03] Dat is eigenlijk een zekere zin staand beleid.

[1:56:06] De heer Loma vroeg ook nog of wij bereid zijn de meerjarige handelsmissiestrategie van de agri- en watersector te koppelen aan de koelwielanden.

[1:56:14] En daar heb ik op zich goed nieuws.

[1:56:16] De manier waarop die handelsmissieagenda wordt vormgegeven, die wordt vormgegeven in hele nauwe samenwerking met eigenlijk alle sectoren.

[1:56:23] Waarbij ook die sectoren input hebben niet alleen op de frequentie... maar ook op het ritme van de bezoeker... maar ook de bestemming van de bezoeker.

[1:56:35] Dus die strategie is er eigenlijk al.

[1:56:41] Eigenlijk Almea gecombineerd...

[1:56:44] Dus ja, in principe een aparte strategie vind ik zelf niet echt nodig.

[1:56:48] En ik moet ook eerlijk zeggen, na aanleiding van mijn ervaring met bijvoorbeeld de land- en tuinbouwsector, is niet helemaal waar de heer Loman het nu over had, maar in de planning van die missies heb ik ook het idee dat dat op een adequate manier gebeurt.

[1:57:02] Mocht er vanuit de sector natuurlijk weer signalen zijn dat zij dat niet vinden, moeten die signalen er wel zijn, dan gaan we dat nog even herbronnen.

[1:57:08] Maar mijn eigen ervaring is dat dat beritme echt goed gekaderd wordt en dat daar heel goed overleg dat plaatsvindt.

[1:57:16] De heer Lomans vroeg ook nog, en dat is een terechte vraag over de onzekerheid over de cijfers van Invest International.

[1:57:22] Ontzettend belangrijk instituut, één, twee.

[1:57:25] In 2025 kwamen we samen met Invest International dicht bij een oplossing, maar helaas kwam de controle van de cijfers door de externe accountant eigenlijk net te laat.

[1:57:34] Ja, dan kunnen ze dus ook niet meer worden meegenomen.

[1:57:36] Dus het is niet dat die cijfers slecht zijn, die cijfers zijn goed, maar ja, ze hebben de...

[1:57:39] Ik weet niet of het valbelmoment, maar het moment waarop het nog kan worden meegenomen hebben ze niet gehaald.

[1:57:45] En dat betekent dat Invest International, want de heer Loma vroeg na een specifieke datum, uiterlijk 28 februari volgend jaar de gecontroleerde cijfers voor dit jaar moet aanleveren.

[1:57:57] En ik ga er vanuit dat dat lukt.

[1:57:59] We zitten er ook achteraan dat dat lukt.

[1:58:00] Ik weet ook dat het bestuur van Invest International wil dat dat lukt.

[1:58:04] En dan zou ook deze onvolkomendheid in het eerstvolgende jaarverslag moeten zijn opgelost.

[1:58:13] Voorzitter, dan.

[1:58:14] Enkele van uw leden hebben gevraagd naar FMO.

[1:58:21] De casus die in Costa Rica heeft gespeeld, die verschrikkelijk is, laat ik dat misschien gewoon als eerste zeggen.

[1:58:32] Want dit is natuurlijk...

[1:58:34] Dat is natuurlijk buitengewoon verschrikkelijk.

[1:58:41] En ook buitengewoon verschrikkelijk dat de nabestaanden het gevoel hebben dat ze hier ook al heel lang mee bezig moeten zijn.

[1:58:48] Kijk, ik vind het ontzettend belangrijk dat er een oplossing komt waar alle partijen zich in kunnen vinden.

[1:58:54] Ik denk dat de bevindingen van dat rapport ook daarbij kunnen helpen.

[1:58:58] Over het IMVO-beleid in het algemeen ben ik voortdurend in het gesprek met het FMO, die overigens ook wel het beleid de afgelopen tien jaar behoorlijk hebben aangescherpt.

[1:59:07] Mijn ministerie is ook in overleg en in dialoog met de dochter.

[1:59:13] Dus wij hechten echt.

[1:59:16] En ik denk in alle eerlijkheid, goed, ik kan niet helemaal namens de FMO spreken, want het is een zelfstandige onderneming.

[1:59:22] De staat is geen partij hier in de juridische procedures.

[1:59:25] Maar ik denk wel dat het belang van een zorgvuldige afwikkeling hier bij alle partijen voorop staat.

[1:59:32] Daarmee is niet gezegd dat dat binnen afzienbare tijd gebeurt, maar wij zullen dit zeker in de gaten houden.

[1:59:40] Voorzitter...

[1:59:44] Ja, oké.

[1:59:45] Mevrouw Krug heeft nog een interruptie.

[1:59:47] Ja, voorzitter.

[1:59:48] Ik probeer heel even te beluisteren wat de minister hier nou precies zegt.

[1:59:53] Want ik had twee vragen gesteld.

[1:59:54] Eén was eigenlijk over of FMO gewoon volledig mee gaat werken, informatie delen, et cetera.

[2:00:01] En tweede was eigenlijk, heeft FMO nou een fatsoenlijk, een afdoende beleid voor remedy op het moment dat er iets misgaat?

[2:00:10] Ja.

[2:00:10] Dat probeer ik even scherper te krijgen.

[2:00:13] Ja, voorzitter.

[2:00:14] Misschien als het gaat over die informatiedeling.

[2:00:17] Wat ik heb vernomen is dat FMO in gesprek is gegaan met deze expertgroep.

[2:00:25] Dat gesprek heeft ook in Nederland plaatsgevonden omdat zij bereid waren om uiteraard onderstelling te verlenen aan het onderzoek.

[2:00:31] Daarnaast is er verzocht om klantspecifieke documenten en die heeft de FMO gemeend te moeten weigeren.

[2:00:39] En dat ligt in alle eerlijkheid wel los van wat ik daar eventueel van zou kunnen vinden, maar dat ligt echt bij de FMO als derde partij, als zelfstandige onderneming.

[2:00:47] Dat is één.

[2:00:48] Twee, als het gaat over die remedy, ik wil het nog wel een keertje navragen.

[2:00:53] Ik heb wel echt begrepen dat het beleid hierop echt is aangescherpt de afgelopen tien jaar.

[2:00:59] Niet alleen aan de preventieve kant, maar ook aan de kant wanneer er echt iets fout is gegaan en iets moet worden rechtgezet.

[2:01:07] Mocht ik daar nog van denken dat daar nog stappen moeten worden gezet, dan zal ik dat uiteraard met de FMO opnemen.

[2:01:17] Mevrouw Kreuger nog aanvullend.

[2:01:19] Volgens mij hebben de heer Bermeng en ik allebei gesproken met de dochter van Bertha.

[2:01:23] En dat was een heel indrukwekkend gesprek.

[2:01:25] Dit is een meisje, een jonge vrouw die al tien jaar dus eigenlijk op zoek is naar gerechtigheid.

[2:01:31] En dat zit toch wel zowel in de informatie, in het meewerken van FMO, als in een vorm van remedy.

[2:01:39] Dus ik zoek even naar wat gaat Nederland nou doen om te zorgen dat wij niet over een jaar nog een keer dit gesprek moeten voeren.

[2:01:53] Voorzitter, ik snap dit goed, want het leed wat daar is aangericht en het leed wat nog steeds zichtbaar is en voelbaar is bij de nabestaanden, dat is echt ontzettend groot.

[2:02:10] Tegelijkertijd, en dat maakt het natuurlijk iets lastiger, FMO staat hier in Nederland wel echt op afstand.

[2:02:16] Dat betekent dat ik niet zomaar opdrachten kan verlenen, FMO kan zeggen, doe dit of doe dat.

[2:02:22] Wat ik heb geproefd uit mijn gesprekken met de FMO en volgens mij ook ambtelijk, is dat daar ook de wens is...

[2:02:30] om dit op een goede manier af te ronden.

[2:02:35] Tegelijkertijd is daarmee natuurlijk ook niet gezegd... dat de stappen die zijn gezegd, en dat heeft u ook geproefd... meteen leiden tot tevredenheid of tot afronding.

[2:02:45] En dat is een proces wat wij in de gaten zullen houden... maar wat misschien ook iets van tijd nodig zal hebben.

[2:02:50] En die tijd is al heel lang, dat vind ik zelf ook frustrerend...

[2:02:54] Maar wat het ingewikkeld maakt is... Even ook nog meer los van wat ik daar als minister van zou kunnen vinden... er loopt tegelijkertijd ook een rechtszaak hierover.

[2:03:04] En zolang deze zaken onder de rechtszaak zijn... kan ik met de FMO praten over het algemene beleid.

[2:03:11] Ik kan ze uiteraard aansporen om te doen wat nodig is...

[2:03:13] Maar die rechtszaak moet ook zo'n beloop krijgen.

[2:03:16] En ik verwacht ook in alle eerlijkheid dat als er ergens gerechtigheid komt, dat het ook van daaruit gaat komen.

[2:03:22] Maar ik heb in ieder geval met mijn contacten met de FMO ook geproefd dat zij dit ook graag op een goede manier willen afwikken.

[2:03:29] Voorzitter, dat was FMO.

[2:03:32] Dan komen we bij... Nog één momentje, meneer Sout, ook nog interesse van de heer Baminga.

[2:03:37] Dank u wel voorzitter, ook voor de antwoorden vanuit de minister.

[2:03:42] Wat ik denk ik als belangrijk punt meeneem hierin is dat we zullen dit zeker goed in de gaten houden.

[2:03:49] En dat het proces door de minister in ieder geval verder in de gaten gehouden gaat worden.

[2:03:56] En dat alle partijen in ieder geval, dat dat doelstelling zou moeten zijn.

[2:04:00] Dat het zo wordt opgelost dat alle partijen zich daarin kunnen vinden.

[2:04:04] Wat ik in ieder geval begrepen heb vanuit de dochter is dat er drie dingen heel erg belangrijk is.

[2:04:10] En het is de waarheid, dat is die reparatie en dat is ook

[2:04:12] preventie en dat dat bijdraagt aan het gevoel van gerechtigheid.

[2:04:19] Nu dat de minister het proces verder in de gaten gaat houden en zeker ook zoveel mogelijk in overleg en in dialoog daaraan wil bijdragen, de vraag op welke manier

[2:04:31] ...wij daar iets over terug zouden kunnen krijgen.

[2:04:36] Zodat wij in ieder geval weten wat er is gebeurd... ...en of de uitkomst daarvan op een goede manier is afgerond.

[2:04:44] Minister.

[2:04:46] Ja, voorzitter.

[2:04:48] Die vraag die snap ik goed.

[2:04:53] Tegelijkertijd is het ook niet de allermakkelijkste vraag, omdat nogmaals, het is een zelfstandige organisatie.

[2:05:01] Er zijn nog een aantal vragen gesteld over een andere zelfstandige organisatie waar ik ook niet rechtstreeks over ga.

[2:05:06] Dat betekent dat de handelingsopties daar voor mij relatief beperkt zijn.

[2:05:12] Zeker gelet op het feit dat er nu een rechtszaak is.

[2:05:14] Maar wat helder is, denk ik, en dat is ook een boodschap die de heer Bamenga nu neerlegt, die andere Kamerleden ook neerleggen, is dat de drieslag waarheid, reparatie, preventie,

[2:05:28] dat die essentieel is.

[2:05:30] En ik zal er in ieder geval voor zorgen, laat dat mijn stap zijn, dat ik in mijn eerstvolgende contact ook met FMO ook die boodschap weer vanuit u overbreng, vanuit de Kamer, dat daar ook vanuit de Kamer aan wordt gehecht.

[2:05:43] Maar tegelijkertijd, ik zeg het nog één keer, ook voor de zekerheid, ik wil niet door die rechtszaken heen lopen.

[2:05:48] Dat is ook echt belangrijk.

[2:05:51] Hoeveel ik ook meevoel met de nabestaanden in deze, als ik dat doe, dan word ik partij in iets waarin de staat feitelijk geen partij is.

[2:05:59] Voorzitter, daar zijn we gekomen bij het tweede blok, het blok ontwikkelingssamenwerking.

[2:06:06] En daar zijn een aantal vragen gesteld.

[2:06:09] En ik zou die willen aflopen.

[2:06:14] Mevrouw Kreuger vroeg of we bereid zijn, ik parafaseer haar, om te onderzoeken wat de bezuinigingen tot gevolg hebben.

[2:06:25] Dat is in alle eerderheid geen sinecure.

[2:06:29] Laat ik dat maar even vooropstellen.

[2:06:31] Omdat het ook allerlei counterfactuals met zich meebrengt.

[2:06:34] Maar als dit was geweest, wat had dan gebeurd?

[2:06:37] Tegelijkertijd snap ik de vraag best goed.

[2:06:41] Omdat er natuurlijk ook soortgelijk onderzoek is gedaan... ...na de gevolgen van bijvoorbeeld het bezuinigen van USAID... ...en de consequenties daarvan.

[2:06:50] Dus...

[2:06:51] Ik ga twee dingen doen.

[2:06:54] Ik ga toezeggen dat we kijken naar of we zo'n soort onderzoek kunnen doen, of dat mogelijk is.

[2:06:59] En daar komen we dan bij de begroting op terug.

[2:07:04] Twee, wat betekenen de bezuinigingen voor de positie van vrouwen, meisjes, minderheden, democratie, klimaat, vrede en recht?

[2:07:16] Ja, we gaan dus de begroting van 27 nog maken.

[2:07:19] Dus als het gaat over bijvoorbeeld in welke opzicht worden die bezuinigingen wel of niet doorgezet, heb ik u al gezegd dat zowel in 2026 en 2027 bij de voorjaarsnota de inzet op vrouwenrecht en gendergelijkheid met 5 miljoen per jaar is opgeplust.

[2:07:34] En dat verdere plannen, die zullen we echt bij de begroting van 27 met elkaar moeten delen.

[2:07:38] En wat eventuele staande bezuinigingen of bezuinigingen die overblijven dan betekenen, die zullen we dan betrekken bij het onderzoek.

[2:07:45] Er is ook een vraag gesteld over onderzoek en innovatie binnen het gebied van HIV-AIDS.

[2:07:52] En het is overduidelijk dat onderzoek en innovatie daar een essentieel onderdeel zijn.

[2:07:57] Dat het heel veel potentieel biedt voor de preventie van HIV.

[2:08:02] Dat toegang tot innovatie is de sleutel is tot resultaat.

[2:08:05] En dat we daarnaast ook inzetten met 100 miljoen op een heel groot HIV-AIDS programma in Zuidelijke Afrika.

[2:08:10] Mevrouw Kreuger vroeg ook hier op welke wijze de minister de maatschappelijke organisaties kan blijven ondersteunen met flexibele middelen.

[2:08:20] Daar een paar dingen.

[2:08:22] Eén is dat natuurlijk maatschappelijke organisaties met smart zitten te wachten op...

[2:08:27] ...de verschillende programma's, de verschillende maatschappelijke organisatieprogramma's focus... ...die voor een deel nog afhankelijk zijn van de goedkeuring van de begroting in de Eerste Kamer.

[2:08:37] Dat is natuurlijk de allergrootste steun, de allergrootste brok aan financiering.

[2:08:43] Twee, als het gaat over financiering, biedt het Mensenrechtenfonds flexibele gedelegeerde middelen aan ambassades om in te zetten...

[2:08:51] En helaas is het Civic Space Fund, wat ambassade flexibele middelen voor ondersteuning van maatschappelijke organisatieboot, eind 2025 afgelopen.

[2:09:00] Dat is een vervelende stap, helaas.

[2:09:05] Er werd ook nog gevraagd door de heer Bamenga, volgens mij, in hoeverre wij breken met het beleid ten aanzien van de LHBTQ Plus-keuzes.

[2:09:15] Wij vinden het ontzettend belangrijk dat Nederland daar opkomt.

[2:09:18] We zijn een van de weinige landen die daar hartstochtelijk voor opkomt.

[2:09:22] We doen dat vanuit een positie waarin wij... Hoe zal ik het zeggen?

[2:09:29] Het zit in onze DNA, denk ik, als voorloper op deze rechten om dat te doen.

[2:09:33] En we worden ook wereldwijd gezien als een land dat met overtuiging kan doen.

[2:09:37] Dat, voorzitter, was het blok ontwikkelingssamenwerking.

[2:09:42] Dan gaan we naar het blok coherentie.

[2:09:46] En daar vroeg de heer Bamenga hoe de minister ervoor gaat zorgen dat programma's op het terrein van voedselzekerheid beter op elkaar aansluiten.

[2:09:55] Maar ook dat verschillende organisaties in dezelfde landen en waardeketens naast elkaar leggen.

[2:10:02] En wat hier cruciaal is, is dat we echt en zeker ook in tijden van minder geld...

[2:10:08] dat je inzet op een integraal landenbeleid.

[2:10:10] En dat betekent dat je per land een strategie moet hebben... gericht op de Nederlandse belangen, de belangen van het land... en dan sturen op de samenhang daartussen.

[2:10:17] Dus we hebben nu ook scherpe afspraken gemaakt... voor de afstemming tussen Den Haag en de Posten voor nieuw projecten... zodat daar meer sturing is en dat het niet zo kan zijn... dat een ambassadeplossing wordt geconfronteerd met een heel groot programma... waar ze dan na drie jaar erachter komen... dat dat eigenlijk vanuit Nederlandse middelen wordt gefinancierd.

[2:10:32] Dat zijn echt zaken die je niet wil zien.

[2:10:35] Dan in coherentie, ook over coherentie, maar misschien een ander soort coherentie.

[2:10:43] Dat was een vraag van de heer Hogeveen.

[2:10:46] Die vroeg naar de aangenomen motie van Dijk over het korten van ontwikkelingssteun aan Sierra Leone vanwege het niet meer werken aan drugsbestrijding.

[2:10:55] Daar zit natuurlijk ook een coherentie in.

[2:10:57] Dat je, overigens gaat dat over Europees geld, omdat Nederland geen steun verleent.

[2:11:05] En Sierra Leone op een heel klein journalistiek programma na.

[2:11:09] Dat gaat over, je kan niet met de ene hand een overheid steunen.

[2:11:14] Terwijl als je kijkt naar wat er met die overheid gebeurt.

[2:11:17] Dat eigenlijk Sierra Leone voor een heel belangrijke mate in handen is.

[2:11:21] Of ja, onder controle staat van een Nederlandse crimineel.

[2:11:25] Maar je sprake is van een verregaande mate van state capture.

[2:11:29] Dat kan niet.

[2:11:30] En dat is ook, ja, die motie, ik was zelf niet bij het debat, maar collega Van Willen en ik zelf hadden de aanmoediging denk ik ook niet nodig om dit met onze Europese counterparts en de commissie te bespreken.

[2:11:42] Ik heb dat zelf ook tweemaal met de commissaris Sikella opgebracht, dat ik het onuitlegbaar vind op het moment dat een land zo vergaand onder controle staat van een Nederlandse drugsbaron, dat dan de Europese Unie gewoon klakkeloos zou doorgaan met de steun.

[2:11:58] Dat is onverstandig.

[2:12:00] Dus dat in de richting van de heer Hogeveen.

[2:12:03] De heer Bamenga vroeg nog, succesvolle projecten moeten niet verdwijnen zodra Nederlandse subsidies aflopen.

[2:12:07] En dat is eigenlijk de kern, denk ik, van wat ontwikkelingssamenwerking is.

[2:12:11] Je wil dat je interventies doet die het liefst op een gegeven moment geen financiering meer nodig hebben.

[2:12:19] Zo moeten de interventies ook worden opgebouwd.

[2:12:20] Je wil dat de interventies worden gericht op een manier dat ze duurzaam zijn... en dat ze uiteindelijk zelf te dragen zijn door het land of de regio, de gemeenschap waar het om gaat.

[2:12:31] Mevrouw Keugen zei dat ook.

[2:12:32] In de kern gaat het ook over dat je je eigen belastinggeld kan ophalen.

[2:12:36] Dat het mogelijk is dat een land het zo goed doet...

[2:12:39] Dat je het met eigen belastinggeld kan overmaken.

[2:12:41] Maar dat kan niet in alle landen, voor de duidelijkheid.

[2:12:44] Er zijn ook echt gewoon hele fragiele contexten waarin dit zeer nodig is.

[2:12:49] Maar ook daar moet je toch kijken naar hoe je dat op een duurzame manier kan doen.

[2:12:53] Kern is wel, en dat vind ik ook belangrijk, ontwikkelingssamenwerking als we dan...

[2:12:57] Het is een beetje een manke vergelijking misschien, maar als je het zou zien als een aandelenportefeuille, sommige onderdelen van ontwikkelingssamenwerking zijn heel stabiel en je weet zeker dat als je daarop inzet dat het rendeert.

[2:13:07] Er zijn ook gewoon gebieden ter wereld waarin het zo fragiel en zo onvoorspelbaar is, dat het kan zijn dat je inzet niet rendeert of dat het niet lukt.

[2:13:15] Dat komt simpelweg vanwege de context van fragiele staten.

[2:13:18] Dat karakter moeten we natuurlijk wel in de gaten blijven houden, dat ook het investeren in die extra fragiele staten, dat dat een belangrijk onderdeel is van waar Nederland voor staat.

[2:13:28] De heer Bamenga vroeg hier ook, dat hebben we eigenlijk al gehad, excuus.

[2:13:36] Ja, dan gaan we nog naar de verbeterde verantwoordingssystematiek hier van de heer Hoogfijn.

[2:13:40] Die zei, voorkom nou dat de nieuwe narratieve verantwoordingssystematiek selectief wordt.

[2:13:45] En hier zou ik toch ook wel weer graag teruggrijpen op wat ik zei in de inleiding van de Algemene Rekenkamer, dat echt...

[2:13:51] Het belastinggeld dat in het buitenland wordt uitgegeven, wordt over het algemeen volgens de rekenkamer beter verantwoordend dan belastinggeld in Nederland.

[2:13:59] Dat als er dingen niet goed gaan, dat niet alleen dit ministerie, maar ook mijn ervaring is met diverse organisaties, maar ook bedrijven, is dat daar eigenlijk linea recta op wordt gerapporteerd en op wordt geacteerd.

[2:14:12] En dat als het gaat over de subsidies, dat ik moet stellen dat tegenvallende resultaten van subsidies kaders eigenlijk alleen miljardig kunnen worden beoordeeld.

[2:14:20] En die kunnen dus bij uitstek beter worden meegenomen in evaluaties en periodieke rapportages.

[2:14:27] Waarbij ik ook nog verwijs naar de motie van der Lee over de begrotingsvoorschriften.

[2:14:31] En die motie wordt momenteel uitgewerkt door de minister van Financiën.

[2:14:33] Dus daar zou ik eigenlijk zelf niet heel veel aan willen wijzigen.

[2:14:37] Mevrouw Kreuger vroeg nog naar misschien wat meer algemeen beleidscoherentie.

[2:14:46] Ik denk dat het van belang is dat Nederland wereldwijd een belangrijke bijdrage levert aan de SDG's.

[2:14:53] Maar ze heeft ook gelijk dat ons eigen beleid natuurlijk nog steeds leidt tot negatieve spillovers op andere landen.

[2:14:59] En met het actieplan beleidscoherentie richten wij ons op drie knelpunten.

[2:15:03] Onze klimaat-, land- en watervoetafdruk, belastingontwijking en illegale geldstromen en mondiale gezondheidsongelijkheid.

[2:15:12] En daar hebben we een aantal instrumenten voor.

[2:15:14] De wet internationaal verantwoord ondernemen, het nationaal programma circulaire economie, die moeten die negatieve effecten in internationale ketens beperken.

[2:15:21] ...en positieve effecten voor mensen in het milieu vergroten.

[2:15:24] Maar tegelijkertijd denk ik dat het ook belangrijk is om te erkennen... ...dat wij nog niet altijd de impact van onze voetafdruk... ...overal onvoldoende in beeld hebben.

[2:15:32] En daarom investeren wij ook in betere data en indicatoren... ...bijvoorbeeld via de monitor brede welvaart... ...maar ook in samenwerking met de OECD.

[2:15:41] We doen zo in het Nederlands.

[2:15:44] Voorzitter, dat het blok coherentie.

[2:15:47] Even een momentje, er is nog een vraag van mevrouw Kreuger.

[2:15:51] Ja, voorzitter.

[2:15:51] Ik had een hele specifieke vraag gesteld, namelijk over de verplichte toets-effecten op ontwikkelingslanden.

[2:15:57] Dat is een toets en die is één keer toegepast.

[2:16:00] Dus hoe kijkt de minister er aan en wat gaat hij eraan doen om te zorgen dat die toets vaker wordt toegepast?

[2:16:06] Ja, voorzitter.

[2:16:07] Kijk, een paar dingen daarover.

[2:16:09] Ik zie mezelf, ook in die ministerraad natuurlijk, ook in de eerste plaats als een vertegenwoordiger van de Nederlandse belangen en waarden.

[2:16:20] En in de tweede plaats misschien ook als een spreekbuis, soms daar waar dat nodig is, van ontwikkelingslanden die geraakt worden door ons.

[2:16:27] Dus zo zie ik ook mijn rol de komende periode, dat ik af en toe in herinnering zal moeten brengen dat onze voetafdruk hier ook consequenties heeft elders.

[2:16:37] Tegelijkertijd kan ik in alle eerlijkheid niet helemaal herleiden... naar wat mevrouw Kreuger zegt over deze verplichte toets.

[2:16:44] Misschien dat zij dat nog met mij kan delen.

[2:16:46] Kijk, wat wel zo is, dat bij het aanbieden aan de ministerraad moet worden aangegeven... dat de beleidskompas, en in dat beleidskompas zit weer vervat... de aandacht voor potentiële effecten voor ontwikkelingslanden... dat dat gevolg moet worden.

[2:17:01] Dus in algemene zin moet dat...

[2:17:03] Eigenlijk altijd expliciet, maar als mevrouw Kreuger andere aanwijzingen heeft, dan neem ik die graag tot mij.

[2:17:12] Mevrouw Kreuger is nog niet helemaal tevreden met het antwoord volgens mij in aanvullende interruptie.

[2:17:17] Er is een toetseffect ontwikkelingslanden.

[2:17:21] Dat is een toets die de Nederlandse overheid heeft.

[2:17:24] En die is in 2025 één keer toegepast op een wetgeving.

[2:17:31] Mijn vraag is, gaat de minister vanaf nu zorgen dat die gewoon consequent wordt toegepast?

[2:17:38] Ja, voorzitter, wat ik graag zou willen zeggen hierop is, en ik kan natuurlijk niet overzien welke wetgeving in 2025 de ministerraad allemaal heeft gepasseerd.

[2:17:49] Dus het moet wel gaan over wetgeving die ook relevant is voor deze toets.

[2:17:53] Wat ik wel kan zeggen is uiteraard dat wij in de gaten zullen houden dat voor alle wetgeving die nu de ministerraad passeert, dat daar waar het relevant is, dat deze toets wel consequent wordt toegepast.

[2:18:04] Ik denk dat dat misschien ook het belangrijkste is.

[2:18:09] Nog een interruptie van de heer Bemenga.

[2:18:13] Ja, dank u wel.

[2:18:14] En ook dank voor de antwoorden op het gebied van beleidscoherentie.

[2:18:18] En ik hoorde eigenlijk de minister ook wel bevestigen... wat ik zelf ook heb aangegeven.

[2:18:24] Het belang om dat te doen in de praktijk.

[2:18:28] En dat het bij lange na niet coherent is.

[2:18:31] De minister kwam zelf met als antwoord... we gaan aan de slag met het integraal landenbeleid.

[2:18:37] Ik wilde graag weten...

[2:18:38] Of dat landenbeleid een soort nieuw beleid is, wat eerder niet is gedaan.

[2:18:45] Zo ja, wat er anders is dan in het verleden, waar het heel vaak dus niet altijd even goed ging.

[2:18:53] Nou, ja, voorzitter, laten we ook niet al te streng zijn.

[2:18:55] Het gaat bijna altijd goed, maar er zijn ook gevallen waarin het niet goed gaat.

[2:18:58] Dus er is niet sprake van een ongelofelijke beleidswijziging hier.

[2:19:03] Waar sprake van is, is denk ik het besef dat is ingedaald in dit ministerie dat aangezien... Kijk, belastingmiddelen moeten altijd effectief en efficiënt en doelmatig besteed worden...

[2:19:16] En dat is ook, als je naar het jaarverslag kijkt, gebeurt dat ook op een aanbevelingswaardige manier.

[2:19:23] Maar het kan altijd beter.

[2:19:24] En een van de manieren waarop wij hebben geconstateerd dat het beter kan, is dat we er echt voor moeten zorgen dat je op landenniveau precies weet hoe het zit.

[2:19:30] Daar maken de mensen, denk ik, een slag.

[2:19:34] Ik verwacht niet meteen dat we daar nu schokkende dingen gaan ontdekken, dat we helemaal langs elkaar heen werken, want er wordt echt goed samengewerkt tussen de posten en het ministerie.

[2:19:43] Maar het is wel goed om die samenwerking nog een beetje aan te trekken.

[2:19:48] En dat gebeurt eigenlijk ook constant.

[2:19:53] Ik zie geen verdere vragen, dus gaat u door naar het laatste blokje.

[2:19:55] Ja, en dat betreft eigenlijk, zie ik nu, maar goed, ik kon het niet ergens anders onderbrengen.

[2:20:02] Dat gaat eigenlijk over de vraag van de heer Verkuilen naar aanleiding van artsen zonder grenzen.

[2:20:08] Daar wil ik een aantal dingen over zeggen.

[2:20:11] Allereerst natuurlijk dat datgene wat daar gebeurd is, verschrikkelijk is.

[2:20:17] Daar moeten we misschien gewoon een punt achter zetten.

[2:20:21] Dat is gewoon verschrikkelijk, punt.

[2:20:23] Twee, dat het cruciaal is dat daar waar de dingen niet goed gaan, dat er wordt geacteerd.

[2:20:28] En ik wil daar even over onze eigen begroting een aantal dingen over zeggen.

[2:20:31] En dan ga ik even een knip maken en dan ga ik naar wat hier gebeurd is.

[2:20:34] Omdat ik het van belang vind om dat algemene beleid nog een keer goed te schetsen.

[2:20:38] Activiteiten die binnen mijn begroting plaatsvinden, die vinden altijd plaats binnen een hele kwetsbare context.

[2:20:43] En dat betekent één ding, dat risico's nooit 100% kunnen worden uitgesloten.

[2:20:47] En dat betekent in dat je...

[2:20:49] Echt de risico's aan de voorkant, de monitoring van programma's en de adequate opvolging van incidenten crucial is.

[2:20:57] En dat geldt zeker ook voor risico's op het gebied van de partnerorganisaties, de context en het programma.

[2:21:01] En daarnaast vinden dan ook nog weer aparte risicowegingen plaats op het gebied van seksuele uitbuiting, abuse en harassment en fraude.

[2:21:10] En ik wil hier heel helder zeggen dat op deze onderwerpen dit ministerie, dit kabinet, een zero-tolerance-beleid heeft in actie.

[2:21:19] En dat hebben we ook vastgelegd in alle financieringsovereenkomsten met onze partners.

[2:21:25] Dat is echt heel streng.

[2:21:27] Het betekent ook dat onze partners de verplichting hebben om ons direct te informeren bij incidenten, zodat wij ook kunnen meekijken over de opvolging daarvan.

[2:21:38] Het is niet iets om trots op te zijn, maar dat is de maat die wij hanteren.

[2:21:42] Een zeer strenge maat.

[2:21:44] Dan als het gaat over artsgezonde grenzen.

[2:21:46] Daarvan is het wel goed om te weten dat wij artsgezonde grenzen niet financieren.

[2:21:49] Dat artsen zonder grenzen... over het algemeen een organisatie is... die werk doet onder zeer moeilijke omstandigheden.

[2:21:56] En dat wat mij betreft telt... is dat zij... als dit... en nogmaals, wat hier is gebeurd is verschrikkelijk... maar dat ze ook acteren.

[2:22:06] En zover ik nu kan zien... hebben zij geacteerd in de zin... dat ze 18 medewerkers hebben ontslagen... en ook hebben uitgesloten van toekomstig werk.

[2:22:14] Dat ze uitgebreid onderzoek hebben gedaan.

[2:22:16] En dat als ik kijk naar hoe wij...

[2:22:18] hun due diligence in het algemeen zien, dat dat robuust is.

[2:22:22] Maar nogmaals, wij financieren deze organisatie niet, hebben dus ook geen zeggenschap over wat zij doen.

[2:22:31] Ja, voorzitter, dank.

[2:22:33] En dank ook voor dat antwoord van de minister.

[2:22:36] Het ging mij geen zins om een organisatie als Artsen zonder Grenzen, waarvan we allemaal weten het belangrijke werk wat ze doen en hoe waardevol of dat is, om die te beschen.

[2:22:45] Het gaat er uiteindelijk om precies wat de minister zegt, voorzitter.

[2:22:49] Wat is het vermogen van die organisaties om te voorzien om dit soort dingen te voorkomen?

[2:22:55] Ik ben blij met zijn opmerking daarover als het gaat om gefinancieren, maar juist ook die partnerorganisaties, en dit is een van de grote, echt belangrijke, die veel belangrijk werk doet.

[2:23:07] Ziet de minister ook na dat soort partnerorganisaties nog een rol vanuit zijn functie?

[2:23:14] Ja, voor de duidelijkheid.

[2:23:16] Wij financieren deze organisatie niet.

[2:23:19] Dus in dat opzicht is het geen partnerorganisatie van Nederland.

[2:23:23] Wat ik wel kan zeggen is dat natuurlijk in veel omstandigheden deze organisatie buitengewoon belangrijk en nuttig werk doet.

[2:23:32] Als je het in algemene zin zegt, vanuit de Nederlandse optiek van wat nodig is in noodhulp, wij daar met waardering naar kijken.

[2:23:39] Ik weet, zonder dat ik ook nu contact heb gehad met de top van artsen zonder grenzen, durf ik te stellen dat zij ongelooflijk balen van wat hier is gebeurd.

[2:23:50] Dat ze er woedend over zijn.

[2:23:52] En dat is ook de reden waarom hier meteen is opgetreden.

[2:23:55] Want juist dit soort organisaties staan erop in deze kwetsbare gebieden dat de meest kwetsbare mensen goed worden beschermd.

[2:24:04] En als het dan niet gebeurt en dan helemaal door eigen toedoen, dat raakt hen diep in hun eer.

[2:24:11] Dus in dat opzicht, nogmaals, hebben wij geen zeggenschap over artsen zonder grenzen.

[2:24:17] Maar mocht ik bij gelegenheid vertegenwoordigers van artsen zonder grenzen tegenkomen, dan zal ik uiteraard vragen ook weer naar de opvolging hier.

[2:24:24] Maar dat is dan meer van op afstand, want wij hebben geen financieringsgelaatschap.

[2:24:29] Nog een aanvullende vraag van de heer Verkuilen.

[2:24:30] Ja, dank voorzitter.

[2:24:32] En ik sluit me heel graag aan bij die waardevolle woorden met betrekking tot artsen zonder grenzen van de minister.

[2:24:38] En dank ook voor...

[2:24:40] De bereidheid om, als het zich voordoet, om een dergelijk gesprek nog even te hebben.

[2:24:45] Dank, voorzitter.

[2:24:47] En dan ben ik aan het einde gekomen van de beantwoording in de eerste termijn.

[2:24:51] Dank u wel, minister.

[2:24:51] Maar u bent nog niet helemaal klaar, want mevrouw Kreuger heeft nog een vraag.

[2:24:55] Ik had twee vragen die volgens mij niet beantwoord zijn.

[2:24:58] Eén was eigenlijk over het hele onderwerp van shrinking civic space.

[2:25:02] Of de minister daar echt eigenlijk een soort agenda op wil maken.

[2:25:06] Er gebeurt natuurlijk al heel veel op.

[2:25:07] Maar om toch eigenlijk een beeld te schetsen van hoe wij als Nederland... in een tijdsgevricht waarin de democratie onder druk staat... juist echt ons daar tegen verzetten.

[2:25:16] Dus dat was een vraag.

[2:25:20] Ja, voorzitter, dat is ook een goede vraag.

[2:25:27] Die is meer dan alleen enkel de financiering van deze organisaties.

[2:25:31] Kijk, hoe ik het zelf zie, misschien in meer algemene zin, is die shrinking civic space die vindt plaats op heel veel terreinen, maar ook in heel veel landen.

[2:25:40] En dat is niet een eenduidige problematiek, behalve dat het vaak gaat over landen die in meer of mindere mate autoritaire trekjes hebben en waar gewoon weinig behoefte bestaat aan tegenspraak, laat ik het maar zo zeggen, in welke vorm dan ook.

[2:25:54] Dat is ook waarom, en laat ik dan in eigen land beginnen, ik kon waarderen dat er een amendement lag om ook hier tegenspraak mogen te maken voor maatschappelijke organisaties.

[2:26:04] Niet omdat mijn ministerie of ikzelf altijd zit te wachten op kritiek, maar ik vind wel dat als je andere landen wil aanspreken dat zij kritiek moeten dulden van het maatschappelijk middenveld, moet je daar zelf het goede voorbeeld in geven.

[2:26:13] Dat is één.

[2:26:15] Twee, als het gaat over hoe we dan deze organisaties ondersteunen, dan, en dat is op zich wel staand beleid, dat zal mevrouw Keugen ook niet verbazen, zijn onze diplomaten in heel veel gebieden ter wereld ontzettend actief om deze organisaties te ondersteunen.

[2:26:31] En dat varieert van ondersteuning echt op het gebied van veiligheid.

[2:26:34] Soms is er gewoon veiligheid geboden omdat mensen vervolgd worden.

[2:26:38] Soms gaat het over het bijwonen van rechtszaken en soms gaat het over het steunen van organisaties diplomatiek.

[2:26:46] Daarnaast, dat zit dan meer op mijn rol, meer de politieke kant.

[2:26:53] Ik vind, goed, we moeten even kijken hoe dat lukt, maar ik vind het ook belangrijk om te kijken of het lukt om met gelijkgezinde landen hier gezamenlijk op te trekken om te zien of we...

[2:27:06] ...daar waar het nodig is, of dat gaat om bepaalde landensituaties... ...of bijvoorbeeld in beleidsdiscussies in de VN, gezamenlijk op te trekken.

[2:27:14] En dan tot slot, in die grote opgave die wij wereldwijd zien met meer autocratie... ...zie ik ook de samenwerking met maatschappelijke organisaties als een partnerschap.

[2:27:24] Ik zie daar waar wij als land misschien geen ingang meer hebben... ...is financiering van deze organisaties ook een methode toch om...

[2:27:32] Ons model, onze waarden, onze vrijheden een steuntje in de rug te geven.

[2:27:40] En landen die daar misschien in het algemeen niet op zitten te wachten.

[2:27:43] Dus dat is in het kort mijn visie daarop.

[2:27:48] Nog aanvullend van mevrouw Kreuger.

[2:27:51] Ja, voorzitter, een heel mooi antwoord.

[2:27:52] En ook iets waar ik van hoop, we hebben als Kamer gevraagd of de beleidsbrief nog wat extra, hoe heet dat, body kan krijgen.

[2:28:00] Hoop ik dit daar ook in terug te zien.

[2:28:02] Mijn andere vraag die niet beantwoord was, ging over het feministisch buitenlandbeleid.

[2:28:07] En het feit dat het goed is dat Nederland naar zo'n conferentie gaat, maar waarom wij dan niet zo'n statement ondertekenen.

[2:28:14] Ja, voorzitter.

[2:28:15] Ja, excuus.

[2:28:15] Ik heb hem nou ook voor me zie.

[2:28:17] Ik heb hem in de plaatjes overgeslagen.

[2:28:23] Kijk, mevrouw Keuger en ik hebben hier eerder wat over gewisseld over hoe deze minister en dit kabinet daarin staat.

[2:28:31] Mevrouw Keuger en ook anderen kunnen er van op aan...

[2:28:33] dat dit kabinet en dit ministerie pal staat voor de activiteiten die daarbij horen.

[2:28:40] Maar als ik dan bijvoorbeeld kijk naar deze verklaring... die wordt dan weer zo breed getrokken... ook naar onderwerpen die je niet ziet op het onderwerp wat mevrouw Kreuger aanhaalt.

[2:28:48] Het gaat dan bijvoorbeeld over bepaalde belastingshervormingen en financiële hervormingen.

[2:28:52] Dan moet Nederland even weer afhaken.

[2:28:55] En dat heeft dan niks te maken met ons commitment.

[2:28:57] Het heeft niks te maken met hoe wij erin staan.

[2:28:59] En in alle eerlijkheid...

[2:29:01] Hoe zal ik het zeggen?

[2:29:03] Irriteert is een groot woord.

[2:29:04] Maar ik vind het wel jammer dat sommige verklaringen zo breed moeten worden... en dat er zoveel onderwerpen bij moeten worden betrokken... dat het niet mogelijk is om je daarbij aan te sluiten.

[2:29:12] Tegelijkertijd wil ik ook zeggen, en dat is denk ik cruciaal...

[2:29:15] Ik denk in alle eerlijkheid dat de strijd die hieronder ligt... en waarvan ik weet hoe mevrouw Kreuger en haar partijen erin zitten... maar overigens ook andere partijen in deze Kamer... die strijd die eronder zit, die vraagt echt iets anders dan verklaringen nu.

[2:29:30] En daarvan zou ik het tegen mevrouw Keuger willen zeggen.

[2:29:32] Ze weet dat ze mij daar aan haar zijde heeft.

[2:29:34] Ze weet dat ze mijn ministerie daar aan haar zijde heeft.

[2:29:37] Dat vind ik echt cruciaal.

[2:29:38] En elke verklaring die langskomt, die ziet op die dingen, die zullen we echt ondertekenen.

[2:29:43] Maar het wordt in toenemende mate moeilijk om ervoor te zorgen dat het ook echt ziet op alleen deze onderwerpen.

[2:29:47] En dat er niet andere aanpalende onderwerpen bij worden gehaald die hier eigenlijk niet mee te maken hebben.

[2:29:55] Dank u wel, minister, voor uw beantwoording in de eerste termijn.

[2:29:57] Dan gaan we over naar de tweede termijn van de Kamer.

[2:30:01] Maar daarmee draag ik het voorzitschap over in de vertrouwde handen van de meneer Bamenga, omdat ik ergens anders verwacht word.

[2:30:08] Dus ik wens u verder een hele goede tweede termijn.

[2:30:29] Dank u wel aan de minister voor het beantwoorden van alle vragen in de eerste termijn.

[2:30:34] En dan gaan we nu door naar de tweede termijn.

[2:30:36] Als eerste spreker, mevrouw Kreuger.

[2:30:39] Dank voorzitter.

[2:30:41] Ik denk dat het een goed debat was, terugkijkend op het belang van ontwikkelingssamenwerking, wat er allemaal bereikt mee kan worden, maar ook wat de effecten zijn van bezuinigingen.

[2:30:51] We maken ons grote zorgen over de bezuinigingen die op stapel staan.

[2:30:55] Ik ben ook blij dat de minister heeft aangegeven dat hij ook echt een onderzoek wil doen.

[2:31:00] terugkomt over een onderzoek naar wat effecten lange termijn zijn van dat soort bezuinigingen.

[2:31:07] Nog een paar specifieke punten.

[2:31:10] Ik ben ook blij met de toezegging dat de impacttoets op ontwikkelingslanden, dat als er een wetsvoorstel bij de ministerraad ligt, dat de minister echt gaat checken of de

[2:31:18] die impacttoets gedaan is.

[2:31:21] Dat zullen wij ook blijven doen.

[2:31:23] De antwoorden over FMO... daar merk ik wel... de minister zegt... nee, FMO heeft beleid op Remedy... en dat is allemaal goed geregeld.

[2:31:36] Daar zou ik eigenlijk... toch op papier wat meer van hem over willen hebben.

[2:31:39] Ik denk dat het belangrijk is... dat we met FMO gewoon... als wij investeringen doen... dat daar gewoon op het moment dat er iets misgaat... dat dat ook echt...

[2:31:48] aangepakt wordt.

[2:31:50] En ik weet dat vanuit maatschappelijke organisatie er gewoon zorgen leveren dat dat beleid op dit moment nog niet genoeg is.

[2:31:57] Met betrekking tot Bertha Cacheres, ik denk dat het heel belangrijk is dat de minister zelf ook, als dat mogelijk is, het gesprek aangaat met de dochter.

[2:32:09] Omdat daar leeft gewoon een enorme open wond.

[2:32:13] En dat is wel een wond die mede is toegediend door...

[2:32:17] Nederlands belastinggeld, dat is hoe cru het is.

[2:32:21] Dan voorzitter, ik hoorde minister zeggen dat hij die statement niet ondertekend heeft.

[2:32:29] Dat hij de statement te breed vond.

[2:32:34] Dat vonden landen als Frankrijk, Spanje, Ierland, Portugal, het Verenigd Koninkrijk vonden dat allemaal niet.

[2:32:42] Dus ik merk dat ik een beetje zoekend ben naar wat er dan zo anders is aan ons buitenlandbeleid, ons feministisch buitenlandbeleid, dan die landen.

[2:32:51] Om de minister toch aan te moedigen om geen terughoudendheid te hebben op dit vlak.

[2:32:56] De volgende motie.

[2:32:57] De Kamer hoort de beraadslaging, constateren dat het kabinet de ambitie heeft om zich internationaal actief uit te spreken tegen het inperken van vrouwenrechten, LGBTQ+, rechten en seksuele en reproductieve gezondheid en rechten samen met gelijkgezinde partners.

[2:33:12] constaterende dat Nederland deelnam aan de bijeenkomst in Madrid... over feministisch buitenlandbeleid, maar de politieke verklaring niet tekende... overwegen dat internationaal leiderschap nodig is... nu vrouwenrechten wereldwijd onder druk staan... verzoekt de regering niet terughoudend te zijn... en Nederland internationaal duidelijk politiek te positioneren... als voorvechter van vrouwenrechten... onder andere door het steunen van gezamenlijke verklaringen waarpassend.

[2:33:37] En gaat over tot de orde van de dag.

[2:33:38] En dan zit natuurlijk de afweging in waarpassend...

[2:33:42] En dat is dan aan de minister om aan de Kamer uit te leggen wanneer hij dat passend vindt.

[2:33:55] Ben ik blij dat de minister de hele agenda van civic space en het tegengaan van shrinking civic space, dat dat echt een hoge prioriteit voor hem heeft.

[2:34:05] Hij schetst daar eigenlijk heel duidelijk drie paden in, waar ik mij ook goed in kan vinden.

[2:34:10] En ik hoop ook echt dat die terug gaan komen in verdere beleidsstukken, waardoor we echt dat, nou ja, daar...

[2:34:17] een coherent beleid op gaan voeren en ik denk dat dat ongelooflijk belangrijk is.

[2:34:22] Vandaar de volgende motie.

[2:34:23] De Kamer gehoord de beraadslaging, constaterend wereldwijd de ruimte voor het maatschappelijk middenveld onder druk staat met negatieve gevolgen voor democratie, mensenrechten en stabiliteit.

[2:34:32] Constateren dat zowel de nationale SDG-rapportage als de adviesraad internationale vraagstukken het belang benadrukken van flexibele financiering voor maatschappelijke actoren onder meer via ambassades.

[2:34:43] Overwegen dat het voormalig Civic Space Fund ambassades in staat stelde lokale maatschappelijke organisaties te ondersteunen op thema's als mensenrechten, klimaat, vrouwenrecht en vrijheid van meningsuiting.

[2:34:53] verzoekt de regering om voor het debat over de beleidsbrief Buitenlandse Zaken 2026 met een beleidsagenda te komen voor het tegengaan van krimpende maatschappelijke ruimte en verzoekt de regering als onderdeel hiervan te bezien hoe een soortgelijk fonds opgezet kan worden beheerd door een gespecialiseerde organisatie waarmee maatschappelijke organisaties en lokale initiatieven worden ondersteund op het gebied van democratie en maatschappelijke ruimte en gaat over tot de orde van dag.

[2:35:18] Ja, voorzitter.

[2:35:21] Dan rest mij dank voor de antwoorden en dank voor het feit dat wij een goed debat hebben gevoerd over ontwikkelingssamenwerking.

[2:35:29] En ik weet zeker dat deze man nog veel vervolg zal krijgen.

[2:35:37] Dank u wel.

[2:35:38] De heer Bamenga ziet af van zijn tweede termijn.

[2:35:41] Dan ga ik meteen door naar de heer Verkuilen.

[2:35:44] Dank u voorzitter.

[2:35:47] Allereerst dank aan de minister voor de beantwoording en ook de betrokkenheid op dit dossier.

[2:35:53] Ik denk dat dat heel belangrijk is.

[2:35:55] Zeker als het gaat om zowel ontwikkelingssamenwerking als met name die buitenlandse handel.

[2:36:01] Voorzitter, ik heb een tweetal moties.

[2:36:05] De Kamer gehoord de beraadslaging, constaterende dat de periode tussen een politiek akkoord over een EU-handelsverdrag en de uiteindelijk voorlopige toepassing ervan onacceptabel lang is, overwegende dat de juridische opschoning en de vertaling van de verdragsteksten in alle 24 officiële talen een grote vertragende factor vormen in dit proces,

[2:36:24] Overwegende dat deze procedurele vertragingen Nederlandse exporteurs kostbare tijd en marktaandeel kosten op de wereldmarkt, verzoekt het kabinet om zich er in Europees verband hard voor te maken dat handelsakkoorden in de beginfase sneller voorlopig kunnen worden toegepast op basis van de geaccordeerde Engelse tekst en gaat over tot de orde van de dag, mede ingediend door de heer Hogeveen, de heer Stoffer en de heer Lohman.

[2:36:51] Tweede motie, voorzitter.

[2:36:54] De Kamer gehoort de beraadslaging constateren dat Nederlandse ondernemers sinds het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie worden geconfronteerd met grenscontroles en hoge administratieve lasten, overwegen dat het wegnemen of verminderen van deze handelsbarrières kan leiden tot lagere kosten, snellere logistieke doorlooptijd en een sterkere ketenweerbaarheid verzoekt het kabinet om zich actief in te zetten om lopende onderhandelingen en afspraken die de handelsbelemmeringen tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk wegnemen zo snel mogelijk

[2:37:24] over de eindstreep te trekken en gaat over tot de orde van de dag.

[2:37:28] Mede ingenier door de heer Hoogveen, de heer Loman en de heer Bamenga.

[2:37:32] Ik dank u wel, voorzitter.

[2:37:36] Oké, dank u wel voor uw bijdrage.

[2:37:37] Dan ga ik door naar de heer Loman.

[2:37:40] En als u even uw microfoon uit wil zetten...

[2:37:46] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:37:48] Dank voor de beantwoording van de vragen.

[2:37:50] Wat mij betreft ook een goed debat... waarin we samenwerking weer wat meer op aan het zoeken zijn.

[2:37:58] Persoonlijk ga ik me nog wat verdiepen in die uien- en aardappelketens.

[2:38:01] Ik ben ook van plan om daarin samen met maatschappelijke organisatie... en de sector een werkbezoek in Nederland te organiseren.

[2:38:08] Dus als ik zelf iets rapporteer, dan laat ik dat ook aan de minister weten.

[2:38:13] Verder laat ik het daarbij.

[2:38:14] Bedankt voor het debat.

[2:38:17] Dank u wel voor uw bijdrage.

[2:38:18] Dan kijk ik even naar de minister, hoelang de minister nodig heeft.

[2:38:25] Nou, ik ga het gewoon proberen.

[2:38:28] Voorzitter, dank voor de vragen die vanuit de leden komen.

[2:38:34] Dank ook voor het debat tot nu toe.

[2:38:36] De vraag van mevrouw Kreuger over het reparatiebeleid van de FMO...

[2:38:44] Daarvan kan ik zeggen dat zowel het remedy-reparatiebeleid een integraal onderdeel is van FMO's, wat zij noemen het sustainability policy.

[2:38:57] En dat ze daarmee ook de VN-richtsnoeren, inclusief de rugby principles als het gaat over remedy en excuses voor de Engelse termen.

[2:39:04] Ik weet echt in alle eerlijkheid niet wat de Nederlandse terminologie hier is.

[2:39:07] Maar dat ze daar dus qua beleid aan voldoen op dit moment.

[2:39:12] En dat is denk ik ook belangrijk en goed.

[2:39:14] De tweede vraag van mevrouw Keuger was nog of ik bereid ben om de naam bestaan te spreken.

[2:39:19] Naast dat mijn ministerie en onze ambassade in Costa Rica dat heeft gedaan.

[2:39:23] Ik ben daar natuurlijk toe bereid.

[2:39:25] Ik ben natuurlijk niet doof voor het verdriet wat er is.

[2:39:30] En tegelijkertijd, ik hoop ook dat de Kamer begrijpt het ongemak.

[2:39:34] Ik heb haar niks te bieden in de zin dat ik niet ga over de FMO of over de rechtsgang.

[2:39:39] Maar als mens en als betrokkenen ben ik uiteraard bereid om naar haar en haar verhaal te luisteren.

[2:39:47] En als dat kan helpen, dan doe ik dat ontzettend graag.

[2:39:50] Dan, mevrouw Kreuger noemde nog, als het gaat over die verklaring die voortkwam uit de conferentie in Spanje, een aantal landen.

[2:40:00] Ja, dat klopt.

[2:40:01] Dat heb ik ook gezien.

[2:40:03] Het kan zijn dat landen daar andere afwegingen maken en bedenken, misschien zijn ze het wel eens met die financiële maatregelen die er in staat zou kunnen.

[2:40:09] Misschien dat ze zo doen en denken, nou...

[2:40:12] We richten ons even op dat gewone gedeelte, maar ik wijs er ook op dat bijvoorbeeld mijn zeer gewaardeerde collega in Duitsland, die er op dezelfde manier in zit als ik, helaas ook niet kon tekenen op deze manier.

[2:40:21] Dus toch maar even om aan te geven dat het wel essentieel is gewoon hoe je dat weegt.

[2:40:25] En dat ik hoop dat mevrouw Kreuger snapt waar deze minister in dit kabinet staat.

[2:40:29] En vandaar ook dat ik van harte bereid ben om haar tweede, of haar motie die ziet op...

[2:40:36] ...om dit onderdeel en met de woorden waar passend uiteraard van Ordelkamer te voorzien.

[2:40:42] Haar tweede motie over de maatschappelijke ruimte, die krijgt ook Ordelkamer.

[2:40:46] Ik ga goed kijken naar een dergelijk fonds.

[2:40:51] Ik kijk dat beleid over het maatschappelijk middenveld.

[2:40:53] Ik weet niet of dat een beleidsagenda behoeft.

[2:40:56] Ik denk dat we dat gewoon zullen meenemen in...

[2:40:58] Ik denk dat het ook belangrijk is in onze...

[2:41:03] We hebben nog een vraag uitstaan bij de AIV over de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.

[2:41:07] Om het daar netjes in mee te nemen.

[2:41:08] Ik denk dat dat een goede gelegenheid is.

[2:41:10] Komen we bij de heer Verkuilen.

[2:41:11] Die had ook twee moties omwille van de tijd.

[2:41:17] Zeer eens met beide.

[2:41:19] Ik beschouw ze ook als een steuntje in de rug.

[2:41:22] In mijn geval dubbel prettig.

[2:41:24] Bij de Ordeelkamer.

[2:41:25] En de heer Loman, dank uiteraard voor het debat inbreng.

[2:41:28] En inderdaad, mochten onderzoekers dan wel u zelf iets te rapporteren hebben, dan kijkt het minister daar uiteraard naar uit.

[2:41:35] En tot slot, uiteraard dank aan alle voor het prettige debat.

[2:41:40] Dank u wel aan de minister.

[2:41:43] Ik zal eerst eventjes de administratie doen en dan kom ik zo direct bij de heer Verkuilen.

[2:41:48] Motie 1 heeft oordeel Kamer, motie 2 heeft ook oordeel Kamer, motie 3 heeft oordeel Kamer en motie 4 heeft ook oordeel Kamer.

[2:41:57] Dan kom ik nu bij de heer Verkuilen.

[2:41:59] Ja, dank u voorzitter.

[2:42:01] En ik ben vergeten bij mijn derde motie ook de heer Mamenga te noemen als mede-indiener.

[2:42:08] Dat wil ik graag bij deze ook recht zetten.

[2:42:14] Oké, dat is bij deze denk ik recht gezet.

[2:42:17] Ik kijk nog of er andere vragen en opmerkingen zijn.

[2:42:19] En ik zie de mevrouw Kreuger.

[2:42:23] Ja, voorzitter.

[2:42:26] Allereerst ben ik blij dat de twee moties ordeelkamer krijgen.

[2:42:31] En ik ben ook blij met dat de minister aangeeft, als mens, om inderdaad het gesprek aan te gaan met de dochter van Bertha Karcheris.

[2:42:40] Ik worst er een beetje met de woorden die hij zegt, ik heb haar niets te bieden.

[2:42:45] Omdat ik wel denk dat als je ook in het verleden kijkt in de afgelopen tien jaar, maar het wel onder druk, juist van politieke druk ook, dat er wel degelijk fact-finding missions op gang zijn gekomen.

[2:42:56] Dus ik denk dat als beleidsverantwoordelijk minister, ik zeg niet dat dit het moment is, en ik begrijp ook de overweging die hij geeft met een lopende rechtszaak, maar ik denk wel degelijk dat als beleidsverantwoordelijk minister dat hij ook iets te bieden heeft.

[2:43:11] De minister.

[2:43:11] Ja, voorzitter.

[2:43:14] Als mevrouw Kreuger denkt dat ik meer te bieden heb, dan zal ik haar meteen volgen.

[2:43:18] Maar tegelijkertijd toch wel benadrukken.

[2:43:21] Er is een rechtszaak gaande.

[2:43:23] En een rechtszaak waarin de staat geen partij is.

[2:43:25] Het is een rechtszaak tussen de nabestaanden en FMO.

[2:43:29] En ik zal daar afstand toe moeten bewaren.

[2:43:32] En ik snap de wens vanuit de Kamer en ik snap ook de gevoelens.

[2:43:36] Maar ik kan daar niet zomaar intreden.

[2:43:37] Dus ja, uiteraard.

[2:43:41] Ik vind dat ook een logische oproep.

[2:43:43] Wij zullen haar overigens desgewenst ontvangen.

[2:43:47] Dan moet die vraag er zijn.

[2:43:50] Maar dat is wel het kader waarbinnen ik dat zal moeten doen.

[2:43:53] Omdat ik haar anders, en dat vind ik ook belangrijk.

[2:43:56] Dit soort gesprekken kunnen goed doen in de zin dat je je gehoord voelt.

[2:43:59] Maar op het moment dat mensen het idee krijgen dat hen een rat voor ogen wordt gedraaid.

[2:44:06] Omdat ze met bepaalde verwachtingen gaan die ik niet kan waarmaken.

[2:44:09] Dan kan het ook schade doen.

[2:44:09] En dat zou ik echt ten koste van alles willen voorkomen.

[2:44:12] Gelet op wat er al gebeurd is in deze familie.

[2:44:17] Oké, dank u wel.

[2:44:18] Ik zie verder geen opmerkingen of vragen.

[2:44:21] Dan zou ik graag willen gaan naar de toezeggingen.

[2:44:24] En toezegging nummer 1, voor de zomerreces.

[2:44:28] Een brief waarin duidelijk wordt welke indicatoren worden opgenomen in begroting 2027...

[2:44:35] Toezegging 2.

[2:44:36] Met betrekking tot revolverende fondsen.

[2:44:39] Maten van revolverendheid en uitvoeringskosten meenemen in de evaluaties en de factsheet.

[2:44:45] Factsheet van de revolverende fondsen opnemen in begroting en jaarverslag.

[2:44:51] Overzicht van dotaties en onttrekkingen aan de revolverende fondsen opnemen in memorie van toelichting, begroting en jaarverslag.

[2:44:58] Voortgang van de fondsen zonder exitstrategie opnemen in factsheet.

[2:45:03] Vervolgens de derde toezegging.

[2:45:05] Kamer informeren over de doorwerking van de maatregelen die het verschil...

[2:45:17] De verschil tussen...

[2:45:18] Oezo-norm en de ODA-prestatie verklaren.

[2:45:22] En dan was er nog een vierde toezegging, als het goed is, om zoeken van de mogelijkheden om de gevolgen van bezuinigingen op ontwikkeling en samenwerking in kaart te brengen.

[2:45:33] En dat wordt dan, in de begroting zou de minister daarop terugkomen.

[2:45:37] Dinsdag zijn de stemmingen over de moties.

[2:45:42] Ik zie nog een vraag over de toezeggingen vanuit mevrouw Kreuger.

[2:45:46] Ja, het was volgens mij een toezegging om te zorgen dat de toets over impact op ontwikkelingslanden voor wetsvoorstellen waar relevant in de ministerraad wordt toegepast.

[2:46:00] En het tweede was dat ik toch de toezegging dat de minister bereid is om een gesprek te gaan met de dochter van Bertha Katscheris, dat ik dat ook een toezegging vind.

[2:46:09] Ik hoor nog twee toezeggingen waarvan mevrouw Kreuger zegt dat dat concrete toezeggingen waren.

[2:46:15] Maar ik kijk even naar de minister of dat inderdaad ook zo is.

[2:46:18] Nou ja, voorzitter, we hoeven niet te dimdammen over de woorden.

[2:46:23] Maar waar het gaat over die wetsvoorstellen, die worden natuurlijk in alle transparantie ook aan de Kamer aangeboden.

[2:46:28] En dan is ook zichtbaar of dit wordt gedaan of niet.

[2:46:30] En als er gevallen zijn waarbij dat niet is gedaan, ondanks...

[2:46:34] De havix ogen van mijn medewerkers en ikzelf.

[2:46:39] Dan weet ik zeker dat mevrouw Kreuger aan de bel zal trekken.

[2:46:42] Maar zeker het gesprek met de nabestaanden.

[2:46:46] Desgewenst nogmaals.

[2:46:47] Ook daar wil ik enige voorzichtigheid betrachten.

[2:46:50] Dat is een toezegging.

[2:46:51] En dat zal dan plaatsvinden op het moment dat de nabestaanden dat wenst.

[2:46:54] En ons ministerie en de agenda dat ook op een goede manier toelaat.

[2:46:58] Dat we voldoende aandacht kunnen besteden.

[2:47:01] Oké, dan rest mij de formele vraag te stellen of u ermee instemt dat aan deze bewindspersoon voor de slotwet en het jaarverslag de charge wordt verleend.

[2:47:13] En ik zie de leden ja knikken, dan doen we dat.

[2:47:25] Dan wil ik iedereen bedanken in ieder geval voor de bijdrage.

[2:47:28] En ook de minister bedankt voor de antwoorden.

[2:47:32] En iedereen die meegekeken heeft.

[2:47:34] En dan sluit ik bij deze de vergadering.