Veteranen

[0:00:00] Welkom allemaal hier in huis.

[0:00:03] Welkom aan de minister en aan de ambtelijke ondersteuning.

[0:00:06] Welkom aan de mensen op de tribune en de kijkers op afstand.

[0:00:10] En uiteraard aan de Kamerleden.

[0:00:13] Als eerst de heer Van Lanschot namens het CDA.

[0:00:16] De heer De Groot namens de VVD.

[0:00:18] De heer Boon namens de PVV.

[0:00:20] Mevrouw Nanninga namens JA21.

[0:00:22] De heer Bolhuis namens Pro.

[0:00:24] De heer Van Baarle namens de fractie van Denk.

[0:00:26] En mevrouw Jachtenberg namens D66.

[0:00:29] Welkom.

[0:00:31] We gaan zo starten met de eerste termijn.

[0:00:33] De spreektijden zijn van tevoren allemaal vastgesteld.

[0:00:36] Ik geef het nog even duidelijk voor de zekerheid aan.

[0:00:38] De spreektijd was de totale spreektijd tussen de eerste en de tweede termijn gezamenlijk.

[0:00:44] In de eerste termijn van de Kamer staan we vier interrupties toe.

[0:00:49] Dan geef ik graag het woord aan de heer Van Lanschot.

[0:00:52] Dank voorzitter.

[0:00:53] Voorzitter, Nederland telt ruim 100.000 veteranen.

[0:00:56] Mannen en vrouwen die hebben gediend voor onze vrijheid, veiligheid en de internationale rechtsorde.

[0:01:01] Wat het CDA betreft verdienen zij erkenning, waardering en goede zorg.

[0:01:05] Veteranen zijn van grote waarde voor onze samenleving.

[0:01:08] Zij hebben geleerd om onder druk rustig te blijven.

[0:01:11] Ze weten wat kameraadschap betekent.

[0:01:13] En die ervaring kunnen we beter benutten.

[0:01:15] Voorzitter, we spreken vaak over weerbaarheid, over noodpakketten, over wat te doen bij een crisis.

[0:01:22] Maar weerbaarheid is meer dan een boekje.

[0:01:25] Weerbaarheid ontstaat in de wijk, op school, bij de sportclub en in het dorp.

[0:01:29] Veteranen kunnen daarin wat het CDA betreft een sleutelrol spelen.

[0:01:33] Voorzitter, zouden veteranen bijvoorbeeld een rol kunnen krijgen bij lokale noodsteunpunten?

[0:01:38] Denk daarbij aan advies over crisiscommunicatie, logistiek, eerste opvang en het trainen van inwoners.

[0:01:44] Kan de minister samen met gemeenten, veiligheidsregio's en veteranenorganisaties verkennen of hier een pilot voor gestart kan worden?

[0:01:52] Het CDA ziet hierbij ook kansen voor een verdere uitbouw van het veteranen searchteam.

[0:01:57] Dan is het natuurlijk wel belangrijk dat zij niet jaarlijks onzekerheid hebben over hun financiering.

[0:02:02] We begrijpen natuurlijk dat structurele financiering altijd een uitdaging is, maar meerjarig committeren zal al veel rust opleveren.

[0:02:11] Bij weerbaarheid hoort ook onderwijs.

[0:02:13] Dat vrijheid niet gratis is, leer je het best vanuit persoonlijke ervaringen.

[0:02:17] We kennen krachtige projecten als veteranen in de klas.

[0:02:20] Kan de minister met scholen en veteranenorganisaties een plan maken om dit breder aan te bieden?

[0:02:26] Onze arbeidsmarkt snakt naar talent.

[0:02:30] Veteranen beschikken vaak over leidinggevende ervaring, discipline, stressbestendigheid en teamgevoel.

[0:02:35] En dat zijn kwaliteiten die veel werkgevers hard nodig hebben.

[0:02:39] Het CDA vraagt de minister om de maatschappelijke waarde van veteranen actiever onder de aandacht te brengen bij werkgevers.

[0:02:44] Graag een reactie van de minister.

[0:02:47] Veteranendag en herdenkingen zijn van groot belang voor erkenning van veteranen.

[0:02:52] Van het CDA mag erkenning ook tastbaar zijn.

[0:02:54] We steunen daarom de ambitie van de minister om het aantal organisaties dat veteranenkorting aanbiedt versneld uit te breiden naar 750.

[0:03:02] Hoe denkt zij dit te gaan bereiken, vraag ik haar.

[0:03:04] Voorzitter, tijdens het rondetafelgesprek veteranen constateerden we dat veel zaken goed verlopen.

[0:03:10] Tegelijkertijd hoorden we ook van veteranenorganisaties dat er stevige knelpunten zijn op operationeel juridisch-administratief vlak.

[0:03:18] En die worden niet altijd even duidelijk uit de veteranennota.

[0:03:22] Denk aan de implementatie van havens, doorloop van RVS-procedures en financiering van veteranenorganisaties of bijeenkomsten.

[0:03:31] Daarom vraagt het CDA de minister of zij kan toezeggen om aan de volgende nota een dashboard toe te voegen van één pagina.

[0:03:38] En daarop zouden moeten staan, gebaseerd op de artikelen van de Veteranenwet en in overleg met de veteranenorganisaties, wat de tien belangrijkste knelpunten zijn, inclusief de status, de acties die we moeten nemen en de deadline die daarbij hoort.

[0:03:51] Dan kan de Kamer daar ook op sturen.

[0:03:53] Waardering voor veteranen kan niet zonder goede zorg.

[0:03:57] Veteranen met lichamelijke of mentale schade mogen niet in de bureaucratie verdwaald raken.

[0:04:02] En de minister schrijft dat het herziende PTSS-protocol in juli 26 moet ingaan.

[0:04:06] Dat is positief.

[0:04:07] Maar het CDA wil weten wat dit betekent voor veteranen die al jaren vastlopen.

[0:04:12] Komt er ruimte voor herbeoordeling?

[0:04:14] Graag een reactie van de minister.

[0:04:16] En zorg moet ook beschikbaar zijn.

[0:04:18] Daarom vraagt het CDA aandacht voor de inloophuizen waar ex-militair en een thuisfront terecht kunnen voor kameraadschap en ondersteuning.

[0:04:24] Die zijn laagdrempelig, vertrouwd en cruciaal voor vroegsignalering.

[0:04:28] Is de minister van mening dat er voldoende langjarige zekerheid is in de financiering van deze ontmoetingscentra?

[0:04:34] En dan het thuisfront.

[0:04:36] Partners en kinderen dragen vaak mee wat een veteraan heeft meegemaakt.

[0:04:39] Het is goed dat er naar aanleiding van het rapport van de veteranenombudsman Erken mijn zorgen meer aandacht komt voor relaties en voor onderzoek naar invloed van uitzendingen op kinderen van veteranen.

[0:04:49] Een belangrijke observatie van de veteranenombudsman is dat kinderen niet altijd vrij krijgen op uitzwaai- en terugkomdagen voor militairen.

[0:04:58] Kan de minister daarom toezeggen om met haar collega van onderwijs te verduidelijken wat al de wettelijke mogelijkheden zijn voor scholen om geoorloofd verzuim toe te staan in dit soort omstandigheden?

[0:05:10] Voorzitter, we moeten het ook hebben over de veteranenstatus.

[0:05:14] Uit de publieksmonitor Veteranen 2025 blijkt dat 87% van de Nederlanders veteranen waardeert.

[0:05:20] Op zichzelf mooi nieuws.

[0:05:22] Maar het interessante is dat van de ongeveer 1000 ondervraagden in de monitor daarmee veelal een andere groep bedoeld wordt dan wat wij juridisch als veteranen verstaan.

[0:05:31] Zo'n twee op de drie denkt namelijk dat het hier gaat om oud-militairen of zij die in het leger hebben gediend.

[0:05:37] En dat klopt niet.

[0:05:38] Dit is namelijk oorlogomstandigheden of deelname missie in het kader van de internationale rechtsorde voor zover aangewezen door de minister.

[0:05:46] Als militairen bijzonder risico lopen, dan hoort daar ook een bijzondere zorgplicht van de overheid bij.

[0:05:52] En het is goed dat die differentiatie via de veteranenstatus wordt gemaakt.

[0:05:57] Tegelijkertijd vindt het CDA dat de definitie van veteraan moet passen bij de dreigingen van nu.

[0:06:02] Oorlog ziet er anders uit dan vroeger en militairen lopen andere risico's.

[0:06:06] Momenteel werkt de regering aan een afwegingskader waarin de definitie uit de veteranenwet nader wordt geduid.

[0:06:12] Het CDA vraagt de minister of zij in dat afwegingskader kan ingaan op cyber, remote warfare, gereedstellingen aan de oostflank en langdurige oefeningen in risicogebieden als mogelijk onderdeel van die status.

[0:06:25] Naast het future-proof houden van de huidige veteranenstatus wil het CDA ook een andere route verkennen.

[0:06:31] Namelijk een op de VS geïnspireerd model met een onderscheid tussen veterans en war veterans.

[0:06:36] In zo'n model zouden alle oud-militairen veteranen mogen worden genoemd.

[0:06:41] De veteranen die in oorlogomstandigheden hebben gediend of op een missie zijn geweest in het kader van de internationale rechtswoorden, die zouden dan bijvoorbeeld de eretitel oorlogsveteraan kunnen krijgen.

[0:06:51] Aan die tweede groep leidt dan ook de bijzondere zorgplicht verbonden, evenals voor de MOD'ers.

[0:06:57] Ik ben bijna klaar.

[0:07:00] Dit stukje is bijna klaar.

[0:07:04] Dan heeft hij het compleet in beeld.

[0:07:06] Ik geef eerst even de heer Boon en dan gaan we verder.

[0:07:12] Ja, voorzitter, het verbaast me wel van de CDA dat ze de veteranen status heel flink willen gaan uitrekken.

[0:07:18] Ik ben zelf m'n opleiding begonnen in Roosdaal bij het KCT.

[0:07:21] En toen moesten we eerst naar Utrecht en toen moesten we kleding passen.

[0:07:24] Toen hebben we kleding opgehaald en toen met een plunjebalende viertonnen werden we afgezet bij de tenten in Rukven.

[0:07:31] En toen waren er al mensen die uitstapten en zeiden ik stop ermee.

[0:07:35] Die zijn dus wel misschien vier uur militair geweest.

[0:07:38] Wilt u deze mensen dus ook de status van veteranen gaan geven?

[0:07:42] Voorzitter, uitstekende vraag van collega Woon.

[0:07:45] Kijk, het CDA vindt het allereerst belangrijk dat er een onderscheid is tussen zij die gevochten hebben, hoger risico hebben gelopen, kogels om de oren hebben gevlogen.

[0:07:54] Daar moet een onderscheid in zijn tussen degene die een dag hebben gediend.

[0:07:58] Als je nu gaat kijken naar bijvoorbeeld de VS en Groot-Brittannië, dan zie je dat daar je inderdaad al na een dag in Groot-Brittannië ook de veteranenstatus krijgt.

[0:08:09] Dus in dit voorbeeld...

[0:08:10] zou deze militair dat niet gehaald hebben, want die was maar vier uur aanwezig.

[0:08:14] En ik kan daar zo nog wat meer over zeggen, voorzitter, als ik mijn betoog mag vervolgen.

[0:08:20] Ja, u vervolgt uw betoog.

[0:08:22] Dank u wel.

[0:08:25] Ik wil nog even zeggen dat die bijzondere zorgplicht natuurlijk ook voor de MOD'ers beschikbaar moet blijven.

[0:08:30] Het CDA vraagt de minister daarom in de brief over het afwegingskader ook een internationale vergelijking op te nemen over veteranendefinities en daarbij een overzicht te geven van de aantallen Nederlandse oud-militairen.

[0:08:43] Het CDA begrijpt, en dat toonde de interruptie net ook al, dat iedere aanpassing van definities gevoelig ligt.

[0:08:50] En wij willen ook niet vanuit een ivoren torel hier in de Kamer pretenderen te bedenken wat goed is.

[0:08:54] We willen daarover graag in gesprek met het veteranenveld, de veteranenorganisaties.

[0:09:00] Tot slot, voorzitter, willen we het CDA-veteranen niet alleen bedanken voor wat ze hebben gedaan, maar hen ook betrekken bij wat Nederland nu nodig heeft.

[0:09:07] Een sterke, weerbare en verbonden samenleving.

[0:09:10] Dank u wel.

[0:09:12] Dank u wel.

[0:09:14] Ik zie verder geen interrupties, dus ik geef het woord aan de heer De Groot.

[0:09:19] Dank voorzitter.

[0:09:21] Deze week vieren we Veteranendag.

[0:09:23] Een dag waarop Nederland stilstaat bij onze mensen die zich namens ons land hebben ingezet voor vrede, vrijheid en veiligheid.

[0:09:31] We denken hierbij aan de veteranen van de Tweede Wereldoorlog.

[0:09:34] Aan degene die dienen in Libanon, in voormalig Jooslavië, in Irak en Afghanistan.

[0:09:40] Aan de man en vrouw die deelname aan de vele andere missies, operaties en vredesmissies waarin Nederland wereldwijd verantwoordelijkheid heeft genomen.

[0:09:48] En sommige dragen zichtbare gevolgen daarvan.

[0:09:51] Vele dragen herinneringen met zich mee die een leven lang meegaan.

[0:09:55] En namens de VVD wil ik deze veteranen bedanken voor hun inzet voor Nederland en voor alles wat zij daarvoor hebben gegeven.

[0:10:04] Voorzitter, erkenning en waardering zijn belangrijk.

[0:10:06] Veteranendag is belangrijk.

[0:10:08] Herdenkingen zijn belangrijk.

[0:10:10] Maar echte waardering zit uiteindelijk niet alleen in woorden en ceremonies.

[0:10:14] Echte waardering blijkt uit de manier waarop Nederland voor zijn veteranen en hun gezinnen zorgt wanneer zij ons nodig hebben.

[0:10:21] Wie namens Nederland wordt uitgezonden moet erop kunnen vertrouwen dat Nederland er ook naar terugkeer staat.

[0:10:28] En dat breekt mij bij de uitvoering van het veteranenbeleid.

[0:10:32] De VVD maakt zich zorgen over de afhandeling van de schadeclaims.

[0:10:35] Al jaren is bekend dat de doorlooptijden van de regeling volledige schadevergoeding te lang zijn.

[0:10:42] Inmiddels wordt de beoogde termijn van twee jaar bij ongeveer 60% van de aanvragen overschreden.

[0:10:47] En gemiddeld duurt een procedure zelfs ongeveer drie jaar.

[0:10:51] Dat zijn geen dossiers, dat zijn mensen.

[0:10:53] Veteranen die wachten op duidelijkheid.

[0:10:55] Veteranen die wachten op erkenning.

[0:10:57] Veteranen die wachten op een overheid die de verantwoordelijkheid neemt die zij zelf ooit namen, die zelf de overheid hebben gedragen.

[0:11:03] En kan de minister daarom aangeven wanneer de norm van twee jaar voor de afhandeling van schadelijke claims daadwerkelijk weer wordt gehaald?

[0:11:09] En welke concrete mijlpalen daarbij hoort?

[0:11:12] Voorzitter, Veteranendag is niet alleen een moment om terug te kijken... ...het is ook een moment om vooruit te kijken.

[0:11:19] Onze beelden van veteranen zijn vaak gevormd door wat ik net al zei... ...van missies naar Libanon, voormalig Joegoslavië, Irak en Afghanistan.

[0:11:24] Dat is terecht.

[0:11:25] Maar de aard van militaire inzet verandert ook.

[0:11:29] Nederlandse militairen zijn vandaag actief aan de oostlang van het navegrondgebied.

[0:11:33] Ze opereren in een veiligheidsomgeving... ...waarin voortdurend dreiging, spanning, afschrikking en paraatheid... ...onderdeel zijn van de dagelijkse werkelijkheid...

[0:11:42] En juist daarom moeten wij onszelf de vraag durven stellen of ons veteranenbeleid voldoende blijft aansluiten bij de werkelijkheid van de moderne militaire inzet.

[0:11:53] En vindt de minister dan dat de huidige veteranendefinitie nog volledig aansluit bij de realiteit van moderne militaire inzet, waaronder langdurige operationele aanwezigheid aan de NAVO-oost flankt.

[0:12:07] En in het verleende daarvan is de minister bereid om te bezien hoe het veteranenbeleid zich de komende jaren moet ontwikkelen om aan te blijven sluiten bij de nieuwe vorm van militaire inzet en de Kamer erover te informeren.

[0:12:19] De collega van Landschot vroeg daar ook al naar.

[0:12:23] Voorzitter, een tweede punt betreft de veteranen van morgen.

[0:12:26] Nederland telt inmiddels ruim 100.000 veteranen.

[0:12:30] En een kwart daarvan dient vandaag nog steeds in uniform.

[0:12:33] Veteranen zijn dus niet alleen de generaties van vroeger, het zijn ook de mensen die nu nog actief onderdeel zijn van onze krijgsmacht.

[0:12:42] Daarom moet ook de zorg zich blijven ontwikkelen.

[0:12:44] Nieuwe technologieën veranderen de aard van conflicten.

[0:12:48] Nieuwe operationele omstandigheden leiden tot nieuwe vormen van belasting.

[0:12:51] En tegelijkertijd weten we dat de krijgsmacht diverser wordt en dat ook de zorg en ondersteuning beter moet aansluiten op de behoefte van vrouwelijke militairen en veteranen.

[0:13:01] De rapporten van de Nederlandse Defensie Academie laten zien dat daar nog werk te doen is.

[0:13:05] En de vraag is hoe de minister de aanbevelingen uit deze onderzoeken concreet gaat vertalen naar verbeteringen in de veteranenzorg, zodat deze beter aansluit bij de behoeften van vrouwelijke veteranen en bij de nieuwe vormen van operationele belasting.

[0:13:18] Voorzitter, dan het thuisfront.

[0:13:20] Want achter iedere militair staat vaak een partner, een gezin, ouders, kinderen of andere naasten.

[0:13:28] Zij beleven uitzendingen op hun eigen manier mee.

[0:13:30] Ze zijn vaak de eerste die signalen herkennen wanneer het minder goed gaat.

[0:13:35] En zij spelen dus een cruciale rol bij herstel en ondersteuning.

[0:13:39] De veteranenombudsman vraagt hier terecht aandacht voor.

[0:13:43] En wat de VVD betreft begint aandacht voor het thuisfront niet pas wanneer er problemen ontstaan.

[0:13:48] Het thuisfront verdient vanaf het begin een volwaardige plaats binnen het veteranenbeleid.

[0:13:53] Naar betrokkenheid gaat verder dan ondersteuning alleen.

[0:13:56] Partners en gezinnen moeten ook de kans krijgen om zich onderdeel te voelen van de defensiegemeenschap.

[0:14:01] En daarom ziet de VVD graag dat Defensie vaker inzet op laagdrempelige familieactiviteiten, open dagen en bijeenkomsten op kazernes, zodat partners, kinderen en anderen naasten meer zicht krijgen op het werk van militairen en de gemeenschap waarvan zij deel uitmaken.

[0:14:15] Begrip, verbondenheid en onderlinge steun beginnen vaak juist met die ontmoeting.

[0:14:21] Welke aanvullende stappen is de minister bereid te zetten om partners en gezinnen van veteranen structureel te betrekken bij ondersteuning, nazorg en informatievoorziening, maar ook bij de bredere defensiegemeenschap?

[0:14:33] Voorzitter, en dan tot slot.

[0:14:35] De VVD vindt dat erkenning van veteranen niet beperkt mag blijven tot Veteranendag alleen.

[0:14:39] Daar begon ik mee.

[0:14:41] Veteranen beschikken over ervaring, kennis, leiderschap en veerkracht die van grote waarde is voor onze samenleving.

[0:14:47] En daarom zouden wij hen vaker moeten tegenkomen op scholen, bij gemeenschappelijke organisaties, in bedrijven, bij verenigingen in onze gemeente.

[0:14:56] En misschien mogen we ook wel zichtbaarder maken welke plekken in Nederland actief openstaan voor deze veteranen, reservisten en ook militairen.

[0:15:03] plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, een kop koffie of thee kunnen drinken, hun ervaring kunnen delen, elkaar kunnen steunen.

[0:15:10] En waar de samenleving laat zien dat hun inzet wordt gewaardeerd.

[0:15:14] En wat de VVD betreft bouwen we verder aan een cultuur waarin waardering voor veteranen niet iets is van één dag per jaar, maar iets wat zichtbaar aanwezig is in het dagelijks leven.

[0:15:25] En daarom vraag ik ook hoe de minister aankijkt tegen het zichtbaar predikaat, keurmerk, hoe je het ook wil noemen voor veteranenvriendelijke organisaties, bedrijven en instellingen.

[0:15:35] En ik bedoel dan ook echt gewoon een herkenbaar veteranenschild op de voordeur geplakt.

[0:15:40] Voor organisaties die veteranen ondersteunen bij werk en maatschappelijke participatie.

[0:15:45] Voor bedrijven die flexibel verlof mogelijk maken voor veteranen en veteranreservisten.

[0:15:49] Voor speciale baan kan ze bieden voor veteranen.

[0:15:52] Nou, ik ga zo maar door.

[0:15:53] Ik kan een hele waslijst opnoemen.

[0:15:54] Maar het gaat om dat ze bijdragen aan die erkenning en waardering.

[0:15:58] Waarom zouden we dan deze ontmoetingsplekken waar veteranen welkom zijn en samenkomen niet meer dan zichtbaar mogen uitdragen met elkaar?

[0:16:06] Want uiteindelijk zit herkenning niet alleen in een ceremonie, een medaille of een herdenking.

[0:16:11] Herkenning zit op de manier waarop wij als samenleving laten zien dat wij onze veteranen blijven zien.

[0:16:17] Niet alleen op Veteranendag, maar dus iedere dag.

[0:16:20] Dank u wel.

[0:16:22] Dank u wel.

[0:16:24] Dan is het woord aan de heer Boon voor zijn eerste termijn.

[0:16:28] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:16:30] Enkele weken geleden bezocht ik Omaha Beach in Normandië.

[0:16:34] Als je daar staat, besef je weer dat onze vrijheid niet vanzelfsprekend is.

[0:16:38] Onze vrijheid is betaald door generaties veteranen.

[0:16:42] Mannen en vrouwen die bereid waren hun leven op het spel te zetten voor onze vrijheid en voor de vrijheid van anderen.

[0:16:49] En ja, veteranen verschillen in generatie, missie en ervaring.

[0:16:54] Maar zij delen één ding, de bereidheid om te dienen wanneer de politiek daarom vraagt.

[0:16:59] Daarom mag je verwachten dat de overheid haar verantwoordelijkheid neemt wanneer zij terugkeren.

[0:17:04] Te vaak was het niet zo.

[0:17:06] Neemde inmiddels overleden opa van mevrouw, Theo van Huizen.

[0:17:10] Als jonge dienstplichtige werd hij naar Nederlands-Indië gestuurd.

[0:17:13] Jarenlang deed hij wat zijn land van hem vroeg.

[0:17:16] Toen hij terugkeerde aan Nederland, kreeg hij op de Rotterdamse kader zijn plungebaal mee en kon hij het verder zelf uitzoeken.

[0:17:23] Nazorg bestond niet.

[0:17:25] En zo zijn er duizenden verhalen van veteranen die jarenlang hebben moeten wachten op hulp of erkenning.

[0:17:31] Juist daarom is het zo belangrijk dat we onze veteranen vandaag wel de ondersteuning en waardering geven die zij verdienen.

[0:17:38] En voorzitter, in 2006 ben ik als infanterist van het 44ste Panzer Infanteriebataillon uitgezonden naar Oegerskamp.

[0:17:46] Onlangs had ik zelf nog een reunie met mijn eigen eenheid.

[0:17:50] Dan zie je hoe belangrijk contact tussen veteranen is.

[0:17:53] Voor sommige veteranen betekent een gesprek met oude kameraden meer dan maandenlange hulpverlening.

[0:18:00] Mensen die dezelfde ervaring hebben meegemaakt begrijpen elkaar vaak, zonder vooruitleg.

[0:18:06] Juist daarom vind ik het jammer dat sommige oud-collega's in de loop der jaren uit beeld zijn geraakt.

[0:18:11] Privacy-wetgeving staat te terugvinden van veteranen voor reunies en bijeenkomsten soms in de weg.

[0:18:17] Is de minister bereid te onderzoeken hoe voormalige eenheden veteranen die uit beeld zijn geraakt weer beter kunnen terugvinden?

[0:18:24] En is zij bereid veteranen automatisch in te schrijven bij het Veteraneninstituut?

[0:18:31] En de reunie liet mij ook iets anders zien.

[0:18:34] Gelukkig gaat het met veel collega's goed.

[0:18:37] Tegelijkertijd zag ik ook oud-collega's die 20 jaar later nog altijd de lichamelijke of psychische gevolgen van hun uitzending met zich meedragen.

[0:18:46] En juist daarom hebben wij in Nederland een bijzondere zorgplicht voor veteranen.

[0:18:50] Niet als gunst, maar omdat Nederland de verantwoordelijkheid heeft tegen de mannen en vrouwen die voor ons land hebben gediend.

[0:18:56] En veteranen moeten die verantwoordelijkheid ook in de praktijk terugzien.

[0:19:01] Want als ongeveer 60% van alle procedures voor volledige schadevergoeding niet binnen de gestelde termijn wordt afgehandeld en veteranen gemiddeld drie jaar moeten wachten voordat hun zaak is afgerond, dan schiet de overheid tekort in haar bijzondere zorgplicht.

[0:19:17] En de minister kondigt verbeteringen aan.

[0:19:20] Maar wanneer gaan veteranen daar daadwerkelijk iets van merken?

[0:19:23] Welke concrete resultaten wil zij over één of over twee jaar hebben bereikt?

[0:19:28] En wanneer verwacht zij dat de huidige achterstanden zijn weggewerkt?

[0:19:33] En voorzitter, ik heb zelf ook bij Burnt Pits gestaan.

[0:19:36] En geloof mij, daar werden zaken verbrand die in Nederland nooit verbrand hadden mogen worden.

[0:19:42] En er zijn veteranen die vandaag de dag kampen met ernstige gezondheidsklachten, waarvan zij geloven dat die samenhangen met hun werkzaamheden of uitzending.

[0:19:53] En een bijzondere zorgplicht geldt natuurlijk ook voor deze veteranen.

[0:19:57] Dan is het niet redelijk om de bewijslast volledig bij de slachtoffers neer te leggen.

[0:20:01] En de PVV roept nogmaals de minister op om met deze veteranen in gesprek te gaan.

[0:20:07] Vanuit menselijkheid, vertrouwen en erkenning.

[0:20:10] En niet direct vanuit de juridische positie vanuit de staat.

[0:20:15] En naast de burnpits vragen we dit ook wederom voor de groen zes slachtoffers.

[0:20:19] Is de minister daartoe bereid?

[0:20:23] Voorzitter, de PVV vindt dat de veteranenstatus een bijzondere vorm van erkenning moet blijven voor militairen die namens Nederland zijn uitgezonden.

[0:20:31] De status moet verbonden blijven aan daadwerkelijke uitzendingen en niet worden opgerekt naar militairen die nooit zijn uitgezonden.

[0:20:39] Kan de minister bevestigen dat de nieuwe afwegingskade niet bedoeld is om de veteranenstatus verder op te rekken, maar om juist vast te houden aan dit uitgangspunt?

[0:20:49] En voorzitter, een positief punt in deze nota is de nadruk op erkenning en waardering.

[0:20:55] De nota besteedt de recht aandacht aan de partners en gezinnen van veteranen.

[0:21:00] Want een uitzending raakt immers niet alleen een militair zelf.

[0:21:04] Ook juist de partners en kinderen en andere naasten dragen vaak mee in de gevolgen van een uitzending.

[0:21:10] Kan de minister aangeven welke concrete verbeteringen zij de komende jaren voor partners en gezinnen van veteranen wil realiseren?

[0:21:18] En de BNMO waarschuwt dat door de overgang van de beleidingsprogramma's naar het Nederlandse Veteraneninstituut kwaliteit, flexibiliteit en maatwerk onder druk zijn komen te staan.

[0:21:30] Herkent de minister deze signalen?

[0:21:32] En welke concrete maatregelen neemt zij ervoor om te zorgen dat veteranen en hun gezinnen hiervan niet de dupe worden?

[0:21:40] Ook wil ik aandacht vragen voor het veteranensearchteam.

[0:21:43] Dit is belangrijk werk voor veteranen die dreigen vast te lopen of uit beeld raken.

[0:21:48] Is de minister bereid het veteranensearchteam structureel te ondersteunen, zodat dit belangrijke werk voor en door veteranen behouden blijft?

[0:21:58] Voorzitter, ik ga afsluiten.

[0:22:00] De veteranennota bevat veel goede ambities, maar uiteindelijk zal zij worden beoordeeld op één vraag.

[0:22:08] Merkt de veteraan er daadwerkelijk iets van?

[0:22:12] Minder bureaucratie, snellere procedures, meer erkenning en waardering.

[0:22:17] En een overheid die haar bijzondere zorgplicht niet alleen benoemt, maar ook daadwerkelijk waar maakt.

[0:22:23] Want de mannen en vrouwen die voor Nederland hebben gediend, hebben daar recht op.

[0:22:28] En dit is waar de PVV het kabinet zal op blijven aanspreken.

[0:22:32] Dank u wel.

[0:22:35] Dank u wel, ook voor uw mooie persoonlijke boodschappen in uw betoog.

[0:22:38] U heeft een interruptie van de heer De Groot.

[0:22:41] Ja, dank u, voorzitter.

[0:22:42] Ik wilde graag ingaan op het punt van de heer Boon over de veteranenstatus.

[0:22:47] En als ik het goed heb begrepen, wil hij het absoluut niet aan het torenen.

[0:22:51] Maar ik heb in mijn bijdrage ook, voorzitter, natuurlijk gevraagd of de minister wil kijken hoe het zit met bijvoorbeeld als je lang op oefening bent of vaak op oefening, misschien wel jarenlang op oefening bent of aan de Oostgrens lang gestationeerd bent.

[0:23:03] Dat zijn natuurlijk militairen die ook wel blootgesteld worden aan langdurige inzet.

[0:23:09] Ook als je het aan de oostgrens hebt misschien wel schending van het luchtruimte door het drone bijvoorbeeld.

[0:23:13] Dus ook die druk is daar sterk voelbaar.

[0:23:16] Ik heb niet gepleit voor het volledige openzetten van de veteranenstatus, maar vooral voor die groep.

[0:23:21] Hoe kijkt de heer Boon daar tegenaan hier, voorzitter?

[0:23:27] Ja, voorzitter, ik begrijp dat er wens naar duidelijkheid is en die ondersteun ik ook.

[0:23:31] Maar we moeten niet te makkelijk gaan schuiven met de veteranenstatus.

[0:23:34] Want ik ben bang als we een klein beetje gaan toegeven dat we steeds meer gaan toegeven.

[0:23:37] In Nederland wordt het luchtruim ook wel eens geschonden door vliegtuigen.

[0:23:41] Ja, moeten alle militairen die in Nederland zijn dan daardoor ook de veteranenstatus geven?

[0:23:45] Veel op oefening zijn?

[0:23:46] Ja, dat gebeurt.

[0:23:48] Er zijn militairen die veel op oefeningen gaan.

[0:23:49] Maar moeten we dan onderscheid gaan maken dat er ene oefeningen wel bijdragen aan de veteranenstatus?

[0:23:53] Ik zie het niet voor me.

[0:23:55] Ik denk dat we nu een mooi afwegingskader hebben.

[0:23:57] En er zijn natuurlijk grijze gevallen.

[0:23:59] Laten we zorgen dat we dat, de schotten tussen die grijze gevallen, duidelijk gaan neerzetten.

[0:24:04] Dat kan ik echt wel steunen.

[0:24:06] Maar ik roep de minister echt op, ga niet schuiven, want anders gaan we een hellend pad aan.

[0:24:10] En dan komen we straks zelfs bij het scenario wat ik net voorstel, dat mensen die vier uur in dienst zijn geweest ook veteranenstatus krijgen.

[0:24:16] Ja, en dan is het zo verwaterd, dan is een veteranenstatus gewoon in mijn ogen niks meer waard.

[0:24:24] Dank u wel.

[0:24:25] Dan komen we bij mevrouw Nanniga voor haar eerste termijn.

[0:24:28] Dank voorzitter.

[0:24:29] En ik denk dat een aantal dingen ook al gezegd zijn door de sprekers voor mij.

[0:24:32] Maar ik denk ook dat enige eensgezindheid op dit onderwerp misschien ook wel een keer mooi is hier in Den Haag.

[0:24:38] Voorzitter, Nederland telt ruim 100.000 veteranen, mannen en vrouwen die ons land hebben gediend.

[0:24:43] Vaak onder moeilijke, riskante of onzekere omstandigheden.

[0:24:46] Zij verdienen erkenning, waardering en goede zorg.

[0:24:49] En de veteranenota schetst een positief beeld.

[0:24:52] Met een groot deel van de veteranen gaat het goed.

[0:24:54] Toch vinden wij dat het beter kan en moet.

[0:24:57] Dus laten we daar vandaag aan werken.

[0:24:59] En laat ik beginnen met het positieve.

[0:25:01] De veteranennota zet stevig in op erkenning en waardering.

[0:25:04] En dat is terecht.

[0:25:05] De inzet op de veteranenpas, de samenwerking met onbekende helden... ...lokale erkenning via gemeenten, nieuwe draaginsignissen... ...om goede ontwikkelingen.

[0:25:12] En ook de nadruk op de veteranen als maatschappelijke kracht spreekt 2021 aan.

[0:25:17] Veteranen zijn mensen met ervaring, discipline, verantwoordelijkheidsgevoel, veerkracht.

[0:25:21] En die kwaliteiten zijn van hele grote waarde...

[0:25:24] Voor de samenleving als geheel.

[0:25:25] En het veteranensearchteam ook al veel genoemd is daar een heel mooi voorbeeld van.

[0:25:29] Maar voorzitter, waardering wordt pas geloofwaardig als de daadwerkelijke uitvoering van het zorgstelsel daar ook mee strookt.

[0:25:35] En dat is waar de schoen nog wel wringt.

[0:25:37] We hebben vorige week een rondetafelgesprek gehad.

[0:25:39] En de position papers die we daarvoor ontvingen en het gesprek, daar waren mensen opvallend eens gezind.

[0:25:44] Er gaat heel veel goed, maar in de uitvoering lopen veteranen en hun gezinnen nog te vaak vast.

[0:25:49] De schadeafhandeling duurt te lang, het voorziening- en uitkeringsstelsel is bureaucratisch, de zorgplicht is nog vaak te reactief, het thuisfront wordt nog onvoldoende structureel meegenomen.

[0:26:01] De transitie naar de burgermaatschappij stokt en oorlog- en dienststachtoffers zonder veteranenstatus vallen soms tussen wal en schip.

[0:26:09] Een goed veteranenstelsel is een essentieel onderdeel van goed werkgeverschap, personeelsbehoud en draagvlak voor defensie in de samenleving.

[0:26:17] Daarom wil ik vandaag vooral kijken naar de uitvoering.

[0:26:19] Allereerst de regeling volledige schadevergoeding.

[0:26:21] De minister erkent dat de procedures te lang duren en belastend zijn.

[0:26:25] En er zijn verbetermaatregelen aangekondigd die ook goed klinken.

[0:26:28] Maar de vraag is, wat merkt de veteran daar nu van?

[0:26:31] Want uit de stukken blijkt dat de streef is hun procedures binnen twee jaar af te ronden, maar dat dit in een groot deel van de gevallen niet lukt.

[0:26:37] De doorlooptijd is drie jaar.

[0:26:39] De BMO spreekt zelfs over leden die tot wel tien jaar procederen.

[0:26:43] Dat is onacceptabel.

[0:26:45] Een veteraan zou niet moeten vechten tegen de organisatie waarvoor hij of zij heeft gevochten.

[0:26:50] En daarom vraag ik de minister, wanneer kan zij je laten zien dat de doorlooptijden daadwerkelijk zijn teruggebracht?

[0:26:56] Hoeveel mensen hebben zich gemeld voor een schadeclaim?

[0:26:59] Hoeveel zaken zijn er afgedaan?

[0:27:00] Hoeveel zaken...

[0:27:01] Lopen er nog?

[0:27:02] Hoe zit het met de financiering van de schadevergoedingen?

[0:27:05] En hoe staat het ervoor met de aanbevelingen uit het rapport van de Rekenkamer van februari 2025?

[0:27:11] Voorzitter, een ander terugkerend punt is de omslag van haalplicht naar brengplicht.

[0:27:15] Veteranen, militairen, oorlogs- en dienstslachtoffers en hun gezinnen moeten niet zelf door een woud van regelingen en loketten hoeven te akkeren.

[0:27:23] Defensie moet actief informeren, begeleiden en rechten toegankelijk maken en niet wachten tot mensen vastlopen, maar eerder handelen.

[0:27:31] Daarom vraag ik de minister hoe wordt die brengplicht concreet gemaakt... ...welke processen worden aangepast zodat mensen actief worden benaderd... ...en hoe wordt het thuisfront structureel meegenomen in beleid en uitvoering.

[0:27:43] Dan de transitie naar de burgermaatschappij.

[0:27:45] Dit is voor jaar in het 20 een heel belangrijk punt.

[0:27:47] Het Veteraneninstituut stelt dat ongeveer een derde van de jonge militairen die Defensie verlaten... ...moeite heeft met de overgang naar de civiele samenleving.

[0:27:55] Tegelijkertijd ligt het transitieprogramma volgens het instituut...

[0:27:59] in dit rapport, stil door gebrek aan capaciteit en budget bij Defensie.

[0:28:04] Wat is er nodig om dit weer op te starten met al die grotere budgetten voor Defensie?

[0:28:09] Kan dit toch niet achterblijven, voorzitter?

[0:28:12] En hoe wordt actief gestuurd op het behoud van veteranen als reservist of om de kennis van veteranen in te zetten voor de weerbaarheid van de civiele samenleving?

[0:28:20] Voorzitter, dan de al veel besproken veteranenstatus.

[0:28:23] Jaar in het 20 is het eens met het veteranenplatform en het veteraneninstituut dat de veteranenstatus niet veralgemeeniseerd moet raken voor alle militairen.

[0:28:32] Die status, de heer Boon zei dat ook al, die moet betekenis houden, anders wordt het begrip te ruim opgerekt.

[0:28:39] Maar wij zijn wel van ruimhartige en realistische interpretatie van het begrip inzet.

[0:28:44] Wie taken verricht in of nabij een oorlogsgebied, wie beveiligingstaken uitvoert of wie andere soorten gerisikante operaties meedoet, moet niet door een al te nauwe definitie buiten beeld vallen.

[0:28:55] Denk ook aan specifieke groepen zoals de BSB, wanneer ze worden gedetacheerd aan BUSA in het kader van beveiligingsopdrachten in hoogrisicogebieden zoals Oekraïne of Libië.

[0:29:05] Maar ook militairen die worden ingezet in zogenaamde gezamenlijke verdedigings- en afstrekkingsoperaties op de oostflank.

[0:29:12] Neem de Enhanced Forward Presence.

[0:29:14] Hier functioneren de ingezette militairen letterlijk als tripwire... ...voor als Rusland de Baltische Staten binnenvalt.

[0:29:20] Het zijn onze militairen.

[0:29:21] Die trainen daar voor oorlog.

[0:29:23] En met de huidige geopolitieke situatie is dat niet onrealistisch.

[0:29:27] En die inzet duurt vaak wel tot zes maanden.

[0:29:29] En ze bereiden haar voor als een missie.

[0:29:31] Het wordt beleefd als een missie.

[0:29:33] En het thuisfront ervaart het als een missie.

[0:29:35] Daarom vraag ik aan de minister...

[0:29:38] Pas de huidige definitie aan, zodat iedere militair die huid en haar riskeert voor defensie en voor ons land de gepaste veteranenstatus ontvangt.

[0:29:47] Tot slot, voorzitter, spreek ik namens onze fractie onze waardering uit voor veteranen en hun families.

[0:29:53] Tot zover.

[0:29:53] Dank u wel.

[0:29:55] Dank u wel.

[0:29:57] Dan is het woord aan de heer Bolhuis voor uw eerste termijn.

[0:30:01] Voorzitter, we mogen en moeten als Nederland trots zijn op onze veteranen.

[0:30:06] Meer dan honderdduizend hen de erkenning, waardering en zorg geven die ze verdienen.

[0:30:10] Nu en later in de toekomst.

[0:30:11] Daarom hebben we onze Veteranenwet toch wel internationaal uniek.

[0:30:15] We hebben een ombudsman, LNVI.

[0:30:17] Daar hebben we vorige week een hele mooie hoorzitting over gehad.

[0:30:21] Het is ook een felicitatie waar denk ik aan het LNVI dat ze de prestigieuze Legion of Honor Appreciation Award hebben gekregen.

[0:30:27] Zeg toch wat over hoe wij dat hier in Nederland doen.

[0:30:29] En we willen ook nog onze waardering voor de Ombudsman en het Nationaal Veteranen Platform uitspreken.

[0:30:33] Ik vind het erg goed om te zien dat de waardering voor veteranen ook echt aan het stijgen is.

[0:30:38] In 2025 op 87 procent, toch 10 procent hoger in 2019.

[0:30:42] Voor de pro-fractie is ook het veteranenbeleid, het glas is zeker meer dan half vol.

[0:30:47] De meeste veteranen zijn tevreden.

[0:30:50] Ruim driekwart krijgt positief terug op de uitzendingen.

[0:30:53] Hoewel er ook wel een lastige overgang is naar de burgermaatspijl.

[0:30:56] Er is complexe problematiek.

[0:30:57] Maar ik wil toch benadrukken, we doen het hier goed als Nederland.

[0:31:01] Maar er zijn altijd dingen om te verbeteren en daar werken we graag aan mee.

[0:31:03] Ten eerste valt toch wel op dat er een aantal dossiers zijn die zich, laat ik even zeggen, voortslepen of langzaam tot uitvoering komen.

[0:31:12] Het verslag van vorig jaar lekt ook een beetje op een déjà vu als je dat leest.

[0:31:16] Ten eerste de vraag, ja, de verwerkingsproblematiek.

[0:31:19] Er is gesproken over een financieerbare terugreis.

[0:31:22] Ja, hoe staat het daarmee als dat nodig is voor de verwerking?

[0:31:25] Is dat, wordt dat nu echt mogelijk?

[0:31:26] Het PTSS-protocol treedt in juli in werking, maar het duurt toch wel tien jaar na de aanbevelingen dat het nu gebeurt.

[0:31:35] En mijn vraag is dus ook van hoe gaat de minister dit monitoren?

[0:31:38] Krijg ook de eerdere gevallen recht op dit protocol?

[0:31:42] Wordt er opnieuw naar hen gekeken?

[0:31:44] Bij de schadeafhandeling, de RVS, lukt die afronding niet.

[0:31:48] Collega's zeiden het al, tot 60% doet het meer dan twee jaar over om het af te handelen.

[0:31:53] Gemiddeld drie jaar, maar soms ook tien brepen van de bonden.

[0:31:57] De minister geeft aan dat er behandelcapaciteit is uitgebreid op dit terrein.

[0:32:02] En er werd in de brief gesproken dat in april 2026 de eerste positieve effecten ervan verwacht zouden worden.

[0:32:07] Dus we zijn heel erg benieuwd of die ook daadwerkelijk te zien zijn op dit moment.

[0:32:12] En bij de HVU stelzaarziening, die wacht al sinds 2022 op besluitvorming.

[0:32:19] Komt elke keer weer terug.

[0:32:20] Maar kan de minister toezeggen dat er dit jaar ook daadwerkelijk naar de Kamer komt.

[0:32:24] Dat we dit gaan doen.

[0:32:25] Want volgens mij wil iedereen dat ook.

[0:32:27] Dan de overstap naar de brengplicht.

[0:32:29] Er wordt gepleit voor een brengplicht.

[0:32:32] Wij zijn er positief over.

[0:32:33] Proactief, direct benaderen, mensgericht in plaats van toch de vele verhalen van veteranen die het zelf moeten uitzoeken.

[0:32:40] Het voorbeeld van het draagings in je gewonden, wat nu zelf moet worden aangevraagd door andere landen dat wel op dit moment uitreiken, actief.

[0:32:48] We vinden ook, nu Defensie aan het groeien is, zit ook het moment om zo'n nieuwe cultuur op te bouwen.

[0:32:52] Naar proactiviteit, naar meer mensgerichtheid.

[0:32:55] En we voelen ook dat we dat allemaal met elkaar graag willen.

[0:32:59] Dus de vraag is, hoe kijkt de minister tegen deze brengplicht en hoe zou deze concreet vorm moeten geven?

[0:33:05] Dan zijn we erg benieuwd naar hoe de minister dit zou willen doen.

[0:33:09] Dan het voorbeeld van de rapporten van de ombudsman.

[0:33:14] over de relaties en gezinnen.

[0:33:16] En aanleiding van het Ombudsman-rapport Erken Mijn Zorgen... heeft het ministerie een aantal zaken in gang gezet... werkwijze aangescherpt, relaties worden meer betrokken... gesprekken met de partners erbij.

[0:33:28] De NOV-website is aangesloten.

[0:33:30] Dat is goed, is aangepast.

[0:33:32] Daar zijn wij voor.

[0:33:35] En daarnaast is nu het rapport van de Ombudsman... over Erken Mijn Belangen, over de kinderen...

[0:33:39] Toch dat er extra aandacht nodig is voor kinderen die toch wel in een risicovolle thuissituatie zitten.

[0:33:45] Kinderen van militairen in alle fases van de uitzending.

[0:33:48] Voor, tijdens, daarna.

[0:33:51] Wij zouden het graag willen verankeren.

[0:33:54] En de vraag is ook van hoe wil de minister dat doen?

[0:33:57] Hoe zorgen we dat de kinderen van militairen structureel voorwaardig onderdeel worden van het bijzondere uitzending?

[0:34:01] Ook zeker nu Defensie gaat groeien.

[0:34:05] Het lijkt ons belangrijk om ook na te denken over informatievoorziening voor de groepen die met de kinderen te maken hebben.

[0:34:10] Het gaat om ouders, maar ook partners, de kinderen zelf en ook de ex-partners.

[0:34:14] Dat vergeten we weleens, maar natuurlijk ook ex-partners van militairen met kinderen die vaak een beetje buiten de boot vallen op het moment dat we het hierover hebben.

[0:34:21] Dus hoe gaan we daar mee om?

[0:34:24] En wellicht toch ook scholen.

[0:34:26] Tegen signalen van scholen en leraren die dan kinderen van uitgezonde militairen hebben.

[0:34:30] Hoe gaan we daar maar om?

[0:34:31] Zouden we kunnen nadenken over een betere informatievoorziening richting deze scholen en leraren?

[0:34:44] Ik wil nog twee punten noemen over de status en de klassificatieadviescommissie.

[0:34:50] Er is een herverwegingskader.

[0:34:53] Dat is goed dat dat gedaan wordt.

[0:34:56] Tegelijkertijd, eerder collega zei het ook, toch het onderscheid tussen de war veteran status die er meer in andere landen gebruikt wordt en de reguliere veteran status.

[0:35:05] Wat vindt de minister daarvan?

[0:35:07] En er wordt ook wel eens gezegd, ja, wellicht zou er, net zoals er een traditiecommissie kruismacht is en een commissie decoratiestelsel, ook een soort van adviescommissie veteranenstatus binnen Defensie moeten zijn.

[0:35:19] Wat vindt de minister daarvan?

[0:35:21] ...van dit soort ideeën.

[0:35:25] En tot slot wil ik even terugkomen op de moties van de heer Noordkamp... ...die uitgevoerd zijn, overigens met collega's.

[0:35:34] De herdenkingsplek tegenover het Jugoslavietriminaal op het Churchillplein... ...daar is nu een hele mooie plaatsmarkering al onthuld.

[0:35:42] Dat is de eerste stap naar een monument.

[0:35:43] Maar ik ben wel benieuwd hoe het daarmee gaat.

[0:35:46] Is er al wat meer te vertellen?

[0:35:48] En kan de minister de Kamer ook informeren op het moment dat we echt richting een monument gaan.

[0:35:54] Want wij denken dat dat wel heel belangrijk is.

[0:35:59] Verder willen we graag nogmaals alle waardering uitspreken voor veteranen in Nederland.

[0:36:06] Want dat verdienen wij.

[0:36:07] Dank u wel.

[0:36:09] Dank u wel.

[0:36:10] U heeft een interruptie van mevrouw Jachtenberg.

[0:36:13] Dank voorzitter en dank voor collega Bolhuis voor zijn betoog.

[0:36:16] Ik had een vraag over de zorgplicht waar het in zijn betoog ook over ging.

[0:36:20] En als de overheid daar geen proactieve houding in heeft, dat dat natuurlijk niet de bedoeling is.

[0:36:25] Ik vraag me af of collega Bolhuis het met mij eens is, dat als dat proactieve niet wordt gehandhaafd, dat uiteindelijk dan die zorgplicht meer in de regie van de thuisfond komt te liggen.

[0:36:34] En dat zij dus zelf verantwoordelijk blijken te zijn voor hun eigen zorgplicht.

[0:36:39] Dat is denk ik het rechte conclusie dat het dan zou zeggen, maar dat willen we natuurlijk niet.

[0:36:43] We willen natuurlijk inderdaad dat de zorgplicht gecombineerd wordt met inderdaad de brengplicht.

[0:36:47] Dus dat het naar militairen, hun relaties, kinderen gebracht wordt.

[0:36:53] Dat is ook de vraag aan de minister.

[0:36:55] Ik denk overigens dat wij dat delen.

[0:37:00] Dank u wel.

[0:37:01] Dan is het beurt aan de heer Van Baarle voor uw eerste termijn.

[0:37:05] Dank u wel, voorzitter.

[0:37:06] In dit huis verschillen we vaak stevig van mening over de hoogte van de defensieuitgaven over missies.

[0:37:12] En u weet dat DENK die missies zelden steunt.

[0:37:16] Maar als militairen dan uitgezonden worden, dan doen ze dat namens ons land.

[0:37:20] Dus over de zorg voor veteranen mogen we met elkaar niet van mening verschillen dat het van belang is.

[0:37:27] De rapporten van de Veteranen Ombudsman laten duidelijke verbeterpunten zien.

[0:37:32] Die moeten worden doorgevoerd.

[0:37:34] Erken mijn zorgen liet zien dat partners en andere naasten van veteranen te vaak niet weten waar ze terecht kunnen.

[0:37:40] Het nieuwste rapport Erken mijn Belangen laat zien dat kinderen van militairen en veteranen nog te vaak buiten beeld blijven.

[0:37:47] En daarom vraag ik de minister, neemt het kabinet ook de aanbevelingen uit het rapport Erken mijn Belangen over?

[0:37:53] Inclusief een duidelijke visie op de behoeften van kinderen van veteranen.

[0:37:57] En hoe zal de aandacht voor kinderen en partners van militairen en veteranen structureel beter worden geborgd?

[0:38:05] Voorzitter, het tweede punt is wachttijden, want de Algemene Rekenkamer heeft vorig jaar duidelijk gemaakt dat de afhandeling van schadevergoeding te lang duurt.

[0:38:15] In meer dan de helft van de zaken wordt het streven om binnen twee jaar tot afhandeling te komen, niet gehaald.

[0:38:20] Ik vraag aan de minister, wat is op dit moment...

[0:38:22] De gemiddelde doorlooptijd.

[0:38:24] Wat zijn de meest actuele cijfers?

[0:38:27] Hoeveel zaken lopen op dit moment langer dan twee jaar?

[0:38:30] Welke concrete doelstellingen stelt de minister om die wachttijden terug te dringen?

[0:38:34] En hoe staat het met het aantrekken van aanvullende capaciteit om dit sneller met elkaar te realiseren?

[0:38:41] Voorzitter, ik zou ook graag in willen gaan op de Moluks Nederlandse gemeenschap.

[0:38:45] Want afgelopen weekend heeft minister-president Jetten namens de Nederlandse regering excuses aangeboden voor de behandeling van de eerste generatie mensen van Moluksen komaf die naar Nederland is gehaald.

[0:38:58] En die excuses waren, zoals de premier zelf zei, laat.

[0:39:02] Veel te laat zelfs, maar wel nodig.

[0:39:05] En voorzitter, excuses zijn belangrijk, maar excuses zonder rechtsherstel blijft onvolledig.

[0:39:11] En wat denk betreft moet er dan ook een compensatieregeling komen voor die Molukse veteranen en hun nakomelingen die door dit land in de steek zijn gelaten.

[0:39:19] En ook zal Defensie, net als de minister-president, meer erkenning moeten geven aan dit onderdeel van ons gedeelde verleden en de doorwerking van dit verleden in het heden.

[0:39:29] Hoe gaat de minister namens Defensie deze verantwoordelijkheid ook op zich nemen?

[0:39:35] Voorzitter...

[0:39:36] dan de genocide in Srebrenica.

[0:39:38] Eén van de zwartste bladzijden van de Europese geschiedenis.

[0:39:42] Meer dan 8000 moslimmannen en jongens werden vermoord.

[0:39:46] Families zijn verscheurd en tot op de dag van vandaag zijn niet alle families in staat geweest om een dierbare waardig te begraven.

[0:39:54] De wonden van Srebrenica zijn diep voor de nabestaanden, voor de Bosnisch-Nederlandse gemeenschap en ook voor Dutchbed-veteranen.

[0:40:01] En juist daarom is een permanente herdenkingsplek in Nederland van heel erg groot belang.

[0:40:07] Een plek waar zowel Dutchbat-veteranen als mensen uit de Bosnisch-Nederlandse gemeenschap deze afschuwelijke gebeurtenis uit de geschiedenis kunnen herdenken op een waardige manier.

[0:40:17] En DENK heeft eerder een motie ingediend over de spoedige totstandkoming van een permanente herdenkingsplek voor de genocide in Sabrenica en die is aangenomen.

[0:40:26] Maar voorzitter, als wij de stukken lezen dan moeten we constateren dat er nog weinig is veranderd.

[0:40:30] Waarom is er nog steeds geen concrete financiële bijdrage toegezegd?

[0:40:34] Hoe borg de minister dat de overheid zich ook daadwerkelijk inzet voor een snelle totstandkoming van dit monument?

[0:40:41] Want dat heeft echt veel te lang geduurd.

[0:40:45] En voorzitter, tot slot vraag ik ook naar de bredere...

[0:40:47] Nederlandse inzet rond Srebrenica.

[0:40:50] Nog steeds zijn niet alle slachtoffers gevonden of geïdentificeerd.

[0:40:54] Nog steeds wachten veel families op duidelijkheid.

[0:40:57] En daarom vraag ik de minister welke concrete bijdrage levert Nederland op dit moment aan identificatie, educatie, kenniscentra en steun aan naambestaanden in Srebrenica en Bosnië.

[0:41:09] En is het kabinet ook bereid om deze inzet te versterken?

[0:41:13] Dank u wel voorzitter.

[0:41:15] Dank u wel.

[0:41:17] Mevrouw Jachterberg, het woord is aan u voor uw eerste termijn.

[0:41:23] Dank voorzitter.

[0:41:25] Het is een enorme eer om vandaag dit debat te mogen doen.

[0:41:29] En op deze manier ook dank te betuigen aan onze veteranen die met hun inzet en moed en toewijding vrede en veiligheid wereldwijd hebben bijgedragen.

[0:41:38] Twee jaar geleden was ik bij een benefietavond voor de Invictus Games.

[0:41:42] Om daar geld op te halen specifiek voor het Family & Friends gedeelte van de Invictus Games.

[0:41:46] En aanwezigheid en ondersteuning van Family & Friends bij een dergelijk evenement is natuurlijk van onschatbare waarde voor veteranen.

[0:41:53] Niet alleen voor ondersteuning van het herstelproces, maar ook voor het vieren van persoonlijke mijlpalen.

[0:41:58] Het voorzitter, wie een veteraan bedankt voor zijn of haar inzet, bedankt nooit één persoon alleen.

[0:42:04] Achter iedereen militair staat een thuisfront.

[0:42:06] Een partner die opvangt, grootouders die bijspringen en ook vooral kinderen.

[0:42:10] Het rapport Erken mijn Belangen laat iets belangrijks zien.

[0:42:13] Met veel kinderen van militairen gaat het gelukkig goed, maar dat gaat niet vanzelf.

[0:42:18] Dat lukt alleen als de samenleving, de school en defensie achter hun staat.

[0:42:23] Want een uitzending rijdt het hele gezin.

[0:42:25] Kinderen voelen die spanning.

[0:42:26] Ze merken het als een ouder terugkomt met psychische klachten.

[0:42:30] En veel kinderen zeggen, niemand weet eigenlijk echt hoe het is om kind van een veteraan te zijn.

[0:42:36] Voorzitter, dat moet en kunnen we beter doen.

[0:42:39] Bijvoorbeeld door meer te luisteren, structureel met gezinnen en kinderen te praten, niet pas als het misgaat, maar proactief zoals de Veteranenwet dat voorschrijft.

[0:42:50] Voorzitter, een aantal vragen aan de minister.

[0:42:52] Wordt er met de doelgroep zelf gesproken of vooral over hen?

[0:42:55] Wie heeft hier eigenlijk de regie?

[0:42:57] Is er zicht op welke kinderen extra hulp nodig hebben?

[0:43:01] Graag een reflectie van de minister op deze vragen en ook op de aanbevelingen van de Veteranenombudsman.

[0:43:08] Voorzitter, dan over de informatievoorziening aan de Kamer zelf.

[0:43:12] Ik begon natuurlijk in voorbereiding aan dit debat enthousiast met lezen van de veteranenota.

[0:43:18] Waarvoor dank.

[0:43:19] En ik was vooral op zoek naar antwoord op de vraag hoe gaat het nou echt met onze veteranen.

[0:43:23] En heel eerlijk en niet ondankbaar voor de mensen die hier heel veel werk in hebben gestopt.

[0:43:27] Maar dat antwoord op die vraag is mij nog steeds onduidelijk.

[0:43:32] Dus ik heb zelf een quickscan uitgevoerd van een aantal nota's van de afgelopen jaren van 2022 tot aan nu.

[0:43:38] Specifiek op de onderwerpen zorgcoördinatoren, thuisfront, PTSS-protocol, invaliditeitsbeoordeling, gemeentelijk lokale initiatieven.

[0:43:45] Een speciale mistie is zoals Afghanistan en Dutch Pet 3.

[0:43:49] En heel eerlijk, je ziet door de jaren heen dat het steeds dunner wordt.

[0:43:54] Steeds minder concreet.

[0:43:55] Het gaat steeds meer over processen, goede intenties, dat wel, losse initiatieven.

[0:44:00] Maar steeds minder over effecten, knelpunten en resultaten.

[0:44:04] En dat baart mij zorgen.

[0:44:05] Dan hebben we een aantal losse brieven mogen ontvangen.

[0:44:07] Bijvoorbeeld hier eentje over het standaardiseren van schadeposten.

[0:44:10] Het PTSS-protocol, herziening, voorzieningen en uitkeringenstelsel.

[0:44:14] En voor de nieuwe lezer zoals mijzelf op dit dossier klinkt dat enorm hoopvol.

[0:44:19] Maar voor de ervaren lezer, die weet, dit soort trajecten duren al jaren.

[0:44:23] Wat is er dan nu concreet veranderd?

[0:44:25] Wat is er concreet gebeurd?

[0:44:28] Dan is er ook nog...

[0:44:30] Nee, dat komt later op...

[0:44:31] Dan nog een brief over het PTSS-protocol en de daarbij horende invaliditeitsbeoordeling.

[0:44:38] Hier wordt geschreven met deze herziening beoogt Defensie de nadruk te verschuiven van compensatie naar meer erkenning, waardering en ondersteuning.

[0:44:45] En dat klinkt natuurlijk super.

[0:44:47] Maar ook hier in deze brief vraag ik me af, wat is er in de praktijk concreet gebeurd?

[0:44:52] En wanneer kunnen we als Kamer dan...

[0:44:54] het nieuwe herzienen PTSS-protocol ontvangen, want dat hebben wij nog niet kunnen inzien.

[0:44:58] Hoe kunnen we als Kamer dan onze controlerende taak uitvoeren... als we het protocol zelf niet hebben mogen ontvangen?

[0:45:05] In diezelfde brief wordt ook nog geschreven over een motie van het lid Hammelburg...

[0:45:09] Over veteranen die later PTSS ontwikkelen.

[0:45:13] En daar wordt een opzomming gemaakt van een aantal initiatieven die bij het ministerie zijn uitgevoerd ter uitvoering van die motie.

[0:45:20] En er staat onderin, ik ben blij met deze ontwikkeling en beschouw hiermee de motie als afgedaan.

[0:45:25] Heel eerlijk voorzitter, ik denk het niet.

[0:45:27] Want de opzomming die er wordt gemaakt gaat over punten die al lang in de wet stonden.

[0:45:31] En die niet extra zijn zoals wordt gevraagd in de motie.

[0:45:34] Dus hierom ook de vraag, wat is hier dan concreet gebeurd?

[0:45:38] Dan nog een andere motie.

[0:45:40] Want vijf jaar geleden was dit onderwerp, de informatievoorziening, ook al een topic in de Kamer.

[0:45:45] En er was een motie van het lid van Wijngaarden die vroeg expliciet voor meerjarig kwantitatief kwalitatief inzicht in de effecten van het veteranenbeleid en over ontwikkelingen binnen de veteranenpopulatie, omvang van knelpunten, beleidsvoornemens en deze uiterlijk vier weken voor het nota-overleg met de Kamer te delen.

[0:46:02] Wij hebben dit wel echt een hele mooie document, maar elf dagen voor dit debat mogen ontvangen, dat is wel heel erg kort dag.

[0:46:09] Ook als het dan niet ingaat op de specifieke elementen zoals net genoemd.

[0:46:13] Daarnaast vraagt de motie voor hoofdstukken over de Afghanistan-missie en Dutchbeth 3, die zijn toch wel vrij dun gezaaid in dit rapport.

[0:46:21] Dan, voorzitter, ja...

[0:46:24] Het kan toch niet zo zijn dat als we één keer per jaar dit debat voeren... dat we één keer per jaar de mogelijkheid hebben om expliciet onze erkenning en waardering te uiten naar onze veteranen... dat we dan zo dun geïnformeerd worden.

[0:46:38] Daar doen we onze veteranen echt tekort mee.

[0:46:41] Mijn vraag aan de minister is daarom heel concreet.

[0:46:43] Kan de minister toezeggen dat volgend jaar een veteranennota naar ons wordt toegestuurd... die daadwerkelijk inzicht geeft in de staat van onze veteranenzorg...

[0:46:51] En wanneer krijgen we nu eindelijk het nieuwe PTSS-protocol in te zien?

[0:46:58] Voorzitter, gelukkig hebben we als Kamerleden... meerdere informatiebronnen dan alleen maar de brieven.

[0:47:03] En in aanloop naar dit debat heb ik kennis mogen maken... met iemand met een bijzonder ingrijpend verhaal.

[0:47:08] Zij en haar man zijn beide veteraan.

[0:47:10] Ze hebben jaren meegelopen op missies.

[0:47:12] Ook bijvoorbeeld ondersteund bij de MH17-ramp.

[0:47:16] Maar ze zitten al jaren vast in het systeem.

[0:47:18] Want haar man heeft na een missie 17 jaar geleden...

[0:47:20] PTSS opgelopen.

[0:47:22] PTSS komt later tot uiting, maar ze zitten jaren vast in het systeem en met alle gevolgen van dien.

[0:47:28] Ze hebben drie keer moeten verhuizen om de juiste zorg te zoeken.

[0:47:31] Ze krijgen geen begeleiding, ze worden van kastje naar de muur gestuurd.

[0:47:35] Ze heeft zelf haar loopbaan op moeten geven om de zorg waar te nemen voor het gezin.

[0:47:40] En misschien wel het allerergste, hun kinderen zelf hebben nu psychologische hulp nodig.

[0:47:47] En om even aan te geven dat dit niet een internetieel voorbeeld is.

[0:47:51] Voorzitter, ik heb ook haar advocaat gesproken en die geeft aan dat hij 200 vergelijkbare casussen heeft lopen.

[0:47:57] 200.

[0:47:58] Ik ben me echt kapot geschrokken van dat aantal.

[0:48:02] En het allermooiste is niet juist het woord, maar toch het mooie aan dit verhaal is hoe constructief zij zelf blijven.

[0:48:08] Want hoe zij helemaal zijn laten vallen door het systeem, blijven ze zelf op zoek naar voorstellen hoe het systeem beter kan.

[0:48:14] Met de zorg rondom een missie, hoe het beter kan voor de ketenregie, om maar te voorkomen dat andere mensen in dezelfde situatie als zij terechtkomen.

[0:48:23] Ik vind het knap hoe een gezin dat zelf alle erkenning en waardering en zorg mist, zo zorgzaam kan blijven voor de anderen.

[0:48:30] Voorzitter, daarom wil ik heel graag van de minister weten, waar gaat dit mis?

[0:48:36] Ziet de minister ook in dat de huidige capaciteit berust op een papieren werkelijkheid?

[0:48:41] Hoe gaat de minister dit opleiden met de praktijk?

[0:48:44] Kan de minister toezeggen dat werkelijk te zorgen voor regie in de zorgketen zowel voor, tijdens als na de inzet?

[0:48:51] Voorzitter, dit is compleet het omgekeerde van wat de wet voorschrijft.

[0:48:56] Voorzitter, dan nog kort over kleinschalige missies.

[0:48:59] Daar horen we dat militairen vooral afhankelijk zijn van hun commandant voor contact met het thuisfront.

[0:49:03] En ondersteuning komt geregeld pas op gang als de militairen daar zelf om vragen.

[0:49:08] Juist ook daar is structurele, proactieve begeleiding nodig.

[0:49:12] Niet alleen voor de militair, maar ook voor het thuisfront dat vaak in onzekerheid achterblijft.

[0:49:16] En dat kunnen we voorkomen door ook voor individuele uitzendingen standaard een bedrijfsmaatschappelijk werker en geestelijk verzorger vooraf aan te stellen die actief contact onderhoudt en laagdrempelijke ondersteuning biedt tijdens de inzet.

[0:49:29] Hoe kijkt de minister naar dat idee?

[0:49:32] Dan voorzitter een aantal overige punten van aandacht.

[0:49:35] Vorige week tijdens het rondetafelgesprek veteranen werden wij als Kamer geïnformeerd waarop geattendeerd dat de groom zesklokkenluiders zelf eigenlijk geen toegang hebben tot zorg.

[0:49:44] Graag zou ik de minister willen vragen dit toch nader te onderzoeken.

[0:49:47] En dan nog een punt.

[0:49:48] Twee jaar geleden is een initiatiefnota ingediend, onder andere door de huidige staatssecretaris van Defensie, over PTSS bij geuniformeerde beroepen.

[0:49:56] Ik ben benieuwd, wat is de status van dit initiatief?

[0:50:01] Voorzitter, om toch maar wel positief te eindigen, want er gaat ook echt wel een hoop goed.

[0:50:05] En een hoop lokale initiatieven die onderschrijven dat.

[0:50:07] Zo liep ik bijvoorbeeld laatst een aantal weken terug in het geboortedorp, opgegroeid Oud-Beierland, tegen een stand aan met een veteranenclub, namelijk de lokale veteranenstichting Hoekse Waard.

[0:50:20] Die ongeveer de 400 veteranen die in de gemeente gehuisvest zijn, met evenementen met elkaar verbinden en kameraadschap in stand houden.

[0:50:28] Dat vond ik heel tof om te zien en daarom wil ik aan de minister vragen hoe gaat de minister dit soort best practices breder faciliteren, want zo staat het immers ook in de wet.

[0:50:37] Dank u wel, voorzitter.

[0:50:42] Ja, ik vond het een mooie bijdrage van D66.

[0:50:44] Ik hoop dat niet vaak te hoeven zeggen in mijn carrière.

[0:50:49] Maar ik heb wel een vraag.

[0:50:50] Ik wil iets verder ingaan aan de GOAM6 en ook de burn pit slachtoffers.

[0:50:54] En dan praten we niet over vele duizenden.

[0:50:56] We praten echt over enkele mensen die heel ernstig ziek zijn.

[0:50:58] En wat we heel erg merken is dat er heel snel vanuit de overheid...

[0:51:01] die in de juridische schuttersput wordt gegaan en dat het voornamelijk juridisch gaat.

[0:51:06] Ze moeten allerlei bewijzen aandragen wat eigenlijk niet te doen is.

[0:51:10] Vindt u dat we er echt een omslag moeten gaan maken en echt uit van deze commissie, dat we met oppositie en coalitie samen gaan optrekken om echt vanuit menswaardigheid met deze mensen wel op te trekken en misschien dat we dan misschien iets te veel uitkeren aan iemand die er misschien toch niet recht wil hebben, maar dat we wel echt het vertrouwen aan deze federanen gaan geven.

[0:51:27] Dank voorzitter.

[0:51:28] Ik ben helemaal voorstander om vaker als Kamer gezamenlijk van leerst tot recht goed op te lopen.

[0:51:33] Ik ben er zelf ook verbaasd over om dat op dit onderwerp met de PVW te mogen doen.

[0:51:37] Dus ik hoop dat we op andere onderwerpen ook met een meer menselijk aspect kunnen gaan doen.

[0:51:45] Mooi, dank u wel.

[0:51:47] Mevrouw Bikkar, welkom nog.

[0:51:48] Ik wil nog heel even toelichten de spreektijd die we hebben afgesproken.

[0:51:52] Dat geldt voor de eerste en de tweede termijn.

[0:51:54] Dus helemaal goed.

[0:51:56] Dank u wel, voorzitter.

[0:51:58] En ook ik wil beginnen met het uitspreken van mijn grote waardering voor alle veteranen, zoals volgens mij de hele commissie heeft gedaan, ook getuige De Anjer, die ik breed gedragen zie worden.

[0:52:08] En die waardering gaat breder, want die geldt ook het thuisfront van deze veteranen.

[0:52:12] We weten allemaal hoeveel het betekent voor de mensen thuis.

[0:52:15] Dus dank voor de inzet voor onze vrijheid, voor onze veiligheid en voor de internationale rechtsorde.

[0:52:20] En naast die waardering verdient het ook dat onze veteranen een overheid kennen, een ministerie van Defensie kennen, dat de zorgplicht enorm serieus neemt.

[0:52:30] De Veteranennota biedt wat mij betreft een goed inzicht op allerlei activiteiten die gebeuren en op welke momenten we onze veteranen waarderen.

[0:52:38] Echter...

[0:52:40] Ik hoor toch ook al te lang de veteranenombudsman te lang dezelfde punten aandragen.

[0:52:46] En ik vind het onze plicht om deze Kamerperiode daar verandering in te brengen.

[0:52:51] Laat ik beginnen bij het thuisfront.

[0:52:53] Leave no one behind is een bekende uitspraak binnen Defensie.

[0:52:57] Maar wat de ChristenUnie betreft geldt dat ook nog steeds voor onze veteranen.

[0:53:01] En het rapport Ken mijn belangen laat zien dat partners en kinderen nog te vaak een blinde vlek zijn, terwijl juist zij de gevolgen van de uitzending ook meedragen.

[0:53:10] Goede communicatie voor, tijdens en na een uitzending is daarom essentieel.

[0:53:15] Te vaak gaat het beleid nu nog uit van de eigen verantwoordelijkheid van veteranen en hun omgeving.

[0:53:20] Maar het kan toch niet zo zijn dat een kind geen vrij kan krijgen als papa na een hele poos op missie te zijn geweest thuiskomt.

[0:53:27] En het kan toch niet zo zijn dat het telkens afhankelijk is van de persoonlijke inzet van veteranen of hun families.

[0:53:33] Daarom, hoe gaat de minister de positie van partners, kinderen en anderen naasten structureel versterken binnen het veteranenbeleid en ook in de actieve missies?

[0:53:42] En hoe voorkomt de minister dat veteranen en hun gezinnen verdwalen in een bureaucratisch oerwoud?

[0:53:47] De spreker naast me, mevrouw Jachtenberg, gaf daar net al een voorbeeld van.

[0:53:50] Kortom, defensie pak regie.

[0:53:53] Voorzitter, dan de groei van defensie.

[0:53:55] Tijdens het rondetafelgesprek klonk een duidelijke oproep.

[0:53:58] Wees nu proactief.

[0:53:59] Denk nu al na over de gevolgen van een grotere krijgsmacht... en daarmee een grotere veteranengemeenschap.

[0:54:06] En de tekst in de veteranennota vind ik zuinigjes.

[0:54:09] En dan zeg ik het vriendelijk.

[0:54:11] De nota stelt namelijk dat de groei van defensie... mogelijk gevolgen heeft voor de veteranenzorg... en dat ondersteuning zo nodig kan worden geïntensiveerd.

[0:54:19] Waarom zo terughoudend, vraag ik?

[0:54:22] Kunt u niet gewoon een doorzicht geven, vierde voorzitter aan de minister, wat u de komende jaren verwacht in de opschaling?

[0:54:28] En ik mag hopen dat als Defensie keer twee gaat, dat het niet dan automatisch veteranenbeleid keer twee is, maar een echte strategie.

[0:54:36] Hoe gaan we dat goed doen?

[0:54:37] En ik denk dan ook aan de geestelijke verzorging.

[0:54:40] Is de minister bereid te onderzoeken hoe veteranen ook na hun diensttijd eenvoudig toegang kunnen houden tot geestelijke verzorging?

[0:54:47] Voorzitter, ander punt is de uitvoering.

[0:54:49] En ook hier horen we dezelfde boodschap.

[0:54:51] Neem regie.

[0:54:52] Niet nog een onderzoek is dat, maar opvolging van de onderzoeken die er al liggen.

[0:54:57] Een treffend voorbeeld is de herziening van het voorzieningen- en uitkeringsstelsel.

[0:55:01] Dat traject loopt al sinds 2017.

[0:55:03] En nog steeds wachten we op definitieve besluitvorming.

[0:55:07] Veteranen moeten toch weten waar ze op kunnen rekenen.

[0:55:10] Kan de minister een duidelijke planning geven voor de afronding van dit traject?

[0:55:14] Ook de omgang met groom 6 blijft ringen.

[0:55:16] De klokkenluiders kregen hiervoor een koninklijke onderscheiding, maar komen zelf niet in aanmerking voor de regeling.

[0:55:22] Dat gaat om ernstige gevolgen voor mensen.

[0:55:25] En we zien nu eigenlijk dat de juridische procedures voor de mensen gaan die hun recht verdienen.

[0:55:30] Dat moet toch beter?

[0:55:31] Graag een reactie van de minister.

[0:55:33] Voorzitter, ik begon er al mee.

[0:55:35] Veteranen verdienen waardering voor hun inzet.

[0:55:37] En 87% van de Nederlanders zegt die waardering te hebben.

[0:55:41] Maar slechts 44% van de veteranen zegt die waardering te voelen.

[0:55:47] Dat verschil vraagt om actie.

[0:55:49] Want waardering zit niet alleen in woorden.

[0:55:50] Het zit ook niet alleen in Veteranendag, hoe goed het ook is.

[0:55:53] Maar het gaat om zichtbaarheid, verbinding en erkenning in de samenleving.

[0:55:57] En ik zie al hele mooie initiatieven.

[0:55:59] En ik hoorde net het prachtige voorbeeld van Hoekse Waard.

[0:56:02] Maar wat mij betreft is het niet afhankelijk van één iemand in een gemeente die opstaat.

[0:56:07] Maar van een gunnend, uitnodigend beleid van defensie.

[0:56:09] Zodat we in elke gemeente weten, veteranen zijn op hun plek.

[0:56:12] Ze worden gezien en gewaardeerd.

[0:56:14] En voorzitter, graag zet ik me daar met de ChristenUnie voor in.

[0:56:26] Dank u wel.

[0:56:36] Dank u voorzitter.

[0:56:38] Onlangs verscheen in Up in the Sky een artikel over voormalig F-16 vlieger en veteraan Victor van Wulfen.

[0:56:44] Nadat hij in 2009 misstanden en veiligheidsproblemen op vliegbasis Eindhoven meldde, belandde hij in een langdurig juridische strijd.

[0:56:53] Vier defensieartsen zijn inmiddels onherroepelijk te gerechtelijk veroordeeld, waarvan twee wegens vervalsing van zijn medisch dossier.

[0:57:00] Toch wordt er nog steeds gesproken over het opschonen van het dossier van Van Wulfen.

[0:57:05] Zijn hiervoor inmiddels excuses aangeboden en aansprakelijkheid erkend?

[0:57:09] En zo nee, waarom niet?

[0:57:11] Waarom is de Kamer voorgehouden dat sprake was van opschoning, terwijl inmiddels vaststaat dat sprake was van vervalsing?

[0:57:18] Er is ook gesproken over mediation en afspraken over rehabilitatie.

[0:57:22] Van Wulven heeft de minister daarover een brief geschreven in afschrift aan de Kamer.

[0:57:29] Er blijkt nooit sprake geweest te zijn van mediation en een vaststellingsovereenkomst met afspraken over rehabilitatie bestaat eenvoudigweg niet.

[0:57:38] Waarom is de minister ook na ontvangst van de brief van Van Wulven daar niet op teruggekomen?

[0:57:43] Het ministerie stelt dat Defensie geen partij is in deze kwestie.

[0:57:47] Hoe verklaart de minister dan dat de betrokken artsen zijn of worden bijgestaan door de landsadvocaat en dat Defensie die kosten draagt?

[0:57:55] Houdt de minister vol dat Defensie geen partij is?

[0:57:58] Zo ja...

[0:57:59] Hoe verhoudt zich dit tot de verantwoordelijkheid als zorgaanbieder?

[0:58:02] Uw AMS-voorganger heeft verklaard dat Defensie geen zwijgcontracten gebruikt om medewerkers de mond te snoeren.

[0:58:09] Waarom is de Kamer hierover verkeerd geïnformeerd?

[0:58:12] Want dit bleek wel het geval.

[0:58:16] Voorzitter, volgens het artikel houdt Defensie nog altijd documenten achter voor Van Wulfen en zouden zelfs voor de rechter informatie zijn achtergehouden.

[0:58:24] Daarbij gaat het onder meer om een dossier van minimaal 1700 e-mails.

[0:58:29] Hoe verhoudt zo'n dossier zich tot werkgeverschap?

[0:58:32] Goed werkgeverschap, de AVG, de klokkenluidersbescherming en sociale veiligheid.

[0:58:38] Beheert Defensie meer van dergelijke dossiers en zo ja, hoeveel?

[0:58:42] Waarom heeft Van Wulfen dit dossier nooit ontvangen, ook niet na een AVG-verzoek?

[0:58:47] Is de minister bereid het volledige dossier alsnog te verstrekken?

[0:58:52] Van Wulfen stelt bovendien dat loggingsgegevens uit zijn medisch dossier zijn verdwenen.

[0:58:56] Defensie heeft aangegeven dat dit een periode van 225 dagen binnen de gehele zorgpopulatie betreft.

[0:59:03] En dat hiervan melding is gedaan bij de autoriteit persoonsgegevens.

[0:59:07] Waarom zijn defensiemedewerkers hierover nooit geïnformeerd?

[0:59:11] Wat was de uitkomst van de melding bij de autoriteit persoonsgegevens?

[0:59:14] En kunnen medewerkers nog vertrouwen op de integriteit van hun medische dossiers?

[0:59:19] Hoe verklaart de minister dat de verdwenen loggingsgegevens in dit dossier buiten de genoemde periode vallen?

[0:59:26] Ook hier heb ik een brief van.

[0:59:28] Hoe beoordeelt de minister het rapport van het Huis van Klokkenluiders over financiële fraude bij 336 Squadron en joyriding met defensievliegtuigen?

[0:59:37] Waarom is dit rapport nooit aan de Kamer gestuurd?

[0:59:40] Hoe verhoudt dit rapport zich tot de informatie die hierover eerder aan de Kamer is verstrekt?

[0:59:45] Hoe beoordeelt de minister het feit dat de betreffende commandant op 5 juli 2016 aangifte deed, maar dit op 30 augustus 2018 onder Ede ontkende?

[0:59:56] kan de minister het procesverbaal van aangifte naar de Kamer sturen en kan de Kamer alvast het procesverbaalnummer ontvangen.

[1:00:04] De Kamer dient namelijk te alle tijden goed geïnformeerd te zijn en alleen dan kan de Kamer haar controlerende taak uitvoeren.

[1:00:11] Het is bizar dat deze gedecoreerde veteraan na 16 jaar nog steeds moet strijden voor rechtvaardigheid en erkenning en dat de voormalig commandant inmiddels is bevorderd tot minister Van Vrouw in het kabinet Jetten.

[1:00:24] Voorzitter, als veteraan zeg ik, we leave no one behind.

[1:00:29] En ook niet wanneer iemand vastloopt in een juridisch moeras.

[1:00:33] Dank u wel.

[1:00:41] Dank u wel.

[1:00:42] Dan is dit de eerste termijn aan de zijde van de Kamer.

[1:00:46] Dan vraag ik even hoe lang we gaan schorten.

[1:00:48] 20 minuten?

[1:00:53] Ja, dan zie ik u alle weer om tien voor half vier terug op deze plek.

[1:20:54] Welkom allemaal bij de voortzetting van het nota-overleg.

[1:20:59] Ik geef het woord aan de minister voor haar eerste termijn.

[1:21:02] Heel veel dank, voorzitter.

[1:21:05] Veteranen zijn het beste wat ons land te bieden heeft.

[1:21:08] En ik weet zeker dat ik ieders gevoelens daarover verwoord, het is er net ook al gezegd, door te beginnen met onze dankbaarheid.

[1:21:17] Dankbaarheid voor de militairen die in oorlogssituaties en vredesmissies hebben gediend.

[1:21:22] Zij beschermen wat ons dierbaar is.

[1:21:25] Aan ons is het om onze erkenning en dankbaarheid te tonen en zorg te bieden waar nodig.

[1:21:30] En de heer van Landschot zei het al en andere Kamerleden ook, in Nederland hebben we 100.000 veteranen.

[1:21:36] Meer dan 25.000 daarvan zijn in actieve dienst.

[1:21:40] Onze veteranen hebben verschillende ervaringen opgedaan door alle verschillende missies.

[1:21:45] En ook varieert de leeftijd.

[1:21:47] Ik denk dat heel veel mensen bij veteraan nog steeds denken aan de veteraan van de Tweede Wereldoorlog.

[1:21:52] Die we ook zeer danken en eren.

[1:21:54] Die nogal op leeftijd zijn inmiddels.

[1:21:58] Maar de gemiddelde veteraan is 54 jaar oud.

[1:22:01] 7% is vrouw.

[1:22:04] Het percentage vrouwen onder nieuwe veteranen in de afgelopen vijf jaar fluctueert tussen de 10 en 15%.

[1:22:09] En al deze veteranen die de Nederland onder oorlogsomstandigheden of tijdens bepaalde vredesmissies en operaties verdienen daarvoor respect en onze waardering.

[1:22:20] En voorzitter, ik vind het ook bijzonder om in een debat te zitten met ook veteranen in ons midden die als politici nu actief zijn, maar die ook dat heel erg mooi kunnen vertegenwoordigen.

[1:22:30] En meneer Boon, die er nu niet is, die zei al, ieder veteran is uniek en heeft een eigen verhaal.

[1:22:35] En daarom is het ongelooflijk belangrijk om met hen in gesprek te zijn en te blijven, om van ieder individu te kunnen blijven leren.

[1:22:42] Onze waardering voor hen is nogmaals heel erg groot.

[1:22:45] En veteranen hebben de maatschappij ook heel veel te bieden.

[1:22:48] Ze zijn werkzaam op allerlei plekken in de maatschappij.

[1:22:52] Ik ontmoet de laatste een CEO van een groot bedrijf.

[1:22:56] En die had in zijn bedrijf de vraag uitgezet, wie is hier eigenlijk veteraan?

[1:22:59] En ontdekte dat heel veel veteranen onder zijn uitnemers zaten.

[1:23:03] Wat hij helemaal niet wist.

[1:23:04] En ook op die manier weer de unieke ervaringen die deze mensen hebben.

[1:23:09] De opleiding en de inzet, het gevoel voor discipline.

[1:23:12] Ook kan inzetten in het eigen bedrijf.

[1:23:14] En zo zie je ook de maatschappelijke binding van veteranen via vrijwilligerswerk.

[1:23:19] Denk aan het veteranensearchteam en daar kom ik straks op en daar zijn ook vragen over gesteld.

[1:23:23] Zij staan de politie bij, bij vermissingen.

[1:23:26] En die sterke binding met de maatschappij, zoals betrokkenheid vanuit gemeentebesturen... met hun eigen veteranen en vanuit bedrijven die korting willen bieden...

[1:23:33] Dan wil ik de komende tijd ook echt meer aandacht geven.

[1:23:37] Dat lijken misschien kleine dingen.

[1:23:38] Integendeel, dat is zichtbaar maken van mensen, waarderen van mensen.

[1:23:42] En dat zouden we in onze samenleving veel meer moeten en kunnen doen.

[1:23:45] En dat zorgt er ook voor dat veteraren niet alleen trots en steun ervaren vanuit Defensie, maar vanuit de hele maatschappij, zoals het hoort.

[1:23:53] Achter de schermen zetten veel mensen zich in voor onze veteranen.

[1:23:56] Denk daarbij aan de collega's van de militaire gezondheidszorg, het militaire revalidatiecentrum en bedrijf maatschappelijk werk, maar ook maatschappelijke werkers en zorgcoördinatoren van het Nederlands Veteraneninstituut en de hulpverleners binnen het landelijk zorgsysteem voor veteranen.

[1:24:11] Zij doen elke dag hun uiterste best om de veteran of dienstslachtoffer en zijn of haar relatie te helpen.

[1:24:17] Ik blijf werken, voorzitter, aan verbetering bij de uitvoering van het veteranenbeleid om onze veteranen in het thuisland actief te ondersteunen.

[1:24:24] De heer De Groot zei het al, mensen die voor Nederland worden uitgezonden moeten ook op kunnen vertrouwen dat Nederland bij terugkeer achter hen staat.

[1:24:35] De heer Bolhuis zei ook, het gaat al heel veel goed in ons beleid.

[1:24:39] Ik waardeer ook zeer dat veel Kamerleden daar ook echt aandacht aan boden.

[1:24:44] Want dat komt natuurlijk niet doordat ik hier toevallig zit.

[1:24:46] Dat komt door al die mensen achter de schermen die daar echt heel hard aan werken.

[1:24:50] Maar het is altijd goed om te kijken naar waar het beter kan en moet.

[1:24:53] En dat is ook wat we niet alleen in dit debat doen, maar gedurende het hele jaar ook met elkaar doen.

[1:24:58] En daar zult u ook mij echt over terug horen.

[1:25:01] Voordat ik naar de antwoorden ga, voorzitter, en dan ga ik de mapjes zeggen en dan kunnen we meteen beginnen, wilde ik graag natuurlijk nog wel even stilstaan bij de Nationale Veteranendag aanstaande zaterdag.

[1:25:11] Nou weet ik dat er op heel veel plekken in het land al Veteranendagen worden georganiseerd.

[1:25:15] Ik was afgelopen zaterdag in Amsterdam, in mijn eigen stad.

[1:25:19] Waar ik ook heb aangegeven dat ik ook vanuit deze functie nu pas echt heel scherp zie hoeveel veteranen we in onze stad hebben.

[1:25:26] Ik zei nou ik zal wel heel vaak naast iemand hebben gewerkt die een veteraan is, in de kroeg gezeten, bij Ajax gejuicht of gehuild, gehuild recentelijk denk ik.

[1:25:35] Maar in ieder geval zijn er heel veel veteranen om ons heen.

[1:25:38] En het was heel mooi om te zien dat ook in mijn eigen stad de aandacht daar wordt besteed.

[1:25:41] Maar dat gebeurt overal in het land.

[1:25:43] En laat het ook vooral volop gebeuren.

[1:25:45] Aanstaande zaterdag bedanken en eren we hen die zich hebben ingezet voor onze vrede, onze veiligheid en onze vrijheid.

[1:25:52] En dat doen we landelijk nu alweer voor de 22e keer.

[1:25:55] Dat is natuurlijk wel heel erg mooi.

[1:25:57] En dat is weer een heel mooi programma onder leiding van Jaap Smit.

[1:26:01] En er is gelukkig weer een defilé.

[1:26:03] Dat was vorig jaar niet vanwege de NAVO-top.

[1:26:05] En het is heel erg belangrijk dat we hier ook mee laten zien richting het hele land... dat er maatschappelijk heel veel erkenning en waardering is voor onze veteranen.

[1:26:13] En een heel mooi programma op het Malieveld.

[1:26:15] Dus ik zie ook jongeren hier aanwezig.

[1:26:16] Ga er vooral heen.

[1:26:18] Wordt heel erg mooi.

[1:26:19] Vanaf 11 uur Den Haag-Malieveld.

[1:26:21] Dan de mapjes, voorzitter.

[1:26:25] Ik wilde beginnen met zorg.

[1:26:28] Dan de thuisfront.

[1:26:31] Dan veteranenstatus.

[1:26:34] Dan de groepen individuen.

[1:26:36] Dus verschillende vragen over verschillende uitzendingen, laat ik het zo zeggen.

[1:26:40] En dan nog een mapje met verschillende antwoorden over heel veel andere belangrijke zaken.

[1:26:45] Als ik dan begin met zorg.

[1:26:47] Voordat ik u het woord geef, ik wil even naar de leden.

[1:26:50] We doen vier interrupties in deze termijn.

[1:26:55] Dank u.

[1:26:59] Dan begin ik met de heer Bolhuis en die vroeg hoe wordt de brengplicht concreet gemaakt?

[1:27:03] Welke processen worden verbeterd en ook aandacht voor het thuisfront?

[1:27:07] Defensie en het Veteraninstituut brengen actief onder de aandacht wat er is op het gebied van erkenning, waardering, ondersteuning en zorg.

[1:27:14] En dat doen we ook in samenwerking met gemeenten en huisartsen.

[1:27:17] En daarbij worden ook verschillende communicatiemiddelen ingezet om zoveel mogelijk mensen te bereiken.

[1:27:22] Dus dan hebben we bijvoorbeeld de doorontwikkeling van de Thuisfront app.

[1:27:26] Maar zo hebben we ook heel veel andere zaken, voorlichtingen, informatie, Thuisfront dagen.

[1:27:31] Dus daar wordt op dit moment heel veel concreet aan gedaan.

[1:27:36] En ik kom straks ook nog op terug wat we volgend jaar in de veteranennota... misschien nog scherper en beter kunnen terugbrengen.

[1:27:42] Dus dan zou dit wellicht ook eentje zijn dat we laten zien... wat is nou het bereik van mensen geweest.

[1:27:48] Dan had ik hier een vraag over de regeling volledige schadevergoeding.

[1:27:54] Dat was in ieder geval vanuit mevrouw Nanninga, weet ik.

[1:27:56] Die vroeg ook concrete cijfers...

[1:27:59] Die zal ik nu een aantal noemen, maar ook deze laten we kijken of we in de veteranennota dat veel strakker volgend jaar ook kunnen laten zien, zodat u dat kunt volgen.

[1:28:08] Sinds 2014 tot en met 2025 hebben 1659 veteranen een regeling volledige schadevergoeding aanvraag ingediend.

[1:28:16] En tot eind vorig jaar zijn er 812 aanvragen afgedaan.

[1:28:20] En op dit moment, dus tot de dag van vandaag, lopen er 777 aanvragen.

[1:28:26] De financiering van de schadevergoeding is in voorzien.

[1:28:29] En dat zit in de defensiebegroting met het Nationaal Fonds Ereschuld.

[1:28:33] Hierin zit ruim voldoende budget voor de financiering van deze schadevergoedingen.

[1:28:36] Dus dat is gewoon goed geregeld.

[1:28:40] Dan had ik vanuit de VVD, PVV, maar ik denk over de gemiddelde doorlooptijden.

[1:28:47] Wat zijn de doelstellingen om die terug te brengen?

[1:28:49] Want we willen natuurlijk eigenlijk dat het allemaal zo snel mogelijk wordt afgedaan... zodat mensen zo snel mogelijk weten waar ze aan toe zijn.

[1:28:56] De Algemene Rekenkamer heeft ook conclusies getrokken daarop.

[1:28:58] De gemiddelde doorlooptijd is nu drie jaar, dat gewoon veel te lang is.

[1:29:02] De streeftermijn is twee jaar.

[1:29:04] En we hebben ook daarom echt concreet de verbetermaatregelen genomen.

[1:29:09] Waaronder de uitbreiding bijvoorbeeld van de capaciteit met negen functies.

[1:29:12] En die zijn inmiddels ook allemaal vervuld.

[1:29:14] En de collega's zijn ingewerkt.

[1:29:16] Maar ik vind het belangrijk om hier nog eens te benadrukken dat het ook mijnvolle aandacht heeft.

[1:29:20] En ik zal zorgen dat ik u voor het einde van het jaar ook informeer over de nieuwe stand van zaken.

[1:29:25] Dat u niet tot de volgende defensienota...

[1:29:27] ...daarop hoeft te wachten.

[1:29:30] Maar er wordt dus volop aan gewerkt om te zorgen dat we genoeg mensen hebben... ...die dit ook op een goede manier kunnen doen.

[1:29:35] Dan had ik mevrouw Jachtenberg van D60.

[1:29:37] Ze zei, klopt het dat het PTS-protocol afvernieuwd heeft?

[1:29:41] En wanneer kunnen we het in de Kamer hebben?

[1:29:44] Het klopt, het is inderdaad herzien.

[1:29:45] Het is aangepast aan de huidige wetenschappelijke inzichten.

[1:29:48] En de scoringsmethodiek is ook verbeterd, zoals dat heet.

[1:29:53] Het was ook een logisch gevolg van evaluaties van het protocol, dus dit was het vervolgstap wat we moesten doen.

[1:29:59] De formele titel is het protocol voor psychische aandoeningen, waaronder PTSS.

[1:30:04] Dat laat ook zien dat we ook dat breder hebben getrokken, omdat het breder is dan PTSS.

[1:30:09] En dat wordt de ministeriële regeling, zijn we nu mee bezig, as we speak.

[1:30:15] Dus dat wordt binnenkort, of ieder moment, laat ik het zo zeggen, aangeboden voor publicatie in de staatscorant.

[1:30:20] En na publicatie zal ook mee worden gewerkt, dus dan is die inopenbaar.

[1:30:24] Maar daar gaan we gewoon ook meteen actief mee aan de slag.

[1:30:27] En ik hoop dat we dat volgende maand al redden, dat we daarmee aan het werk kunnen.

[1:30:32] Dus daar zijn we druk mee bezig.

[1:30:36] Voordat u verder gaat, een interruptie van mevrouw Jachtenberg.

[1:30:40] Dank voorzitter.

[1:30:41] Natuurlijk heel blij te horen dat hier voortvarend mee om wordt gegaan door de minister.

[1:30:45] Toch nog wel een vraag hierover, want in beleidstermen klinkt dit ontzettend positief.

[1:30:50] Maar we zien dat ook al tien jaar lang dingen vastlopen in de praktijk.

[1:30:53] Dus ik zou graag van de minister willen horen hoe gaat ze dit dan ook toetsen aan de praktijk of het daadwerkelijk het verschil gaat maken.

[1:30:59] En hoe wordt de Kamer daarover geïnformeerd?

[1:31:03] Voorzitter, ik had hier nog een vraag van het CDA.

[1:31:09] Wat gebeurt er ook met de praktijk van de mensen die daar nu niet in het nieuwe protocol zitten?

[1:31:12] Verschillende leden stelden die vraag.

[1:31:15] Ik kan me voorstellen dat we bij volgende veteranen nota ook ingaan op.

[1:31:19] Want dan is iets minder dan een jaar het nieuwe protocol geweest.

[1:31:22] Wat zijn de ervaringen tot dan?

[1:31:24] Of dan de termijn lang genoeg is om daar echt uitspraken over te kunnen doen.

[1:31:29] Ik hoop het, maar dan doe ik een kleine onder voorbaat.

[1:31:32] Want zo'n veteranennota, al is die inderdaad door mijn schuld best wel laat aangeleverd bij de Kamer.

[1:31:37] Dat lag echt aan mij, dat was ambtelijk wel afgedaan.

[1:31:40] Maar hing in mijn bak.

[1:31:42] Dan nog wordt het altijd maanden van tevoren al opgemaakt.

[1:31:45] Dus ik hoop dat er dan genoeg tijd is om iets over te kunnen zeggen.

[1:31:48] Maar we zullen dat zo opnemen.

[1:31:49] En als ik met die terugwerkende kracht of in ieder geval wat doen we nou met de mensen die nog in het oude systeem of protocol vallen.

[1:31:56] Natuurlijk hebben we ook voor die groepen aandacht.

[1:31:59] Met de centrales van overheidspersoneel hebben we afgesproken om het invalideidspercentage van die groep.

[1:32:04] Dat zijn ongeveer 2000 veteranen.

[1:32:07] Amtshalve om te gaan zetten aan de hand van het herziende protocol.

[1:32:10] Zij worden dus...

[1:32:11] Ook herzien hun situatie.

[1:32:14] Het klinkt altijd een beetje ambtelijk en statisch als je zo praat, maar dat is wat het is.

[1:32:18] Die veteranen hoeven daarvoor niet zelf een aanvraag in te dienen.

[1:32:21] De doelgroep wordt hier op korte termijn ook over geïnformeerd.

[1:32:24] En we zullen beginnen met de veteranen die 60 jaar of ouder zijn en daarna de dossiers in volgorde van leeftijd van oudheid, moet ik zeggen, behandelen.

[1:32:32] En als de herziening leidt tot een hoger percentage worden de financiële aanspraken, zoals bijvoorbeeld een invaliteitspensioen of een bijzondere verhoging, met ingang van 1 januari 2026 opgehoogd.

[1:32:45] Zodat het dus nooit kan leiden tot een verlaging van de aanspraken.

[1:32:49] Dus ik zal ook zorgen dat we voor zover dat mogelijk bij de volgende note daar in ieder geval concreet op ingaan.

[1:32:54] Zover we als dat moment dan dat ook kunnen melden.

[1:32:58] Dat leidt tot een vervolgvraag.

[1:33:00] Ja, dank voorzitter.

[1:33:01] En wederom dank ook voor de beantwoording.

[1:33:02] Dat klinkt inderdaad heel goed en we houden het een beetje op beleidstermen.

[1:33:05] Dat snap ik ook wel.

[1:33:06] En dank aan de minister dat ze het boetekleed aandoet voor het te laat sturen van de nota.

[1:33:11] Kan gebeuren, maar volgend jaar beter alsjeblieft.

[1:33:14] Nog een vraag over die invaliditeitsbeoordeling.

[1:33:17] Want het is denk ik goed dat het wordt herzien dat de rubrieken, geloof ik zoals dat heet, waarin die scoring zit, dat dat verbeterd wordt.

[1:33:25] En dat het daardoor waarschijnlijk hoger kan uitpakken.

[1:33:28] Maar mijn vraag aan de minister is, voorzitter, wat nou als in de praktijk blijkt dat die scoring dus nog steeds niet opleint met hoe de veteranen dat zelf ervaren?

[1:33:35] Wat gaat er dan gebeuren?

[1:33:36] Gaan we dan wachten tot volgend jaar in de nota en het dan bespreken?

[1:33:40] Voorzitter, het gaat niet om een nota of onze bespreking.

[1:33:42] Het gaat erom dat wij ook op basis van informatieduidingen kunnen hebben, analyses kunnen hebben, zodat je weet dat als er een probleem is, het kan ook in een individuele zaak, het gaat uiteindelijk om mensen en maatwerk ook, dat probeer je ook, of heb je een...

[1:33:56] systeemfout in je protocol even vrij vertaald.

[1:33:59] En natuurlijk vinden er beleidsevaluaties plaats.

[1:34:02] Dat doe je ook bij een nieuw protocol.

[1:34:03] En om daar niet op te wachten, zeg ik ook nu hier toe, dat we ook in de nota daarop aandacht aan besteden.

[1:34:10] Maar daarvoor hebben we gelukkig in ons stelsel hier met elkaar ook reguliere momenten voor.

[1:34:15] Het is denk ik...

[1:34:17] Ik kan het wel met een heel gerust hart zeggen... dat de mensen die hier aan werken... hun betrokkenheid bij dat dit een goed werkend protocol is... is groter dan bij wie dan ook.

[1:34:27] Dus daar heb ik alle vertrouwen in.

[1:34:29] Dat als het niet zo uitpakt, dat zij dat tijdig ook aan mij... en ik weer aan u zal melden, zodat we het aanscherpen.

[1:34:35] Maar laten we zorgen dat het gewoon snel van start gaat... zodat we ook weten hoe het in de praktijk uitpakt.

[1:34:40] De evaluaties zijn regulier.

[1:34:42] En ik zorg ervoor dat we in de nota hier ook nadrukkelijk op terugkomen...

[1:34:45] En als ik mag van nu daar enige speling in.

[1:34:47] En ik hoop dat we dan al wat kunnen zeggen inhoudelijk.

[1:34:49] Dat zou ik ook graag willen.

[1:34:50] Maar het moet dan wel op die manier mogelijk zijn.

[1:34:52] Maar anders leggen we dat ook uit.

[1:34:54] Dan heb ik in dit mapje nog één vraag, voorzitter, van de heer de Groot.

[1:34:58] En dat gaat over de aanbeveling uit het onderzoek naar zorgbehoeften van vrouwelijke veteranen, om die concreet om te zetten in specifieke veteranenzorg voor deze groep.

[1:35:06] De veteranenpopulatie is divers en heterogeen en het percentage vrouwelijke veteranen neemt toe.

[1:35:12] Het onderzoek richt zich overigens op vrouwelijke militairen en niet alleen op vrouwelijke veteranen.

[1:35:17] Het onderzoek biedt wel hele waardevolle inzichten en aanbevelingen en we gaan daar natuurlijk ook concreet mee aan de slag.

[1:35:23] Dat gaat echt van leiderschap, steun, nazorg, zorg.

[1:35:28] Dat pakken we op al die niveaus zo concreet op.

[1:35:31] En die landen dan in opleidingen bij commandanten en binnen de steun- en hulpverlening.

[1:35:36] Het heeft ook de aandacht vanuit personeelszorg en diversiteit en inclusie.

[1:35:40] Staatssecretaris heeft het natuurlijk in zijn portefeuille.

[1:35:42] Ik weet dat hier woordvoerders zitten die ook vaak met hem het een en ander bespreken.

[1:35:47] Ik zal ook zorgen dat hier extra aandacht is gevraagd dat hij dat ook weet.

[1:35:50] Zodat het ook in zijn debatten terecht kan komen.

[1:35:53] Dan was ik bij de taas voor ons voorzitter.

[1:35:57] Ik heb hier vragen van in ieder geval de heer De Groot.

[1:36:03] Maar volgens mij waren er meer die ook vragen welke aanvullende stappen gaan we nou doen voor familie.

[1:36:08] Thuisfront is denk ik hier in deze kamer.

[1:36:11] Maar ook als je kijkt naar hoe Defensie en het Veteraneninstituut opereren.

[1:36:16] Echt nadrukkelijke aandacht.

[1:36:18] Tijdens de militaire loopbaan rondom missies en inzet en nadienst verlaten.

[1:36:23] Thuisfront is cruciaal.

[1:36:25] Er is een groot aantal activiteiten die bijdragen aan het gevoel onderdeel te zijn van de gemeenschap.

[1:36:30] Ik heb ook inmiddels best wel wat mensen vanuit het thuisfront van militairen mogen spreken.

[1:36:35] Of het nou veteranen zijn of bijvoorbeeld de bemanning nu op de Evertse of de Ruiter.

[1:36:41] Dat ik dan via via ook signalen krijg.

[1:36:44] En mensen willen heel graag dat er contact gelegd kan worden.

[1:36:47] Dat ze op de hoogte zijn.

[1:36:49] Dat ze betrokken worden.

[1:36:50] Dat er momenten zijn dat ze bij elkaar komen.

[1:36:53] En wij gaan al komende tijd verdere stappen zetten in de ondersteuning van het thuisfront.

[1:36:57] Het is om belang om relaties daarin te betrekken en niet voor hen in te vullen wat zij nodig hebben.

[1:37:01] Dus we halen ook echt op wat heb je dan nodig.

[1:37:05] En ook de aanbevelingen van de veteranenombudsman en de inspecteur-generaal de krijgsmacht zullen daarbij worden meegenomen.

[1:37:12] Dan heb ik de heer Van Landschot van CDA, die vroeg opnieuw volgens mij aandacht voor de inloophuizen, waar militairen en ex-militairen in een thuisfront terecht kunnen voor ondersteuning, bij elkaar komen, kameraadschap.

[1:37:26] En vroeg ook om langjarige zekerheid, financiële zekerheid.

[1:37:31] Dit zijn dus hele belangrijke plekken.

[1:37:33] Ik weet dat het ook erg wordt gewaardeerd dat ze bestaan.

[1:37:36] Deze centra zijn een mooie manier waarop gemeenten hun erkenning en waardering voor veteranen ook in de praktijk kunnen brengen.

[1:37:43] Steeds meer gemeenten doen het ook al.

[1:37:45] En het is ook goed om die verantwoordelijkheid voor die centra lokaal te houden, omdat je dan zeker weet dat het het beste wordt ingericht.

[1:37:51] Wij financieren sinds enkele jaren activiteiten die binnen ontmoetingscentra worden georganiseerd.

[1:37:58] En ik zal ook vanuit mijn rol gemeenten blijven aansporen om dit gewoon op te zetten.

[1:38:02] Het is op een laagdrempelige wijze heel erg prettig voor mensen.

[1:38:08] Dan ben ik nu bij de veteranenstatus.

[1:38:14] Dank.

[1:38:16] Ja, ik liet hem te lang stil, hè, voorzitter.

[1:38:18] Dat is bijna een uitlogging van mij.

[1:38:19] Interruptie van mevrouw Jachtelen.

[1:38:21] Ja, dank voor de lange stilte en dank, voorzitter.

[1:38:24] Ik was nog wel op zoek naar antwoord op één vraag, namelijk wie eigenlijk de regie heeft voor de initiatieven rondom het thuisfront en met name ook het contact met het thuisfront, zodat zij hun eigen inbreng kunnen geven aan de afstemming.

[1:38:39] Voorzitter, uiteindelijk hebben wij verantwoordelijkheid.

[1:38:44] Dus als het gaat over uitzendingen, als het gaat over nu dat we het besluit hebben genomen... om ons vroeg had de ruiten niet verder te laten varen op de reeds geplande route voorbij Tokio... maar te zeggen we laten hem terugkeren, prepositioneren voor een eventueel mogelijke inzet in de straat van Hormoes...

[1:39:02] Dat zijn momenten dat wij de verantwoordelijkheid hebben om ook op een goede manier thuis rond te benaderen bij elkaar.

[1:39:08] Ik weet dat afgelopen zondag een bijeenkomst is geweest.

[1:39:11] Dat dan ook iedereen van ons uit zelf kan horen vanuit Defensie.

[1:39:14] Wat doen we, waarom doen we dit, hoe ziet dat eruit.

[1:39:17] Dus op de momenten dat het echt onze militairen aangaat, ook op veteranen als er zaken spelen...

[1:39:23] Dan hebben wij daar een verantwoordelijkheid en dus de regie.

[1:39:25] Maar je hebt ook gelukkig het veteraninstituut, je hebt die lokale initiatieven.

[1:39:30] En ik zou die ruimte ook willen laten.

[1:39:33] Dus het gaat erom waar heb je de verantwoordelijkheid ook als ik hem even plat mag slaan als werkgever.

[1:39:37] Maar vooral ook heel veel ruimte laten aan al die initiatieven die in het land zijn.

[1:39:41] En daar zou ik geen regie op willen, maar vooral ook willen aanmoedigen, blijft dat organiseren.

[1:39:46] Dan daar waar wij kunnen ze dat ook ondersteunen.

[1:39:48] Dus ik denk dat het verschilt over welk onderdeel we het hebben, wie dan daar de regie slash verantwoordelijkheid heeft.

[1:39:57] Aan mevrouw Jachtenberg, het was eigenlijk een onbeantwoorde vraag, dus ik reken hem niet als een interruptie.

[1:40:01] Oeh, dat is kulant.

[1:40:02] Oké, ik hoop dat ik alles wel verder kan doen.

[1:40:05] U vervolgt uw bedrijf, minister.

[1:40:07] Ja, heftig dit.

[1:40:10] Dat was uitlokking voor nu, voorzitter.

[1:40:13] Grijp mijn kans.

[1:40:14] Dan ben ik mijn vragen alweer kwijt.

[1:40:17] Lekker handig.

[1:40:20] Nou, dan moet ik hem wel snel hebben.

[1:40:24] Ja, ik heb hem alweer.

[1:40:28] Op zich positief, fijn ook het voorbeeld wat wordt gegeven, dat schept de verbeelding wat duidelijker.

[1:40:35] Toch nog een vraag over het laatste punt, over de regie wat loslaten bij de lokale of eigen initiatieven.

[1:40:42] Want in de wet staat wel dat het ook de taak is van het ministerie om dat proactief te faciliteren.

[1:40:47] Dus dan zou ik daar toch op willen doorvragen aan de minister, hoe gaat zij dat doen?

[1:40:52] Maar dat doen we dus ook, voorzitter.

[1:40:53] Kijk, uiteindelijk heeft de Defensieorganisatie thuis rond de regie op de zaken waar ik het net over had.

[1:40:58] We hebben natuurlijk bij de NLVI voor degenen die veteraan zijn of postactieve.

[1:41:06] En je wilt ruimte laten voor lokale initiatieven die vanzelf opkomen.

[1:41:10] Dus de vraag is denk ik met alle respect niet per se hoe willen we dat doen.

[1:41:15] Maar we doen het al.

[1:41:16] En volgens mij werkt het heel erg goed.

[1:41:17] Er is heel veel aandacht voor het thuisfront.

[1:41:19] En om de regie van ons.

[1:41:22] Maar ik zou niet alles naar landelijk willen trekken.

[1:41:24] Omdat ik denk, zoals ook met al die verschillende veteranenorganisaties.

[1:41:29] Hoe lokaler georganiseerd, misschien soms hoe beter.

[1:41:31] Ik vroeg in Amsterdam zaterdag waarom...

[1:41:33] Degene die dat had opgezet, waarom had je de behoefte om dit hier in Amsterdam te doen?

[1:41:38] Die zei, omdat er geen Amsterdamse tak was en ik ben Amsterdammer, dus het hoort hier.

[1:41:42] Dat gevoel vind ik zelf heel sterk.

[1:41:44] Daar gaan we niet tegen na bemoeien, maar wel faciliteren daar waar we kunnen.

[1:41:47] Dus een beetje in die balans zou ik bekijken.

[1:41:52] Interruptie van de heer Boas.

[1:41:54] Ja, voorzitter.

[1:41:54] Ik heb toch een vraag.

[1:41:56] Kijk, er zijn nu meerdere partijen die zeggen dat de Venn zou meer met een brengplicht moeten gaan doen in plaats van een haalplicht.

[1:42:01] Maar de antwoorden erop zijn eigenlijk, we doen dat al.

[1:42:03] We gaan niks nieuws veranderen, als ik de minister hoor.

[1:42:06] En daarnaast hebben we het rapport Erken mijn Belangen, waarvan gezegd wordt dat de Venn zou meer moeten doen met kinderen.

[1:42:11] Maar ik hoor nu nog niet wat de minister daar gaat doen.

[1:42:14] Wat gaat u extra doen in die brengplicht?

[1:42:17] Wat gaat u extra doen om ook de zorgpleeg naar kinderen uit te breiden?

[1:42:21] Waarvan de ombudsman zegt dat het echt een zorg is.

[1:42:24] Daar kom ik zo nog op.

[1:42:25] Dat zit hier in de mapjes.

[1:42:27] Dat ging echt over die concrete aanbevelingen.

[1:42:29] Wat kun je ook samen doen met OCW en dergelijke.

[1:42:31] Daar kom ik ook straks op.

[1:42:34] En laat ik er wel bij zeggen.

[1:42:36] Zeker op een onderwerp als dit.

[1:42:39] Ik zou nergens willen uitstralen dat wij het idee hebben dat we alles al doen wat het eigenlijk af is.

[1:42:45] Ik begon al met alles waar het beter kan.

[1:42:48] Graag.

[1:42:48] Dus ook als daar ideeën vanuit het veld.

[1:42:50] Veteranen, Kamerleden.

[1:42:51] Dat neem ik ook graag mee.

[1:42:53] Maar ik noem de voorbeelden in de zin dat we het ons ook aantrekken, daar ook volop mee bezig zijn.

[1:42:59] Dus niet vanuit een houding van doen we al, het is af.

[1:43:02] Ik denk zeker bij zoiets fundamenteels als onze veteranen.

[1:43:06] Mensen die je nooit mag vergeten en denken van nou, je hebt je inzet al gepleegd, waar gaan we verder?

[1:43:11] Dat mag nooit.

[1:43:12] Ben ik ook altijd op zoek naar extra wat we nog meer zouden kunnen doen.

[1:43:16] En de Ombudsman geeft daar heel veel aanbevelingen op, dus daar kom ik ook nog op terug.

[1:43:21] Voorzitter, als ik dan bij de veteranenstatus daar naartoe mag... want eigenlijk het debat wat hier plaatsvond met de verschillende inzichten... is ook een beetje hoe het in mijn hoofd is gegaan afgelopen maanden.

[1:43:35] Als nieuwe minister was mijn houding... luister, als er mensen zijn die zeggen van... nou, ik vind dat deze inzet ook voor een veteranenstatus in aanmerking kan komen... waarom zouden we dat willen tegenhouden...

[1:43:50] En toen ben ik op de hoogte gebracht van de verschillende gevoelens die daarbij zijn.

[1:43:56] En ik snap het.

[1:43:57] Ik snap het nu ook veel beter.

[1:43:58] Maar het maakt ook dat het dus heel erg ingewikkeld is.

[1:44:00] Omdat je gewoon die beide geluiden hebt, voorzitter.

[1:44:03] Daar moeten we ook eerlijk over zijn.

[1:44:05] Wij zijn wel natuurlijk op dit moment aan het werken aan het opstellen van een afwegingskader met betrekking tot deze veteranenstatus.

[1:44:12] Want je wilt het zo goed mogelijk doen voor alle betrokkenen.

[1:44:14] Dat is als er zoveel verschillende inzichten op bestaan een ingewikkelde.

[1:44:17] We zijn nu aan het kijken naar de afwegingskader.

[1:44:20] En dan worden de opvattingen van belanghebbenden uit het veteranendomein meegenomen.

[1:44:24] Zoals het standpunt van het Nationaal Veteranenplatform.

[1:44:26] Moderne vormen van inzet, die we nu natuurlijk volop hebben, zoals remote piloting en cyberinzet, worden ook meegenomen.

[1:44:36] Net als de inzet in het kader van hoofdhaak 1 aan de oostflank van Europa.

[1:44:41] We leven gewoon een hele andere tijd, ook een rare tijd in die zin.

[1:44:45] Maar in dat grijze gebied zijn we heel erg actief als Defensie.

[1:44:48] Dus hoe ga je dat dan wegen?

[1:44:51] Nou, dat zijn we nu een kaart aan het brengen.

[1:44:53] En er wordt ook gekeken naar andere landen, waar ook suggesties van hoe doen ze het elders.

[1:44:57] Kijken we ook naar.

[1:44:59] En dat moet allemaal opgeteld leiden tot een helder afwegingskader.

[1:45:03] wat duidelijk maakt waarom aan een inzet de veteranenstatus wordt ontleend... zodat militairen voorafgaand aan hun missie geïnformeerd zijn.

[1:45:12] En dat is hopelijk ook het antwoord op wat de heer De Groot vroeg over... is dat dan de moderne inzet, zit dat dan daarin?

[1:45:19] Dat nemen we dus heel erg mee.

[1:45:21] En laat ik daar nog wel aan toevoegen, voorzitter, dat...

[1:45:28] Dus op het moment dat je niet in aanmerking komt, ook na een nieuw afwegingskader voor een veteranenstatus, wil niet zeggen dat de verantwoordelijkheid, de waardering en de erkenning vanuit defensie, ik weet het zeker vanuit de samenleving, maar ook formeel vanuit ons, daarmee niet verdwenen is.

[1:45:43] Dan heb je gewoon andere zaken, maar daar hebben we nog steeds een zorgplicht, dan zijn we je nog steeds dankbaar en is het nog steeds aan ons om dat ook op verschillende manieren te uiten.

[1:45:51] Dus ik zou wel heel fijn vinden... en zo spraken alle Kamerleden ook... maar dat zal ik ook blijven doen... dat dat dus niet betekent dat het minder is.

[1:45:59] Het is gewoon een andere status.

[1:46:01] En dat is dan wat het is.

[1:46:02] En dat verschil zal altijd wel blijven.

[1:46:04] Dus het afwegingskader zal altijd ergens een grens trekken.

[1:46:08] En dan denk ik dat het heel belangrijk is... dat we allemaal op die manier ook blijven praten.

[1:46:12] En wij vooral ook het beleid op die manier invullen.

[1:46:14] Dat niemand zich uiteindelijk verloren vergeten... of er niet gekend voelt.

[1:46:19] Want dat mag nooit het effect zijn van...

[1:46:21] Wat voor kader dan ook.

[1:46:24] Dan ben ik bij de verschillende groepen en individuen.

[1:46:30] Even kijken.

[1:46:30] Dan heb ik eerst mevrouw Nanninga die vroeg naar wat is nodig om het project transitie weer opgezet te krijgen en veteranen als reservist te behouden.

[1:46:38] De transitie van militair naar burger is superbelangrijk.

[1:46:41] En voor de een gaat dat soepeler dan voor de ander.

[1:46:43] Dat heeft natuurlijk te maken met heel veel factoren.

[1:46:46] En de afgelopen jaren stonden ook in het teken van onderzoek.

[1:46:48] Dat is inmiddels afgerond en heeft ook hele goede inzichten en voorstellen opgeleverd.

[1:46:53] Nu kijken we hoe we dit kunnen verwerken, realiseren, hoe we daarmee aan de slag kunnen.

[1:46:58] En een heleboel van die inzichten en voorstellen zijn ook al meer of mindere mate verankerd in de bestaande bedrijfsvoering.

[1:47:04] We zullen ervoor zorgen dat we na de zomer, na het reces, aanvullende besluiten zullen voorbereiden voor de voorstellen zoals onder andere de veteranenspelden.

[1:47:13] Dat zijn belangrijke zaken.

[1:47:15] Maar even terug naar de initiële vraag van mevrouw Ronika.

[1:47:19] Veteranen worden ook steeds vaak als reservist behouden.

[1:47:22] Moet ik eerlijk zeggen, daar worden wij ook steeds beter in.

[1:47:23] Dat je ook kijkt hoe je mensen bij je kunt houden.

[1:47:26] Zijn veteranen ook over het algemeen heel graag betrokken nog steeds bij Defensie.

[1:47:32] Dus dat is gewoon een enorme win-win.

[1:47:33] Want ze hebben enorme kennis, capaciteiten.

[1:47:37] Wat we echt heel hard kunnen gebruiken.

[1:47:39] En we kijken nu ook naar nieuwe afspraken met sociale partners om reservist te blijven na dienstverlating, waarmee dat ook de norm wordt.

[1:47:47] Dus dat proberen we ook nog eens echt te verankeren, zodat het ook gewoon laagdrempelig en makkelijker wordt.

[1:47:56] Ja, dank hiervoor voorzitter en de minister.

[1:47:58] Dat vinden we natuurlijk fijn om te horen.

[1:48:00] Mijn vraag was ook nadrukkelijk over budget.

[1:48:02] Want daar leek ook een knelpunt te zitten.

[1:48:04] Komt dat in de brief?

[1:48:06] Is er extra budget?

[1:48:09] Blijft het bij het oude?

[1:48:11] Die miste ik nog even.

[1:48:13] Ja, voorzitter, als ik daarop terug mag komen... zodra we ook al deze inzichten hebben verwerkt... dat kan ik wel toezeggen dat dat na de zomer... voor het einde van het jaar is.

[1:48:23] Dan neem ik hem wel ruim, maar zo snel mogelijk.

[1:48:27] Want we moeten eerst zelf weten wat is extra nodig.

[1:48:30] Maar ik vind dit ontzettend belangrijk.

[1:48:32] Dus binnen de mogelijkheden die Defensie heeft... moeten we dit gewoon goed vorm kunnen geven.

[1:48:36] Maar mevrouw Nanninga is terecht op zoek naar heel concreet iets.

[1:48:39] En daar zitten we nu middenin, dus dat heb ik nog niet voor haar...

[1:48:42] En ik kan ook toezeggen dat als budget toch een probleem zou blijken aan onze kant, dat ik dat de Kamer ook actief meld.

[1:48:48] Want dan kan ik me voorstellen dat de Kamer er ook zelf een mening over heeft.

[1:48:52] Maar ik probeer vooral aan de voorkant te voorkomen dat dat een issue wordt.

[1:48:55] Maar we zitten er midden in.

[1:48:59] Mevrouw Bikker.

[1:49:00] Ja, dan ga ik mevrouw Nanninga een beetje helpen.

[1:49:02] Dat is toch wel mogelijk voordat we de begroting bespreken, neem ik aan.

[1:49:09] Voorzitter, snap ik.

[1:49:10] Laat ik daar in de tweede termijn even op terugkomen.

[1:49:12] Dan kunnen we de processen naast elkaar leggen.

[1:49:14] Anders zeg ik misschien iets toe wat we niet waar kunnen maken.

[1:49:17] Snap ik.

[1:49:18] Check ik, kom ik op terug.

[1:49:20] Dan was ik bij de heer Bolhuis.

[1:49:23] En die zei bij de bespreking van de vorige veteranennota heeft de minister toegezegd dat er een regeling zou komen voor veteranen met verwerkingsproblematiek die zelf geen financiële middelen hebben om bijvoorbeeld deel te kunnen nemen aan zo'n terugkeerreis.

[1:49:39] Dus hoe gaan we daar nu mee om?

[1:49:41] En die terugkeerreizen, dat ging over Dutchbed 3 veteranen.

[1:49:45] En hun relaties zijn specifiek ontworpen voor deze doelgroep.

[1:49:49] Omdat hetgeen wat zij hebben meegemaakt tijdens en na afloop van de missie... overduidelijk onvergelijkbaar is met andere missies.

[1:49:57] En we zien ook dat die reizen goed gewaardeerd worden en ook helend kunnen werken.

[1:50:02] En als vanuit de zorgbehoefte op individuele basis blijkt dat een terugkeerreis helend kan zijn... dan zullen we ook gewoon kijken naar de mogelijkheden.

[1:50:13] Dan heb ik de heer Boon, mevrouw Bikker, mevrouw Jachtenberg over de burn pit slachtoffers, gewoon zes slachtoffers.

[1:50:23] Hoe dat nou zit met de bewijslast en wat we voor deze mensen kunnen doen.

[1:50:27] En ik denk dat het ons allemaal zeer raakt als medewerkers, collega's, als mensen die voor ons hebben gestaan, ziek worden.

[1:50:35] In het bestaande recht in Nederland hebben we daar natuurlijk bepaalde afspraken over gemaakt.

[1:50:41] Maar als ik hem heel even plat mag slaan naar de vragen die hier ook werden gesteld.

[1:50:45] Want ik weet dat Kamerleden ook heel goed die afspraken kennen.

[1:50:47] Er werd ook gezegd van ben je bereid om met die mensen in gesprek te gaan.

[1:50:51] En vooral naar hen te luisteren en op te halen wat nodig is.

[1:50:54] Laat ik dat meteen hier toezeggen natuurlijk.

[1:50:57] En het is...

[1:50:59] Het is de staatssecretaris, maar ik vind als mij dat wordt gevraagd, dan natuurlijk ga ik dat ook doen.

[1:51:05] En dat heeft volgens mij bij commissiedebat personeel ook de staatssecretaris aangegeven.

[1:51:10] Ook richting de slachtoffers zelf.

[1:51:12] Dus ik zorg dat ik met hem samen optrek en dat we dit ook samen oppakken en dan waarschijnlijk via de staatssecretaris aan het terugkoppelen.

[1:51:23] Ja, voorzitter, omdat het niet alleen om deze casus gaat, maar ook wel een soort bewijs is, of door de veteranenombudsman ook wel werd genoemd, van een terugkerend geval dat je ziet dat we zo druk zijn met onze processen, procedures.

[1:51:42] ...en stelsels... ...dat veteranen eigenlijk worden overgeleverd... ...van het ene loket naar het volgende... ...en alleen met een steengoede advocaat... ...als je niet uitkijkt... ...nou, dit is verder voor mijn rekening wat ik nu zeg... ...want dat heeft de veteranenombudsman niet meer gezegd... ...er uitkomen.

[1:51:58] En ik zou de minister ook willen vragen... ...om juist als het gaat om het veteranenbeleid...

[1:52:02] Het eerste blokje ging over PTSS.

[1:52:05] Hoe lang heeft dat wel niet geduurd voordat het vast is komen te staan?

[1:52:08] We hebben nu een blokje hierover.

[1:52:10] Hoe lang heeft het niet geduurd voordat we hier de processen op orde hebben?

[1:52:13] En ik weet overal is een eigen verhaal over te vertellen.

[1:52:16] Maar in the end is wel het verhaal Den Haag is te traag.

[1:52:20] En ik zou de minister daarom echt willen uitdagen om ook op dat punt niet alleen op de casus te kijken, maar ook hoe kunnen we nou naar de toekomst toe daar ook op een andere manier op doorpakken.

[1:52:29] En voor mij is dat eigenlijk het allerbelangrijkste van deze notabespreking, voorzitter.

[1:52:36] Voorzitter, ik denk dat dat een heel belangrijk punt is.

[1:52:39] Nou is het voordeel van relatief nieuw op een dossier zijn dat je het kunt vergelijken met andere ervaringen.

[1:52:45] En dat kan ik.

[1:52:45] En dan kan ik zeggen dat Defensie dat absoluut dus niet doet.

[1:52:49] Defensie is niet bezig met alleen maar processen en regels en richten op een individuele casus omdat die op je bord komt.

[1:52:57] Maar heeft echt als het gaat over het omgaan met onze veteranen enorme stappen gezet.

[1:53:01] Ik begon niet voor niets met, dan kan het nooit af zijn, het moet altijd beter.

[1:53:06] En er zijn absoluut voorbeelden, heeft mevrouw Bikker meer dan gelijk in, waarbij dat echt niet goed gaat.

[1:53:12] En ik kan haar verzekeren dat in de traditie van defensie, en dat vind ik wel fijn om te kunnen zeggen, dat is echt...

[1:53:18] Het is geen starre organisatie.

[1:53:22] Als je een zaak tegen ons hebt lopen, kan ik me wel voorstellen dat je het heel anders ervaart.

[1:53:26] Maar als je kijkt naar over het algemeen hoe we met veteranen omgaan en hoe goed dat gaat, durf ik wel te stellen dat het geen starre organisatie is die alleen maar kijken wat hebben we ooit afgesproken.

[1:53:35] Dan nog zijn er momenten zaken, en zeker dit is er ook een van.

[1:53:39] Er is ook een andere vraag gesteld door mevrouw Tijhove over een specifieke casus die ook bij de rechter ligt.

[1:53:46] Daar kan ik ook niet al te veel op ingaan.

[1:53:48] Dat zijn dan wel voorbeelden, nog even los van de inhoud.

[1:53:51] Dat je eigenlijk helemaal niet wil dat je tegenover elkaar komt te staan.

[1:53:54] Dat je altijd moet kijken, precies zoals mevrouw Bikker zegt, niet alleen in de specifieke zaak...

[1:53:59] Maar wat zegt dit in het algemeen over hoe we omgaan met ons beleid?

[1:54:02] Wat hebben we ingericht?

[1:54:03] De mensen die daarbij betrokken zijn, die dat afhandelen.

[1:54:06] Dus ik neem dat zeker mee.

[1:54:07] Maar ik wilde wel een beeld ernaast zetten.

[1:54:10] Niet tegenover per se, maar ernaast.

[1:54:11] Dat ik het idee heb dat Defensie daar afgelopen jaren hele grote stappen op heeft gezet.

[1:54:18] Maar nogmaals, dit gaat over zo'n belangrijke groep mensen.

[1:54:21] Het is in die zin nooit af.

[1:54:22] We doen het ook op de manier, zoals mevrouw Bikker zegt, niet blind staren op de zaak aan zich.

[1:54:27] Maar ook elke keer weer leren wat je daaruit voor je hele beleid kunt toepassen.

[1:54:32] Zodat je niet nieuwe zaken het liefst voor je zou hebben.

[1:54:38] Ja, voorzitter, dank u wel.

[1:54:39] En toch zegt de veteranenombudsman dat het gaat om consistent terugkerende signalen.

[1:54:45] Dus voor mij is het geen verwijt naar Defensie.

[1:54:47] Natuurlijk niet.

[1:54:48] Iedereen zal doen naar de huidige stand van zaken.

[1:54:51] En ik heb ook gezien hoe door eerdere kabinetten bezuinigingen hebben ingeakt.

[1:54:56] Ook op het ministerie en ook wat dat doet met het kennisniveau.

[1:55:00] Maar ik zie wel terugkerend dat de Kamer hetzelfde verhaal van de veteranenombudsman te horen krijgt.

[1:55:06] En dan ben ik nog maar anderhalf jaar defensiewoordvoerder.

[1:55:09] Maar als ik terugzoek en mevrouw Jachtenberg hiernaast me had een hele stapel rapporten.

[1:55:13] Het is terugkerend.

[1:55:15] En daar wil ik vanaf.

[1:55:16] Dus dan snap ik heel goed dat de minister gaat staan voor haar departement.

[1:55:19] En zegt wat er allemaal goed gaat.

[1:55:20] Prima.

[1:55:21] Maar het moet toch niet zo zijn dat de veteranenombudsman volgend jaar opnieuw zegt.

[1:55:25] Consistent terugkerende signalen.

[1:55:26] En daar vraag ik de scherpte op van deze minister.

[1:55:29] Dat hoeft nu niet.

[1:55:30] Ga ik niet in motie schieten of wat ook.

[1:55:32] Maar het gaat me om de attitude die we met elkaar hebben.

[1:55:34] Want daar moeten we vanaf.

[1:55:38] Ja, voorzitter.

[1:55:41] Laat ik zo zeggen, ik zit ook binnenkort met de ombudsman.

[1:55:44] Volgens mij zelfs morgen.

[1:55:47] Mijn primaire vraag is ook, wat kunnen we doen... om te voorkomen dat aanbevelingen op elkaar gaan lijken die er komen?

[1:55:53] Want ik wil er ook vanaf.

[1:55:55] En ik merk dus een houding bij het hele departement.

[1:55:58] En mevrouw Bikker, ik heb mij lang genoeg om te weten... dat als ik dat anders zou zien, dat ik een heel ander antwoord had gegeven...

[1:56:03] Maar waarbij die betrokkenheid extreem is... en dat iedereen daarnaar streeft.

[1:56:08] Dus dat is een goed teken.

[1:56:09] Maar ik zal het gesprek aangaan met de ombudsman... die natuurlijk volledig vanuit zijn onafhankelijkheid... moet kunnen onderzoeken wat hij wil.

[1:56:15] Dus dat blijft overeind.

[1:56:17] Maar ik wil graag van hem horen... wat kunnen wij nog meer doen, nog beter doen om te voorkomen.

[1:56:22] Er zullen altijd zaken zijn, ook dat weten we.

[1:56:25] Maar niet terugkerende aanbevelingen.

[1:56:27] Laat ik het even in mijn eigen woorden wat huiselijker formuleren.

[1:56:29] Dus ik deel het helemaal.

[1:56:31] En...

[1:56:32] En dan had ik eigenlijk al het bruggetje gedaan naar mevrouw Terhove over de casus, de specifieke casus.

[1:56:44] Dat is dus een rechtszaak die al loopt en om die reden kan ik er hier niet op ingaan.

[1:56:51] En het is een lopende zaak en individueel dossier, maar ik heb de opmerkingen en de vragen van mevrouw Terhove goed gehoord.

[1:56:58] Dan wil ik graag een interruptie doen, maar dan geef ik even het voorzitterschap aan de heer De Groot.

[1:57:03] Want waar ik vooral ook over val... is dat ik in de procedurevergadering een reactie heb gevraagd... over een artikel waar ik mijn betoog over hield, over Up in the Sky.

[1:57:14] En dan is het antwoord van de minister ook dat u er niet... omdat het onder de rechter is, gaan we er niet op in.

[1:57:20] Maar ik vraag een reactie op een artikel.

[1:57:22] En volgens mij artikel 68 van de Grondwet... dat is voor de Eerste en de Tweede Kamer een enorm belangrijk instrument...

[1:57:29] En dat hebben wij in handen om de regering te kunnen controleren.

[1:57:33] En Thorbecke draait zich om in zijn graf.

[1:57:36] Als ik dan als antwoord krijg, ja, we kunnen niet reageren, want het is onder de rechter.

[1:57:40] Maar ik heb gevraagd op een reactie op het artikel Up in the Sky.

[1:57:44] En volgens mij moet de Kamer die gewoon kunnen krijgen.

[1:57:49] Voorzitter, misschien zit ik er nu naast en kan ik er dan in tweede termijn op terugkomen.

[1:57:55] Maar als ik me niet vergis, gaat het nog steeds wel over de specifieke casus.

[1:58:00] En zolang dat zo is, en dan maakt het niet uit welk departement, welke minister of welke vraag, dan kunnen we er nooit op ingaan.

[1:58:07] Wat soms ook heel frustreend is als deze positie, kan ik eerlijk zeggen.

[1:58:12] Dus misschien zit ik er naast, maar ik heb het op die manier geregistreed.

[1:58:16] Mevrouw Tenhove.

[1:58:18] Het gaat mij echt bijzonder persoonlijk aan het hart.

[1:58:22] Ik wil toch even toelichten waarom dat is.

[1:58:24] Klokkenluider, daar kies je niet voor, dat wordt je gemaakt.

[1:58:29] En als we als Defensie dan zo met onze mensen omgaan, ik hoorde net al over de Chrome 6, dat is eigenlijk hetzelfde verhaal.

[1:58:37] Wat zegt dat over goed werkgeverschap?

[1:58:39] Toen ik in 2006 in Afghanistan was, in de Chora-vallei... waren het collega's van de heer Van Wulfen die hebben gemaakt... dat wij überhaupt de weg naar het kamp terug konden vinden.

[1:58:52] En ik vind het bizar.

[1:58:53] Ik wil dit voor hem doen en voor velen...

[1:58:59] We moeten gewoon die waarheid boven tafel krijgen.

[1:59:02] De Kamer moet die stuk in handen krijgen.

[1:59:04] Dus ik roep de minister nogmaals op.

[1:59:06] U draagt de witte anjer.

[1:59:08] Aankomende zaterdag staan we met z'n allen te klappen.

[1:59:11] Die witte anjer staat als het nationale symbool voor erkenning, respect en waardering.

[1:59:17] En daarom hoop ik toch dat de Kamer wat meer informatie krijgt.

[1:59:20] Ook al zijn zaken onder de rechter.

[1:59:24] De minister.

[1:59:26] Voorzitter...

[1:59:29] Ik weet niet of mevrouw Telover daarop zit te wachten, maar ik waardeer haar betrokkenheid in ieder geval heel erg.

[1:59:34] En ik snap dit ook heel erg.

[1:59:36] Maar goed, ik begon al met de vraag hoe relevant dat is, want ze wil gewoon antwoorden.

[1:59:40] Het punt is dat onder de rechter kan ik er gewoon op dit moment niks mee.

[1:59:45] En dat is voor mij ook heel erg ingewikkeld.

[1:59:47] Maar dat is helaas wel, we moeten de uitkomst van de rechtszaak afwachten.

[1:59:53] Maar er komt een moment dat die is afgerond en dat we er ook weer met elkaar op een andere manier over kunnen spreken.

[1:59:59] Tot dan is het voor mij, en nogmaals dat is los van deze zaak of van deze positie...

[2:00:05] Dat zal voor elke bewindspersoon zijn als er een rechtszaak gaande is.

[2:00:09] Dan moet je altijd daarnaar verwijzen en je mond verder houden omdat je de rechtszaak niet wil beïnvloeden.

[2:00:16] En ook dat is heel belangrijk in onze democratie denk ik.

[2:00:19] Dat iemand ook naar de rechter kan stoppen en dat het ook op een goede manier volg kan krijgen.

[2:00:23] En het is nou eenmaal zo dat als je als minister daarover nu dingen zegt of doet, dat het onderdeel wordt van een zaak.

[2:00:30] Als minister van Justitie en Veiligheid had ik dit gesprek ongeveer wekelijks met de Kamer.

[2:00:36] En dat is heel moeilijk.

[2:00:37] Maar als ik dingen nu zeg of we gaan met elkaar over een gesprek en het beïnvloedt die rechtszaak, dan wordt het alleen maar negatiever voor alles en iedereen.

[2:00:46] En dat is de reden waarom ik helaas dit moet herhalen nu.

[2:00:49] Maar ik ben er zeker van dat we op enig moment hierover komen te spreken.

[2:00:53] Dank u voor de beantwoording.

[2:00:54] Ik kijk dan even naar mevrouw Ten Hoog, of zij nog een interruptie wil plegen.

[2:00:57] Als laatste hierover, is de minister bereid om in gesprek te gaan voordat die rechtszaken überhaupt dienen en een toestegging te doen om het dossier over te dragen en eventueel aansprakelijkheid te erkennen, zodat het helemaal niet voor de recht hoeft te komen?

[2:01:15] De minister.

[2:01:16] Het punt is dat de ventie onlangs is gedagvaard, dus het loopt al.

[2:01:19] Dus dan kan ik niks meer doen.

[2:01:22] Dat is ook precies waar ik tegenaan loop.

[2:01:25] Dank u wel.

[2:01:26] Dan draai ik het voorzitterschap weer open.

[2:01:30] Dank u wel.

[2:01:32] Verschillende leden, waaronder de heer Van Baarle, stelde vragen over de herdenking van de Sabrenica genocide in 1995.

[2:01:40] Het gaat vooral over de rol van defensie bij het herdenken.

[2:01:44] En dat doen wij op verschillende manieren.

[2:01:49] Dat doen we door aanwezig te zijn bij de herdenking die elk jaar wordt georganiseerd door het comité op het lange voorhoud.

[2:01:54] Daar zijn we ook dit jaar weer aanwezig.

[2:01:57] Daar ben ik zelf ook bij als ik mij niet vergis.

[2:02:00] Het is in ieder geval heel erg belangrijk dat we als Defensie daar goed vertegenwoordigd zijn.

[2:02:04] Het initiatief om te komen tot een herdenkingsmonument in Den Haag steunen we ook van harte.

[2:02:09] En 2025 is ook een plaatsmarkering onthuld.

[2:02:12] En wij hebben ook als Defensie daar financieel aan bijgedragen.

[2:02:16] En dat zullen we ook doen.

[2:02:17] We zijn van plan bij het definitieve monument.

[2:02:20] En dat was volgens mij...

[2:02:24] Ik weet de vervolgvraag van meneer Van Baarle.

[2:02:28] Deze vraag is ook gesteld door Pro bijvoorbeeld.

[2:02:30] Maar misschien moet ik de ruimte geven aan de heer Van Baarle.

[2:02:35] Omdat hij denk ik iets anders van mij wil dan het antwoord dat ik nu ga geven of heb gegeven.

[2:02:38] Want we hebben dit gesprek eerder ook gehad.

[2:02:41] Denk ik.

[2:02:42] Heb ik daar een punt?

[2:02:45] Ja.

[2:02:47] Ja, interruptie van de heer Van Baarle.

[2:02:49] Ja, dank voorzitter.

[2:02:51] Kijk, de minister is zich ervan op de hoogte dat al heel erg lang een hele sterke behoefte bestaat bij zowel de Bosnisch-Nederlandse gemeenschap als veteranen over zo'n permanente herdenkingsplek.

[2:03:04] Als ik dan kijk naar wat de minister in reactie op de aangenomen motie van Denk heeft vermeld in de brief, is dat eigenlijk niet anders dan wat er daarvoor stond.

[2:03:14] Ik zou graag aan de minister willen vragen welke inspanningen niet alleen Defensie, maar de Nederlandse overheid op dit moment verricht om ervoor te zorgen dat de totstandkoming van dat monument bespoedigd wordt.

[2:03:26] Dus ik lees dat er wordt vermeld dat er een crowdfunding wordt opgezet.

[2:03:30] Waarom is er een crowdfunding?

[2:03:31] Waarom nemen we als overheid niet de verantwoordelijkheid om financieel bij te dragen?

[2:03:37] In hoeverre ondersteunen we op dit moment bij het traject dat de organisatie aan het organiseren is om dat monument te bewerkstelligen?

[2:03:46] Dus ik zou echt willen vragen aan de minister welke verantwoordelijkheid neemt ze nou om dit te bespoedigen en ook bij te dragen?

[2:03:54] Voorzitter, we hebben het hier inderdaad met QA erover gehad.

[2:03:58] En Defensie is dus bereid om financieel bij te dragen.

[2:04:00] Dus het is niet zo dat wij zeggen van nou, we merken wel als dat rond is.

[2:04:06] Wellicht zouden we er ook wat nader in kunnen gaan.

[2:04:09] En kan ik de heer Van Baarle ook toezeggen om daar met een brief op terug te komen.

[2:04:12] Wat onze contact en onze betrokkenheid is.

[2:04:16] Dit is zover als dat wij op dit moment kunnen gaan.

[2:04:19] Maar als er zaken zijn die daarop vastlopen of meer zouden kunnen gebeuren, zouden we er natuurlijk altijd naar kunnen kijken.

[2:04:26] Laat ik het zo zeggen, qua houding en instelling zitten we denk ik hier exact hetzelfde in.

[2:04:30] Het is ontzettend belangrijk en het is heel belangrijk dat zo'n monument komt.

[2:04:33] Zoals gezegd nemen wij ook onze verantwoordelijkheid daarin.

[2:04:37] Ik weet niet of die nog meer zou kunnen zijn vanuit ons.

[2:04:40] Maar de heer Van Balen zegt ook, die kan wellicht ook breder.

[2:04:42] Dus laat ik daar nog even naar kijken en dan met een brief op terugkomen.

[2:04:49] Een vervolgvraag.

[2:04:51] Ik dank de minister voor deze toezegging.

[2:04:53] En ik denk inderdaad ook dat we hier in de hele commissie... en ook met de minister op de inhoud niet veel van mening verschillen.

[2:05:05] En als de minister dan wellicht ook in aanloop naar die brief... en ook kan vermelden in die brief...

[2:05:11] Dat er in ieder geval met het comité de mensen die vanuit veteranen en vanuit de Bosnische Nederlandse gemeenschap op dit moment de verantwoordelijkheid nemen om dit te organiseren.

[2:05:24] Nog een keer een gesprek gevoerd wordt en dat Defensie dan ook dit aanbod herhaalt om bij te staan en ook eventueel een financiële bijdrage te leveren zoals de motie vraagt.

[2:05:34] En ook het gesprek wordt gevoerd met andere betrokkenen zoals de gemeente Den Haag.

[2:05:39] om zo veel mogelijk in het proces de dingen te bespoedigen.

[2:05:43] Als het voeren van die gesprekken ook onderdeel is van de toezegging, dan lijkt me dat ook een goede toevoeging.

[2:05:50] Dus ik zou ook aan de minister willen vragen of zij in het kader van die toezegging daartoe bereid is.

[2:05:56] Ja, voorzitter.

[2:05:57] En laat ik nog zeggen, dit zijn de dingen die ik naar mijn weten ook echt al doe.

[2:06:03] Maar ik zal het nog een keer nagaan en ook proberen op te halen van... waarom heeft dat dan niet het gewenste effect?

[2:06:09] Want dat is natuurlijk wat we uiteindelijk willen.

[2:06:11] Er is dus ook echt geld gereserveerd bij Defensie hiervoor.

[2:06:14] Als het goed is, is dat ook gewoon bekend bij iedereen die ermee bezig is.

[2:06:17] Maar ik zal daar nog een keer naar kijken.

[2:06:19] Volgens mij lopen die gesprekken al.

[2:06:22] Zal ik ook vermelden hoe dat eruit ziet.

[2:06:24] En zo niet.

[2:06:25] Stel dat ik er nu naast zit of ze lopen niet goed.

[2:06:27] Dan zal ik ook zorgen dat ze voor die brief daar de actie op ondernomen.

[2:06:32] Een vervolgvraag.

[2:06:34] Ja, voorzitter.

[2:06:35] Ook hier dank ik de minister voor.

[2:06:37] Dan zal mijn laatste termijn zijn, want u weet, dit is iets wat echt al lang speelt.

[2:06:44] Is op welke termijn, en ik hoop natuurlijk ook een spoedige termijn, we die brief kunnen ontvangen.

[2:06:49] Dus ik begrijp heel erg goed dat voor het voeren van gesprekken toch enigszins de tijd genomen moet worden.

[2:06:55] Maar alleen omdat dit zo gevoelig is, hoop ik op een spoedige termijn.

[2:06:59] Dus als de minister een spoedige termijn zou kunnen toezeggen, dan...

[2:07:03] Apprecieer ik dat ook zeer.

[2:07:06] Sorry, voorzitter.

[2:07:08] Mijn hoestaanvallen zijn al wat minder.

[2:07:09] Ik heb door verschillende volksliederen afgelopen weken... op verschillende continenten een omspui gehad.

[2:07:15] Maar volgens mij gaat het nu wat beter.

[2:07:18] Wat we kunnen afspreken is...

[2:07:21] Volgens mij zijn we heel erg actief in gesprek.

[2:07:23] En loopt dat?

[2:07:24] Vraag ik het op?

[2:07:24] Zorg ik dat ik het in een brief ook sowieso meld?

[2:07:27] Als mijn aanname klopt... dan zal ik natuurlijk een uitgebreide brief... zodat de heer Van Baarlo kan volgen wat ik nu zeg.

[2:07:33] Dan kan dat voor het recens...

[2:07:35] Zit ik daarnaast?

[2:07:36] Kunnen we daar extra iets op doen?

[2:07:39] Wordt het toch anders benaderd in het pand?

[2:07:42] Dan wordt het vlak na het recessen om die reden.

[2:07:44] Maar we hebben dus die middelen gereserveerd.

[2:07:47] We zijn actief in gesprek met mensen.

[2:07:50] Ik zal ook daarin proberen dan in die brief te formuleren waar het dan toch...

[2:07:55] In ieder geval volgens ons misschien niet soepel loopt.

[2:07:57] Of waar we op wachten.

[2:07:58] Misschien is dat het.

[2:08:00] En ik probeer het voor het reces.

[2:08:01] Mocht dat niet gelukt zijn.

[2:08:03] Dan is het omdat ik daar iets meer tijd voor nodig had.

[2:08:05] Maar iets wat al zo lang loopt.

[2:08:07] Hoe sneller hoe beter duidelijkheid.

[2:08:09] Dus dat deel ik.

[2:08:10] Dus als ik het een beetje voor het reces.

[2:08:13] Hopelijk en anders vlak daarna.

[2:08:15] Toezegging van mag maken.

[2:08:16] Dan gaan we meteen aan de slag.

[2:08:19] Oké.

[2:08:23] Dan had ik hier nog.

[2:08:26] Ook de heer Van Baarle.

[2:08:29] Dat ging over de excuses die gisteren zijn geboden.

[2:08:32] En hij vroeg ook hoe het specifiek richting militair wordt gehandeld.

[2:08:38] De excuses van de premier waren denk ik heel duidelijk, krachtig en mooi ook verwoord voorzitter...

[2:08:44] Het was ook een indrukwekkend moment.

[2:08:47] En bij de ontslag van destijds waren de kneelmilitairen, waar de vraag ook over ging... ...in dienst van het ministerie van koloniën.

[2:08:55] Die hadden we ook nog.

[2:08:56] Dat is nu Binnenlandse Zaken.

[2:08:59] Omdat het kabinet bij de totstandkoming van de Veteranenwet...

[2:09:02] ...van mening was dat de knilmilitairen er ook onder zouden vallen... ...heeft de minister van Binnenlandse Zaken ook de veteranen het toen ondertekend.

[2:09:10] Daar ben ik heel erg blij mee, want daarmee hebben alle Molukse knilveteranen recht op dezelfde erkenning.

[2:09:15] Zo hebben we dat toen dus met elkaar geregeld.

[2:09:18] Waardering en zorg als alle andere veteranen.

[2:09:21] Het Veteraneninstituut heeft dan ook veel contact met deze groep en de nabestaanden en de omgeving...

[2:09:27] Over de exacte gevolgen van de spuitbetuiging van gisteren heeft de premier ook aangegeven dat die niet in beton zijn gegoten.

[2:09:34] En dat de Molukse gemeenschap daar ook natuurlijk een belangrijke stem in heeft.

[2:09:38] Eerlijkheid gebied te zeggen dat die gesprekken vooral natuurlijk door andere collega's van mij worden gevoerd.

[2:09:43] Maar gekeken naar de militairen aan onze kant is het dus op deze manier geregeld.

[2:09:52] Een interruptie van de heer Van Baarle.

[2:09:55] Sorry, ik zag hem even niet.

[2:09:56] Geen probleem.

[2:09:57] Volgens mij is dat mijn laatste, hè?

[2:09:58] Ja.

[2:09:59] Ja, dan weet ik waar ik aan toe ben.

[2:10:04] Voorzitter, want het ministerie van Defensie heeft... even los van de specifieke vormgeving met het ministerie van Binnenlandse Zaken... gezien het verleden van knulmilitairen hierin een bijzondere verantwoordelijkheid... ook gezien het veteranenbeleid...

[2:10:20] In hoeverre neemt de minister nou in de richting van de Moluks-Nederlandse gemeenschap met het ministerie van Defensie de komende tijd nadrukkelijk de verantwoordelijkheid om ook recht te doen aan dat verleden en de doorwerking van dat verleden in het heden?

[2:10:38] Voorzitter, heb ik u aangestoken?

[2:10:41] Voorzitter, wij zijn dus in nauw contact, ook via het Veteraninstituut.

[2:10:46] Voor ons is dat gelukkig niet nieuw.

[2:10:50] Er is heel veel contact.

[2:10:51] En vanuit deze nieuwe ontwikkeling van gisteren zijn die gesprekken ook gaande met de gemeenschap.

[2:10:57] Maar daar wilde ik niet vanuit Defensie tussen gaan zitten.

[2:11:00] Dat is gewoon een zorgvuldig proces, wat trouwens niet gisteren gestort is.

[2:11:03] Maar ik weet dat we in voorgaande kabinetten ook al in nauw contact waren met de Molokse gemeenschap over wat nou het beste is...

[2:11:10] ...te doen, zodat iedereen zich ook gehoord voelt.

[2:11:14] Dus als ik deze mag laten... ...daar waar die nu plaatsvindt... ...en vanuit onze verantwoordelijkheid... ...vanuit Defensie voort mag zetten... ...zoals wij hem nu inrichten... ...is denk ik het meest overzichtelijk.

[2:11:25] Want dat is gewoon een heel zorgvuldig proces... ...wat al heel lang gaande is... ...en gisteren een ceremonie betrof... ...maar dat zal, zoals de premier aangaf... ...ook niet het laatste moment zijn.

[2:11:34] Voorzitter, dan heb ik een mapje met heel veel verschillende vragen.

[2:11:40] En dan hoop ik dat ik daarmee alles heb gehad.

[2:11:42] Maar dat gaan we zo meteen merken.

[2:11:44] De eerste die ik voor mij heb is... Minister, voordat u naar het volgende blokje gaat, heb ik nog één interruptie over.

[2:11:51] Dan geef ik even weer...

[2:11:53] Ik heb mijn tekst ondertussen nog even nagekeken.

[2:11:58] De financiële fraude en de joyriding waar ik over vroeg, dat valt niet onder de zaak van Wulfen.

[2:12:04] De dagvaarding ziet daar niet op.

[2:12:06] En dat geldt ook voor de aangifte onder Ede en de verdwenende logginggegevens.

[2:12:09] Dus hoe wordt de Kamer hier alsnog over geïnformeerd?

[2:12:15] Voorzitter, ik denk dat u mij nu overvraagt.

[2:12:20] Kom ik zo even in de tweede termijn op terug.

[2:12:23] Voordat ik op dingen ingaar waar ik toch niet in had kunnen gaan.

[2:12:26] Dus dat ga ik even checken.

[2:12:28] Dank u wel.

[2:12:29] Ja, dank.

[2:12:29] Ik geef weer het woord terug aan de voorzitter.

[2:12:33] Dan ga ik door.

[2:12:34] Ja, dank u wel.

[2:12:36] Meneer Van Lanschot, Veteranendag en herdenkingen zijn van groot belang.

[2:12:42] Maar het zou ook wat tastbaarder mogen zijn, de erkenning.

[2:12:46] Dus wat doet de minister nou om het aantal organisaties dat de veteranenkorting geeft naar die 750?

[2:12:53] Maar hoe gaan we dat nou concreet doen?

[2:12:55] Voorzitter, dit vind ik zelf, dit lijkt misschien iets heel kleins, maar dit is echt een tosbaar inderdaad blijk van waardering.

[2:13:03] En voor degenen van ons die regelmatig bijvoorbeeld naar Amerika gaan weten, daar heb je ook van die stikkertjes.

[2:13:10] En dan weet je dat first responders, dus dat kunnen veteranen, militairen, ambulancepersoneel of politiemensen...

[2:13:16] een pasje laten zien en korting krijgen, ook voorrang krijgen.

[2:13:20] En dat zijn gewoon mooie momenten dat je ook laat zien als samenleving.

[2:13:23] Je hebt iets bijzonders voor ons gedaan, voor onze veiligheid, vrijheid, doe jij een stap naar voren.

[2:13:29] En ik zou willen dat we dat veel meer in Nederland doen.

[2:13:32] Dus wat we doen met de Stichting Onbekende Helden, hebben we afgestemd dat we dat versneld willen uitbreiden.

[2:13:37] Ik ga ook binnenkort met ze zitten, hoe kunnen we dat nou voor elkaar krijgen?

[2:13:40] Dat is specifiek gericht op veteranen.

[2:13:42] En wat leuk is, is dat ik steeds meer achterkom hoeveel organisaties, bedrijven dit al doen.

[2:13:48] Die volgens mij helemaal niet dat ergens verder zeggen, maar van mijn burritoverkoper in de wijk.

[2:13:54] Tot en met waar ik de beef jerky's haal.

[2:13:56] Die hebben allemaal apart voor veteranen, militairen, korting.

[2:13:59] Nou, dat is dus heel mooi, maar dat weet ik toevallig omdat ik dat dan zie als ik daar ben.

[2:14:04] Dus kunnen we dat nog zichtbaarder maken.

[2:14:06] En ik zou dat dus eigenlijk voor die first responders breed willen.

[2:14:09] Dus ik zou ook met de minister van Justitie en Veiligheid samen kijken hoe we dat neer kunnen zetten.

[2:14:14] Ik weet dat er ook daarin veel bedrijven zijn, die ook bijvoorbeeld voor politie die extra aandacht hebben.

[2:14:19] Maar hoe mooi zou het zijn als samenleving dat ook stimuleren en dat opzetten.

[2:14:25] Dus dit komt zeker terug wat mij betreft.

[2:14:28] Ik ga daar flink mee aan de slag en iedere hulp daarbij is overigens zeer welkom.

[2:14:31] Wordt vervolgd.

[2:14:32] Dan heb ik de heer Boon.

[2:14:36] Die zegt, ook vanuit eigen ervaring... en meneer Boon, u was nog niet binnen toen ik hem ook bedankte... ook voor alle inkleuring die hij altijd in debatten ook geeft... en nu vandaag weer over persoonlijke ervaring... ook om te laten zien dat elk veteran ook een ander verhaal heeft... en een andere manier van omgaan met zaken...

[2:14:56] En had het ook over hoe kunnen we nou onderzoeken of waarmaken dat voormalige eenheden elkaar weer beter kunnen vinden.

[2:15:04] Dat je mensen niet uit zicht verliest.

[2:15:07] Veteranen worden altijd binnen het personeelsysteem van Defensie, dat is het veteranenregistratiesysteem, opgenomen.

[2:15:16] En dan kunnen zij zelf aangeven waarvoor zij benaderd willen worden.

[2:15:19] Dus ze worden altijd erop genomen en zij kunnen aangeven waarvoor ze mogen benaderen.

[2:15:25] En wij, Defensie en het Veteraneninstituut, brengen actief onder de aandacht wat er nodig is op het gebied van erkenning, waardering, ondersteuning en zorg.

[2:15:32] Dan ook in samenwerking met bijvoorbeeld gemeenten en huisartsen.

[2:15:35] En bij de ronde tafelbijeenkomst die u vorige week heeft gehad op 18 juni... heeft de directeur van het veteranische het ook aangegeven... dat kan ondersteunen bij het zoeken naar gegevens van veteranen.

[2:15:45] Uiteraard binnen de bestaande regelgeving.

[2:15:47] We lopen af en toe wel vast op privacyregels.

[2:15:51] Maar we doen daarbinnen, binnen die beperking, daarvan laat ik het even zo formuleren... doen wij volgens mij alles wat we kunnen, of zo breed mogelijk... om vooral proactief ook te laten zien van we zijn er voor je.

[2:16:04] De heer De Groot zei bouwen aan een cultuur van herkenning.

[2:16:08] Hoe kijken we richting een zichtbare keurmerk voor veteraan, vriendelijke bedrijven en instellingen?

[2:16:13] Ik denk eigenlijk dat ik dat net richting de heer Landschot ook al aangaf.

[2:16:16] Volgens mij zouden we dat veel breder met elkaar kunnen oppakken.

[2:16:19] Dat pak ik in ieder geval mijn verantwoordelijkheid ook binnen het kabinet...

[2:16:22] En een keurmerk gaat misschien wellicht te ver.

[2:16:28] Ik zou gewoon willen dat zoveel mogelijk bedrijven aansluiten.

[2:16:32] En het lijkt mij ook gewoon een heel mooie vorm van maatschappelijk verantwoord ondernemen.

[2:16:37] Je hebt ook steeds meer bedrijven, en daar heeft u het ook met mijn collega staatssecretaris over, die ook hun personeel vrijstellen x aantal dagen per jaar om als reservist te kunnen optreden.

[2:16:48] Dus het zou mooi zijn als die bedrijven ook tegelijkertijd denken, nou, richting onze militairen en politie en ambulancepersoneel geven we ook wat extra voorrang, korting, ruimte.

[2:17:00] Alles zou mooi meegenomen zijn, denk ik.

[2:17:02] Vanuit verschillende leden vragen over Veteranen Search Team.

[2:17:06] Het veteranensearchsteam, laat ik daarmee beginnen voorzitter, biedt een enorm grote bijdrage aan maatschappelijke erkenning en waardering voor veteranen.

[2:17:17] Dat is natuurlijk een heel bijzonder initiatief.

[2:17:19] En wij hebben aanleiding van een amendement op de defensiebegroting 2024 150.000 euro aan het veteranensearchsteam verstrekt.

[2:17:28] En voor dit jaar is het ook al begroot, dus dat loopt.

[2:17:32] En om over te gaan tot structurele financiering, waar ook verzoek om was, moeten we eerst die financiering die we nu hebben kunnen evalueren.

[2:17:41] Dat is hoe dat dan werkt.

[2:17:43] En ik heb het NLV hier gevraagd om de evaluatie uit te voeren.

[2:17:47] En dan hebben we de evaluatie en dan kunnen we ook een standpunt maken over de structurele financiering.

[2:17:52] Dus dat is de volgorde der dingen waar we nu in zitten.

[2:17:55] Dan...

[2:17:58] Deze was van de heer Van Landschot ook.

[2:18:00] Lokale noodsteunpunten.

[2:18:03] En vroeg om een pilot.

[2:18:08] En dit ging ook echt over bijvoorbeeld in het geval van crisis weerbaarheid opzetten en dat soort zaken.

[2:18:14] Veteranen zijn natuurlijk nogal strak opgeleid in crisis situaties op te kunnen treden.

[2:18:19] En daardoor kunnen ze ook echt een flinke rol spelen in het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en de zelfredzaamheid binnen de Nederlandse samenleving.

[2:18:26] En op dit moment zijn er al contacten tussen het Veteraneninstituut en gemeente.

[2:18:30] Gericht op de rol van veteranen.

[2:18:32] En het versterken van de weerbaarheid van de samenleving.

[2:18:36] En ook de Stichting Onbekende Helder waar we het zojuist over hadden richt zich daar ook op.

[2:18:40] En er zijn verschillende brainstormsessies georganiseerd.

[2:18:42] Dus de mensen hier druk mee bezig om te kijken hoe kunnen we dat nou het beste vormgeven.

[2:18:47] Daarom denk ik dat een pilot niet nodig is op dit moment.

[2:18:51] Maar dat we vooral zorgen dat al deze ideeën ergens ook vooral...

[2:18:55] ...ontwikkeld worden en vooruitgebracht worden.

[2:19:00] Zullen we als Defensie ook echt op sturen.

[2:19:03] En ik denk dat het goed is als ik u voor het einde van dit jaar daar ook over informeer.

[2:19:08] Er is zoveel gaande dat we dan kijken of we dat kunnen bundelen... ...en natuurlijk kunnen laten weten, voorzitter...

[2:19:12] Dan veel vragen over weerbaarheid en onderwijs.

[2:19:16] Daar hadden we het zojuist ook over.

[2:19:19] Zoals het mooie project Veteranen in de Klas.

[2:19:21] En de vraag is, kunnen we nou dit nog breder trekken?

[2:19:25] En ik kom ook nog straks bij de kinderen als het goed is, want die heb ik wel gezien.

[2:19:30] En dit lijkt me natuurlijk cruciaal voor onze kinderen om te weten...

[2:19:33] Wat onze militairen doen, wat veteranen doen.

[2:19:36] Waarom het zo belangrijk is dat we mensen hebben die staan voor onze vrijheid en veiligheid.

[2:19:41] En er worden verschillende educatieve activiteiten ook op dit moment aangeboden.

[2:19:44] Zoals speciaal lesmateriaal, schoolvoorstellingen, gaslessen.

[2:19:49] Er wordt actief gewerkt aan doorontwikkeling.

[2:19:51] En ik ben vanzelfsprekend graag bereid om samen met al die betrokken organisaties te kijken of we dat breder kunnen doen.

[2:19:58] Dus dat zorgt ervoor dat we dat in de volgende veteranenota ook concreet op terugkomen.

[2:20:03] Dan de veteranenombudsman en de punten over de kinderen.

[2:20:09] Hoe kunnen we ervoor zorgen dat kinderen veel beter aangehaakt zijn, veel beter betrokken zijn, maar ook bij zulke overzichtelijke, bijna praktische dingen als uitzwaaidagen en ontvangstdagen.

[2:20:23] Hoe fundamenteel is dat, dat je daar onderdeel bent van zo'n proces als kind.

[2:20:31] Natuurlijk heb ik sowieso het rapport, ik heb mijn belangen vorige week aangeboden.

[2:20:37] Wij zullen dat goed bestuderen en ermee aan de slag gaan.

[2:20:39] Maar hier werd ook gesuggereerd, ga in gesprek met de minister van OCW.

[2:20:44] Hoe je dit nu al vorm kunt geven, zal ik doen.

[2:20:46] Het ligt daar, maar ik zal het zeker daar bespreken ook.

[2:20:50] Want dit is ontzettend belangrijk.

[2:20:52] En ik denk dat misschien de gemiddelde Nederlander daar niet bij stilstaat.

[2:20:56] Maar juist voor deze gezinnen, voor het thuisfront, is het echt cruciaal.

[2:21:00] Dus ik zal sowieso mijn best doen, dat zeg ik toen.

[2:21:03] Maar ik zal met OCW het gesprek over aangaan.

[2:21:06] En onze reactie op het rapport van de ombudsman komt natuurlijk zo snel mogelijk ook naar u.

[2:21:11] En dan hebben we deze, denk ik, ook gehad.

[2:21:17] U heeft een interruptie van mevrouw Bikker.

[2:21:21] Ja, voorzitter.

[2:21:24] Dit is toch te licht naar mijn mening.

[2:21:25] Of de minister moet nog meer gaan zeggen.

[2:21:27] Maar het zit voor mij niet alleen op het contact met het ministerie van OCW.

[2:21:34] Ik denk, ook als ik de bijdrage van collega's hoorde... dat we als Kamer proberen het ministerie tot stevige positiebepaling te brengen... als het gaat om de bijzondere zorgplicht die er geldt voor gezinnen.

[2:21:50] En dan is een voorbeeld...

[2:21:52] dat kinderen er zijn als het schip binnenvaart na een missie.

[2:21:58] En dat is een treffend voorbeeld.

[2:22:00] Het deed me ook pijn om te lezen dat dat niet kon en dat de veteranenombudsman daarbij stilstaat.

[2:22:06] Maar het is een voorbeeld, want zowel BNMO als de veteranenombudsman geven aan dat Defensie op dit punt regie moet pakken.

[2:22:14] En als er dan alleen het gesprek wordt gezocht met OCW, dan vind ik dat in ieder geval niet afdoende.

[2:22:20] En dan heb ik ook wel zorgen, juist als het gaat, als Defensie gaat groeien, zullen we juist meer nodig hebben om die zorgplicht waar te maken.

[2:22:28] En als dat nu niet in de beantwoording van de minister zit, dan vind ik het ook prima als we daar later een brief over krijgen van wat dat verder gaat betekenen, ook voor gezinnen en de zorgplicht die het ministerie heeft.

[2:22:39] Maar het moet wel steviger dan alleen OCW.

[2:22:42] Voorzitter, ik had een aantal concrete vragen.

[2:22:45] Maar eentje was heel specifiek over OCW.

[2:22:47] Dus dan ben ik wel gewend om het antwoord concreet te geven.

[2:22:50] En de andere ging over het onderzoek van de ombudsman.

[2:22:54] De hele duidelijke aanbevelingen.

[2:22:55] Maar die hebben we vorige week gehad.

[2:22:56] Dus zoals dat werkt zullen wij zorgen dat we met een goede reactie komen.

[2:23:01] En dat ook zullen verwerken.

[2:23:03] Want de aanbevelingen gaan we natuurlijk omarmen.

[2:23:05] En vervolgens het belang van het thuisfront, wat enorm is bij Defensie... en alle punten die ik zojuist aangaf waar we regie op nemen... daar zitten we echt stevig op, stevig in.

[2:23:16] En degene die dat bij ons vormgeven, dat zijn vaak ook militairen... die bij ons op de beleidsafdelingen werken... die heel goed zelf weten hoe je het thuisfront wel of niet moet betrekken.

[2:23:27] Dus het heeft verschillende lagen, mijn antwoord.

[2:23:29] Eentje was heel concreet...

[2:23:31] Gewoon gericht op een concrete vraag.

[2:23:33] De ander natuurlijk.

[2:23:33] De ombudsman heeft daar specifiek aandacht gevraagd... voor de bijzondere positie van kinderen.

[2:23:39] Dus het is aan ons om daar ook uitvoerig op te reageren.

[2:23:42] Dat zullen we doen.

[2:23:43] Plus alle niveaus waar we Thuisfront in stelling brengen... aandacht geven en daar zelf ook regie op pakken.

[2:23:51] En vanuit Thuisfront worden heel veel initiatieven ontplooit.

[2:23:54] En dat is ook heel mooi dat die mensen mij ook nu weten te vinden... en dat te laten zien.

[2:23:58] En ook dat omarm ik alleen maar.

[2:24:00] Want die mensen weten het zelf het beste wat ze nodig hebben.

[2:24:02] Dus het is allemaal eigenlijk en en en.

[2:24:06] En mevrouw Bikker had ook terecht de vraag over.

[2:24:08] En met de groei van Defensie moet je ook zorgen dat je dit niet alleen maar zegt.

[2:24:12] Nou alles wat we doen gaan we dan nog meer doen.

[2:24:15] Maar ook steeds kijken wat is de nieuwe behoefte.

[2:24:19] En ik denk dat dat absoluut ook een taak voor ons is.

[2:24:22] Dus dat is natuurlijk en in de begroting is ook voorzien.

[2:24:24] Dat is altijd wel handig.

[2:24:26] Maar mevrouw Bikker zei ook inhoudelijk.

[2:24:28] Hou nou oog voor de ontwikkelingen.

[2:24:30] En ik denk dat tot van de nieuwe manier van oorlog voeren waar we ons nu in bevinden, tot en met wat de toekomst ons kan brengen en de enorme flexibiliteit die militairen hebben met onzekerheid die meekomt met een operatie, bijvoorbeeld zoals een tocht van de Ruiter, waarbij Thuisfront weet, zes maanden, vijf maanden ben je op pad,

[2:24:53] Maar net al vorige week horen, opeens ga je dichter richting de straat van Hormoes.

[2:24:58] Dus dat is weer een hele andere invulling.

[2:25:00] Daar is heel veel specifiek ook aandacht voor.

[2:25:03] En het lijkt me ook goed, en dat is ook als ik een verlengde mag maken naar weer een andere vraag.

[2:25:09] Ik wil niet voorbij gaan aan een potentiële vervolgvraag van mevrouw Bikker.

[2:25:13] Is ook verschillende ledenzijden ook.

[2:25:15] Kan ik nou hier in deze nota terugvinden hoe het gaat met de veteranen.

[2:25:19] En als wij het hebben over de veteranen.

[2:25:20] Dan hebben we het met z'n allen natuurlijk over al die verschillende veteranen.

[2:25:23] Maar ook thuisgrond.

[2:25:24] Want dat hoort bij elkaar.

[2:25:26] En ik denk dat we daar in die veteranennoten van volgend jaar.

[2:25:29] Want ik was zelf eerlijk gezegd ook zoekende.

[2:25:31] We doen echt heel veel.

[2:25:33] Ik denk dat we ook heel veel goed doen.

[2:25:34] Heel veel kan ook beter, zoals dat altijd gaat.

[2:25:37] Maar hoe laat je dit nou zien op een manier dat wij kunnen laten zien waar we denken, nou, kijk, dit gaat goed.

[2:25:43] Ook eerlijk kunnen zijn over waar het beter moet, maar u dat ook vooral kunt volgen, voorzitter, en daar ook op vragen kunt stellen.

[2:25:49] dat we een volgende slag gaan maken met die nota volgend jaar.

[2:25:51] Omdat we ook concreter... en dan kunnen we ook een apart kopje... natuurlijk thuisgrond... maar ook al deze zaken daarin terug laten komen.

[2:25:59] Maar richting mevrouw Bikker... het is geen korte bocht hier.

[2:26:03] Absoluut niet.

[2:26:04] We grijpen haar vraag heel goed.

[2:26:06] Zo zitten we er ook echt in.

[2:26:08] En we zullen het onder andere met de reactie... op de ombudsman het ook laten zien.

[2:26:11] Maar ook dat is dan maar dat onderzoek.

[2:26:14] Maar het is veel breder dan dat.

[2:26:15] En dat kan ik haar verzekeren dat dat...

[2:26:18] aan deze kant in goede handen is, maar belangrijker voor haar, dat we het ook inzichtelijk maken, zodat ze dat kan controleren.

[2:26:24] Alleen dan werkt onze relatie.

[2:26:26] Even kijken, die had ik dan al gehad.

[2:26:30] U heeft nog geen interruptie van de heer Bolhuis.

[2:26:33] Ja, toch.

[2:26:34] Kijk, ik merk toch dat het gaat in gesprek met de Ombudsman, maar toch, het wordt gewoon aangegeven om echt anders te gaan werken bij het ministerie van Deventie.

[2:26:42] Met een brengplicht.

[2:26:43] Onder andere dus ook naar de ouders van kinderen.

[2:26:47] En ik

[2:26:48] zei ook in de bijdrage, je bemerkt dus ook dat ex-partners, die dus de kinderen van de militairen hebben, dat die te weinig informatie krijgen en dat scholen echt moeite hebben om om te gaan met kinderen op school van, nou ja, uitgezonde militairen.

[2:27:01] Dus ik zou toch echt minister willen oproepen, of misschien kunt dat toezeggen, om

[2:27:06] dit echt als onderwerp mee te nemen in een nieuw plan van aanpak... namelijk een brengplicht richting de scholen, leraren... en wellicht ook echt de ex-partners.

[2:27:17] Want dat is wel iets waar echt om gevraagd wordt.

[2:27:20] En ik heb nu het gevoel dat we... Ja, we gaan even praten, maar er is echt een verandering van de werkwijze nodig.

[2:27:27] Ja, voorzitter, een terecht punt.

[2:27:29] Ik denk dat inderdaad veel mensen bijvoorbeeld niet stilstaan bij het feit van ex-partners... en die er betrokken bij houden en alle andere voorbeelden die... en in de rapporten staan, maar die het ook aangeeft.

[2:27:39] Dus, nee, maar zeker.

[2:27:40] En dat is ook waarom ik concreet verwees naar de volgende Defensienota.

[2:27:45] Ik wil dan dus niet zeggen dat we volgend jaar dan eens een keer wat gaan opschrijven... maar daar gaan we dan nu actief mee aan de slag, zodat we het dan aan u laten zien.

[2:27:50] ...dat we onder wat we voor thuisgrond doen van veteranen... ...dat we ook deze lagen aanbrengen.

[2:27:57] Dus hoe heb je dat dan vormgegeven?

[2:28:00] Dus hoe ziet BrengKlicht er nu uit?

[2:28:01] Wat hebben we daarop kunnen aanscherpen?

[2:28:03] Wat doen we extra voor kinderen?

[2:28:04] Wat hebben we daarop met de gesprekken met onderwijs kunnen aanscherpen?

[2:28:07] Ik zal zorgen dat we dat inzichtelijk maken.

[2:28:10] Want het is, denk ik, elke aanbeveling om dat beter te doen... ...is iets wat wij omarmen.

[2:28:15] Er is geen enkele reden om te denken...

[2:28:17] Dit is echt heel belangrijk.

[2:28:19] Dit deel ik volledig met de Kamer.

[2:28:22] En ik zorg dat de volgende nota ook volgbaar is.

[2:28:26] Zodat de Kamer kan beoordelen of we dat goed hebben gedaan.

[2:28:30] Dan had ik nog de dashboard-suggestie van de heer Van Lanschot.

[2:28:35] En dat ging over bijvoorbeeld de tien belangrijkste knelpunten.

[2:28:40] Het lijkt mij heel goed, voorzitter.

[2:28:42] En dat is eigenlijk het gesprek wat we nu hebben.

[2:28:44] Om te kijken hoe de Defensienota nog concreter kan volgend jaar.

[2:28:50] En als u mij toestaat...

[2:28:52] Ook de mooie dingen, de dingen die goed gaan, want dat is ook mooi.

[2:28:56] Maar ook inderdaad gewoon de zaken waar we knelpunten ervaren... die we beter moeten doen, hoe het daarvoor staat.

[2:29:03] En ik zou denken dat je dat tot einde der dagen... zeker als het om beleid gaat rond veteranen, altijd moet kijken...

[2:29:09] Dat zal nooit af zijn.

[2:29:11] Dus waar kan het beter?

[2:29:13] Als ik samen met de betrokken organisaties die onszelf met het vormen van de VTA-nota mag bespreken... hoe maak je eigenlijk die hele nota nog een slag concreter dan wat er nu ligt?

[2:29:24] Hoe zorg ik ervoor dat het voor u inzichtelijker wordt om te kunnen volgen?

[2:29:27] Want dat is volgens mij de basisonderliggende behoefte.

[2:29:32] Dan neem ik deze zo mee als dat mag.

[2:29:34] Dan is die niet helemaal per se de tien...

[2:29:37] maar wel gewoon inzichtelijk maken en helder maken.

[2:29:41] Maar dan moet ik vooral met andere organisaties ook in gesprek... om te kijken hoe kunnen we dat nou vormgeven.

[2:29:47] Ik zie min of meer geknikt, voorzitter.

[2:29:49] Dus dan heb ik denk ik nog... naar mijn mening denk ik nog één... en die is...

[2:29:59] Een beetje gekker als laatste, want we hebben het al heel veel gehad over wat we allemaal doen.

[2:30:03] Maar deze ging over geestelijke verzorgers en maatschappelijk werkers.

[2:30:07] Dus dat is natuurlijk ontzettend belangrijk.

[2:30:10] En betrokken zijn ze bij de hele zorgketen.

[2:30:13] Vooral niet alleen veteranen, maar ook militairen, actieve militairen.

[2:30:17] En zij zorgen voor voorlichting, maatwerk, dienstverlening, ondersteuning, zorg.

[2:30:22] En het doel is militairen en hun relaties zo goed mogelijk voor te bereiden op vertrek, afwezigheid, terugkomst.

[2:30:28] En indien nodig ook te begeleiden en te ondersteunen.

[2:30:31] Want het is natuurlijk wel uitdagend werk als ik het even zo mag chargeren.

[2:30:37] Bij de groei van de krijgsmacht is het ook goed om aan te geven dat we ook hier rekening houden met een toename van de benodigde zorg en ondersteuning.

[2:30:43] Dus ook met de geestelijke verzorgers en begeleiders ook dat gesprek hebben.

[2:30:49] Hoe gaat het eruit zien als de krijgsmacht zo enorm gaat groeien?

[2:30:53] Volgens mij ben ik er doorheen, voorzitter.

[2:30:59] Oké, dank u wel.

[2:30:59] Dan heeft u nog een interruptie van mevrouw Jachtenberg.

[2:31:02] Misschien een interruptie, maar ook wel een antwoord op een vraag wat nog ontbrak.

[2:31:07] Specifiek over dit onderwerp, want ik vroeg hoe dat dan zit bij kleinschalige missies of zelfs individuele uitzendingen.

[2:31:13] Waarbij meestal pas als er iets gebeurt er contact wordt opgezocht met de militair zelf dan wel thuisfront.

[2:31:20] Mijn suggestie was om dat voorafgaand te doen en proactief.

[2:31:24] Dat er ook aan individuele missies of uitzendingen een geestelijke zorgen of BMW wordt gekoppeld.

[2:31:34] Ik dacht eerlijk gezegd dat het al gebeurde, maar ik zeg toe dat we daarin duiken en dat we het ook in een van de documenten die ik heb toegezegd, er komt een aantal voor het einde van het jaar en anders in de veteranennota, dat we daar nadrukkelijk op ingaan, zodat het expliciet staat hoe dat eruit ziet.

[2:31:51] Daar zorg ik voor.

[2:31:54] De heer Boas.

[2:31:56] Ik ben aan het zoeken naar de havenstelselherziening.

[2:32:00] En wanneer het besluit naar de Kamer komt.

[2:32:02] Mevrouw Bikker gaf ook een vraag over de planning.

[2:32:06] De havens, de stelselherziening, wanneer het besluit komt dat het daadwerkelijk doorgevoerd gaat worden.

[2:32:11] Want we zijn er al een tijd op aan het wachten.

[2:32:13] En overigens zegt de ombudsman dat er ook een goed ideeën zijn waar een brengplicht in te gaan verwerken.

[2:32:18] Dus ik ben benieuwd of dat gaat gebeuren.

[2:32:19] Maar volgens mij is dit nog niet langsgekomen.

[2:32:22] Of ik heb het niet...

[2:32:24] Voorzitter, de tijdsframe, ik maak een lange zin om te kijken of die nu komt en anders wordt het... Kijk even naar de Kamerleden.

[2:32:40] Geen vragen, interrupties meer?

[2:32:42] Nee, dan stel ik voor dat we gelijk doorgaan naar de tweede termijn aan de zijde van de Kamer.

[2:32:47] En aangezien dit de nota-overleg betreft, heeft u de mogelijkheid om gelijk moties in te dienen.

[2:32:54] Ik zal voordat u aan de spreektijd begint eventjes benoemen hoeveel resterende tijd u nog heeft.

[2:33:00] Voor de heer van Landschot geldt dat u nog twee minuten over heeft.

[2:33:04] Het woord is aan u.

[2:33:06] Dank u wel voorzitter.

[2:33:07] Die zal ik niet gaan opgebruiken.

[2:33:09] Dank aan de collega's, aan de minister voor het voeren van dit debat.

[2:33:12] We hebben een aantal kritische noten geplaatst.

[2:33:14] Tegelijkertijd denk ik dat we ook een minister hebben gezien die zich vol gaat inzetten voor veteraan dat al doet.

[2:33:20] Een aantal netelige dossiers gaat oppakken.

[2:33:23] Zijn we haar dankbaar voor.

[2:33:24] Inderdaad van haalplicht naar brengplicht.

[2:33:30] Het voorbeeld met de 2000 mensen wiens dossier rond PTSS opnieuw gekeurd gaat worden, proactief, waarbij zij niet zelf in actie hoeven te komen en in hun voordeel dat gaat worden uitgelegd, is een voorbeeld daarvan en daar zijn wij het kabinet dankbaar voor.

[2:33:46] Dank u wel, voorzitter.

[2:33:49] Helemaal goed.

[2:33:50] De woord is aan de heer De Groot en u heeft nog drie minuten.

[2:33:53] Dank voorzitter.

[2:33:53] Allereerst hartelijk dank aan de minister voor de beantwoording over ook het moderniseren van het veteranenbeleid, het monitoren.

[2:34:01] Ik heb ook al iets gehoord over middelen, dus dat is heel erg goed.

[2:34:05] Ik had nog een drietal onderwerpen.

[2:34:07] De eerste gaat over de veteranenstatus.

[2:34:09] Ik denk dat de minister voldoende heeft toegelicht hoe ze daarmee bezig is en ook hoe ze kijkt inderdaad naar...

[2:34:15] Bijvoorbeeld nu de inzet van het militaire aan de oostlang van Europa.

[2:34:21] Dus wat de VWD betreft is dat voldoende beantwoord.

[2:34:27] Het tweede onderwerp gaat over het veteranenpredicaat.

[2:34:32] En de minister heeft het al iets breder getrokken.

[2:34:35] Maar mijn inzet ging er ook echt over om een fysieke plakkaat aan de deur te krijgen.

[2:34:39] Misschien wel zo'n mooie bruine plakkaat.

[2:34:41] Houten plakkaat met veteranen, op welke manier dan ook.

[2:34:48] Ik heb daar een motie over meegenomen.

[2:34:49] De Kamer gooit de beraadslaging overweegt dat de erkenning van veteranen niet beperkt moet blijven tot Veteranendag, maar het gehele jouw zichtbaar is in onze samenleving.

[2:34:56] Overweegt dat het creëren van ontmoetingsplekken waar koffie wordt gedronken, ervaringen worden gedeeld, elkaar wordt gesteund en waar de samenleving laat zien dat de inzet van veteranen wordt gewaardeerd, een grote bijdrage kan leveren aan het leven en waardering van de veteranen.

[2:35:09] Verzoek de regering een zichtbaar predicaat of keurmerk in de vorm van bijvoorbeeld een schild op de deur voor veteraanvriendelijke organisaties, bedrijven en instellingen in te voeren.

[2:35:17] Het gaat over tot de orde van de dag.

[2:35:18] Peter de Groot van Landschort in Jachtenberg.

[2:35:22] Het laatste onderwerp gaat over de passende zorg.

[2:35:24] Ook daar heeft de minister al een deel van het antwoord gegeven.

[2:35:27] Maar ik wil toch deze motie indienen omdat het ook over de operationele belasting gaat.

[2:35:32] De Kamer gehoort de beraadslaging constateren dat de nieuwe technologieën de aard van conflicten veranderen.

[2:35:38] Overwege dat de Nederlandse Defensieacademie concludeert dat de huidige ondersteuning en zorg niet altijd voldoende aansluit bij specifieke ervaringen en behoeften van vrouwelijke militairen en veteranen.

[2:35:47] Verzoekt de regering de veteranenzorg beter laten aansluiten bij de behoeften van vrouwelijke veteranen en bij nieuwe vormen van operationele belasting.

[2:35:54] Het gaat over het orde van vandaag, Peter de Grote Jachtenberg.

[2:35:56] Ik wil nog bij het laatste aanmerken, voorzitter, dat ik de minister heel goed gehoord heb over de aandacht die er al is voor de vrouwelijke militairen binnen Defensie.

[2:36:04] Dit gaat specifiek nog even in op die zorg van de vrouwelijke veteraan.

[2:36:09] Maar ook op die nieuwe vormen van oorlogsvoering die van impact zijn op de zorg die veteranen nodig hebben.

[2:36:14] Dat was hem.

[2:36:15] Dank u wel.

[2:36:16] Dank u wel.

[2:36:17] De heer Boon, u heeft nog drie minuten resterende tijd.

[2:36:19] Gaat u gang.

[2:36:20] Ja, dank u wel voorzitter.

[2:36:22] Het is een bekend joods gezegde.

[2:36:24] Je sterft tweemaal.

[2:36:25] De eerste keer wanneer je je laatste adem uitblaast.

[2:36:27] De tweede maal wanneer niemand je naam nog noemt.

[2:36:30] En daarom, ja, het verbaast me en het verbaast ook mezelf.

[2:36:34] Er moet hier ook de naam van Ted Meijnes worden genoemd.

[2:36:37] De vader van de veteranen, mede oprichter en eervoorzitter van de stichting Veteranenplatform.

[2:36:42] En bijna tien jaar na zijn dood hoop ik dat hij van boven toch trots naar beneden kijkt en trots op het veteranenbeleid dat we hier met z'n allen neerzetten.

[2:36:50] En ik was blij met het antwoord van de minister dat er al een hoop is voor contact te krijgen met veteranen.

[2:36:57] Alleen het verschil is, de veteran die uit dienst gaat is soms niet altijd dezelfde veteran die die tien jaar later is.

[2:37:03] En die kan heel wat blokkades tegenkomen, die kan toch problemen...

[2:37:10] ...ontwikkelen die hij toen niet voor mogelijk had... ...toen hij aangaf dat hij geen contact wilde hebben.

[2:37:15] Dus ik vind het toch belangrijk dat er iets meer komt voor eenheden... ...die veteranen kunnen bereiken.

[2:37:20] Ook misschien zelfs veteranen die in het begin gezegd hebben... ...ik heb het niet nodig.

[2:37:23] Misschien dat later wel eens.

[2:37:24] Daarom heb ik een motie.

[2:37:26] En de motie is de Kamer gehoord de beraadslaging... ...constaterende dat contact met oud-collega's... ...voor veel veteranen van grote waarde is...

[2:37:33] voormalige eenheden niet altijd contact kunnen leggen met veteranen die uit beeld zijn geraakt.

[2:37:38] Verzoek de regering te onderzoeken hoe voormalige eenheden binnen de kaders van de privacywetgevingen veteranen die uit beeld zijn geraakt beter kunnen terugvinden voor reunies en bijeenkomsten.

[2:37:49] En de Kamer hierover te informeren voor het einde van 2026 en gaat over tot de orde van de dag.

[2:37:56] Voorzitter, dit was mijn inbreng.

[2:37:59] Dank u wel.

[2:38:00] Dan is het woord aan mevrouw Nandinga namens jaar 21 en u heeft nog twee minuten resterend.

[2:38:05] Ja, dank u wel voorzitter.

[2:38:09] Ja, ik zie dat zowel de zijde van de Kamer als de minister echt alles in het werk zetten om het goed vorm te geven allemaal voor onze veteranen.

[2:38:21] Ik heb op dit punt ook geen moties meegenomen.

[2:38:25] Wel wacht ik met grote interesse de verdere brief af.

[2:38:31] En ook de fondsen.

[2:38:32] Ik wil daar toch wel over gezegd hebben, voorzitter.

[2:38:34] Het is geen geheim dat Defensie als geheel natuurlijk een stuk ruimer in haar jasje zit qua budget.

[2:38:41] Ik zou het toch heel graag willen, ook bij punten die misschien hier niet allemaal in detail genoemd zijn... dat onze veteranen het ook echt gaan merken.

[2:38:50] Soms is er een capaciteitsprobleem, soms is er een probleem met bereikbaarheid van mensen...

[2:38:54] Maar geld lost zeker niet alles op.

[2:38:57] Maar omgekeerd is ook waar.

[2:38:58] Er wordt ook niks opgelost als er niet genoeg geld is.

[2:39:01] En dan denk ik dus met name aan het transitieprogramma.

[2:39:04] Maar zeker ook aan het veteranensearchteam.

[2:39:06] En een heel aantal andere grotere en kleinere initiatieven die hier genoemd zijn.

[2:39:11] Dus een brede oproep aan de minister.

[2:39:12] Daar ga ik ook geen motie van maken.

[2:39:14] ...zorg dat budget het probleem niet hoeft te zijn.

[2:39:17] Want juist bij veteranenzorg gaat het vaak om relatief bescheiden bedragen.

[2:39:24] Relatief zeg ik daarbij.

[2:39:25] Maar op de hele defensiebegroting is het niet de hoofdmoot.

[2:39:29] Dus dat wil ik toch even nog meegeven, voorzitter.

[2:39:31] Dank u wel.

[2:39:33] Dank u wel.

[2:39:34] Dan is het woord aan de heer Bolhuis namens Pro.

[2:39:36] En u heeft nog drie minuten resterend.

[2:39:38] Dank u wel.

[2:39:39] Ook voor de beantwoording.

[2:39:41] Het is heel goed om te zien dat er zo hard werkt...

[2:39:44] Het veteranenbeleid en ook voor de partijen die we vorige week gesproken hebben.

[2:39:49] Toch twee dingen die wij belangrijk vinden om naar voren te brengen.

[2:39:53] De een gaat over de productieve overheid en de brengplicht waar we het over hadden.

[2:39:56] Ik vind toch dat wij daar een signaal van zou moeten geven.

[2:39:59] Als Kamer, wat we daarmee zouden willen, hangt ook samen met de herziening van het voorziening- en uitkeringsstelsel.

[2:40:06] Dus die systeemverandering heeft nog niet op kunnen reageren, maar daarom toch een motie.

[2:40:11] De Kamer gehoord de beraadslaging, constatering dat de Veteranenwet bleek als een bemoering van toelichting uitgaat van een geïntegreerd, preventief en proactief veteranenbeleid.

[2:40:19] constateren dat de veteranenombudsman nog te vaak signalen ontvangt van veteranen die zelf moeten uitzetten waar ze recht op hebben, meerdere roketten moeten aflopen of langdurig moeten procederen voor herkenning of schadevergoeding, overwegen dat de overheid ze moeten werken vanuit een brengplicht in plaats vanuit een haalplicht, dus actief informeert, eerder helpt en probleemescalatie voorkomt, verzoekt de regering proactieve mensengerichte dienstverlening en brengplicht,

[2:40:42] Als norm in het veteranenbeleid te hanteren en is expliciet te verankeren in de herziening, voorzieningen en uitkeringsstelsel.

[2:40:48] En gaat over tot de orde van de dag.

[2:40:52] Het tweede gaat over meer de positie van de kinderen.

[2:40:56] Een belangrijk rapport van de kinderombudsman.

[2:41:00] Ik vind het belangrijk dat we daar aandacht voor geven.

[2:41:03] Zeker voor de positie van de ex-partners en ook voor de scholen.

[2:41:06] Omdat het gaat een grotere uitdaging worden voor ons allemaal.

[2:41:10] Hoe we daarmee omgaan.

[2:41:11] Dus vandaar een motie met een vraag voor structurele aandacht voor kinderen in de thuisfront en dus ook de ex-partners.

[2:41:19] De Kamer gehoord de beraadslaging, constateren dat uit het onderzoek van de veteranenombudsman en de kinderombudsman, herken mijn belangen, blijkt dat extra aandacht nodig is voor de belangen van kinderen, zeker bij risicovolle en soms onveilige thuissituaties, overwegen dat de bijzondere zorgplicht van Defensie niet stolt bij de militair of veteraan,

[2:41:36] ...maar ook ouders, ex-partners, kinderen en andere familie raakt... ...verzoekt de regering de aandacht voor kinderen structureel te veranderen... ...in proactief beleid rondom de uitzendingen en voor nazorg... ...inclusief toegesneden informatievoorzieningen voor ex-partners en scholen... ...en gaat over tot de orde van de dag.

[2:41:52] Ik hoop u vooral het beleid mee te ondersteunen... ...en dank aan de minister en de ambtenaren voor de beantwoording... ...en ik zie uit naar de verdere samenwerking.

[2:42:04] Dank u wel.

[2:42:05] Dan is het woord aan de heer Van Baarle en u heeft nog één minuut spreektijd resterend.

[2:42:11] Dank voorzitter.

[2:42:11] Ik dank in ieder geval de minister voor de toezegging om ons zo snel mogelijk een update te geven over de totstandkoming van het Sprintza monument.

[2:42:19] Ik hoop dat we gezamenlijk snel recht kunnen doen aan de enorme behoefte die voor zo'n monument bestaat.

[2:42:26] Ik zou graag één motie willen indienen.

[2:42:28] En die gaat over het feit dat ik vind dat ook het ministerie van Defensie nadrukkelijker de verantwoordelijkheid kan nemen om aandacht te geven aan de Moluks Nederlandse gemeenschap.

[2:42:39] Luid als volgt die motie, de Kamer gehoord de beraadslaging, constateer dat de minister-president excuses heeft gemaakt voor de behandeling van de eerste generatie Molukkers in de Moluks-Nederlandse gemeenschap.

[2:42:48] Overweging dat het ministerie van Defensie hierin bijzondere verantwoordelijkheid heeft, verzoekt de regering om in gesprek met de Moluks-Nederlandse gemeenschap te inventariseren hoe het ministerie van Defensie nadrukkelijke verantwoordelijkheid kan nemen om recht te doen aan de Moluks-Nederlandse gemeenschap en Molukse kneelmilitairen en gaat over tot de orde van de dag.

[2:43:06] En dat was dan ook hierbij mijn bijdrage, voorzitter.

[2:43:12] Dank u wel.

[2:43:13] Dan is het woord aan mevrouw Jachtenberg.

[2:43:14] U heeft nog één minuut resterende spreektijd.

[2:43:18] Dank voorzitter.

[2:43:18] Ik heb twee moties, dus dan ga ik heel snel praten.

[2:43:21] De Kamer hoort de beraadslegging overwegen dat de proactieve overheid noodzakelijk is om veteranen tijdig en zorgvuldig te ondersteunen.

[2:43:26] Constateren dat het PTS-protocol en de invaliditeitsbehoording in de praktijk regelmatig ver blijken te staan van boogtebeleid.

[2:43:31] Constateren dat voor het programma-regeling volledige schadeverkoeding steeds een klankboordgroep is ingericht om signalen uit de praktijk structureel mee te nemen.

[2:43:38] Verzoekt de regering om naar analogie van de klankboordgroep RVS een klankboordgroep op te zetten voor veteranen.

[2:43:43] bestaande veteranen, vertegenwoordigers van Thuisvond en onafhankelijke deskundigen, met als doel de uitvoering van de invaliditeitsbeordeling structureel te toetsen aan de praktijk en hierover aanbevelingen doen en gaat over tot de orde van de dag.

[2:43:54] Jachtenberg mede ondertekend door collega Bikker.

[2:43:56] Dan de Kamer gehoord de bradslaging, constaterend dat de ondersteuning en zorg van militaire veteranen en hun thuisvorm momenteel verdeeld is over een groot aantal militaire civiele instanties.

[2:44:04] ...constateren dat hiervoor sprake is van onvoldoende onderlinge communicatie... ...gebrek aan overzicht en het ontbreken van één integrale procesverantwoordelijke... ...overwegende dat militaire veteranen en thuiswond hier te vaak zelf de regie moeten voeren... ...binnen complexe zorg- en ondersteuningsketen... ...overwegende dat gebrekkige ketenregie leidt tot vertraging fout in het proces... ...vliet van overzicht en extra belasting voor de veteranen en hun gezinnen... ...verzoekt de regering om te onderzoeken hoe integrale ketenregie binnen de veteranenzorg... ...structureel kan worden ingericht met één vaste regie houden voor militaire veteranen en thuiswond...

[2:44:32] vanaf het begin van het traject en de Kamer hierover uiterlijk voor de begrotingsbehandeling Defensie te informeren en gaat tot de orde van de dag.

[2:44:38] Jachtenberg.

[2:44:40] En als ik nog tijd heb, wil ik graag toevoegen dat in de wet staat eigenlijk al heel erg veel wat er kan.

[2:44:45] Maar ik voelde het toch noodzakelijk om deze moties in te dienen.

[2:44:48] En uiteraard dank aan de minister voor de beantwoording van de vragen.

[2:44:52] Dank u wel.

[2:44:53] Mevrouw Bukker, ook één minuut resterende spreektijd.

[2:44:57] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:44:58] Dank aan de minister voor de beantwoording.

[2:45:00] En tegelijkertijd voel ik ook een soort ongeduld, omdat we een aantal keer nu herhalingen hebben gezien op hoe we dat veteranenbeleid echt beter vorm kunnen geven.

[2:45:08] En op één punt knelt het allermeest, voorzitter, en dat gaat om de zorgplicht voor gezinsleden van veteranen.

[2:45:13] En daarom deze motie.

[2:45:14] De Kamer gehoort de beraadslaag in constaterende dat zowel de veteranenombudsman als BNMO de bijzondere verzorgplicht voor gezinsleden van veteranen benoemen, overwegende dat de bijzondere zorgplicht vraagt om toekomstbestendig beleid omdat ook relaties en kinderen de gevolgen van inzet dragen, verzoekt de regering meer structureel de belangen van kinderen, partners en andere naasten te verankeren,

[2:45:33] En beleid rondom uitzendingen en nazorg conform de aanbevelingen van de veteranenombudsman concreet vorm te geven in 2026.

[2:45:41] En gaat over tot de orde van de dag, ondertekend door mijzelf.

[2:45:44] En ik besef dat het aardig aansluit bij de motie van collega Bolhuis.

[2:45:47] Dus geen bezwaar om dat samen te voegen.

[2:45:50] En ik zie een hele kleine spelfout die ik er snel in uithaal voordat ik hem aan de boden geef.

[2:45:54] Dank u wel, voorzitter.

[2:45:57] Dank u wel.

[2:45:58] Ik geef het voorzitterschap even over aan de heer De Groot.

[2:46:03] De Kamer, gehoord de beraadslaging, constateerde dat het ministerie van Defensie een dossier van zeer grote omvang over de heer Van Wulfen achterhoudt, waaronder ook een heimelijk dossier van tenminste 1700 mails over de voormalige commandant van de vliegbasis Eindhoven, constateerde dat het ministerie van Defensie een zwijgencontract heeft aangewend en daarmee een grote hoeveelheid documenten

[2:46:22] ...van de heer Vanwilver Achterhout... ...gelet op het feit dat dit dossier ook voortdurend... ...voor de rechtelijke macht is achtergehouden... ...constateerde dat het samenstellen, beheren en achterhouden... ...van dit grotendeels heimelijke dossier... ...ook een overtreding is van de AVG... ...en van het benadelingsverbod van klokkenluiders... ...rekening houdt het met het feit dat in rechten vaststaat... ...dat klokkenhuiders wel recht hebben op een volledig dossier...

[2:46:41] verzoekt de minister om de heer Van Wulfen onverweld en onverwaardelijk het volledige dossier over te dragen... waaronder nadrukkelijk ook de te mensen 1700 e-mails van de voormalig commandant... en ook de documenten die zijn achtergehouden met het verboden zwijgcontract... en gaat over tot de orde van de dag...

[2:46:57] De Kamer gehoord de beraadslaging constaterende dat er in de kwestie van wil van vier verschillende defensieartsen en vier verschillende rechtsplegingen te gerechtelijk zijn veroordeeld, waarvan twee verschillende artsen in twee verschillende rechtsplegingen met het welgegrond verklaren van het klachtpunt vervalsing van het medisch dossier, gelet op het feit dat de Onderzoeksraad Integriteit Overheid steeds stelde dat defensie zich verplicht dient te voelen tot het compenseren,

[2:47:19] En de heer Van Wulfen geleden en nog te lijden materiële schade spreekt uit dat de staat onvoorwaardelijk volledige aansprakelijkheid erkent tegen de heer Van Wulfen.

[2:47:28] Verzoekt de regering om de kwestie op korte termijn buitengerechtelijk tot de oplossing te brengen die recht doet aan de door de heer Van Wulfen geleden en nog te lijden materiële en immateriële schade en de erkenning te geven die hij verdient.

[2:47:40] De Kamer gehoord de beraadslaging constateerde dat de Militair Geneeskundige Autoriteit schriftelijk heeft bevestigd... dat medische loginggegevens over een aangesloten periode van 225 dagen verloren zijn gegaan... van de gehele zorgpopulatie van Defensie.

[2:47:53] Rekening houden met het feit dat het verlies van die gegevens... integriteit en medische dossiers van vele tienduizenden voormalige en huidige medewerkers... onherstelbaars aangetast.

[2:48:02] Constateerde dat de minister van dit datalek...

[2:48:05] In 2020 al melding heeft gedaan bij de autoriteitspersoonsgegevens, rekening houden met het feit dat de minister als zorgaanbieder een informatieplicht heeft richting defensiepersoneel, verzoekt de regering om op de kortst mogelijke termijn de volledige huidige en voormalige zorgpopulatie van defensie alsnog te informeren over de verloren medische gegevens, de persoonlijke gevolgen van het verlies van die gegevens en de uitkomst van de melding, zoals door de minister op 20 augustus 2020 gedaan bij de autoriteitspersoonsgegevens en gaat over tot orde.

[2:48:35] Dank u wel.

[2:48:37] Ik geef het woordvoederschap weer terug.

[2:48:40] Ja, dank u wel.

[2:48:41] Dan kijk ik even naar de voorzitterschap.

[2:48:45] Ik begreep hem.

[2:48:45] Dank u wel.

[2:48:46] Ik kijk even naar de minister.

[2:48:48] Hoeveel tijd heeft u nodig voor de voorbereiding?

[2:48:50] Zolang de tijd nodig is voor de laatste moties bij mij te brengen.

[2:48:53] Vijf minuten zie ik.

[2:48:54] Zodra ik ze allemaal heb, kan ik meteen beantwoorden.

[2:48:57] Oké, vijf minuten.

[2:48:58] Dan stel ik voor dat wij... Nou, laten we gewoon vijf uur zeggen voor het gemak.

[2:49:02] Vijf uur, dan gaan we verder.

[2:49:04] Ja, schorsen tot vijf uur.

[2:58:28] Yes.

[2:58:31] We gaan verder met de tweede termijn aan de zijde van de minister.

[2:58:36] Ik geef het woord aan de minister.

[2:58:38] Dank u wel.

[2:58:40] Voorzitter, volgens mij had ik twee vragen.

[2:58:43] In ieder geval aan de voorkant.

[2:58:45] Dat was de tijdlijn van de havens.

[2:58:48] Einde jaar is het naar u.

[2:58:50] We hebben het intern de besluitvorming afgerond.

[2:58:53] Maar nu komt het traject met de bonden en noem maar op.

[2:58:55] Dus dat is druk bezig.

[2:58:57] Dat is ongeveer hoe dat eruit ziet.

[2:58:59] Dan had ik van mevrouw Ten Hoven nog...

[2:59:03] Een concrete vraag, en er zijn ook moties ingediend, maar er was ook de vraag over, laat ik zo zeggen, de rapporten rond de vliegbasis Eindhoven.

[2:59:13] Die rapporten zijn in 2016 naar uw Kamer gestuurd.

[2:59:16] Net als het onderzoek van de inspectie militaire gezondheidszorg over vermeend onzorgvuldig handelen.

[2:59:22] Daarnaast is een klacht door het regionale medische tuchtcollege onderzocht over medisch dossier.

[2:59:27] En deze uitspraak is openbaar.

[2:59:29] Dan denk ik dat ik daar een deel van de vraag mee beantwoord.

[2:59:33] En ik denk dat een deel in de moties staat.

[2:59:36] Als ik hem zo mag opknippen, denk ik.

[2:59:39] Dan zou ik door willen naar de moties.

[2:59:41] En als u het goed vindt, ik kan allemaal uitleggen waarom ik ze oordeelkamer geef.

[2:59:44] Maar de meesten krijgen oordeelkamer.

[2:59:46] Dus als ik dat kort mag zeggen, tenzij u daar heel veel aandacht voor wil.

[2:59:50] Dan nummer 1 is oordeelkamer.

[2:59:54] De tweede van de heer Groot en mevrouw Jachtenberg, oordeelkamer.

[2:59:59] Dan de heer Boon.

[3:00:02] Oordeelkamer.

[3:00:02] Ik moet nog wel zeggen bij motie 1.

[3:00:06] Die gaat over dat predicaat of keurmerk.

[3:00:09] Ik vind het gewoon een mooi idee.

[3:00:11] En ook hoe dat werd geschetst.

[3:00:12] En hoe dat eruit kan zien.

[3:00:13] Ik zag het meteen voor me.

[3:00:15] Dat wordt wel een heel traject.

[3:00:16] En het is nogal een bewerkelijk proces.

[3:00:20] Maar ik vind het gewoon een mooi idee.

[3:00:21] Dus oordeelkamer.

[3:00:22] Dus het is niet morgen rond.

[3:00:23] De heer de Goot.

[3:00:26] Ja voorzitter.

[3:00:27] Ik zou dan toch nog graag wat aan de minister willen vragen.

[3:00:30] Want het idee wat ik erbij heb, voorzitter, is borden bestellen en dan schroef je erin en gaan.

[3:00:37] Eigenlijk is dat het hele idee.

[3:00:39] En dat er een soort van netwerk ontstaat waar die borden hangen.

[3:00:42] En als een bedrijf of een instelling of een café, dat dan die veteranenbijeenkomsten niet verzorgt, dan verdwijnt dat bord vanzelf in.

[3:00:52] Dus ik zou het niet te bureaucratie willen maken.

[3:00:55] Dan nemen we dat als aansporing mee.

[3:00:57] En dan gaan wij vanmiddag ook googlen hoe we zo'n mooi bord kunnen bestellen.

[3:01:01] Want ik vind het wel echt een mooi idee.

[3:01:02] Dus ik wil helemaal niet daar lachen over doen.

[3:01:05] Maar ik snap de insteek, deel ik.

[3:01:08] Ervaring zegt wel eens dat we daarna heel goed zijn om het ingewikkeld te maken.

[3:01:12] We zullen het zo min mogelijk ingewikkeld maken.

[3:01:14] Dat kan ik zeggen.

[3:01:15] Oké, motie één, oordeelkamer.

[3:01:16] Ja, twee, oordeelkamer.

[3:01:17] Drie heb ik nu.

[3:01:18] Motie twee, oordeelkamer.

[3:01:19] Drie voor de derde keer oordeelkamer, vierde keer, dus die is wel heel goed.

[3:01:22] Drie oordeelkamer.

[3:01:23] Vier oordeelkamer.

[3:01:25] Vier oordeelkamer.

[3:01:26] Vijf ook oordeelkamer.

[3:01:29] Vijf oordeelkamer.

[3:01:30] Bij zes zitten we op dezelfde lijn.

[3:01:34] Technisch, wat de motie vraagt, ligt wel bij VWS.

[3:01:37] Dus dan moet ik nu eigenlijk, als ik het helemaal zuiver wil doen zeggen, aanhouden bij VWS indienen.

[3:01:43] Ik geef het oordeelkamer...

[3:01:45] Zeggende dat ik het met VWS oppak.

[3:01:48] Maar ik wil wel dat de heer Van Baarle hoort dat de primaire verantwoordelijkheid van wat hier op papier staat is VWS.

[3:01:54] Die neem ik niet over.

[3:01:55] Maar we vinden elkaar, we snappen waar we mee bezig zijn.

[3:01:58] Dus ik pak het vanuit deze rol ook met VWS op.

[3:02:02] Maar laat mij niet met deze motie de hele verantwoordelijkheid naar Defensie hebben getrokken.

[3:02:06] Kijk even naar de heer Van Baarle.

[3:02:08] Ik wil niet de formele lijnen doorkruisen, dus als de minister binnen die formele lijnen inderdaad kijkt hoe zij de verantwoordelijkheid kan pakken, dan hebben we akkoord.

[3:02:16] Dank u wel.

[3:02:17] Dan is op motie 6, oordeelkamer.

[3:02:19] Dan is 7, mevrouw Jachterberg, mevrouw Bikker, oordeelkamer.

[3:02:24] Montie 7, oordeelkamer.

[3:02:26] 8 is ook oordeelkamer.

[3:02:28] 8, oordeelkamer.

[3:02:31] Negen is oordeelkamer.

[3:02:34] Negen oordeelkamer.

[3:02:35] Dan kom ik nu bij de drie moties van mevrouw ten Hoven.

[3:02:45] Even kijken.

[3:02:47] Ik moet de eerste twee ontraden geven en verwijzen naar het debat.

[3:02:53] En de zaak dus die loopt, dus dan kan ik niet anders.

[3:02:57] En bij twaalf, deze kwam een beetje voor ons als verrassing.

[3:03:03] Dus ik wil graag kunnen nagaan bij de ambtenaren die hier mee bezig zijn en verstand van hebben, maar die zijn...

[3:03:09] omdat het in het debat ook niet langsgekomen is, nu niet hierbij betrokken.

[3:03:13] Dus ik kan het eigenlijk niet een goede appreciatie geven.

[3:03:17] Dus het liefst zou ik zeggen, hou hem dan aan naar een eerstvolgend debat over ICT of de begroting.

[3:03:23] Dan zorgen wij dat we goed voorbereid zijn en dat ik dan een appreciatie kan geven die ik ook inhoudelijk helemaal kan ondersteunen.

[3:03:29] Anders moet ik ontraden zeggen, maar voor hetzelfde geld is het gewoon wel wat ik zou willen doen.

[3:03:34] Maar daarvoor heb ik wel even de inhoudelijke expertise nodig, want het is zo specifiek.

[3:03:39] Dus mijn advies, als ik mag, dat is natuurlijk de rol, dus dat mag, mijn appreciatie is, hou hem alsjeblieft aan tot een eerstvolgend debat waar deze onder kan.

[3:03:49] En dat kan digitalisering, ICT, de begroting.

[3:03:52] En dan zorgen wij dat we hem goed hebben voorbereid, zodat u een appreciatie krijgt waarvan u weet waar u aan toe bent.

[3:03:58] Ja, ik wil graag dan van de mogelijkheid gebruik maken om hem toch te laten apprecieren.

[3:04:02] En dan ga ik eerst met mijn fractie in overleg, want ik heb het er in het debat nadrukkelijk wel over gehad.

[3:04:09] Dus het is niet helemaal waarde.

[3:04:12] Dan is het misschien aan onze kant, voorzitter.

[3:04:17] Maar dan moet ik hem op dit moment ontraden.

[3:04:20] Om die reden.

[3:04:21] We krijgen mediation.

[3:04:23] De heer Boon.

[3:04:28] Dank u wel, voorzitter.

[3:04:29] Ik neem aan dat we pas volgende week dinsdag hierover gaan stemmen.

[3:04:32] Is het eventueel mogelijk om dan voor die volgende week dinsdag hier schriftelijk op te reageren?

[3:04:36] Want dan kan ik bij fractie ook adviseren hoe je overgestemd moet worden.

[3:04:41] Doen we het zo?

[3:04:42] Ja, heel graag.

[3:04:43] Goede interventie, dank u wel.

[3:04:45] En dan ben ik ook rond.

[3:04:51] Oké, dank u wel.

[3:04:52] Dan dank aan de minister en aan de ambtelijke ondersteuning.

[3:04:57] Er zijn heel veel toezeggingen gedaan in dit debat.

[3:05:00] De gevier neemt alle toezeggingen op in de toezeggingsregistratie, want we hebben het niet bij kunnen houden.

[3:05:07] Dank aan iedereen voor het volgen van dit nota-overleg.

[3:05:11] Over de ingediende moties, zoals de heer Boon al zei, zal volgende week dinsdag 30 juni worden gestemd.

[3:05:17] En ik hoop dat jullie allemaal te zien aanstaande zaterdag bij Veteranendag.

[3:05:22] Dank u wel en een fijne avond.