Kernenergie

[0:00:00] En van harte welkom bij de Vaste Kamercommissie voor Klimaat en Groene Groei.

[0:00:05] We hebben vandaag een commissiedebat over kernenergie.

[0:00:09] Ik zie dat er heel veel mensen op af zijn gekomen.

[0:00:11] Van harte welkom nogmaals.

[0:00:13] Er zijn ook mensen in de zogenaamde Meeluisterzaal, in de Aletta Jacobszaal.

[0:00:17] En er zijn ook mensen in de Statenpassage het debat aan het volgen.

[0:00:21] Want de tribune hier zit, zoals ik zie, helemaal vol.

[0:00:25] Dus nogmaals dank voor uw komst.

[0:00:27] Ook welkom aan de aanwezige pers, uiteraard ook welkom aan de staatssecretaris en zijn ondersteuning en alle Kamerleden.

[0:00:34] We hebben een hoop sprekers vandaag, dat is hartstikke goed.

[0:00:37] We hebben vandaag ook tegelijkertijd een hele volle dag, want het is de laatste dag voor het reces en er zullen ook heel veel stemmingen zijn.

[0:00:43] Dus als uw voorzitter zal ik mijn best doen om ook goed binnen de hiervoor staande tijd te blijven met elkaar.

[0:00:50] En daarom stel ik voor dat, ja ik ga toch echt een dappere poging wagen zeggen richting de heer Dijk.

[0:00:56] En daarom stel ik voor dat we in totaal in eerste instantie vier interrupties toestaan richting elkaar.

[0:01:02] Kunnen we erna kijken hoeveel interrupties we richting het kabinet kunnen doen per partij.

[0:01:07] Dus vier interrupties in totaal.

[0:01:10] En dan wil ik tot slot inderdaad nog even vragen naar de toestemming van alle leden om ook de heer Heutink aan het woord te laten.

[0:01:16] Want hij is niet officieel lid van deze Kamercommissie.

[0:01:19] Is dat voor iedereen akkoord?

[0:01:23] Ja?

[0:01:25] En tot slot zou ik ook nog willen meegeven, omdat we dus zo'n drukke dag hebben, dat er ook nog een aantal twee minuten debatten in de plenaire zaal gedurende de dag zullen plaatsvinden.

[0:01:34] En dat er ook een aantal collega's mogelijkerwijs daar naartoe moeten.

[0:01:37] Ik weet dat dat voor de heer Vermeer het geval is.

[0:01:40] Dus hij zal straks misschien tijdelijk het debat verlaten.

[0:01:43] Dat is niet uit desinteresse, maar vanwege andere verplichtingen in de plenaire zaal.

[0:01:48] En daarom heb ik ook met hem afgesproken dat hij als laatste spreker in de eerste termijn het woord zal voeren.

[0:01:55] Helemaal goed.

[0:01:55] Dan hebben we verder geen bijzonderheden of mededelingen.

[0:02:00] En dan stel ik voor dat we gaan beginnen met de inbreng van jaar 21.

[0:02:05] Het woord is aan de heer Van den Berg.

[0:02:07] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:02:08] Ik mag het woord voeren over een van de voor mij belangrijkste onderwerpen voor de Nederlandse toekomst.

[0:02:12] En dat is kernenergie.

[0:02:14] En over de vraag of Nederland straks nog een industrieland is.

[0:02:16] Of wij betaalbare stroom hebben.

[0:02:18] Of wij chemie, datacenters, waterstof, proceswarmte en digitale diensten in Nederland houden.

[0:02:23] En in Nederland halen.

[0:02:24] Kernenergie is de ruggegaat van een schoon, betaalbaar en soeverein energiesysteem.

[0:02:28] Het is dan ook de ideologische vraag, blijven wij schaarste verdelen of bouwen we aan schone energieovervloed?

[0:02:35] Want energiebeleid is industriebeleid.

[0:02:37] Waar stabiele, schone en betaalbare energie beschikbaar is, daar komt bedrijvigheid naartoe.

[0:02:42] Niet alleen aanbod volgt vraag, maar vraag volgt ook aanbod.

[0:02:45] Wie groot durft te denken over energie, durft groot te denken over de Nederlandse economie.

[0:02:50] En voorzitter, de routekaart van de staatssecretaris is een goede stap vooruit.

[0:02:54] Maar een routekaart zonder harde mijlpalen, dat is geen bouwprogramma.

[0:02:57] En ja, in 2020 wil daarom dat de staatssecretaris deze routekaart aanvult met een planning per spoor met concrete mijlpalen per 2030, 35, 40 en 2050.

[0:03:08] Locatie, techniek, de vergunning, financiering, zet het naast elkaar.

[0:03:12] En kan de staatssecretaris toezeggen dat de planning voor de volgende begrotingsbehandeling naar de Kamer komt?

[0:03:18] En dan de... Sorry, mijn computer heeft even een hiccup.

[0:03:26] Mijn excuses.

[0:03:28] Geen energie meer, geen energie nodig.

[0:03:30] We stoppen even de tijd.

[0:03:32] Hij werkt weer, mijn excuus.

[0:03:35] Gaat u verder.

[0:03:36] Voorzitter, dan de locatiekeuze.

[0:03:38] Er zit echt een spanning en dat zien we hier vandaag ook.

[0:03:40] Ten het laat zien dat de Eemshaven de sterkste keuze is op het gebied van het netwerk.

[0:03:44] En ter neus heeft industriele en regionale logica, maar vraagt zware keuzes over vraagontwikkeling, offshore wind en netinpassing.

[0:03:51] En als het kabinet kiest voor een locatie die netmatig minder efficiënt is, dan moet de Kamer voor het besluit weten wat de prijs daarvan is.

[0:03:59] Maar voorzitter, er zit ook nog iets onder.

[0:04:01] Tenant heeft voorgesteld de kerncentrale inpassing integraal door te rekenen met de nieuwe 30 gigawatt winstscenario.

[0:04:07] EZK heeft dat niet gedaan, omdat het tijdpad voor het PEH dan zou opschuiven.

[0:04:12] En waarom zou je dit doen, vraag vierde voorzitter.

[0:04:15] Vervolgens blijken de studies niet één op één vergelijkbaar.

[0:04:17] Verschillende scenario's, verschillende aannames, verschillende uitkomsten.

[0:04:21] En dat is niet zomaar wat.

[0:04:23] Als net in passie doorslaggevend is voor de locatiekeuze, dan moeten we de aannames actueel, gelijkwaardig en controleerbaar maken.

[0:04:29] Anders wordt het niet alleen technisch, maar ook bestuursrechtelijk kwetsbaar.

[0:04:33] En uiteindelijk overheerst het gevoel, voorzitter, welk spel wordt hier gespeeld?

[0:04:37] Martien Visser zei het laatst al.

[0:04:39] En voorzitter, kernenergie moet niet worden beoordeeld alsof wind op zee heilig is en kernenergie zich daarom moet aanpassen.

[0:04:45] De eerlijke vraag is, welk energiesysteem is voor Nederland het goedkoopst, het meest robuust en uitvoerbaar?

[0:04:51] Dus neemt het kabinet voor de voorkeursbeslissing ook mee welke netkosten, aanlandingen, opslag, backup, wat kunnen we besparen als kernenergie een groter onderdeel van de basislast levert?

[0:05:01] En kan de staatssecretaris ook toezeggen dat de Eemshaven en de Neuzen op die totale systeemberekening worden vergeleken?

[0:05:08] Ja of nee?

[0:05:09] En ook hier wordt de ideologische keuze zichtbaar, voorzitter.

[0:05:12] Jaar in 20 is niet tegen wind, omdat het wind is.

[0:05:15] Maar we zijn wel tegen een systeem waarin wind op zee vooraf de ontwerpkeuze wordt.

[0:05:19] Waarna kernenergie zich moet voegen naar de restcapaciteit.

[0:05:22] Dan lijkt kernenergie het probleem.

[0:05:23] Maar het echte probleem is dat het energiesysteem niet integraal wordt ontworpen.

[0:05:28] En dan wil ik ook helderheid over de rekenregels.

[0:05:30] Bij wind op zee wordt bijvoorbeeld gerekend met een capaciteitsfactor van 40%.

[0:05:33] CBS zegt 38%.

[0:05:36] Bij kernenergie staat het op 78%, maar het plan MERS spreekt weer van 90%.

[0:05:40] En als dat klopt, dan rekenen we bij wind onterecht rijk en kernenergie onterecht arm.

[0:05:46] En dat is geen neutrale vergelijking.

[0:05:48] Kan de staatssecretaris alle aannames per bron openbaar naast elkaar zetten?

[0:05:52] En voorzitter, we moeten niet alleen rekenen met de vraag die er vandaag is.

[0:05:55] Nederland moet het energiesysteem bouwen dat de economie van morgen aantrekt.

[0:05:59] Dat is waterstof, e-fuels, kerosine, warmtenetten enzovoort.

[0:06:02] Dat zijn de banen en exportproducten van de toekomst.

[0:06:05] De les van het Franse Mesmerplan is dan ook dat we dat niet blind moeten kopiëren.

[0:06:09] De les is dat staatsregie, standaardisatie en schaal een nucleaire waardeketen kunnen bouwen.

[0:06:14] En daarom legt JAIN20 naast de routekaart van het kabinet zelf een strategisch plan neer.

[0:06:19] We bouwen aan het plan kernkracht.

[0:06:21] 20 gigawatt is de basis voor elektrificatie.

[0:06:23] 60 gigawatt voor de warmtebronnen en de verduurzaming van de industrie.

[0:06:27] En 100 gigawatt voor een scenario dat we ook kunnen exporteren in kennis en in producten.

[0:06:33] En dat is geen fantasievoorzitter, dat is vooruitdenken.

[0:06:36] Durft het kabinet verder te kijken dan de 7 gigawatt?

[0:06:40] Dan nog de... Ja, u heeft nog een halve minuut ongeveer.

[0:06:44] Dat gaat een halve minuut.

[0:06:45] Oké.

[0:06:46] Dat is wat even te kwijt inderdaad vanwege mijn hiccup met de laptop.

[0:06:49] Voorzitter, dan ga ik het korter maken.

[0:06:51] Ik wil toch een voorstel doen dat wij die staatsfinanciering niet helemaal op ons nemen.

[0:06:56] Maar dat we eerder gaan voor een model naar het voorbeeld van Tenet.

[0:06:59] Tenet kan dat financieren met leningen vanuit de markt.

[0:07:03] En daardoor hebben we substantieel lagere rentekosten dan nu wordt voorgesteld.

[0:07:08] En bovendien wordt het ook niet continu onderdeel van de begrotingsbehandeling.

[0:07:11] En mijn vraag is dan ook, kan de staatssecretaris daar naar kijken?

[0:07:14] En is ze ook bereid om dat met de minister van Financiën door te rekenen voor het EMU-saldo, staatsschuld, rentelasten en risicoopslag?

[0:07:22] Als u mij toestaat, voorzitter, ik heb nog twee punten en dan rond ik af.

[0:07:26] Dan nog over de smr's, voorzitter.

[0:07:27] Die mogen niet blijven hangen in marktconsultaties en schema's.

[0:07:30] En daarom willen wij uiterlijk in 2027 een concreet smr-pilotpad.

[0:07:35] Dus met kansrijke clusters zoals Borstelen en Opmeer.

[0:07:38] En kan de staatssecretaris dat vandaag toezeggen?

[0:07:41] Dan rond ik af, voorzitter.

[0:07:42] Wij willen dat kernenergie eerlijk wordt beoordeeld.

[0:07:45] Niet als sluitpost van wind-op-zee-beleid, maar als een stabiele ruggegaat van een betaalbaar en robuust energiesysteem.

[0:07:52] En daar gaan wij aan werken.

[0:07:54] Dank u wel.

[0:07:55] En dank voor de coulants.

[0:07:57] Helemaal goed.

[0:07:58] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:08:00] En we zien dat er inmiddels ook nog twee andere woordvoerders zijn aangeschaft.

[0:08:03] Mevrouw Teunissen en de heer Ginwis.

[0:08:05] Van harte welkom.

[0:08:06] We werken hier in de eerste termijn met vier interrupties.

[0:08:09] En ik zag de hand van de heer Ginwis ook omhoog gaan.

[0:08:11] Wilt u uw eerste interruptieplaats?

[0:08:14] Ja, voorzitter, die wil ik hier aan wagen.

[0:08:15] Goedemorgen.

[0:08:17] Aan de heer Van den Berg, want ik hoorde hem iets zeggen over borstelen en smr's.

[0:08:22] Kan ik daaruit opmaken?

[0:08:23] En is de heer Van den Berg het met mij eens dat het toch wel best wel bizar is dat we na drieënhalf, vier jaar borstelen een beetje de rug toe keren.

[0:08:32] En dat we dan borstelen moeten benutten en daarvan moeten maken het nucleaire...

[0:08:38] Centrum van Nederland qua innovatie en dat de eerste SMA die ooit zal worden besteld, dat die in Worselen terecht komt.

[0:08:44] Is de heer Van den Berg dan met mij eens?

[0:08:47] De heer Van den Berg.

[0:08:48] Ja, voorzitter, dank voor deze vraag.

[0:08:50] Ik deel dezelfde zorgen als de heer Grimwis.

[0:08:52] Het is inderdaad onbestaanbaar dat we hier al jaren mee bezig zijn... en dat we dan nu in één keer borstelen op een zijpad lijken te zetten.

[0:08:58] We sprak er laatst ook over dat ze juist hebben geïnvesteerd in het onderwijs daar.

[0:09:02] En dan zou het wel heel zonde zijn als het dan nu niet van de grond komt.

[0:09:05] Ik denk alleen wel, en ik weet niet hoe de heer Grimwis dat dan weer bekijkt... maar dat je moet een systeemkeuze maken die niet alleen is gericht op grootcaircentrales...

[0:09:13] Of op de AMER's, de Advanced Modular Reactors, of de SMR's.

[0:09:17] Je moet de sporen naast elkaar bewandelen.

[0:09:19] Dus dat zou wat ons betreft een keuze zijn voor NNN.

[0:09:22] Dus de Maasvlakte, Terneuzen en ook wellicht de Eemshaven.

[0:09:26] Voor de grotere centrales, maar tegelijkertijd ook in Borstelen, Schiebelmoerdijk, bij de industrie daar.

[0:09:32] Of kijk naar Maasbracht, Blijswijk.

[0:09:34] Dat je ook op die locaties die SMR's toepast.

[0:09:40] Dank voor dat antwoord.

[0:09:41] Ik zie dat dat toereikt is voor nu.

[0:09:43] U hoort een bel, die kunt u gewoon negeren, want dat is een bel voor de plenaire zaal.

[0:09:48] We gaan met elkaar verder.

[0:09:51] Ik zeg richting de heer Vlag, goedemorgen.

[0:09:53] Welkom.

[0:09:53] We hebben in totaal vier interrupties per partij in deze eerste termijn.

[0:09:57] Dan weten we dat.

[0:09:58] Mevrouw van Oosterhout, aan u.

[0:10:00] Dank u wel, voorzitter.

[0:10:02] Vandaag het zoveelste debat over kernenergie.

[0:10:04] En opnieuw gaan we het hebben over de plannen van dit rechtse minderheidskabinet voor hun kernenergie-fantasie.

[0:10:09] Een fantasie waar miljarden voor zijn gereserveerd, terwijl dit kabinet de klimaatdoelen niet haalt, niet investeert in de industriële koplopers van de toekomst, het kabinet fors bezuinigt op de sociale zekerheid en mensen in de steek laten hun energierekening niet kunnen betalen.

[0:10:23] En terwijl de stapel van kernenergiebrieven en rapporten elke keer meer wordt, lijkt deze staatssecretaris vergeten om daadwerkelijk iets te doen aan de klimaatcrisis.

[0:10:32] Wie de berg stukken naast elkaar legt, ziet dat dit rechtse minderheidskabinet kan kiezen tussen het breken van onze belofte aan Groningen, of het sluiten van de huidige kerncentrale in Borselen, een gascentrale sluiten en windmolenpark afschalen om een nieuwe kerncentrale te bouwen in Zeeland.

[0:10:45] En als u op zaterdagavond een potje Monopoly speelt met uw kinderen, dan lijkt me dit een ontzettend slechte deal.

[0:10:51] Graag een reactie van de staatssecretaris.

[0:10:53] En wat Pro betreft is het duidelijk.

[0:10:55] We investeren de miljarden die zijn gereserveerd voor kernenergie in groene, goedkope energie die zorgt voor een lage energierekening voor gewone mensen.

[0:11:03] Voorzitter, een terugkerende formulering in de stukken van de staatssecretaris is de term een stapeling van complexiteit.

[0:11:10] En dat is een treffende samenvatting van het hele verhaal.

[0:11:13] Die complexiteit begint al bij de locatiekeuze.

[0:11:16] De staatssecretaris schrijft zelf dat de inpassing in Zeeland zeer complex is.

[0:11:20] Tegelijkertijd erkent hij dat er voor de Eemshaven geen maatschappelijk draagvlak bestaat.

[0:11:25] Sterker nog, ook binnen zijn eigen minderheidscoalitie ontbreekt dat draagvlak.

[0:11:30] En laat ik beginnen met Groningen.

[0:11:31] Het mag duidelijk zijn dat de beslissing om verder te onderzoeken of de Eemshaven geschikt is voor kernenergie in Groningen, bijzonder slecht is gevallen.

[0:11:39] En dat is niet vreemd.

[0:11:40] Groningen betaalt al decennia lang de prijs voor de Nederlandse energievoorziening.

[0:11:44] Het kabinet spreekt in nijbegun zelfs over een erenschuld aan Groningen.

[0:11:48] En juist tegen deze mensen zegt deze staatssecretaris, we gaan verder onderzoeken of we een grootschalig energieproject in uw achtertuin kunnen realiseren.

[0:11:55] Dat is niet alleen wrang, dat is oneerlijk.

[0:11:58] Groningen betaalt al decennia de rekening en nu weer.

[0:12:01] En daarbij komt dat niet alleen de Groninger zelf, maar ook de Tweede Kamer en het vorige kabinet... de Eemshaven juist vanwege die voorgeschiedenis hadden uitgesloten als locatie voor de kerncentrale.

[0:12:11] En mijn vraag aan de staatssecretaris is simpel.

[0:12:13] Wat is nu eigenlijk zijn boodschap aan de Groningers?

[0:12:16] Begrijpt de staatssecretaris hoe wrang zijn beslissing overkomt?

[0:12:19] En waarom heeft de staatssecretaris de belofte van het vorige kabinet losgelaten?

[0:12:23] En daar komt nog iets bij.

[0:12:25] In Groningen liggen al concrete plannen voor de energietransitie.

[0:12:28] Plannen die door de regio zelf zijn opgesteld, zijn vastgelegd in Nijbegun en wel op draagvlak kunnen rekenen.

[0:12:34] Denk aan Windpark Eemshaven-West, dat vanaf 2027 duurzame elektriciteit kan leveren aan 125.000 tot 150.000 huishoudens.

[0:12:42] De vergunningen zijn verleend, het inpassingsplan ligt er, maar doordat de staat nu een voorkeursrecht op grond heeft gevestigd om dit project op losse schroeven te staan.

[0:12:50] Dat is toch onbegrijpelijk?

[0:12:52] Voordat u verder gaat heeft u een vraag van de heer Heutink.

[0:12:55] Ja voorzitter, ik ga mevrouw Oosterhuis even uit haar droom helpen.

[0:13:00] Want wanneer beseft mevrouw Oosterhuis dat het niet altijd waait en dat de zon niet altijd schijnt en dat we dus uiteindelijk een vorm van schone energie moeten gaan maken die niet afhankelijk is van weersinvloeden of van het feit of de zon schijnt ja of nee.

[0:13:18] Heer Heutink, we hebben een collega Oosterhuis, maar we hebben vandaag te maken met mevrouw Van Oosterhout.

[0:13:24] Ja, geen probleem.

[0:13:26] Mevrouw Van Oosterhout.

[0:13:27] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:13:28] Dank u wel voor die correctie.

[0:13:30] Ja, hoe vaak moet ik dit nog herhalen in dit huis?

[0:13:32] Het klopt simpelweg niet.

[0:13:33] Een kerncentrale is geen ding dat je even aanzet als de wind niet waait en of de zon niet schijnt.

[0:13:38] Kerncentrales zijn ontworpen om altijd te draaien.

[0:13:40] En wat je nodig hebt in aanvulling op wind en zon is daarom flexibel aanbod.

[0:13:46] Maar dat is dus fantastisch nieuws, want dan hebben we die ongelofelijk lelijke windmolens niet meer nodig.

[0:13:51] En dan hoeven we onze boerenakkers niet meer vol te gooien met zonnepanelen, voorzitter.

[0:13:56] Als we dus investeren in energie, wat er gewoon altijd is, wat ook nog geen schoon is, wat ook nog geen schoon altijd werkt.

[0:14:04] Ja, dan hoeven we dus niet meer te investeren in wiebelstroom, wat...

[0:14:08] De mede oorzaak is van het hele probleem met netcongestie waar we nu te maken mee hebben.

[0:14:14] Dus wanneer stapt progressief Nederland nou uit die groene droom van onrendabele en instabiele energiebronnen?

[0:14:22] En gaan we nou eens samen kijken, hoe kunnen we nou zorgen dat onze energievoorziening stabiel wordt?

[0:14:27] En laten we gewoon de schouders eronder zetten en investeren in kernenergie.

[0:14:33] Ja, voorzitter.

[0:14:34] De goedkoopste vorm van energie is groene energie.

[0:14:38] Wind en zon is altijd beschikbaar.

[0:14:39] Hoeft niet door de straat van Hormuz.

[0:14:41] Het lijkt me heel belangrijk dat we vooral daarop inzetten.

[0:14:45] Mevrouw Müller.

[0:14:47] Ja, daar wil ik dan toch even op aanhaken.

[0:14:48] Want mevrouw Van Oosterhuijt doet alsof wind op zee gratis is.

[0:14:53] Terwijl daar moeten we voor de contracts of difference, subsidies, daar steken we miljarden in.

[0:14:57] Ik sta daar ook achter, want ik wil ook de hernieuwbare energie vanuit wind.

[0:15:02] We weten ook dat er 245 miljard geïnvesteerd moet worden om het net te verzwaren.

[0:15:07] Om het mogelijk te maken om al die wind op zee het net op te krijgen.

[0:15:11] Dus ik word een beetje moe van wat mevrouw Van Oostert eigenlijk altijd doet.

[0:15:15] Alsof het ene gratis is en dat we voor het andere geld moeten reserveren.

[0:15:19] Het is toch dat voor beide geld gereserveerd moet worden.

[0:15:21] Net zoals beide duurzaam zijn.

[0:15:25] Het klopt inderdaad dat elke vorm van energie geld kost.

[0:15:28] Maar wat deze onderzoeken laten zien is dat kernenergie gewoon niet past in ons energiesysteem.

[0:15:33] En dat de prijs van kernenergie in geen enkele verhouding staat tot de prijs van onder andere wind op zee.

[0:15:39] Dat kan ik dus helemaal niet concluderen uit diezelfde onderzoeken.

[0:15:41] Er staat dat daar inderdaad investeringen gedaan moeten worden in het net.

[0:15:44] Maar diezelfde investeringen, misschien nog wel veel grootschaliger, moeten er gedaan worden om wind op zee mogelijk te maken.

[0:15:49] Dus je kan niet op deze manier vergelijken.

[0:15:51] Dat is oneerlijk.

[0:15:54] Als we even kijken naar wat er voor nodig is om die kerncentrale in Terneuze in te passen.

[0:15:58] Dan moeten we of wind op zee afschalen met kosten van 1,3 miljard.

[0:16:03] Of we moeten borselen niet verlengen, gascentralen afschakelen, windparken op zee niet door laten gaan.

[0:16:10] En die uitbreiding van het net moeten er sowieso komen.

[0:16:12] Dus die investeringen zijn totaal niet in verhouding met elkaar.

[0:16:17] Ik zie dat u ook nog een vraag heeft van de heer Vlag.

[0:16:20] Ja, voorzitter.

[0:16:21] Ik zat met enige verbazing te luisteren naar het betoog over Groningen en het breken van de beloftes aan Groningen.

[0:16:26] Dan weet ik niet precies welke beloftes er zijn gedaan.

[0:16:29] Dat weet ik wel rondom aardgaswinning.

[0:16:31] Maar bij mijn weten is er rond een kerncentrale nooit een aardbeving geweest.

[0:16:35] Dus waarom koppelt mevrouw Van Oosterhout zo nadrukkelijk het hele verleden rondom aardgaswinning in Groningen aan een eventuele kerncentrale daar?

[0:16:46] Voorzitter, ik vind deze uitspraken van de SGP toch echt wel schokkend.

[0:16:51] Het kabinet heeft expliciet afspraken gemaakt met Groningen.

[0:16:56] Minister Hermans heeft onder andere gezegd... het kabinet vindt het niet gepast de Eemshaven te onderzoeken... gelet op de afspraken die zijn gemaakt om de Eemshaven te schrappen.

[0:17:03] In Nijbegun zijn er hele duidelijke afspraken gemaakt.

[0:17:06] Dus ik denk dat het belangrijk is dat de SGP zich toch even verdiept... in de afspraken die met Groningen zijn gemaakt, onder andere in Nijbegun... naar aanleiding van alle aardappijsproblematiek.

[0:17:16] De heer Vlag.

[0:17:21] Ja, hij doet het, voorzitter.

[0:17:23] Nou ja, voorzitter, het gaat mij om de koppeling met de aardgaswinning.

[0:17:26] Alsof dat een soort op elkaar lijkt of in elkaars verlengde ligt.

[0:17:31] En dat vind ik met name de manier waarop het gepresenteerd wordt echt misleidend.

[0:17:34] En laten we eerlijk wezen, er gaan steeds meer dingen schuiven.

[0:17:37] Ook wat we tot nu toe dachten rondom Borselen komt in een ander licht te staan.

[0:17:41] Dus we zullen toch uiteindelijk moeten, wat de SGP betreft.

[0:17:44] We moeten toch locaties vinden.

[0:17:46] Er vallen er steeds meer af.

[0:17:48] En het is ook een kwestie van...

[0:17:50] Ben je gewend aan zo'n centrale of niet?

[0:17:51] Want in Zeeland zijn ze eraan gewend.

[0:17:53] En hoor je er eigenlijk veel minder over.

[0:17:56] Terwijl ik denk, dan kun je dat met heel veel stemmingmakerij koppelen aan de aardgaswinning en effecten daarvan.

[0:18:01] Maar ik vind het ongepast.

[0:18:03] Laat ik daar twee dingen over zeggen.

[0:18:07] Ten eerste.

[0:18:08] Er is heel duidelijk tegen de Groningers gezegd.

[0:18:10] We nemen de Eemshaven alleen voor de formaliteit mee.

[0:18:12] Zodat we daar later geen juridische problemen mee krijgen.

[0:18:15] Rutte heeft gezegd.

[0:18:16] Er komt geen kerncentrale in Groningen.

[0:18:17] Minister Helmans heeft gezegd.

[0:18:18] Dat gaan we niet doen.

[0:18:19] En nu lijkt die belofte toch te worden verbroken.

[0:18:22] Ten tweede zijn er in Nijbegun afspraken gemaakt.

[0:18:25] Over hoe we de ontwikkeling van Groningen dan wel in gaan zetten.

[0:18:29] En een van die afspraken is dat.

[0:18:30] een derde van de wind op zee in de Eemdhaven terecht gaat komen.

[0:18:33] Die ontwikkelingen worden nu doorkruist door deze ontwikkeling van de kerncentrale.

[0:18:37] Dus die dingen hebben wel degelijk met elkaar te maken.

[0:18:42] U was op het einde gekomen van uw pletoei, of nog niet?

[0:18:45] Nee, dan kunt u gewoon verder.

[0:18:58] Ja voorzitter, ik vertel dat het in Groningen concrete plannen liggen voor die energietransitie.

[0:19:08] De vergunningen zijn verleend, inpassingplan ligt er, maar doordat de staat nu een voorkeursrecht op de grond heeft gevestigd, komt dit project op losse schroeven te staan.

[0:19:14] Dat is onbegrijpelijk.

[0:19:15] En wat vindt de staatssecretaris van deze prioritering?

[0:19:18] En kan hij aangeven wanneer het voorkeursrecht weer wordt beëindigd als uiteindelijk blijkt dat de Eemshaven afvalt?

[0:19:23] Hoe voorkomt hij dat bestaande vergunde projecten hierdoor vertraging oplopen, net capaciteit verloren gaat en subsidies of realisatietermijnen in gevaar komen?

[0:19:31] Voorzitter, dan Zeeland.

[0:19:33] Ook daar ontbreekt draagvlak.

[0:19:34] Maar daarnaast blijkt uit onderzoeken dat bouwinterneuzen technisch en financieel buitengewoon problematisch is.

[0:19:39] Het voornaamste probleem is dat er in Zeeland weinig vraag is naar elektriciteit en het net die stroom niet voldoende kan afvoeren naar de rest van Nederland.

[0:19:46] En dat betekent dat er eigenlijk maar twee opties zijn.

[0:19:49] Of de elektriciteitsvraag moet enorm omhoog, of bestaande energieproductie moet worden afgeschakeld.

[0:19:54] En laten we beginnen met die vraag.

[0:19:56] Volgens de cijfers van Tennet bedraagt de maximale elektriciteitsvraag in Zeeland in 2040 ongeveer 5,4 gigawatt.

[0:20:02] Terwijl het aanbod met de nieuwe kerncentrales uitkomt op 12,7 gigawatt.

[0:20:06] Er moet dus 7,3 gigawatt aan extra vraag worden gecreëerd.

[0:20:10] En voor het beeld, dat is meer dan 12 keer het totale elektriciteitsverbruik van alle Nederlandse datacenters bij elkaar.

[0:20:16] Mijn vraag aan de staatssecretaris, hoe ziet hij dit voor zich?

[0:20:20] En als die vraag er niet komt, blijft alleen de tweede optie over.

[0:20:23] Dan moeten windparken op zee structureel worden afgeschakeld.

[0:20:26] Ten het rekent voor dat de jaarlijkse redispatchkosten kunnen oplopen tot 1,3 miljard euro per jaar.

[0:20:32] En om die kosten fors terug te brengen, zouden bestaande energiecentrales, de huidige kerncentrale en drie windparken moeten worden uitgeschakeld.

[0:20:40] Voorzitter, dat is toch een onnavolgbare logica?

[0:20:43] Ja, u heeft een vraag hierover van de heer Vermeer.

[0:20:47] En ik geef daarbij gelijk aan, u heeft nog vier seconden.

[0:20:53] Het is niet veel.

[0:20:56] Ja, voorzitter.

[0:20:58] Ik ben wel heel blij dat PRO voor het eerst als optie geeft om wind-op-zee projecten af te schalen.

[0:21:06] En ik zie dat als een belangrijke stap.

[0:21:09] Omdat een van de grote problemen die we hebben op het net komt door wind-op-zee.

[0:21:15] Dus ik wil mevrouw Van Oosterhout hier ook bedanken.

[0:21:21] Mevrouw Van Aarshout, wilt u daar kort nog op reageren?

[0:21:24] Ja, de grote problemen op het net komen vooral dat vorige kabinetten niet genoeg hebben geïnvesteerd om netcongestie op te lossen en niet door wind op zee.

[0:21:31] En die kosten voor het afschalen van windenergie zijn kosten die we moeten maken als die kerncentrales er zullen moeten komen.

[0:21:37] Dus dat lijkt me toch zeker geen goed idee.

[0:21:40] Ik zie geen vervolgvraag bij de heer Vermeer.

[0:21:42] Ja, u komt straks aan de beurt, want we hebben ook nog een vraag van de heer Gindis.

[0:21:47] Ja, voorzitter.

[0:21:50] Ik denk dat met de ontwikkeling van Tennet en wat er afgelopen week is gebeurd, dat een grote kerncentrale verder weg is dan ooit.

[0:21:58] Er staat wel geld in de begroting gereserveerd en we hebben een enorm probleem als het gaat om flexibele capaciteit.

[0:22:06] Is collega Van Oosterhout ook een voorstander om dat geld dan in zoverre dat nodig is, want ik denk dat het niet helemaal nodig is, te investeren in het coöperatieve project Delta 21?

[0:22:19] Wat voor 34 gigawattuur een opslag levert voor de kosten van minder dan een kerncentrale van Nederlandse makelij.

[0:22:29] Met een levensduur van meer dan 100 jaar.

[0:22:32] Dat is een fantastisch project zou het zijn.

[0:22:34] Ook groot denken voor de Nederlandse kust bij de Maasvlakte.

[0:22:37] Hoe zit Pro in dit project?

[0:22:40] Helder.

[0:22:42] Het is inderdaad heel belangrijk voor ons energiesysteem om volop te investeren in opslag, in batterijen, in waterstof.

[0:22:49] Ik ken de specificaties van dit project niet, maar daar zijn we bereid naar te kijken.

[0:22:54] Mogelijk dat u over dat project op een ander moment nog eens door kunt praten.

[0:22:58] Ik zei het al, u bent bijna door de tijd, dus ik wil u vragen om richting een afronding te gaan.

[0:23:03] Voorzitter, tot slot.

[0:23:05] De stukken die we vandaag bespreken vertellen voor dit kabinet ongemakkelijke waarheid.

[0:23:08] De Eemshaven kent geen dragenvlak.

[0:23:10] Terneuzen past niet in het energiesysteem zonder enorme maatschappelijke kosten.

[0:23:14] En daarom resteert de fundamentele vraag.

[0:23:16] Wanneer stopt de staatssecretaris met plannen waarvan zijn eigen onderzoeken steeds duidelijker laten zien dat ze niet uitvoerbaar zijn?

[0:23:24] Dat levert geen andere vragen meer op, dus we gaan snel door naar het pleidooi van mevrouw Müller.

[0:23:28] Aan u het woord.

[0:23:28] Dank u wel, voorzitter.

[0:23:30] We staan aan de vooravond van een cruciale transitie.

[0:23:32] Als we in Nederland een betrouwbare, schone en bovenal robuuste energievoorziening willen hebben, dan kunnen we niet om kernenergie heen.

[0:23:39] Zon en wind zijn belangrijke pijlers, maar het is onvoldoende.

[0:23:42] We hebben kernenergie nodig als base load en regelbaar vermogen.

[0:23:46] Stabiliteit op het net wanneer het wind stil en bewolkt is.

[0:23:49] Voor de VVD is kernenergie een hoeksteen van een robuust energiesysteem.

[0:23:53] En voor ons staat het doel als een huis minimaal 7 gigawatt aan nucleair vermogen in 2050.

[0:23:59] En dat betekent dat we het nu moeten doorpakken.

[0:24:01] Voorzitter, over de locatiekeuze.

[0:24:03] Ik vind het verstandig dat het kabinet de locaties heeft teruggebracht naar twee opties.

[0:24:06] En laat ik helder zijn, voor de VVD heeft de inpassing in Zeeland ter neus de voorkeur.

[0:24:11] Daar is de VVD eerder ook duidelijk in geweest.

[0:24:14] Welke acties gaat de staatssecretaris nemen om de netinpassing in Zeeland te realiseren?

[0:24:18] Zeeland heeft gisteren zelf een systeemintegratierapport gepubliceerd en daardoor wordt duidelijk dat er kansen zijn op vraagontwikkeling.

[0:24:25] Zeeland heeft een groot industrieel cluster waarbij het mogelijk is om uit te breiden... en waar ook veel kansen liggen op elektrificatie van de industrie en circulariteit.

[0:24:33] Klopt het dat het rapport van Tennet meer ziet op de huidige situatie... en dat toekomstige ontwikkelingen nog niet zijn meegenomen?

[0:24:40] Daarnaast moet de staatssecretaris werken aan een ambitieus rijk regiopakket.

[0:24:43] En ik vraag aan de staatssecretaris hoe gaat hij de komende maanden actief bouwen aan lokaal draagvlak?

[0:24:48] En tot slot, hoe zegt hij ervoor dat we vasthouden aan het strakke tijdspad... zodat we echt een definitief besluit kunnen nemen?

[0:24:54] Voorzitter, dan de SMR-strategie.

[0:24:57] Grote centrales zijn het fundament, maar de revolutie zit in small model reactors.

[0:25:01] Dit is dé kans voor zware industrieclusters en grootverbruikers om snel en lokaal te verduurzamen.

[0:25:07] In Nederland hebben we met pioniers als Horizon en Allseas goud in handen.

[0:25:10] Tenet is positief over de decentrale inpasbaarheid van SMR's.

[0:25:14] En mijn vraag aan de staatssecretaris is, hoe zorgt het Rijk ervoor dat we parallel aan de grote centrales hier vaart achter zetten?

[0:25:20] Hoe voorkomen we dat innovatieve SMR-projecten vastlopen in stroopige vergunningstrajecten?

[0:25:26] En hoe gaat de staatssecretaris de komende tijd aan de slag om invulling te geven aan mijn motie hierover?

[0:25:31] En nu borstelen is afgevallen voor de twee grote conventionele centrales, ontstaat daar letterlijk en figuurlijk ruimte.

[0:25:36] Ruimte in een regio waar nucleaire expertise al decennia in het DNA zit en waar de infrastructuur ligt en er draagvlak is.

[0:25:44] De VVD is dan ook van mening dat we deze ruimte moeten claimen voor de versnelling van de SMR-strategie en het versterken van het nucleaire cluster.

[0:25:51] We weten dat Horizon zeer geïnteresseerd is om daar een SMR operationeel te krijgen en dat EPZ onderzoekt of zij daarin kunnen optreden als exploitant.

[0:25:59] Is de staatssecretaris bereid om zich samen met de regio actief in te zetten om dit van de grond te krijgen?

[0:26:03] Welke rol voorziet hij voor het Rijk om dit actief aan te jagen?

[0:26:07] En tot slot, voorzitter, de economische winst.

[0:26:10] Met de oprichting van NeoNL en de gereserveerde miljarden uit het klimaatfonds staat het startschot op scherp.

[0:26:15] De VVWD wil dat dit ook gaat renderen in de Nederlandse economie.

[0:26:19] Als NeoNL in het inkoopproces vormgeeft, moet ons eigen bedrijfsleven en de lokale toeleveranciers een zeer duidelijke plek krijgen.

[0:26:25] Ik vraag de staatssecretaris hoe expliciet worden de Nederlandse keten en lokale economieën meegenomen in de aanbesteding en bouw?

[0:26:33] Is hij bereid de tender via NEO-NL harde eisen op te nemen over local content?

[0:26:38] En kijkt hij dan niet alleen naar de percentages, maar ook naar value added?

[0:26:41] Hoe gaat de staatssecretaris onze eigen MKB-ondernemers en maakindustrie ondersteunen en faciliteren om tijdig nuclear ready te worden, zodat we de opdrachten niet mislopen uit buitenlandse consortia?

[0:26:52] Voorzitter, de VVD kiest voor leveringszekerheid, schone industrie en economische kansen.

[0:26:57] Wij kijken uit naar de concrete antwoorden van de staatssecretaris en ik sluit niet uit dat ik het bij het uitblijf van harde garanties op het gebied van SMR's en de lokale economie een twee minuten debat zal aanvragen om dit via moties te borgen.

[0:27:08] Dank u wel.

[0:27:10] Dank u wel.

[0:27:11] Ik heb even het einde van uw betoog afgewacht, want er zijn een aantal interrupties aan uw adres.

[0:27:15] Ik begin met de heer Van den Berg.

[0:27:17] Ja, dank voorzitter.

[0:27:19] Interessant betoog.

[0:27:19] Ik hoor eigenlijk heel veel over smr's terugkomen en wat minder over de grote kerncentrales.

[0:27:24] Dus ik zit even te peilen of er nu een draai gaande is dat we daar nu voornamelijk op gaan focussen.

[0:27:30] Want ik denk dat dat wel een heel slechte stap zou zijn in dit hele energiesysteem.

[0:27:34] Want volgens mij hebben we heel hard die grote centrales nodig en smr's als aanvulling.

[0:27:39] En volgens mij moeten we veel meer inzetten dus dat we eerst die twee grote gaan bouwen, dan vervolgens nog een paar erbij en die smr's.

[0:27:44] En kan mevrouw Muren dat bevestigen?

[0:27:47] Ja, voorzitter.

[0:27:48] Dan heeft de heer Van der Berg niet goed naar mijn betoog geluisterd.

[0:27:50] Want de VVD staat pal voor de bouw van grote care centrales.

[0:27:54] En vindt het tegelijkertijd dat de staatssecretaris, net zoals hij aangrijft, ook het spoor van SMR's moet inzetten.

[0:27:58] Dus NN voor de VVD.

[0:28:02] Vervolgvraag.

[0:28:02] Dan is het wel moeilijk om dat nu te gaan realiseren, want als we de stukken goed lezen, en ik vertrouw erop dat we het allemaal gedaan hebben, dan zien we natuurlijk dat er vooral een ideologische keuze ontstaat tussen wind op zee en kernenergie.

[0:28:16] Je ziet dat op alle plekken waar kernenergie zou kunnen ontstaan, er ook tegelijkertijd een netreclaim is met wind op zee.

[0:28:23] Volgens mij is de uiteindelijke vraag die hier nu voor ligt, we kunnen het hebben over de netinpassing, we kunnen het hebben over ruimtegebruik of over de industrie.

[0:28:30] Dat kan, maar volgens mij is de echte vraag hier, kiezen wij nou uiteindelijk voor kernenergie als ruggegaat van ons energiesysteem of voor windenergie?

[0:28:40] Dat is dan ook uw vraag aan de VVD begrijp.

[0:28:43] Voor de VVD staat centraal dat we een robuust energiesysteem nodig hebben.

[0:28:46] En dat betekent dat we zowel inzetten op wind en zon als op kernenergie voor die baseload.

[0:28:51] Dus je hebt het gewoon allebei nodig.

[0:28:53] En ik hoorde hier van den Berg in zijn betoog heeft hij het over de economie van de toekomst.

[0:28:57] En we weten dat we in de economie van de toekomst grote mate plaatsvinden met meer elektriciteit.

[0:29:03] Dus dat we meer elektriciteit moeten creëren met zowel bronnen zoals wind op zee als kernenergie.

[0:29:09] Die kunnen wat mij betreft naast elkaar bestaan.

[0:29:11] Daar moeten we ook op inzetten.

[0:29:14] Dank u wel.

[0:29:14] Dan doen we een derde interruptie van u.

[0:29:19] Goed om te horen, voorzitter.

[0:29:20] Ik denk dat we ook helemaal op dezelfde lijn zitten.

[0:29:22] Maar waar het volgens mij nog bij de VVD wel ontbreedt, is dat we ook echt de stappen gaan ondernemen om daar te komen.

[0:29:27] Kijk, als we deze route vasthouden, dan zal kernenergie op zo'n beetje elke locatie geblokkeerd gaan worden.

[0:29:32] En dan komt die economie van de toekomst, die zal er nooit gaan komen.

[0:29:36] We kunnen prima die centrales in teneuzen bouwen als wind op zee niet zo'n ontzettende claim had gelegd op de transformaatstations.

[0:29:42] Maasvlakte, hetzelfde verhaal.

[0:29:45] Borstelen, ook hetzelfde verhaal.

[0:29:46] Dus als we daar SMR's willen bouwen, dan zullen we ook terug moeten gaan in die ambitie van wind op zee.

[0:29:51] Want dat kan niet allebei.

[0:29:52] En ik vraag me af wat de keuze van de VVD dan is in die twee.

[0:29:56] Wat mij betreft wordt hier gewoon een vals dilemma gecreëerd.

[0:29:59] Vooral voor smr's, bijvoorbeeld op de Maasvlakte, op andere plekken, kunnen heel vaak decentraal buiten het systeem omgeregeld worden met grote industriele clusters.

[0:30:07] Dus wat mij betreft is het echt geen of-of en is het en-en.

[0:30:10] En heb ik ook aangegeven dat als we kijken naar de neusen voor de grote centrales, dat daar echt best wel veel kansen liggen voor vraagcreatie.

[0:30:17] En ik vraag ook de staatssecretaris hoe hij samen met de regio daarmee aan de slag gaat.

[0:30:22] Dank voor dat antwoord.

[0:30:23] Ik heb eerst hier Dijk voor u.

[0:30:27] Voorzitter, wat zijn de woorden van mevrouw Muhlen van de VVD waard?

[0:30:30] We hebben de afgelopen jaren VVD eens gehad op gaswinning, die nog even in het laatste jaar de kraan even flink open draaide, met grote schade voor heel veel mensen.

[0:30:42] Enorme knal en wantrouwen.

[0:30:44] We hebben een minister-president gehad die vlak voor de verkiezingen zei, we gaan een kerncentrale bouwen in de Eemshaven.

[0:30:49] Vervolgens zei, nee, dat gaan we toch niet doen.

[0:30:52] We hebben mevrouw Hermans hier gezien, nog geen jaar geleden.

[0:30:55] Die zei, nee, er komt geen kerncentrale in Groningen, maar om allerlei moeilijke juridische redenen moeten we toch even gaan onderzoeken.

[0:31:02] En hier laat u het gewoon weer in de lucht hangen.

[0:31:05] Dus al uw praatjes, hele bijdrage van vijf minuten, is geen snars waard.

[0:31:10] Niet voor Zeeland, niet voor Groningen.

[0:31:11] Als u nu niet gewoon zegt, er komt geen kerncentrale in Groningen.

[0:31:15] U bent uw geloofwaardigheid volledig kwijt.

[0:31:18] Als mevrouw Müller nu niet gewoon zegt... er komt geen kerncentrale in Groningen.

[0:31:23] En wat is dan uw vraag daarbij?

[0:31:26] Geen vraag?

[0:31:27] Wat zijn uw woorden waard als u nu niet gewoon uitspreekt... dat er geen kerncentrale komt in Groningen?

[0:31:31] Dank u wel.

[0:31:32] Mevrouw Müller.

[0:31:33] Volgens mij heb ik in mijn bijdrage heel duidelijk gezegd... dat de voorkeur van de VVD ligt om in Zeeland de kerncentrales te bouwen.

[0:31:39] En vindt de VVD ook dat er een zorgvuldig proces moet worden vormgegeven... dat de staatssecretaris die beloopt... en dat het aan het kabinet is om uiteindelijk tot een besluit te komen.

[0:31:50] Voorzitter, dit zegt alles.

[0:31:54] De hele bijdrage van vijf minuten voor iedere kijker die hier nu zit.

[0:31:58] Niks waard.

[0:31:59] De VVD heeft een eigen agenda.

[0:32:00] Ze laat de optie open voor Groningen.

[0:32:02] Het boeit ze helemaal niets.

[0:32:04] 0,0,0,0.

[0:32:06] En de SGP was ik net zelfs vergeten dat er beloften zijn gedaan.

[0:32:09] Laten we niet meteen ook andere partijen erbij gaan betrekken.

[0:32:12] Uw vraag aan de VVD.

[0:32:13] Of wilt u nog een korte reflectie?

[0:32:15] Voorzitter, ik heb geen één vraag aan de VVD meer.

[0:32:18] Te meer omdat de woorden er gewoon niet toe doen.

[0:32:20] Het is ontzettend pijnlijk om te zeggen, maar de woorden zijn gewoon inhoudsloos.

[0:32:25] Je kan net zo goed poep tegen de muur aan gooien.

[0:32:28] Nou, laten we dat hier niet doen.

[0:32:30] En laten we ook zorgen dat we de orde met elkaar bewaren, zou ik willen zeggen.

[0:32:35] Mevrouw Müller, wilt u nog een korte reageren?

[0:32:36] Ja, sorry, ik ga daar gewoon niet op reageren.

[0:32:37] Nee, ik denk dat het ook niet nodig is.

[0:32:40] Ik ga eerst naar mevrouw Teunissen toe.

[0:32:42] En daarna komt mevrouw van Oostzout en dan komt bij de heer Ginnis.

[0:32:47] Dank u wel, voorzitter.

[0:32:48] Ja, we horen in het pleidooi van de VVD dat de VVD halstarrig blijft vasthouden aan het sprookje van kernenergie.

[0:32:56] En ze zegt ook, het moet er sowieso komen in Zeeland.

[0:33:01] Terwijl, ja, en dat is dus helemaal gebaseerd op een

[0:33:04] Hele verkeerde aanname, want we hebben kernenergie helemaal niet nodig voor de energietransitie.

[0:33:08] Bovendien zijn er veel goedkopere opties.

[0:33:11] TNO rekenen uit dat we nog zo'n 200 uur nodig hebben aan regelbaar vermogen.

[0:33:17] Dat is wat ik de hele tijd hoor, robuust en zo.

[0:33:19] Dat regelbaar vermogen, dat kun je dus oplossen, zegt TNO, met opslag en een betere inrichting van het energie- en elektriciteitsnet.

[0:33:29] Dus mijn vraag aan de VVD is simpelweg...

[0:33:32] Legt u nou TNO gewoon naast u neer en waar baseert u dan op dat we kernenergie nodig hebben?

[0:33:39] Volgens mij heeft TNO in hetzelfde onderzoek of in een ander onderzoek aangegeven dat met kernenergie in het energiesysteem dat dat ongeveer gelijke kosten heeft.

[0:33:47] En ik ga toch een klein beetje dezelfde in hoe ik ook in mijn interruptiedebatje met mevrouw Van Oosterhout zat.

[0:33:54] U doet voorstellen dat alle, wat u betreft, zon en wind, dat dat een soort van gratis is.

[0:34:00] Maar dat is niet zo.

[0:34:02] Wij moeten 245 miljard investeren in ons elektriciteitsnet om ervoor te zorgen dat we aanbod kunnen verplaatsen naar onze vraag.

[0:34:10] 245 miljard.

[0:34:11] Ik sta er ook voor, want ik wil ook komen tot een energiesysteem waarvan we niet afhankelijk zijn van buitenlandse regimes.

[0:34:18] Dat we dat zelf kunnen produceren.

[0:34:19] Maar dat kan niet alleen met zon en wind.

[0:34:20] Daarvoor heb je ook kernenergie nodig.

[0:34:24] Een vervolgvraag.

[0:34:25] Ja, voorzitter.

[0:34:26] Die halstarigheid en dat wensdenken, dat blijft maar doordenderen bij de VVD.

[0:34:30] Het gaat er natuurlijk om... Kijk, de kosten, dat is wel degelijk iets om naar te kijken.

[0:34:35] Maar we hebben nu 14 miljard uit het klimaatfonds gereserveerd voor kernenergie.

[0:34:39] En als je wil dat het tot een...

[0:34:40] Echt de oplossing komen.

[0:34:41] Volgens mij zitten we hier.

[0:34:43] We willen een schoon energiesysteem.

[0:34:46] We willen een oplossing voor de klimaatcrisis.

[0:34:48] Dan kun je aan alles zien dat kernenergie geen oplossing biedt.

[0:34:53] En ook niet nodig is.

[0:34:54] Dus mijn vraag is aan de VVD.

[0:34:56] Waarom blijft u daar geld in steken?

[0:34:58] Terwijl er goedkopere opties liggen.

[0:34:59] Energieopslag, betere inrichting van het...

[0:35:02] van het elektriciteitsnet.

[0:35:05] Terwijl, dat zegt TNO gewoon... dat die opties er zijn.

[0:35:08] Dus waarom blijft de VVD dan vasthouden... aan dit dure, zinloos project?

[0:35:13] Mevrouw Müller.

[0:35:14] Ja, ik ga dan toch herhalen wat ik gezegd heb.

[0:35:16] Want als er iemand aan wensdenken doet... of als er één partij aan wensdenken doet... dat is wel de Partij van de Dieren.

[0:35:21] Ik herhaal net volgens mij een aantal keer... dat we 245 miljard moeten investeren... om ons elektriciteitsnet te verstwaren.

[0:35:26] Ik zeg dat ik daar ook voor sta... en dat ik ook vind dat we naar een duurzaam energiemix moeten komen...

[0:35:32] Maar om dan te zeggen, die 14 miljard, dat is dan ineens verspilling van miljarden, terwijl kernenergie geeft ons een beestlood en regelbaar vermogen dat belangrijk is om de robuustheid van ons energiesysteem te halen, dan doe ik niet aan wensdenken, dat doet de partij van de dieren aan wensdenken.

[0:35:49] We gaan door naar een volgende interruptie en dit is van mevrouw Van Oosterhout.

[0:35:53] Ja, voorzitter, toch nog even over Groningen.

[0:35:55] Want de VVD belooft inderdaad keer op keer op keer geen kerncentrale in Groningen.

[0:36:02] Nu hoor ik mevrouw Mueller zeggen aan de ene kant, ja, het is aan het kabinet.

[0:36:05] Maar aan de andere kant heb ik mevrouw Mueller ook op de radio horen zeggen wat voor ontzettende economische kansen het wel niet zou kunnen zijn voor Groningen.

[0:36:11] En dat we ook vooral naar de positieve kanten moeten kijken.

[0:36:13] Waarbij de VVD toch vooral lijkt voor te sorteren om dit toch als optie in de lucht te houden.

[0:36:18] Dus waarom komt de VVD terug op die grote belofte, terwijl de gevolgen van gaswinning nog altijd niet zo'n afgewikkeld is?

[0:36:23] Ik kom helemaal niet terug op een belofte.

[0:36:27] Op de radio heb ik gezegd dat ik niet meeging in het negatieve frame dat kerncentrales alleen maar negativiteit aan een regio bieden.

[0:36:34] En ik blijf bij mijn eerdere woorden, voor de VVD is de voorkeur Zeeland.

[0:36:38] Maar vinden we ook dat er een zorgvuldig proces moet worden doorlopen en dat het uiteindelijk aan het kabinet is om een keuze te maken.

[0:36:45] Ik concludeer dat de VVD wel degelijk die belofte loslaat om Groningen niet als optie te zien voor kerncentrales.

[0:36:52] Dan Zeeland, dat is dan blijkbaar wel een optie volgens mevrouw Müller.

[0:36:57] Maar om die twee kerncentrales in Terneuzen te laten draaien, moeten we nou drie windparken, één gascentrale en de huidige kerncentrale in Borselen afschakelen om ruimte te maken op het elektriciteitsnet.

[0:37:06] Erkent de VVD dat dit de wereld op zijn kop is?

[0:37:10] Nee, dat ga ik helemaal niet erkennen, want dan gaat u uit van het scenario zoals u dat er nu voor ligt.

[0:37:15] Terwijl ik denk dat we moeten kijken naar hoe gaan we dat industriele cluster, dat havencluster, dat hartstikke groot is in Zeeland, waar ook nog ruimte is om te groeien, waar veel plekken op andere plekken in het land niet de ruimte is.

[0:37:25] We willen die industrie, of in ieder geval de VVD wil die industrie hier heel graag behouden en dat ze hier kunnen verduurzamen en dat ze hier gaan elektrificeren.

[0:37:32] Dus ik zie juist enorme kansen en ik vraag aan de staatssecretaris om daar met de regio mee aan de slag te gaan.

[0:37:39] Dank voor het antwoord.

[0:37:40] De heer Grimmis.

[0:37:44] Voorzitter, het is helder dat de VVD een voorkeur heeft voor Zeeland... maar op dit moment Eemshaven niet uitsluit.

[0:37:51] Dat is toch weer een draai ten opzichte van wat Mark Rutte heeft gezegd... want die sloot het wel uit.

[0:37:57] Mijn vraag aan de VVD-fractie voor nu is... als de voorkeur Zeeland is, moet het kabinet dan niet...

[0:38:06] Brandweer, zou ik het netjes zeggen, het voorkeursrecht dat is gevestigd bij de Eemshaven ervan afhalen.

[0:38:11] Want dit is toch bestuurlijk ongelooflijk onbetrouwbaar dat je zo'n heel gebied op slot zet.

[0:38:16] Het verdienvermogen van de haven ondergraafd door een voorkeursrecht te leggen wat wel tot 2040 kan doorlopen.

[0:38:24] Is de VVD met mij eens dat als de VVD het menens is met Zeeland, het voorkeursrecht bij de Eemshaven ervan moet worden afgehaald.

[0:38:32] Voor de VVD staat voorop dat er een zorgvuldig proces wordt doorlopen.

[0:38:39] De staatssecretaris heeft verschillende locaties teruggebracht naar twee.

[0:38:42] En dan vind ik het ook logisch dat hij dat voorkeursrecht moet neerleggen.

[0:38:44] Dus ik kan dat nu nog niet zeggen.

[0:38:46] Tegelijkertijd heb ik volgens mij heel duidelijk aangeven dat Zeeland onze voorkeur heeft.

[0:38:51] En dat het aan de staatssecretaris is om uiteindelijk een besluit te maken.

[0:38:53] En volgens mij wil hij dat binnen een half jaar doen.

[0:38:56] Een vervolgvraag.

[0:38:57] Ja, voorzitter, ik vind het echt ongekend.

[0:38:59] Ik vind het ongekend dat de voorganger van deze bewindspersoon, Sofie Hermans, heeft gezegd van ja, nee, het is puur om juridische redenen moeten we dit toevoegen.

[0:39:09] En toen wisten we, dat is namelijk geen verrassing, dat voor twee grote centrales van 1,6 megawatt per stuk de Eemshaven technisch gezien de geschikte locatie is.

[0:39:19] Daarmee heeft het Tennant-rapport totaal geen nieuw inzicht opgeleverd.

[0:39:22] Dat wisten we.

[0:39:24] En dan nu boven de markt laten hangen dat het theoretisch daar nog steeds kan neerdalen.

[0:39:28] En niet alleen theoretisch, maar ook praktisch door daar voorkeursrechten te vestigen.

[0:39:31] Dat is toch ongelooflijk bestuurlijk onbetrouwbaar.

[0:39:34] En mijn enige vraag is van, maakt de woorden van een voorkeur voor Zeeland waar?

[0:39:38] Door niet als een zwaard van Damocles die kerncentrale boven de Eemshaaf te laten hangen door daar nu een voorkeursrecht te vestigen.

[0:39:44] Is de VVD daar echt niet toe bereid om dat nog eens te heroverwegen.

[0:39:48] Want het gebied wordt hiermee enorm op slot gezet.

[0:39:51] Op zijn minst naast alle andere argumenten die je daartegen in kunt brengen.

[0:39:56] Dank u wel.

[0:39:56] En dat was ook uw laatste interruptie voor de eerste termijn.

[0:39:59] Mevrouw Miller.

[0:40:01] Dan herhaal ik dat het kabinet snel een keuze moet maken.

[0:40:05] Zodat dat ook weer vrij kan komen.

[0:40:07] En hij zal een zorgvuldig proces moeten doorlopen.

[0:40:10] En daar sta ik achter.

[0:40:13] Ik kijk even rond of u nog andere vragen krijgt.

[0:40:16] Dat is niet het geval.

[0:40:17] U was op het einde gekomen, dacht ik, van uw pleidooi.

[0:40:21] Dan gaan we door naar de heer Heutink.

[0:40:24] Nederland heeft kerncentrales nodig.

[0:40:27] Het kabinet wil massaal verduurzamen en strategisch onafhankelijk worden in onze energievoorziening.

[0:40:33] Maar met alleen wiebelstroom uit zon en uit wind gaat dat niet lukken.

[0:40:39] De enige stabiele optie voor Nederland is dan ook kernenergie.

[0:40:43] En daarom is het goed dat op eenvolgende kabinetten hebben uitgesproken dat er nieuwe kerncentrales moeten komen.

[0:40:50] Maar voorzitter, woorden bouwen geen kerncentrales.

[0:40:53] En we zijn inmiddels bijna vijf jaar verder en nog altijd is er geen definitieve locatie gekozen.

[0:41:00] En dat is al tekenend voor de ongelofelijke traagheid waarmee we hier in Politiek Den Haag opereren.

[0:41:07] En mijn eerste vraag aan de staatssecretaris is daarom heel simpel.

[0:41:11] Vindt hij dit tempo acceptabel?

[0:41:13] Vindt hij het normaal dat het jaren duurt om überhaupt een locatie aan te wijzen?

[0:41:18] Of erkent hij dat dit proces eigenlijk veel te langzaam gaat?

[0:41:23] Voorzitter, er ligt nu een shortlist.

[0:41:24] Twee locaties in de Eemshaven en één locatie in Terneuzen.

[0:41:27] Met Zeeland praat het kabinet al geruime tijd over een rijk regiopakket.

[0:41:32] Dat is logisch.

[0:41:34] Als een regio een kerncentrale faciliteert, dan moet die regio daar ook concreet iets voor terugzien.

[0:41:40] Maar met Groningen is dat gesprek nog niet op dezelfde manier gevoerd.

[0:41:43] Als Eemshaven de voorkeurslocatie wordt, betekent dat volgens de staatssecretaris dus dat er meer tijd nodig zal zijn om zo'n pakket samen te stellen.

[0:41:52] Weer vertraging dus.

[0:41:54] Maar het wordt nog erger.

[0:41:55] Het kabinet zet niet eens stappen richting een rijk regiopakket voor Eemshaven.

[0:41:59] Voorzitter, dat is precies het probleem.

[0:42:01] Het kabinet zegt snelheid te willen maken.

[0:42:03] Het kabinet spreekt over parallelle werksporen.

[0:42:06] Maar als het erop aankomt, gebeurt dat niet.

[0:42:09] Dan wordt er weer gewacht.

[0:42:10] Dan komen er weer extra gesprekken, extra onderzoeken... en dus extra vertragingen.

[0:42:15] En daarom vraag ik de staatssecretaris... waarom begint hij niet vandaag met Groningen te praten?

[0:42:21] Waarom wordt niet...

[0:42:21] nu al verkend wat de regio nodig heeft.

[0:42:24] Waarom wachten tot het formele besluit is genomen, terwijl iedereen kan zien dat dit straks opnieuw heel veel tijd gaat kosten.

[0:42:32] Als de staatssecretaris zich op dit moment namelijk al niet eens aan de planningen kan houden, hoe gaan deze kerncentrales dan ooit een succes worden?

[0:42:40] Vanuit links horen we vaak dat kerncentrales te duur zijn en te lang duren.

[0:42:44] Ze gaan altijd over budget en duren langer dan gepland.

[0:42:48] Maar voorzitter, dat heeft niks te maken met de technologie achter Ken Centrale zelf.

[0:42:52] Dat heeft te maken met eindeloze processen.

[0:42:55] Met mensen als deze minister, de staatssecretaris die lastige beslissingen uitstellen.

[0:43:00] En alleen maar bezig zijn met nog meer onderzoeken, nog meer gesprekken, nog meer onderzoeken en nog meer gesprekken.

[0:43:06] Want laat het duidelijk zijn, voorzitter, Terneuzen is gewoon...

[0:43:09] Nu geen optie.

[0:43:10] Het duurt gewoonweg te lang.

[0:43:12] Ten het is daar heel erg duidelijk over.

[0:43:14] Die kans heeft Nederland vergooid door het slakke tempo waarmee het stroomnet wordt uitgebreid.

[0:43:19] En de vraag is dus, durft dit kabinet de realiteit onder ogen te zien?

[0:43:24] Trekt het kabinet de pleisten er in één keer af?

[0:43:27] Of gaat dit kabinet las zijn en er een jaar over doen om heel langzaam, beetje bij beetje, de pleisten eraf te trekken?

[0:43:34] Met hetzelfde eindresultaat, maar dan wel weer met een extra jaar vertraging.

[0:43:39] Want dat voorzitter, dat is het echte probleem hier.

[0:43:41] Een kabinet dat te laf is om moeilijke beslissingen te nemen.

[0:43:45] Iedere dag dat dit kabinet weigert met Groningen te praten over een rijk regiopakket is een dag dat zij Groningen, Groningers in het gezicht spuugt door ze te behandelen als kleine kinderen die voorgelogen moeten worden.

[0:43:58] En aan de staatssecretaris vraag ik Toon Leff.

[0:44:00] Ga naar Groningen toe, praat met Groningers over de banen die de kerncentrales op zouden kunnen leveren en wat zij terug zouden willen voor een kerncentrale in de Eemshaven.

[0:44:11] Speciale rijkssubsidie aan het Hoge Land en Eemsdelta, zodat zij hun OZB kunnen verlagen.

[0:44:15] Of zelfs direct goedkopere stroom voor alle omwonenden.

[0:44:19] Zorg ervoor dat Groningers voordelen krijgen van het plaatsen van een kerncentrale in hun achtertuin.

[0:44:24] En bouw zo draagvlak op.

[0:44:26] Maar stop met het uitstellen van deze beslissing.

[0:44:29] Want iedere maand vertraging maakt dit project moeilijker en duurder.

[0:44:34] Nederland heeft kernenergie nodig.

[0:44:37] Maar dan moet dit kabinet eindelijk doen wat het al jaren zegt.

[0:44:41] Namelijk tempo maken, ophouden met het eindeloze uitstellen.

[0:44:45] Dank u wel.

[0:44:47] Dank voor uw inbreng.

[0:44:48] Dat levert verder geen interrupties op.

[0:44:51] En dan stel ik voor dat we doorgaan naar de heer Jimelet van het CDA.

[0:44:55] Dank u wel voorzitter.

[0:44:57] Vorige week spraken we in een debat over de toekomst van het dorp Moerdijk.

[0:45:01] In dat dossier leek de keuze lange tijd te gaan tussen scenario A en scenario B.

[0:45:06] Totdat er ineens een derde scenario op tafel bleek te liggen.

[0:45:10] En toen ik de brief over de inpassing van kernenergie in het energiesysteem las, moest ik daar toch even aan terugdenken.

[0:45:16] Opnieuw een dilemma aan de Kamer voorgelegd.

[0:45:19] Natuurlijk onvergelijkbaar, maar ook hier lijkt de keuze beperkt tot twee opties.

[0:45:23] Twee kerncentrales in Terneuzen of in de Eemshaven.

[0:45:27] Maar is dat wel het hele verhaal als het gaat om kernenergie?

[0:45:30] Zijn er niet ook meer routes denkbaar om toe te werken naar de ambitie van 7 gigawatt kernenergie in 2050?

[0:45:37] Daar geeft de routekaart wat de CDA-fractie betreft een goede aanzet toe.

[0:45:41] Met de genoemde vier sporen wordt de komende tijd vol ingezet op kernenergie als onderdeel in de energiemix.

[0:45:47] Ik kom er zo nog op terug.

[0:45:49] Voorzitter, voor het CDA staat uiteindelijk niet het aantal centrales centraal, maar het doel.

[0:45:54] Kernenergie een volwaardige plek geven in de toekomstige energiemix.

[0:45:58] En welke mix van technologieën en locatie daar het beste bij past, zouden we wat ons betreft steeds met een open vizier moeten blijven bekijken.

[0:46:06] Voorzitter, de analyse van Tenet, welke input is voor de stand van zaken, is gebaseerd op één duidelijk uitgangspunt.

[0:46:12] Allereerst de inpassing van twee grootschalige kerncentrales op één locatie.

[0:46:16] Dat is begrijpelijk omdat de verwachting is dat deze technologie als eerste commercieel beschikbaar is en daarom het uitgangspunt vormt voor de huidige projectprocedure.

[0:46:26] Maar toch een vraag.

[0:46:27] Maar wat als kosten en realisatie in tijd toch tegenvallen?

[0:46:30] Wat is dan de inzet van het kabinet van de staatssecretaris?

[0:46:34] Kan hij ons meenemen in gedachten en betekenis van de vier sporen in de afweging van tijd en kostenefficiëntie?

[0:46:41] Tenet doet al wel een voorzet.

[0:46:44] Naast de twee grote kerncentrales wijst Tenet er zelf op dat een meer gespreide ontwikkeling met meerdere small modular reactors vanuit systeemperspectief goed inpasbaar kan zijn.

[0:46:55] Hoe kijkt de staatssecretaris naar die constatering?

[0:46:57] Is hij bereid ook scenario's verder uit te werken waarin we niet alleen kiezen tussen twee grote centrales in Teneuzen of de Eemshaven?

[0:47:03] Maar bijvoorbeeld ook alvast kijken naar combinatie met meerdere SMR's, zoals ze dan heten.

[0:47:08] Of zelfs naar een route waarbij SMR's op verschillende industriele locaties worden ontwikkeld.

[0:47:13] Bijvoorbeeld in Borselen, waar de ervaring en de kennis en de infrastructuur aanwezig is.

[0:47:19] Graag een reactie.

[0:47:20] Voorzitter, de keuze lijkt nu te gaan tussen Eemshaven en Terneuzen.

[0:47:25] voor wat betreft de twee grote centrales.

[0:47:28] Maar het ontbreken van draagvlak in Groningen...

[0:47:31] Er zijn eerdere moties ook in de Kamer aan de orde geweest... en afspraken in het begin, nieuw begin voor Groningen... betekent nog niet automatisch dat de keuze dus op Terneuzen valt.

[0:47:41] Want ook in Zeeland zijn immers naast ingewikkelde inpassing... met hoge kosten duidelijke voorwaarden... voor de komst van nieuwe kerncentrales gesteld.

[0:47:49] Eerder al door de gemeente Bosselen en de provincie Zeeland... en recent ook door de gemeente Terneuzen en Sluis...

[0:47:54] Hoe kijkt de staatssecretaris naar deze voorwaarden?

[0:47:57] Welke plek krijgen zij in het gesprek en de onderhandelingen met de regio en op welke manier worden ze betrokken bij de uiteindelijke afweging

[0:48:05] over de locatie en de verdere uitwerking van het project.

[0:48:09] Voorzitter, dit vraagstuk laat volgens mij vooral zien hoe belangrijk het is om niet naar afzonderlijke projecten te kijken, maar naar het totale energiesysteem.

[0:48:18] Nederland heeft zowel kernenergie als wind op zee en andere vormen van duurzame energie hard nodig vanwege CO2-reductie en weerbaarheid.

[0:48:25] Maar hoe wil de staatssecretaris ervoor zorgen dan dat vanuit dat systeemperspectief... een slimme en realistische balans wordt gevonden tussen de ambitie van 40 gigawatt wind op zee... de uitbreiding van kernenergie en de ontwikkeling van nieuwe energievraag... zodat deze ambities elkaar versterken in plaats verdringen?

[0:48:44] Voorzitter, de staatssecretaris kiest in de routekaart 7 gigawatt...

[0:48:48] kernenergie voor een aanpak met verschillende sporen dus, en benadrukt dat er ruimte moet zijn om onderweg bij te sturen.

[0:48:55] Dat klinkt verstandig, zeg ik maar.

[0:48:58] Tegelijkertijd roept het de vraag op hoe die sporen zich precies dan tot elkaar verhouden.

[0:49:03] Kan de staatssecretaris toelichten hoe de verschillende sporen elkaar precies aanvullen?

[0:49:06] En op welke momenten keuzes in het ene spoor gevolgen hebben voor de andere sporen.

[0:49:11] En wanneer wordt bijvoorbeeld besloten of de verdere opschaling van kernenergie plaatsvindt met grote centrales, SMR's of een combinatie daarvan.

[0:49:22] De staatssecretaris schrijft dat er flexibiliteit wordt behouden om bij te sturen op basis van de ontwikkeling van de elektriciteits- en warmtevraag.

[0:49:29] Het elektriciteitsnet en breder energiesysteem.

[0:49:33] En de vraag is toch wel wat betekent die flexibiliteit concreet?

[0:49:36] Aan wat voor besluiten of mijlpalen moeten we dan denken?

[0:49:39] Onder welke omstandigheden wordt daadwerkelijk gekozen voor een andere koers?

[0:49:44] Voorzitter, tot slot.

[0:49:46] Is de ontwikkeling van de elektriciteits- en warmtevraag de belangrijkste reden om bij te sturen?

[0:49:50] Of zijn er ook andere omstandigheden denkbaar?

[0:49:53] Bijvoorbeeld als SMA zich sneller ontwikkelen dan verwacht.

[0:49:56] De netinpassing anders uitpakt of nieuwe technologische of financiële inzichten daarom vragen.

[0:50:02] Voorzitter, tot slot ook nog.

[0:50:04] We hebben een motie ingediend over een openbare consultatie rondom het MPE.

[0:50:10] Ik merk ook in de brief dat dat van belang is, ook voor de keuzes die we maken.

[0:50:14] En ik vraag ook aan de staatssecretaris hoe hij ook kijkt naar die openbare consultatie.

[0:50:18] Hoe we dan ook met elkaar weten waar we met die keuzes die we maken aan toe zijn.

[0:50:23] Voorzitter, dank u wel.

[0:50:25] Dank voor uw pleidooi.

[0:50:27] Ik weet dat het een aantal vragen oplevert.

[0:50:29] Allereerst bij de heer Van den Berg.

[0:50:31] Uw laatste interruptie.

[0:50:32] Ja, dank voorzitter.

[0:50:33] Een interessant betoog kan mij op heel veel vlakken daar ook in vinden.

[0:50:38] Maar ik wil toch eens van de andere kant belichten, want het gaat natuurlijk nu heel veel over Groningen en over de negativiteit en dat het allemaal niet moet kunnen.

[0:50:45] Maar ik ken het CDA ook als een partij die juist ook wel bestuurlijke moed kan tonen in moeilijke keuzes maken.

[0:50:51] En dat vind ik juist altijd iets moois bij het CDA.

[0:50:54] En wij bij Jain20 denken juist, je moet kijken naar het hele energiesysteem, net als het CDA.

[0:50:59] Dus je kan geen locaties uitsluiten.

[0:51:01] Je moet ook eemzaam meenemen.

[0:51:02] Het moet mogelijk zijn, of de neusen, of allebei.

[0:51:07] En is het CDA dan ook niet bereid om dan gewoon daar duidelijk in te zijn van mensen, voor het energiesysteem moeten we deze optie niet overboord gooien.

[0:51:16] De heer Jumelet.

[0:51:18] Voorzitter, ik ben blij met de woorden van de heer Van den Berg.

[0:51:22] Die begint met dat het CDA een constructieve partij is, dus dank u wel daarvoor.

[0:51:28] Wat ik wel lastig vind, we hebben hier met elkaar wederom een dilemma op tafel gekregen.

[0:51:32] Waar eigenlijk het kabinet een keuze moet maken.

[0:51:35] Wij worden nu met elkaar gesteld voor een dilemma om daar met elkaar over te discussiëren.

[0:51:39] Dat doen we met verven en dat doen we van harte.

[0:51:42] Maar het levert vandaag niet op dat we een keuze maken.

[0:51:45] Als u het CDA vraagt, waar staan wij dan?

[0:51:47] We hebben met elkaar eerder moties in deze kamer gehad over de locatie Eemshaven.

[0:51:52] Die moties spreken zich heel helder uit dat het over Eemshaven gaat, dat het een niet begaanbaar pad zou zijn wat ons betreft.

[0:52:01] Om verschillende redenen, na je begun.

[0:52:03] We hebben gehoord ook dat er sprake is van onderzoeken die zijn geweest.

[0:52:07] Waar we ook nog verwachten dat er nog meer onderzoek nodig is, dat gaat ook over de veiligheid voor wat betreft de Eemshaven.

[0:52:15] Tegelijkertijd zeggen we, die twee kerncentraals, grote confuciële kerncentraals, daar zien we wel met elkaar, dat zou nodig zijn om die basis te leggen voor het inzetten op kernenergie.

[0:52:26] Dus ik denk dat het helder is dat we met elkaar hier dilemma op tafel hebben.

[0:52:30] We hebben een context, we komen ergens vandaan.

[0:52:34] En vervolgens zijn we ook erg benieuwd hoe het kabinet deze keuze gaat maken.

[0:52:39] Dank u wel voor dat antwoord.

[0:52:40] Mevrouw van Oosterhout geeft geen vraag meer.

[0:52:42] Dan gaan we snel door naar mevrouw Teunissen.

[0:52:46] Voorzitter, ik wil toch weer even terugkomen op die zogenaamde noodzaak van kernenergie.

[0:52:50] Ik hoor het CDA letterlijk zeggen dat het doel is kernenergie een volwaardige plek geven in de energiemix.

[0:52:55] Maar dat is natuurlijk niet het doel.

[0:52:57] Het doel is dat we naar een schone energievoorziening gaan.

[0:53:00] Dat we naar een schoon energiesysteem toe werken.

[0:53:03] Dus kan het CDA uitleggen waar het op baseert dat kernenergie nodig is?

[0:53:08] Als je ziet dat TNO ook zegt, we hebben regelbaar vermogen nodig, maar dat kunnen we gewoon met opslag en een goede inrichting van het net, kunnen we dat bewerkstelligen.

[0:53:17] Dus waarom zouden we dan nu al die miljarden nog weggooien voor kernenergie?

[0:53:22] Dank voor uw vraag.

[0:53:24] Ik geef het woord aan de heer Jumlet.

[0:53:26] Dank voorzitter.

[0:53:27] Hier komt wederom het verschil van meningen over wat nodig is aan de orde.

[0:53:32] Wij hebben steeds als CDA aangegeven dat we niets willen uitsluiten als het gaat om de vraag die we met elkaar voor hebben liggen.

[0:53:38] Hoe gaan we CO2-reductie bewerkstelligen?

[0:53:40] Hoe gaan we met elkaar ook voor schone energie zorgen?

[0:53:43] Ik snap best dat u zegt, kernenergie is wat ons betreft dan lastig.

[0:53:47] Nou, ik vind het ook niet makkelijk, zou ik maar zeggen.

[0:53:49] Maar we kunnen ons het niet veroorloven om op dit moment enige modaliteit uit te sluiten als het gaat om inzet op die energievraag die we zien.

[0:53:58] De elektrificatie en ook inzet op een andere manier op moleculen.

[0:54:04] Dus ik denk dat het goed is om te constateren dat wij alle mogelijkheden op tafel willen hebben om uiteindelijk met elkaar keuzes te maken.

[0:54:12] De opmerking over het NPE, Nationaal Plan Energiesysteem.

[0:54:15] Ik vind dat ontzettend belangrijk om daaruit te weten wat we nodig hebben.

[0:54:18] En volgens mij is dat ook de vraag geweest aan het kabinet.

[0:54:23] Dank u wel.

[0:54:23] Dank u wel.

[0:54:24] Nog een vraag?

[0:54:25] Ja, de laatste.

[0:54:27] Ja, voorzitter, het telt wel bij elkaar op, want 2045, dat is wanneer we het dan eventueel in Zeeland zouden kunnen realiseren.

[0:54:35] Dat is veel te laat voor de klimaatcrisis waar we nu in zitten.

[0:54:38] En we hebben dus veel eerdere oplossingen, zoals wind en zon, regelbaar vermogen door opslag en een betere inrichting van het elektriciteitsnet.

[0:54:47] Dat kun je allemaal veel eerder...

[0:54:49] en goedkoper realiseren.

[0:54:51] Bovendien zien we nu bijvoorbeeld in Eemshaven-West... gisteren een brief over ontvangen... dat er een voorkeursrecht is gelegd op Eemshaven-West... en daardoor dus een windenergieproject niet kan doorgaan.

[0:55:01] Dat betekent dus een vertraging in de energietransitie.

[0:55:04] Dus mijn vraag is nogmaals aan het CDA... hoe lang moet het duren voordat het CDA inziet... dit is weggegooid geld, dit is verspeelde energie... we moeten nu inzetten op echte oplossingen... in plaats van vastblijven houden aan een sprookje van kernenergie.

[0:55:20] Voorzitter, die vroeger best wel van sprookjes hield.

[0:55:26] Maar nu dit niet als een sprookje ziet.

[0:55:29] Volgens mij hebben we met elkaar nogmaals alles nodig.

[0:55:32] En ik vind het heel ingewikkeld om te zeggen dat is goedkoop en dat is duur.

[0:55:35] Dat moet zich nog maar tonen.

[0:55:37] Maar we hebben met elkaar de constatering te doen...

[0:55:39] Dat we op dit moment hebben over, en dat is de eerste brief van het kabinet gekomen, die gaat over Eemshaven en gaat over Terneus en het gaat over twee conventionele centrales.

[0:55:50] In mijn betoog heb ik aangegeven dat als het gaat om tijd en geld, dat we ook breder moeten kijken naar die opgave.

[0:55:57] En we moeten die sporen beschouwen in de gedachte dat we slim met elkaar keuzes moeten maken.

[0:56:02] We lopen nu dit pad af, zelfs stel ik me voor, het heeft in ieder geval het kabinet voorgesteld, in de keuze.

[0:56:08] Ik ben benieuwd welke keuze er dan uitrolt, maar ik heb ook gezegd maak het plaatje wat groter, want we zullen met elkaar misschien ook wel een van die sporen moeten gaan benutten.

[0:56:18] Maar daar ben ik benieuwd naar hoe ook de reactie zal zijn van de staatssecretaris voorzitter.

[0:56:23] Dank u wel.

[0:56:23] Ik zie nog een vraag van de heer Vermeer aan u.

[0:56:27] Ja, voorzitter.

[0:56:29] Toen de heer Jummelet dat de eerste keer zei, dacht ik, zo zal dit wel niet bedoelen, maar hij haalt het nu weer.

[0:56:35] Zegt het CDA eigenlijk, alsjeblieft, laat ons die keuze niet maken, want daar zijn we bang voor.

[0:56:41] Maar maak als kabinet de keuze, want dan hoeven we alleen maar te reageren op wat er gekozen wordt.

[0:56:46] Klopt dat?

[0:56:48] Nee, dat zou ons zeer veel tekort doen.

[0:56:51] Als Kamer bedoel ik dan.

[0:56:53] Nee, CDA...

[0:56:54] Nou ja, laten wij met elkaar aangeven wat we belangrijk vinden.

[0:56:58] Maar wat ik vooral wil zeggen is dat we met elkaar zien dat we een brief krijgen van het kabinet waarin het zand van zaken wordt gegeven over de twee kerncentrales.

[0:57:10] Eemshaven wordt genoemd nadat we afpellen, moet ik zeggen, of Terneuzen.

[0:57:15] En vervolgens hebben wij daar het debat over, terwijl uiteindelijk aan het eind van het jaar een keuze wordt gemaakt door het kabinet.

[0:57:21] Dus ik constateer dan vervolgens dat er een tweede brief komt, waarin een aantal sporen worden geschetst.

[0:57:27] Waar het gaat ook over die twee confessionele centrales, maar ook in combinatie met de huidige, dan vervolgens ook met de SMR's.

[0:57:34] Dus ik ben gewoon op zoek naar wat nu voor ligt.

[0:57:38] Maar hier ligt niet voor de keuze voor de ene of voor de ander.

[0:57:41] Want dat staat letterlijk zelfs ook in de brief opgeven.

[0:57:43] U wordt niet gevraagd of hier wordt niet geschreven om een keuze te maken nu direct.

[0:57:47] Dat gaat gebeuren.

[0:57:49] Maar ik heb gezegd wat ik gezegd heb als het gaat om waar het CDA voor staat en gaat dan op de keuze.

[0:57:53] Maar ook waar we met elkaar ook perspectief in zien als het gaat om kernenergie in de brede zin van het woord.

[0:58:00] Voorzitter.

[0:58:01] Dank u wel.

[0:58:02] U was op het einde gekomen van uw betoog.

[0:58:04] Dank daarvoor.

[0:58:05] Het is inmiddels elf uur.

[0:58:06] We zijn een uur verder met elkaar.

[0:58:08] We liggen een klein beetje achter op het schema.

[0:58:10] We hebben nog veel sprekers.

[0:58:11] Dus ik zal mijn best doen om de tijd te bewaken.

[0:58:14] En ik wil u vragen om ook korte interrupties te doen.

[0:58:17] Maar uiteraard ook recht te doen aan alle inbrengen die nog volgen.

[0:58:21] En dan gaan we verder met de heer Vlag.

[0:58:23] En nu het woord.

[0:58:23] Dank u wel.

[0:58:24] Voorzitter, zoals iedereen weet is de SGP voorstander van meer kernenergie in de energiemix.

[0:58:29] Het is een betrouwbare basis voor een duurzame energievoorziening.

[0:58:33] De grote vraag is hoe ga je dit op een verstandige manier inpassen en dat is een hele uitdaging.

[0:58:38] Goed dat de staatssecretaris een routekaart met vier sporen heeft neergelegd voor de uitbouw van kernenergie.

[0:58:42] Kan hij ons meenemen in het tijdpad dat hij voor oog heeft en wat is realistisch daarin?

[0:58:47] De staatssecretaris concludeert, bij Bossele kunnen twee centrales niet ingepast worden.

[0:58:51] Iedereen stond voorgestorteerd op Bossele, toch lijkt het bijna vanzelfsprekend dat het hier niet mogelijk is.

[0:58:56] Hoe kan dit nu pas vastgesteld worden?

[0:58:59] Waarom was dit eerder niet zo in beeld en hoe serieus zijn de veiligheidsrisico's?

[0:59:04] Het voelt als gezocht.

[0:59:07] Dat er ook gas- en waterstoftransport gaat plaatsvinden was al lang bekend.

[0:59:11] Tennet heeft de vinger gelegd bij de grote uitdagingen van de inpassing van twee grote centrales op één locatie.

[0:59:18] Ook wat betreft de locatie Terneuze wordt aangegeven dat dit niet in het stroomnet past.

[0:59:23] Om buitensporige re-dispatchkosten te vermijden zou de elektriciteitsvraag misschien wel moeten vervijfvoudigen.

[0:59:30] Daar schrok ik wel van.

[0:59:31] Zou dat betekenen dat de industrie fors moet uitbreiden en dat Zeeland bij wijze van spreken volgezet moet worden met datacenters?

[0:59:38] Dat is niet waar de SGP op zit te wachten.

[0:59:41] Kerncentrales komen niet alleen.

[0:59:42] Hoe ziet de staatssecretaris dit voor zich?

[0:59:45] Tenant heeft aangegeven dat bijvoorbeeld zes grote ASMR's verspreid over het land veel beter inpasbaar zijn.

[0:59:51] Hoe waardeert de staatssecretaris deze analyse?

[0:59:55] Bij een eerder debat heb ik gevraagd om niet alleen te kijken naar de inpassing van twee kerncentrales, maar ook van een enkele centrale.

[1:00:01] Als ik de inpassingsanalyse lees, denk ik, had dit maar gedaan.

[1:00:06] Ik snap dat dit economisch minder aantrekkelijk is, maar de inpassingskosten van een centrale duo kunnen maar zoveel hoger liggen.

[1:00:13] Tennet geeft bijvoorbeeld aan dat één centrale bij Borselen wel in het stroomnet in te passen is.

[1:00:18] Dat een lager vermogen bij de maasvlakte makkelijker in te passen is.

[1:00:22] En dat je bij kleinere vermogens minder risico's loopt als de elektriciteitsvraag minder stijgt dan aangenomen.

[1:00:29] De staatssecretaris heeft een enorm dilemma.

[1:00:32] Locatie Terneuzen kan niet zo omdat het moeilijk in het stroomnet past.

[1:00:36] En de Kamer heeft gevraagd om centrales zoveel mogelijk op industrieterrein in te passen.

[1:00:41] Groene landbouwpolders willen we graag behouden.

[1:00:42] Dat is hier ook lastig.

[1:00:44] De locatie Eemshaven heeft weinig provinciaal draagvlak, al zou het heel geschikt zijn.

[1:00:49] Is het verstandig om alsnog te kijken wat de inpassingsmogelijkheden zijn bij één centrale op een locatie?

[1:00:56] De staatssecretaris richt zich op de gecombineerde bouw van twee grootschalige conventionele kerncentrales.

[1:01:02] In het Klimaatfonds zit hiervoor 13,5 miljard euro.

[1:01:05] Als de bouw in eerste fase voor publieke rekening komt, zou dit bedrag onvoldoende zijn, omdat de investeringskosten richting de 30 miljard gaan.

[1:01:13] Hoe gaat de staatssecretaris voor voldoende financiering zorgen en waarom de focus op 2 tegelijk?

[1:01:18] De financiering en inpassing van 2x1 is eenvoudiger dan 1x2.

[1:01:23] Nog even terug naar Terneuzen.

[1:01:25] Het Rijk heeft hier opeens 1000 hectare voorkeursrecht gevestigd.

[1:01:28] Dat hakt er enorm in.

[1:01:29] Is zo'n grote oppervlakte onder voorkeursrecht nu echt nodig?

[1:01:33] Het kan nog lang duren voordat definitieve besluiten genomen worden.

[1:01:36] Al die tijd zitten inwoners in onzekerheid met alle gevolgen daarvan.

[1:01:40] Hoe worden zij ondersteund?

[1:01:43] Dan zitten we naar de modulaire reactoren.

[1:01:45] Ook andere landen zijn bezig met de SMR's.

[1:01:47] We zijn met onder meer Urenco ook een speler op het wereldtoneel.

[1:01:51] De VS investeert fors in SMR's.

[1:01:54] Ze zijn ook afhankelijk van verrijkt uranium van Urenco.

[1:01:57] Ziet de staatssecretaris mogelijkheden voor strategische allianties met koplopers, bijvoorbeeld met de VS, om te leren van hun SMR-ervaringen?

[1:02:06] Provincies staan klaar.

[1:02:07] Hoe gaat het Rijk provincies verder ondersteunen bij het ontwikkelen van SMR-beleid?

[1:02:12] Welk budget stelt hij hiervoor beschikbaar?

[1:02:15] En Olsies wil in 2030 een eerste SMR realiseren.

[1:02:18] Daar zit een onrentabele top aan vast.

[1:02:20] En op welke steun kunnen deze koplopers rekenen, vraagt de staatssecretaris.

[1:02:23] En hoe wordt gezorgd voor publiek-private risicodeling?

[1:02:27] Het is in ieder geval belangrijk dat de Nederlandse bijdrage aan de IPCEI met Prinsjesdag serieus en concreet ingevuld wordt.

[1:02:36] Er wordt uitgegaan van de vergunningenprocedure van drie tot vijf jaar voor een SMR.

[1:02:41] Dat moet echt korter.

[1:02:42] Het is van belang dat de autoriteit nucleaire veiligheid en stralingbescherming en betrokken overheden tijdig voldoende capaciteit hebben om dit goed op te pakken.

[1:02:50] Worden zij vanuit het Rijk ondersteund.

[1:02:53] Ik zie de markt versnellen, dan is het van belang dat overheden mee kunnen schakelen.

[1:02:57] Tot zover voorzitter.

[1:03:00] Dank u wel.

[1:03:01] Ik zie geen vragen.

[1:03:03] Bedankt voor uw pleidooi.

[1:03:05] Inmiddels is er ook een andere Kamerlid aangeschoven.

[1:03:07] Welkom aan de heer Van Duivenvoorde.

[1:03:09] We hebben het even gecheckt, maar volgens mij bent u geen vast lid van deze commissie.

[1:03:13] Dus ik wil eigenlijk even naar de collega's kijken of zij toestemming geven dat u ook eventueel een inbreng kunt doen straks.

[1:03:20] Dat is het geval.

[1:03:21] Ik wil ook meegeven dat ik vier interrupties per partij heb toegestaan op het moment dat nog niet iedereen binnen was.

[1:03:26] Er zijn nog een aantal partijen bijgekomen.

[1:03:28] Dus we gaan snel door.

[1:03:30] Ik wil vragen ook om korte interrupties te doen.

[1:03:33] En iedereen krijgt hetzelfde aantal interrupties, uiteraard.

[1:03:37] Kijk, ja, de heer Vermeer toch nu de inbreng?

[1:03:41] Helemaal goed.

[1:03:42] Aan u het woord.

[1:03:43] Dank u wel, voorzitter.

[1:03:44] En Nederland staat voor een grote opgave, een betrouwbare, betaalbare en onafhankelijke energievoorziening.

[1:03:51] En kernenergie is daarvoor onmisbaar.

[1:03:53] Maar voor BBB geldt één harde randvoorwaarde.

[1:03:57] Regio's die deze verantwoordelijkheid dragen, moeten er ook zichtbaar beter van worden.

[1:04:01] Het kabinet zet in op 7 gigawatt kernenergie en dat is ambitieus en noodzakelijk.

[1:04:07] Maar deze ambitie die landt uiteindelijk niet in Den Haag, die landt in Zeeland, Groningen of ergens anders in Nederland.

[1:04:14] BBB wil daarom dat elke stap richting kernenergie gekoppeld wordt aan concrete voordelen voor de regio.

[1:04:20] Kan de staatssecretaris toezeggen dat een stevig rijk regiopakket geen sluitstuk is, maar een voorwaarde voor besluitvorming?

[1:04:28] Voorzitter, de discussie over locaties sleept zich voort.

[1:04:32] Ondertussen leven bewoners en bedrijven in onzekerheid.

[1:04:36] Collega's hebben het hier ook al over gehad.

[1:04:38] Het kabinet houdt Eemshaven en Teneuzen in beeld, terwijl duidelijk is dat de inpasbaarheid en het draagvlak

[1:04:44] Sterk verschillen.

[1:04:45] En dat vraagt om eerlijkheid richting de regio.

[1:04:48] En ja, wij willen echt niet dat er nog weer uitstel richting 2027 is.

[1:04:54] En dat die duidelijkheid nu komt.

[1:04:56] Zeker al omdat er ook voorkeursrecht gevestigd is en mensen daar heel veel beperkingen door hebben.

[1:05:03] En voorzitter, het is al eerder gezegd, de Kamer heeft duidelijk gezegd, wij willen kernenergie op industriegebieden.

[1:05:10] Toch gaat het nu opeens over de Elisabeth-palder, de Paulina-palder, de Emma-palder.

[1:05:15] Allemaal landbouwgebieden met zeer vruchtbare landbouwgrond.

[1:05:19] Het is gewoon ongekend dat die nu toch weer als optie gegeven worden.

[1:05:25] Ook al omdat sommige van die boeren eerder al verplaatst zijn, bijvoorbeeld vanuit Brabant, om plaats te maken voor natuur en nu dit weer voor de kiezer krijgen.

[1:05:33] Voorzitter, onze conclusie aan dit hele verhaal is eigenlijk dat niemand krijgt wat hij wil en iedereen krijgt wat hij niet wil.

[1:05:42] En dat is gewoon echt absurd.

[1:05:44] We hebben in een eerdere fase met de minister Hermans, was dat destijds, minister van KGG, hebben wij duidelijk gevraagd hoe kan Groningen in één keer nu weer een optie zijn.

[1:05:55] Ja, dat moet voor de mer.

[1:05:57] Want we moeten gewoon een optie hebben.

[1:05:58] Dat is alleen maar voor de vorm.

[1:06:00] Zo werd het gebracht.

[1:06:01] En vervolgens blijkt het gewoon de hoofdkeuze te zijn, als ik alles goed lees, met een bijzondere rol voor Tennert.

[1:06:09] En ik wil als Kamerlid dan ook een informatieverzoek doen.

[1:06:11] Ik wil graag voor 1 oktober, wil ik weten, wil ik alle correspondentie die hierover met Tennert geweest is en de Rijksoverheid, die wil ik naar de Kamer toe hebben.

[1:06:22] Want ik wil zien wat hier gebeurd is, omdat het sterk afwijkt van alle eerdere uitingen hierover.

[1:06:29] Voorzitter, ik heb mensen in Groningen gesproken, van gemeente Het Hoge Land, onze BBB-fractie die daar nu ook zit.

[1:06:38] En de grootste ergernis is dat het Rijk achter de rug van provincie en gemeente

[1:06:44] om zaken geregeld heeft, inwoners benaderd en het voorkeursrecht gevestigd heeft.

[1:06:50] En dat is echt ongekend als je al ziet hoeveel wantrouwen er in Groningen al is richting de overheid.

[1:06:58] Kijk, het wegenonderhoud, daar kunnen we gewoon stoppen blijkbaar.

[1:07:01] Maar kerncentrales inplannen, dat is dan geen probleem.

[1:07:05] Ook staat er een handtekening onder het contract met Groningen dat 30% van de wind op zee in het noorden gaat aanlanden.

[1:07:12] Dat is een harde toezegging in Nijbegun.

[1:07:15] Maar wordt als wij die brief goed lezen nu ook gewoon als optie gezien om dat maar los te laten.

[1:07:20] Dat is echt ongekend.

[1:07:23] Voorzitter.

[1:07:25] Mensen maken zich ook nog weer zorgen over dat als je zo'n gebied vestigt, dat er dan ook weer natuurcompensatie moet komen.

[1:07:30] Als dat bij Eemshaven is, kan dat weer de garnalenvissers en zo treffen.

[1:07:34] Ik wil garantie van de staatssecretaris dat hij dat bij voorbaat al uitsluit.

[1:07:43] Voorzitter, te vaak hebben regio's grote energieprojecten gekregen zonder dat de voordelen daar neersloegen.

[1:07:49] Dat mag hier niet gebeuren.

[1:07:52] En voorzitter, in Zeeland is het toch... Met die hele discussie is mij niet duidelijk uit de brief...

[1:07:58] Gaan we nou voor twee kencentrales in Zeeland?

[1:08:01] Twee in Groningen?

[1:08:03] Of gaan we voor één in Zeeland?

[1:08:05] Eén in Groningen?

[1:08:06] Want dat is ook nog een optie.

[1:08:08] Moeten het per se grote centrales worden?

[1:08:10] Of kunnen het ook meteen SMA's zijn?

[1:08:12] Het zou eigenlijk veel verstandiger zijn.

[1:08:13] Dode waard, die schreeuwt erom en krijgt niks.

[1:08:16] En voorzitter...

[1:08:19] Ik wil heel graag weten, of ook nog benadrukken, dat er destijds gezegd is, er passen geen twee grote kerncentrales naast Borselen op datzelfde terrein.

[1:08:29] Maar eentje zal wel passen.

[1:08:31] En dan hoeft er helemaal geen landbouwgrond gebruikt te worden.

[1:08:33] Dat is industrieterrein.

[1:08:35] Daar is gewoon een heel kernenergie-ecosysteem wat we ook willen versterken.

[1:08:40] Daar zitten opleidingstrajecten, daar is draagvlak.

[1:08:43] En alsjeblieft, waarom doen wij dit?

[1:08:46] Ik heb hier echt een heel onheimisch gevoel bij wat hier allemaal voor belangen spelen, want ik kan het gewoon niet uitleggen.

[1:08:53] Als er geen ruimte is op het stroomnet voor een kerncentrale, is er ook geen ruimte op het stroomnet voor wiebelstroom vanaf zee.

[1:09:00] Dat kan gewoon niet zo wezen dat het ene wel waar is en het andere niet.

[1:09:05] Want elektronen maakt het niks uit hoe ze opgewekt zijn.

[1:09:09] Voorzitter, daar wil ik het bij laten.

[1:09:12] Dank u wel, heer Vermeer.

[1:09:13] Voor uw inbreng gaan we door naar de heer Klos van D66.

[1:09:17] Dank u wel, voorzitter.

[1:09:18] Vorige week voelde Nederland even hoe de toekomst steeds dichterbij komt.

[1:09:23] Waar zulke extreme temperaturen in juni vroeger uitzonderlijk waren, worden ze door klimaatverandering steeds normaler.

[1:09:28] Zelden wordt de urgentie van ons werk in deze commissie tastbaarder.

[1:09:32] Het is nu alle hens aan dek voor de bouw van een schoon, betaalbaar en onafhankelijk energiesysteem.

[1:09:37] Niet alleen voor onszelf, maar ook voor de generaties na ons.

[1:09:40] Want de keuzes die wij vandaag maken bepalen in wat voor land zij straks leven.

[1:09:45] Klimaatverandering geeft ons simpelweg niet de luxe om schone technieken uit te sluiten.

[1:09:49] We moeten alles op alles zetten om meer schone energie van eigen bodem op te werken.

[1:09:52] Wind, zon, batterijen, waterstof en ja, ook kernenergie.

[1:09:57] En daarom is het goed dat dit kabinet een staatssecretaris heeft die daar vol zijn aandacht aan geeft.

[1:10:01] Hij wil toewerken naar mogelijk 7 gigawatt kernenergie in 2050.

[1:10:05] De eerste twee grote centrales kunnen daarin een belangrijke stap zijn.

[1:10:10] Maar grote kerncentrales inpassen is niet makkelijk.

[1:10:12] Daar komt de staatssecretaris nu achter.

[1:10:15] Nederland is geen leegvel papier en voor twee grote kerncentrales blijven volgens de staatssecretaris nu ook nog maar twee locaties over.

[1:10:21] De Eemshaven en Terneuzen.

[1:10:23] Eemshaven scoort dan technisch het beste, maar de maatschappelijke en politieke realiteit, die is natuurlijk anders.

[1:10:29] En dat zal niemand hier ook ontkennen.

[1:10:30] Het vorige kabinet zette daarom de Eemshaven alleen voor de vorm op de lijst en ook in de brief van de staatssecretaris blijkt dat hij zich daarvan bewust is.

[1:10:38] En daarmee staat hij voor een dilemma.

[1:10:40] De plek die technisch het beste past, past maatschappelijk niet.

[1:10:43] En als Groningen geen begaanbare route is, dan staat het kabinet voor een enorme uitdaging, zowel technisch als financieel, bij een keuze voor Zeeland.

[1:10:50] Dat blijkt wel uit de reeds beschikbare informatie in de Tenantrapporten.

[1:10:54] En daarover heb ik de volgende vragen.

[1:10:56] Hoe beoordeelt de staatssecretaris de technische en financiële consequenties van die optie terneuzen?

[1:11:01] En waarom is er niet veel eerder in het proces voor gewaarschuwd?

[1:11:03] Collega Vlag vroeg daar ook naar.

[1:11:05] Tennet ziet alleen mogelijkheden om twee grote kerncentrales in Zeeland te realiseren bij een vervijfvoudiging van de lokale flexibele elektriciteitsvraag.

[1:11:14] Hoe beoordeelt de staatssecretaris dan de gevolgen daarvan voor de omgeving?

[1:11:17] En kan hij ook concreet maken welke projecten daarvoor gerealiseerd zouden moeten worden?

[1:11:21] En daar komt het spook van het debat Moerdijk in dit debat terug.

[1:11:25] De staatssecretaris schrijft dat hij de kunstgrepen die Tennet schetst, na herhaaldelijk aandringen van zijn kant, beleidsmatig gaat verkennen.

[1:11:33] Maar hoe zorgt hij ervoor dat hij in ieder geval geen valse tegenstelling gaat creëren tussen kerncentrales en windmolens op de Noordzee, die we beide hard nodig hebben voor het energiesysteem?

[1:11:42] Voordat u verder gaat, heeft u een vraag van de heer Vermeer.

[1:11:44] Graag.

[1:11:47] Ja, voorzitter.

[1:11:50] Hoe legt de heer Klos uit dat...

[1:11:54] aanlanding van elektriciteit van windmolens geen probleem is en dat er wel hoger verbruik gezocht moet worden als het kerncentrale energie is.

[1:12:06] Ja, voorzitter.

[1:12:06] De plannen voor aanleiding van wind op zee... die staan al heel lang ingetekend... en worden ook al deels gebouwd.

[1:12:12] Dus een deel van wat Tennet laat zien... is dat je een deel van die infrastructuur... ook weer zou moeten slopen... om nieuwe kerncentrales daar te bouwen.

[1:12:19] En dat is volgens mij het dilemma dat Tennet daarbij schetst.

[1:12:22] In algemene zin zou ik zeggen... probeer die twee niet tegenover elkaar te zetten... want we hebben ze allebei nodig voor ons energiesysteem.

[1:12:28] Als wij straks een helemaal CO2-vrij energiesysteem willen hebben... waarbij we een hele grote elektriciteitsvraag hebben, zeker...

[1:12:34] Zoals D66 wil als er ook industriële maatproductie blijft in Nederland.

[1:12:39] Ja, dan zullen we ze allebei nodig hebben.

[1:12:41] En zullen we ze dus ook allebei moeten realiseren.

[1:12:43] Maar op die ene plek samenbrengen, daarvan zegt Tennet, dat is technisch heel lastig.

[1:12:47] En dat begrijp ik wel.

[1:12:51] Oké, u kunt verder met uw betoog.

[1:12:54] Voorzitter, grote energieprojecten die slagen alleen als mensen serieus genomen worden.

[1:12:59] Minder weerstand in Zeeland dan in Groningen betekent nog geen draagvlak.

[1:13:02] Zeker niet nu de aandacht verschuift van Borstelen naar Terneuzen.

[1:13:06] Ik ben zelf op bezoek geweest bij de familie Dieleman in de Paulina polder.

[1:13:09] Zij vrezen net als vele anderen de komst van grote kerncentrales in Zeeuws-Vlaanderen.

[1:13:13] Niet uit onwil tegen schone energie, maar omdat zij zich afvragen wat dit betekent voor hun landschap, hun grond, hun bedrijf en hun thuis.

[1:13:22] En daarom heb ik vragen daarover aan het kabinet.

[1:13:24] Hoe zit het nu met het draagvlak in de verschillende gebieden in Zeeland, nu Terneus ook nadrukkelijker in beeld komt?

[1:13:29] En hoe voorkomt het kabinet dat bewoners, grondeigenaren en bedrijven opnieuw jarenlang in onzekerheid blijven?

[1:13:36] En dan voorzitter.

[1:13:37] Misschien moeten we niet alleen groot denken, maar vooral slim.

[1:13:41] Kernenergie inpassen in Nederland is ingewikkeld, maar zeker niet onmogelijk.

[1:13:45] De vraag is hoe we het snelst tegen de laagste kosten en met het meeste draagvlak kernenergie kunnen realiseren.

[1:13:50] En daarom ben ik blij dat de staatssecretaris ook minstens zo serieus kijkt naar de kleinere reactoren.

[1:13:55] Bijvoorbeeld bij industrieclusters of regionale energiesystemen waar stroom en warmte dicht bij de afnemer nodig zijn.

[1:14:02] Dat kan het energiesysteem slimmer, flexibeler en beter passend bij Nederland maken.

[1:14:07] Daarom moeten we nu dus ook echt tempo gaan maken met die SMR's.

[1:14:10] En mijn vraag aan het kabinet daarover is, welke belemmeringen voor SMR's zijn nou het meest vertragend?

[1:14:15] Is het de vergunningverlening, financiering, locatiekeuze, aansluiting op afnemers?

[1:14:21] En komt het kabinet nou met een concreet plan om die belemmeringen weg te nemen?

[1:14:24] Want dat zie ik eerlijk gezegd niet in de routekaart die nu is gepresenteerd.

[1:14:28] En daarbij vraag ik ook hoe kijkt de staatssecretaris naar de conclusie van Tenet dat gespreide inzet van SMR's beter past bij het elektriciteitsnet dan twee grote centrales op die ene locatie in Terneuzen.

[1:14:40] Voorzitter, tot slot.

[1:14:42] D66 wil vooruit.

[1:14:44] Wij willen minder afhankelijkheid van fossiele regimes.

[1:14:46] Wij willen een betaalbare energierekening.

[1:14:48] En bovendien willen wij een schoon land met een gematigd klimaat.

[1:14:51] Wij hebben dan ook alle schone technieken nodig.

[1:14:53] Aan de slag.

[1:14:57] Dank u wel.

[1:14:58] Ik krijg daar nog een vraag over van mevrouw van Oosterhout.

[1:15:01] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:15:02] Ik zou graag willen beginnen met een compliment aan D66.

[1:15:06] Ik heb in de krant gelezen dat D66 zich ook uitspreekt tegen de komst van de kerncentrale in Eemshaven en zich wel houdt aan de belofte.

[1:15:13] Dus ik ga dan ook vanuit dat D66 mijn motie daarover zal steunen.

[1:15:18] Mijn vraag gaat over wind op zee, want ik zag de heer Klos onlangs ook bij een aanlandingspunt voor wind op zee op de foto staan, heel trots.

[1:15:25] Is de heer Klos het met mij eens dat wind op zee nooit op het spel mag worden gezet voor kernenergie?

[1:15:33] De heer Klos.

[1:15:34] Ja, voorzitter, ik stond daar inderdaad heel trots, want het is een fantastische techniek die we daar zien.

[1:15:39] Heel bijzonder hoe we dat in Nederland met elkaar in het realiseren zijn.

[1:15:43] Dat heb ik net ook al een beetje tegen de heer Vermeer gezegd, maar volgens mij moeten we weg van die tegenstelling.

[1:15:48] Want de plekken die wij moeten gaan realiseren voor wind op zee, die hebben we ingetekend en die zullen we moeten realiseren om tot die 40 gigawatt te komen in 2040, die we ook hebben afgesproken in ons coalitieakkoord en wat de backbone wordt van ons energiesysteem.

[1:16:01] Maar daarbovenop zal er een enorme elektriciteitsvraag zijn die we kunnen realiseren met waterstof, met geothermie.

[1:16:07] Maar ik denk ook, om het makkelijker te maken om van het gas af te komen en uiteindelijk ook van laagwaardig gebruik van biomassa, dat wij ook kernenergie daarvoor nodig hebben.

[1:16:16] En dus denk ik dat we die twee als en-en moeten beschouwen en niet als of-of.

[1:16:23] Ja, uw laatste interruptie.

[1:16:26] Ja, voorzitter, als we die als NN moeten beschouwen, dan moeten we wel even realistisch zijn over wat dat betekent.

[1:16:31] Want als we namelijk die kerncentrales willen inpassen in Terneus, dan betekent dat kosten van 1,3 miljard per jaar.

[1:16:37] Ten koste van wind op zee.

[1:16:41] Ja, hoe kijkt heer Klos daar dan naar?

[1:16:43] Voorzitter, dit is precies mijn vraag aan de staatssecretaris, want ik heb met stijgende verbazing die rapporten van Tennet gelezen.

[1:16:49] Ten eerste over dat we die waarschuwingen niet eerder hebben gekregen, maar ten tweede over, ja, kennelijk zou de oplossing dan zijn om dus heel veel extra...

[1:16:58] ...vraagcreatie te hebben eigenlijk... ...naar die elektriciteit, een vervijfvoudiging daarvan... ...en dan wordt de vraag, oké, maar hoe ziet dat eruit?

[1:17:04] Wat zijn de concrete plannen daarvoor?

[1:17:06] Zoals de heer Vlag ook vraagt, hoe ziet Zeeland er dan uit... ...als we dat inderdaad realiseren?

[1:17:10] Ja, als dat allemaal goed kan... ...dan zou dat natuurlijk fantastisch nieuws zijn... ...maar daar heb ik grote vraagtekens bij.

[1:17:17] We krijgen ook nog een vraag van de heer Dijk... ...die naast u zit.

[1:17:20] Dank u wel, voorzitter.

[1:17:22] Ik hoorde net het CDA, de heer Jumilet, al zeggen dat Groningen eigenlijk geen optie is.

[1:17:28] Ik heb het u horen zeggen afgelopen weken in de media.

[1:17:32] Maar ik hoor u nu eigenlijk ook zeggen over Terneus, u zegt net zelf, vervijfvoudiging van de vraag.

[1:17:37] Dus dat betekent enorme industrie.

[1:17:39] Een tenant zegt zelf dus niet reëel.

[1:17:41] Het hoogspanningsnet wel tientallen miljarden moet worden omgebouwd.

[1:17:45] Hoe reëel is volgens u, je kunt het vragen aan het kabinet, maar hoe reëel is volgens u dan die optie?

[1:17:49] En moet u niet gewoon de conclusie trekken uit dit onderzoek?

[1:17:54] Dat het gewoon niet kan.

[1:17:57] Ja voorzitter, dat zou een beetje tegen de natuur van mijn partij in zijn om direct te concluderen dat het niet kan.

[1:18:02] Wij zijn vaak op zoek naar wat er wel kan.

[1:18:05] Maar de staatssecretaris die heeft nu alleen de koude feiten bij ons op tafel gelegd.

[1:18:10] Hij heeft een aantal rapporten met ons gedeeld en gezegd dit zijn de conclusies daarvan.

[1:18:13] Dit is mijn dilemma.

[1:18:14] En op zich valt hem dat te prijzen want dan spreken we erover en dan kunnen we mensen daarin meenemen.

[1:18:18] Maar de staatssecretaris heeft ons niet verteld hoe dat beoordeeld wordt.

[1:18:20] Wat vervolgens de politiek-maatschappelijke mogelijkheden zijn.

[1:18:24] Wat de economische mogelijkheden zijn.

[1:18:26] En die kan ik als Kamerlid ook niet zo snel overzien.

[1:18:29] Dus ik zou willen dat ik daar direct antwoord op kan geven.

[1:18:32] Ja, ik ben het met u eens.

[1:18:33] Het kan niet.

[1:18:34] Maar eerlijk gezegd denk ik dat de complexiteit daarvan wel vraagt dat we de beantwoorden van de staatssecretaris daarover afwachten.

[1:18:40] De reden dat ik die vragen stel is natuurlijk dat ik die complexiteit zie en dat ik daar grote vraagtekens bij heb.

[1:18:46] Ik hoor de heer Kloss in ieder geval zeggen over Groningen.

[1:18:49] Het kan niet.

[1:18:49] Dat is echt fantastisch als D66 het zegt.

[1:18:51] Dat is heel fijn na deze verkiezingscampagne.

[1:18:55] Dat het niet kan.

[1:18:58] Maar u moet toch de conclusie trekken.

[1:18:59] Als u dat onderzoek van Tennet leest.

[1:19:01] Dat het ook daar niet kan.

[1:19:03] Behalve.

[1:19:04] En laat ik even gewoon meegaan in het idee dat een kerncentrale een soort fabriek is die energie produceert en dat je verder er niet zoveel omheen hoeft te doen.

[1:19:14] Dat is altijd het beeld wordt wat neergezet.

[1:19:15] Een soort doekje van alles, je zit het er neer en dan is het super mooi.

[1:19:19] Maar het kost miljarden, waarvan ik toch reken ook op D66, dat zij zien dat het miljarden kost, dat pas over 2040 er iets van gebruikt kan worden.

[1:19:32] dan zou het toch zeer pragmatisch zijn, want ook even toch op Van den Berg van het jaar 21 te reageren, ideologie heeft geen zin als het niet levert.

[1:19:42] Dan zou het toch zeer pragmatisch zijn dat je die miljarden nu steekt in zon op dak, isoleren van woningen, batterijen, dat mensen er nu iets aan hebben in plaats van dat u hoopt op een fabriek die iets gaat produceren waarvan u weet dat het miljarden gaat kosten, maar het niet gaat leveren.

[1:19:59] Welke vraag verstelt u aan de heer Klos?

[1:20:01] Of het met me eens is dat het pad dat wordt geschetst over teneuzen, waar gewoon dit onderzoek glashelder over is, nu al aangeeft, dit is zo ongelooflijk duur, steekt die miljarden liever in iets anders.

[1:20:15] Dank u wel.

[1:20:16] En dit was ook uw laatste interruptie.

[1:20:19] Voorzitter, dat pad is inderdaad extreem moeilijk.

[1:20:21] En als dat niet zo was geweest, dan had de staatssecretaris het dilemma ook niet aan ons voorgelegd om vandaag te bespreken.

[1:20:27] Ik denk wel dat we scherp voor ogen moeten houden dat het nogmaals niet of-of is, maar en-en.

[1:20:34] Want ja, we moeten massaal investeren in windmolens, batterijen.

[1:20:37] zonnepanelen, juist op dit moment ook om de klimaatdoelen te halen om de energierekening van mensen naar beneden te brengen.

[1:20:42] Maar op de lange termijn zullen we ook een energiesysteem moeten bouwen dat robuust is, waar mensen op kunnen rekenen en waar we dat laatste stukje elektriciteitsvraag ook CO2 vrij kunnen invullen.

[1:20:52] Dus ik denk dat echt de ambitie voor het klimaat, voor een betaalbare energierekening die wij delen, dat die allebei vraagt en niet één van de twee.

[1:21:01] Dank u wel.

[1:21:01] Nou, de heer Dijk kan daar wellicht op terugkomen in zijn eigen inbreng, want hij is aan de beurt.

[1:21:05] Aan u het woord.

[1:21:06] Dank u wel, voorzitter.

[1:21:07] Ik ga het even ietsje anders doen dan ik hier op papier had staan.

[1:21:10] Als ik mensen nu zou vragen wie er een zonnepaneel op zijn dak heeft, dan gaan er misschien bij een derde van de mensen, omdat de Groningers ook op de tribune zitten, die hebben algemeen wat meer zonnepanelen dan anderen.

[1:21:22] Dan gaan er wel wat handen omhoog, maar lang niet bij iedereen.

[1:21:24] Als ik hier de vraag zou stellen, steek je hand omhoog als je een riolering hebt, dan steekt iedereen zijn hand omhoog.

[1:21:29] Het zou een goede manier zijn om die miljarden voor die toekomstige fabriek, die een kerncentrale zou heten, waar mogelijkerwijs iets van productie van komt, maar we het eigenlijk nu helemaal niet zeker weten en het miljarden gaat kosten.

[1:21:41] Het zou veel slimmer zijn om net zoals riolering, zonnepanelen op alle geschikte daken te gaan plaatsen, zodat mensen er snel iets aan hebben.

[1:21:49] Na twee jaar onderzoek, miljoenen aan studies en drie net analyses van Tennet ligt er een ongemakkelijke conclusie voor dit kabinet.

[1:21:55] Maar een zegen voor mensen.

[1:21:57] Kernenergie valt niet in te passen in het Nederlandse energiesysteem.

[1:22:01] Maar het kabinet kiest ervoor om deze conclusie te negeren.

[1:22:04] En laat ik beginnen bij Groningen.

[1:22:05] In 2021 nam deze Kamer de motie Beckerman aan die helder uitspraak.

[1:22:11] Er komt geen kerncentrale in Groningen.

[1:22:13] En nadat Rutte eerst bij de verkiezingen in 2021 had aangeven dit wel te willen, bond hij in.

[1:22:19] Er komt geen kerncentrale in Groningen.

[1:22:21] Minister Hermans ging het toch onderzoeken, want het was allemaal juridisch zeer ingewikkeld.

[1:22:25] om dit niet te doen.

[1:22:27] En de VVD noemt dit dan nu een zorgvuldig proces.

[1:22:31] En net zagen we ook de SGP en JA21, dezelfde partijen die ook voor deze motie hebben gestemd.

[1:22:37] Er komt geen kerncentrale in Groningen.

[1:22:41] Denken jullie echt dat mensen gek zijn?

[1:22:44] Ik vraag het me echt soms af.

[1:22:45] U merkt het net aan mijn reactie op de VVD, die was wat geagiteerd.

[1:22:50] Maar ik heb echt wel eens het gevoel dat jullie denken dat mensen gek zijn.

[1:22:54] Want wat zijn deze uitspraken waard?

[1:22:56] Vraag ik ook aan de staatssecretaris.

[1:22:58] Als hij niet vandaag zegt er komt geen kerncentrale in Groningen.

[1:23:02] Wat zijn dan de rest van uw woorden waard?

[1:23:04] Vraag ik de staatssecretaris.

[1:23:05] Want u bent namelijk ook verantwoordelijk voor die uitspraken.

[1:23:08] En nu ligt namelijk de Eemshaven wel weer op tafel.

[1:23:11] Sterker nog, het is volgens Tennet de enige plek waar twee centrales technisch passen.

[1:23:16] En dit kabinet wil zelfs de bezwaarprocedure voor de bouw uitkleden om te kunnen versnellen.

[1:23:21] En het voorkeursrecht is al toegepast.

[1:23:23] In een provincie, voorzitter, die al jarenlang de gevolgen van gaswinning draagt.

[1:23:28] En is het nu weer noodzakelijk dat ze met bussen naar Den Haag komen.

[1:23:32] Welkom trouwens, leuk dat jullie er zijn.

[1:23:34] Om ervoor te zorgen dat de mensen die jullie voor gek verklaren worden overtuigd.

[1:23:39] Ruim acht op de tien Groningers maakt zich zorgen.

[1:23:42] Ik vind dat nog best weinig.

[1:23:44] De provincie Groningen, het gemeente Hoogland, Eems-Delta, allemaal tegen.

[1:23:50] Dit is geen democratische besluitvorming.

[1:23:52] Dit is doordrammen.

[1:23:54] Niets anders dan dat.

[1:23:55] En de techniek daar wringt het net zo hard.

[1:23:57] In Zeeland is de gewenste schaal volgens Standard Simpelweg niet haalbaar.

[1:24:01] Het elektriciteitsaanbod overstijgt in 2040 structureel de vraag.

[1:24:05] 13 gigawatt tegen een vraag van 5 gigawatt.

[1:24:11] En om de knelpunten vrij te maken, ik zei het net al in interruptie, moet de vraag vervijfvoudigen.

[1:24:17] Tennet noemt het niet reëel.

[1:24:19] Het hoogspanningsnet kost tientallen miljarden om dat te ontmazen.

[1:24:23] En je moet enorme hoeveelheden industrie of datacenters bouwen.

[1:24:28] En het verdrinkt wind op zee.

[1:24:30] Dus dit kabinet wil hele dure, trage energiebron neer gaan zetten die goedkope bewezen duurzame stroom wegdrukt.

[1:24:39] Ik vraag me af waarom.

[1:24:41] En dan de SMR's.

[1:24:44] Ik heb een artikel gevonden uit de trouw van woensdag 10 augustus 1955.

[1:24:51] Toen werd er beloofd dat over vijf jaar dit allemaal mogelijk is.

[1:24:57] En die beloftes zien we nu weer.

[1:24:59] Die beloftes worden nu weer gedaan.

[1:25:00] Het is allemaal mogelijk.

[1:25:02] Het kan.

[1:25:03] Er kan een fabriek worden neergezet die alles kan.

[1:25:05] Een doekje die alles oplost.

[1:25:07] Supermooi.

[1:25:08] Niemand heeft er last van.

[1:25:09] Het is er niet.

[1:25:11] En de enige variant die mogelijk komt, maar we weten het niet, want die is er nog niet, zou in 2040 zijn in Canada.

[1:25:19] Voorzitter, ook het budget is ontoereikend.

[1:25:22] Het Klimaafonds heeft 13,5 miljard, terwijl twee centrales 20 tot 30 miljard kasten.

[1:25:28] En de eerste vertraging is er al.

[1:25:33] Hoeveel geld van de Nederlandse belastingbetaler is dit kabinet bereid te verbranden aan het bouwen van luchtkastelen?

[1:25:39] En ondertussen leunt de hele keten aan elkaar van onomkeerbare besluiten, locatiekeuzes, voorkeursrecht, financiering op een aanname die door een netbeheerder zelf als zeer irreëel wordt bestempeld.

[1:25:52] De SP zegt stop hiermee.

[1:25:54] Eerder moties die zijn aangenomen om geen kerncentrales te bouwen.

[1:25:58] Eerder beloften aan Groningen.

[1:25:59] Eerder solidariteit van de Zeeuwen.

[1:26:01] Ik heb een hele mooie brief vandaag gezien.

[1:26:03] Ik raad alle Groningers aan om die te lezen, andersom ook alle Zeeuwen de solidariteit van de Groningers te lezen.

[1:26:08] Stop met uw ijdele hoop en nutteloze, vruchteloze verwachtingen.

[1:26:12] Investeer in dat wat nu al wel kan.

[1:26:14] Wind op zee, zon op dak, isolatie van huizen, opslag met batterijen.

[1:26:18] Dat is geen ijdele hoop, maar dat is sneller, goedkoper en het is bewezen dat dat wel kan.

[1:26:23] Want voorzitter, hoop is geen strategie.

[1:26:26] Hoop.

[1:26:28] is hoop.

[1:26:29] En hoop zal geen fabriek bouwen die je zonder eindige moeite energie gaat leveren.

[1:26:35] Dank voor uw betoog.

[1:26:37] Ik kijk even rond, ik zie geen vragen.

[1:26:41] Ik wil eigenlijk even een ordevoorstel doen.

[1:26:42] Ik kan me voorstellen dat u inmiddels even naar het toilet wilt.

[1:26:45] Dus ik stel voor dat we daar toch een kleine schorsing voor maken.

[1:26:50] En ik kan me dat ook voorstellen voor de mensen op de tribune.

[1:26:52] Ik wil wel het tempo erin houden, dus dat zal vijf minuten duren.

[1:26:56] En dan zijn we om vijf over half twaalf terug voor de inbreng van de heer Kops.

[1:32:41] Heutink is weg.

[1:32:45] Ja, dat weet ik ook.

[1:32:45] Beste mensen, ik zou u allemaal willen vragen om weer plaats te gaan nemen.

[1:32:54] Hou je vast.

[1:33:00] Mag ik u allen vragen om weer plaats te nemen?

[1:33:06] De heer Kops wil graag beginnen met zijn inbreng.

[1:33:15] En er is nog een flink aantal leden met ruimte voor interrupties.

[1:33:21] Dus wellicht dat dat ook richting de heer Kops zal gaan gebeuren.

[1:33:27] De heer Kops, aan u het woord.

[1:33:30] Dank u wel voorzitter.

[1:33:31] De bouw van nieuwe kerncentrales duurt sowieso te lang.

[1:33:34] Veel en veel te lang.

[1:33:36] In 2022 alweer werden de eerste voorbereidingen gestart voor de bouw van twee nieuwe centrales.

[1:33:43] Maar ondertussen zitten we nog steeds in de zogeheten locatiefase.

[1:33:48] Oftewel, het gaat er nog altijd over waar die centrales überhaupt moeten komen.

[1:33:53] En...

[1:33:53] Hoe is het mogelijk?

[1:33:55] Uitgerekend daarover neemt het nu een bizarre wending.

[1:33:59] Want voorzitter, even een kleine terugblik.

[1:34:01] In debatten met het vorige kabinet ging het vaak over tijdrovende onderzoeken, lange procedures, ingewikkelde besluitvorming en dat het kortom door alle papierwerk gewoon niet opschoot.

[1:34:13] Maar één ding was toen wel vrij helder.

[1:34:17] Locatie Borselen, nabij de huidige centrale.

[1:34:20] Daar zouden de nieuwe centrales komen.

[1:34:23] Dat was althans het plan.

[1:34:25] Al in 2022 werd Borselen als voorkeurslocatie uitgesproken.

[1:34:30] Want de redenatie was heel logisch.

[1:34:33] Deze locatie biedt vanwege de reeds aanwezige nucleaire infrastructuur kansen voor optimale inrichting en bedrijfsvoering van twee nieuwe centrales.

[1:34:44] Ook lijkt er fysieke ruimte beschikbaar te zijn.

[1:34:46] Einde citaat.

[1:34:48] Klinkt goed.

[1:34:49] Bovendien, er wordt lokaal al jarenlang gewerkt aan de Borstelse voorwaarden.

[1:34:54] Die onder andere gaan over de bouw, over de zorg voor inwoners en werknemers, huisvesting, bereikbaarheid, communicatie.

[1:35:02] En alles vanuit de gedachte, nou, die centrales komen daar.

[1:35:06] Klinkt ook goed.

[1:35:08] En toen kwam er een advies van een landsadvocaat.

[1:35:10] die stelde dat alle redelijke alternatieven onderzocht moesten worden om juridische problemen te voorkomen.

[1:35:17] En daarom zijn er sinds vorig jaar meerdere locaties bestudeerd, waaronder dus ook de Eemshaven.

[1:35:24] Maar dat was slechts voor de vorm.

[1:35:28] Toch, want ja, het wordt uiteindelijk borselen.

[1:35:33] En nee, het wordt niet de Eemshaven.

[1:35:35] Dat was toen de bedoeling.

[1:35:38] Toch?

[1:35:39] Ik citeer de toenmalige minister.

[1:35:41] De voorkeurslocatie is borselen.

[1:35:44] Punt.

[1:35:45] En over het zogenoemde waarborgingsbeleid zei zij daaruit wordt de Eemshaven geschrapt.

[1:35:51] Einde citaat.

[1:35:52] Allemaal heel duidelijk.

[1:35:54] Nou voorzitter, hoe bizar is het dan dat we nu spraken is van een soort 180 graden draai.

[1:35:59] Want nee, Borstelen is nu plotseling ongeschikt en de Eemshaven is het meest geschikt.

[1:36:05] Jawel, meest geschikt nog wel.

[1:36:06] Dat is toch allemaal heel vreemd.

[1:36:09] Hoe kan dit?

[1:36:10] Hoe kan het dat ons jarenlang is wijsgemaakt dat die centrales in Borselen zouden komen?

[1:36:15] Want perfecte locatie, allemaal prima, komt allemaal goed en nu opeens niet meer.

[1:36:20] Waarop is de uitgesproken voorkeur voor Borselen dan al die tijd geweest?

[1:36:25] En waarom heeft de regio zich dan jarenlang uitgesloofd door een heel pakket aan Borselse voorwaarden uit te werken met allemaal plannen, met allemaal ideeën?

[1:36:33] Waarom dan eigenlijk?

[1:36:34] En wat zegt de staatssecretaris dan nu tegen de Groningers?

[1:36:38] Graag een reactie.

[1:36:39] En voorzitter, dat borstelen nu opeens ongeschikt zou zijn, is natuurlijk bizar.

[1:36:45] En de redenen daarvoor eigenlijk des te meer.

[1:36:48] Want hoezo dan?

[1:36:49] De staatssecretaris schrijft in zijn brief over het sloegebied 1.

[1:36:53] De ruimte is te beperkt.

[1:36:55] Maar ja, volgens de vorige minister was dat juist niet zo.

[1:36:58] Dus hoe groot en of onoverkomelijk is dit probleem dan?

[1:37:01] Waarom komt dit nu pas aan het licht?

[1:37:04] Er zijn veiligheidsrisico's vanwege gas en toekomstig waterstoftransport.

[1:37:11] Maar welke risico's dan?

[1:37:12] En hoe omvangrijk en blijkbaar risicovol wordt dat waterstoftransport dan?

[1:37:19] Het gaat ten koste van economische ambities op het gebied van energietransitie en circulariteit.

[1:37:27] En ook, voorzitter, vier significante effecten op Natura 2000 gebieden.

[1:37:32] Stikstofdepositie.

[1:37:33] Het staat er echt allemaal.

[1:37:35] En voorzitter, wat valt u op?

[1:37:37] Ja, u hoort energietransitie, circulariteit, stikstof.

[1:37:41] Allemaal links geneuzel.

[1:37:44] En serieus, als je dat laat bezinken, dat dingen als energietransitie en ook zeker stikstof werkelijk redenen zijn waarom de kerncentrales mede daar niet gebouwd kunnen worden, dat is echt te gênant en te bespottelijk voor woorden.

[1:37:59] En dus, voorzitter, als we dan nu à la minute en stand te beden stoppen met dat klimaat- en duurzaamheidsbeleid, dus geen energietransitie,

[1:38:09] Geen wind- en zonne-energie, wat overigens goed is tegen netcongestie.

[1:38:14] En dat toekomstige waterstoftransport doen we ook even niet.

[1:38:18] En twee, stoppen met stikstofbeleid.

[1:38:21] Dus geen gezeur over depositie en dergelijke.

[1:38:24] Kunnen die centrales daar in Borsele, zoals beloofd, dan wel gebouwd worden?

[1:38:29] Graag een reactie.

[1:38:32] U bent door de tijd, dus ik ben benieuwd dat u ook op het einde was gekomen van uw pleidooi.

[1:38:36] Precies.

[1:38:36] Perfect.

[1:38:37] Dan heeft u dan perfect getimed.

[1:38:39] Dank daarvoor.

[1:38:40] En ik zie daar geen vragen over.

[1:38:42] Dus iemand verslikt zich ondertussen in een glas water.

[1:38:45] We gaan door naar mevrouw Teunissen.

[1:38:48] Aan u het woord.

[1:38:49] Dank u wel, voorzitter.

[1:38:50] Voorzitter, kerncentrales zijn op geen enkele manier een oplossing, maar wel een enorme last en een enorme bedreiging voor Nederland.

[1:39:00] Kerncentrales hebben we niet nodig.

[1:39:02] Ze zijn geen oplossing voor de klimaatcrisis, want we komen veel te laat.

[1:39:06] We hebben het nog niet over het kernafval gehad.

[1:39:09] Maar je kunt je toch niet voorstellen dat er nu serieus een plan ligt om gevaarlijk kernafval op te slaan in de lege gasputten van Groningen.

[1:39:19] Voorzitter, met alle respect, maar hoe haal je het in je hoofd dat je daar überhaupt over nadenkt?

[1:39:24] Voorzitter, en dan hebben we het nog niet gehad over de afhankelijkheid die we hebben van regimes van het buitenland voor ons uranium, waar kwetsbare natuurgebieden worden verwoest bij de winning van uranium.

[1:39:37] Op geen enkele manier is kernenergie een duurzame oplossing, maar het is een enorme last.

[1:39:44] Ja, één moment.

[1:39:45] U krijgt namelijk een vraag van mevrouw Müller van de VVD.

[1:39:48] Ja, om toch een beetje in beeld recht te zetten.

[1:39:51] Wij hebben in Nederland een bedrijf, Urenco, en die regelen onze brandstof voor onze kerncentrales.

[1:39:56] En zij hebben afspraken met buitenlandse regimes, namelijk Kazachstan, Canada, Australië.

[1:40:04] En die zijn tot nog toe altijd super betrouwbaar geweest op de komst van onze brandstof.

[1:40:10] Dus om dat te doen alsof we met hele rare partners bezig zijn met kernenergie, dat is gewoon niet waar.

[1:40:17] Volgens mij zijn de plannen de groei van kernenergie.

[1:40:21] Dus dan moeten we ook meer uranium gaan importeren.

[1:40:24] En waar ik het net over had in Kazachstan.

[1:40:26] Er worden dus enorme natuurgebieden verwoest voor de verrijking van uranium.

[1:40:31] Dus ja, die afhankelijkheid die blijft bestaan.

[1:40:33] Ook al wil mevrouw Müller dat niet geloven.

[1:40:36] En bovendien leidt het dus ook nog tot enorme natuurverwoesting.

[1:40:39] Wat we ons ook niet meer kunnen permitteren.

[1:40:42] Nu we zien dat er in het klimaat een biodiversiteitscrisis is.

[1:40:46] Dus het is op geen enkele manier een duurzame oplossing.

[1:40:50] Mevrouw Müller, een vervolgvraag.

[1:40:52] Ja, dan misschien toch qua, als we het gaan hebben over natuur en oppervlakte en al deze dingen.

[1:40:57] Want dan kunt u toch ook niet met eerlijkheid zeggen dat het maken van windmolens, waarvoor staal nodig is, dat het maken van zonnecellen, dat in China gebeurt, dat dat niet impact heeft op de natuur.

[1:41:10] En volgens mij is het qua oppervlakte, zijn kerncentrales super klein, hebben hartstikke weinig oppervlakte nodig.

[1:41:15] Dus het is een beetje, zoals vaker bij de Partij van de Dieren, meten met twee totaal verschillende maten.

[1:41:21] Dat was ook uw laatste interruptie, zoals u weet.

[1:41:23] En dan kom ik bij mevrouw Teunens voor het antwoord.

[1:41:26] Ja, voorzitter.

[1:41:27] Ja, mevrouw Müller heeft mijn betoog niet helemaal gehoord.

[1:41:31] Natuurlijk erkennen we, de Partij voor de Dieren heeft altijd erkend dat er ook negatieve dingen zitten aan het winnen van grondstoffen voor windmolens.

[1:41:40] En het winnen van grondstoffen voor zonne-energie.

[1:41:42] Dat is ook de hele tijd waarom de Partij voor de Dieren zegt, energiebesparing is altijd nog de beste oplossing.

[1:41:47] Isoleren van woningen is altijd nog de beste oplossing.

[1:41:50] Zodat we zo min mogelijk grondstoffen gebruiken.

[1:41:53] Wij willen niet zoals de VVD aan diepzeemijnbouw gaan doen om nog meer grondstoffen te winnen.

[1:41:57] Dus we moeten heel zuinig met die grondstoffen omgaan.

[1:42:00] Ik zeg alleen maar, voor kernenergie zorgt en voor natuurverwoesting, maar het is ook geen oplossing.

[1:42:06] Het is een compleet zinloze weg.

[1:42:09] Ik stel voor dat u verder gaat met uw pleidooi.

[1:42:11] Voorzitter, die transitie moet heel hard nu worden versneld.

[1:42:15] Kijk naar de hitte die we de afgelopen dagen hebben gehad.

[1:42:19] Maar ook naar de natuurbranden in Frankrijk.

[1:42:21] We zitten midden in de klimaatcrisis.

[1:42:23] Overigens is kernenergie ook geen stabiele energievoorziening.

[1:42:27] Want we zien nu dat Frankrijk ook kerncentrales moet terugschroeven en stilleggen vanwege de hitte.

[1:42:32] Dus het is onzin.

[1:42:33] Het is juist ook wiebelstroom als we het over kernenergie hebben.

[1:42:37] De kern van transitie zit hem in zon en wind, opslag en een slimmere inrichting van ons energiesysteem.

[1:42:44] En experts zoals TNO die zeggen dat is ook gewoon mogelijk en het is goedkoper dan dat we die 14 miljard en waarschijnlijk nog veel meer aan publieke middelen in gaan zetten voor een bodemloze put.

[1:42:56] Dus mijn vraag aan het kabinet is, is het kabinet nou bereid om die 14 miljard voor opslag te gaan gebruiken en slimmere inrichting van het net in plaats van het weg te gooien?

[1:43:06] ...voor kernenergie.

[1:43:08] Voorzitter, de werkelijkheid haalt het kabinet inmiddels in.

[1:43:11] Voor de Partij voor de Dieren is één ding glashelder.

[1:43:14] Kerncentrales zijn absoluut niet welkom in Groningen.

[1:43:16] Na jaren van schade, wantrouwen en gebroken beloftes... ...zou je denken, daar blijf je als overheid van af.

[1:43:22] En al helemaal wanneer deze Kamer zich daar eerder bijna unaniem over heeft uitgesproken.

[1:43:26] Kan de staatssecretaris bevestigen dat de regio's met historische schade... ...zoals Groningen niet opnieuw belast worden?

[1:43:32] En sluit hij vandaag kernenergie in Groningen uit?

[1:43:35] En erkent hij dat kerstcentrales in Zeeland technisch niet inpasbaar zijn.

[1:43:40] En als hij dat wel wil doen, dat dat miljarden en miljarden gaat kosten.

[1:43:44] Dus is hij bereid om vandaag ook een streep te zetten door deze onnodige, onzinnige plannen.

[1:43:50] Voorzitter, dan die beloften van SMR's.

[1:43:52] De staatssecretaris vraagt de Kamer om vertrouwen te hebben in technologie die nog niet eens bestaat op commerciële schaal.

[1:43:58] Er is geen commerciële uitrol, er is geen duidelijkheid over de kosten en geen zekerheid over de planning.

[1:44:03] Juist in een klimaatcrisis waarin de tijd de meest schaarse factor is, is het onverstandig om miljarden te investeren voor technologieën die er nog niet zijn.

[1:44:11] Op basis van welke concrete commerciële projecten acht de staatssecretaris SMR's een realistische optie?

[1:44:16] Of baseert hij zich hier op lobby en wensdenken?

[1:44:19] Voorzitter, daarbij komt dat SMR's hardnekkige problemen niet oplossen.

[1:44:22] De netcongressie niet, want ook kleinere reactoren vragen flink veel netcapaciteit en continue afname.

[1:44:28] En ten tweede geopolitieke afhankelijkheid, want het is nog steeds dat we uraniën moeten importeren.

[1:44:33] In een instabiele wereld vergroot dat ook onze kwetsbaarheid.

[1:44:37] Ten derde is er geen oplossing voor het kernafval, wat ik net al zei.

[1:44:41] En worden Groningers en andere mensen opgezadeld met hele gevaarlijke stoffen in een achtertuin.

[1:44:48] Voorzitter, kernenergie wordt structureel te rooskleurig voorgesteld.

[1:44:52] Als de centrales niet continu draaien worden ze alleen maar duurder per geproduceerde kilowattuur.

[1:44:57] En dat is precies wat het expertteam wat het kabinet zelf heeft ingesteld in 2020 nog verwaarschuwde.

[1:45:04] Het is dus niet nodig om de leveringszekerheid te garanderen.

[1:45:08] TNO berekende dat we nog maar acht dagen nodig hebben aan regelbaar vermogen en dat vang je veel efficiënter en goedkoper op met opslag, slimme netten en vraagsturing.

[1:45:17] De vraag is aan de staatssecretaris, kan hij dat bevestigen?

[1:45:22] Voorzitter, dan nog even over Eemshaven-West, waar het kabinet een preventief voorskeursrecht op heeft gelegd.

[1:45:29] En het gevolg is een vergevorderd, lokaal gedragen windproject dat per direct wordt geblokkeerd.

[1:45:34] En ik vraag de staatssecretaris hoe denkt hij te verantwoorden dat de hallucinante toekomstdroom van kernenergie concrete, duurzame projecten stillegt.

[1:45:45] Voorzitter, investeren in isolatie, zon op dak, opslag, regionale warmte en energiebesparing leveren direct resultaten op lagere uitstoot, lagere energierekeningen en meer grip op ons eigen energiesysteem.

[1:45:59] Dank u wel.

[1:46:01] Dank u wel voor de inbreng.

[1:46:03] Dan gaan we door naar de heer.

[1:46:05] Oh, oh, excuus.

[1:46:06] Ja, ik heb zo vaak mogelijk ook de andere kant op willen kijken van de zaal.

[1:46:09] En nu zie ik u even over het hoofd.

[1:46:11] Excuus daarvoor.

[1:46:11] De heer Van Dijvervoorde heeft nog een interruptie voor mevrouw Teunissen.

[1:46:15] Voorzitter, dank u wel.

[1:46:16] Ja, ik zit er ook een beetje helemaal in mijn remi verloren voor alles en iedereen.

[1:46:20] Dus ik snap het.

[1:46:21] De vraag die ik heb aan mevrouw Teunissen is de volgende.

[1:46:23] Namelijk, zij sprak over de wiebelstroom van kerreactoren omdat ze in Frankrijk het hebben teruggeschroefd.

[1:46:31] Alleen, dat is natuurlijk wel een soort framing... want het is teruggeschroefd omdat het heet werd... en ze wilden niet dat de rivieren te warm zouden worden... wegens ecologische redenen.

[1:46:41] Dus het is geen wiebelstroom, het was een bewuste keuze.

[1:46:44] Dus we hebben de controle over de keirelectoren, controle over de stroom... juist om iets wat mevrouw Teunissen zou moeten waarderen... de ecologie te beschermen.

[1:46:53] Dus waarom noemt mevrouw Teunissen dat wiebelstroom?

[1:46:58] Mevrouw Teunissen, aan u het woord.

[1:47:00] Omdat het direct effect heeft op de energieprijzen en op het aanbod van energie.

[1:47:08] Dus daarom is het Wiebelstroom.

[1:47:10] Het is niet betrouwbaar dat aan dat aanbod hetzelfde blijft.

[1:47:14] Daarom is het Wiebelstroom.

[1:47:18] Niet betrouwbaar.

[1:47:19] Kijk, als het niet betrouwbaar is, dan ligt het een beetje buiten de controle van de mens.

[1:47:22] Maar ik zou het juist een voordeel vinden dat wij dusdanig controle kunnen hebben, dat we kernenergie kunnen leveren.

[1:47:27] Maar wanneer de ecologie in gevaar komt daardoor, dat we als mensen ook kunnen zeggen, weet je wat, we betalen er een prijs voor.

[1:47:32] Het is even wel duurder, maar daarmee kunnen we wel gewoon de natuur beschermen.

[1:47:35] Dat lijkt mij eigenlijk een win-win situatie.

[1:47:38] Nog een korte reactie van mevrouw Teunissen.

[1:47:40] Ja, voorzitter.

[1:47:41] Het lijkt mij een beetje een onzinnige tegenstelling.

[1:47:43] Want wat mijn hele pleidooi is... is dat je hele goede oplossingen hebt... en dat we de energietransitie zo kunnen inrichten... dat we naar een schone energie gaan... waarbij we dus ook de schade aan de natuur beperken... en het klimaat gaan redden.

[1:47:58] Dat is iets wat Forum voor Democratie allemaal onzin vindt.

[1:48:01] Maar dat is wel wat er nu nodig is.

[1:48:03] En daarin is kernenergie geen oplossing.

[1:48:05] En je ziet dus dat...

[1:48:06] extra risico wat erbij komt kijken, is dat in het geval van hitte kerncentrales ook moeten worden stilgelegd of moeten worden afgeschaald.

[1:48:14] En dat dat ook onze energievoorziening in gevaar brengt.

[1:48:17] En dat heb ik willen overbrengen, voorzitter.

[1:48:19] En dat is duidelijk.

[1:48:21] U heeft nog twee vragen.

[1:48:22] Allereerst van de heer Jubelet en daarna van de heer Vermeer.

[1:48:25] Voorzitter, dank u wel.

[1:48:27] Ik constateer dat we regelmatig het niet met elkaar eens zijn.

[1:48:30] Maar we wel met elkaar willen verduurzamen als het gaat om een stip op de horizon.

[1:48:36] Ik hoor u zeggen vandaag dat kernenergie geen optie is.

[1:48:39] U hebt mij horen zeggen dat wij...

[1:48:41] Niet zullen uitsluiten, maar van hier naar daar, van vandaag naar 2050 bijvoorbeeld, daar hebben we toch echt wel fossiele brandstof ook nodig als het gaat om bijvoorbeeld als het inderdaad niet waait of als de zon niet schijnt, om die centrales aan te zetten om dan uiteindelijk wel elektriciteit te kunnen leveren.

[1:48:57] Is mevrouw Teunissen het met mij eens dat dat dan toch wel een optie is om daar voorlopig mee door te gaan?

[1:49:03] Want alleen zon en wind en batterijen is niet op voorhand nu beschikbaar.

[1:49:08] En dat hebben we met elkaar misschien in de toekomst.

[1:49:10] Maar hoe kijkt mevrouw Teunissen daar tegenaan?

[1:49:12] Naar die optie in ieder geval om gewoon gas te gebruiken om centraals aan te zetten wanneer het nodig is.

[1:49:17] Dank voor de vraag.

[1:49:18] Mevrouw Teunissen aan u het woord.

[1:49:21] Ja, voorzitter.

[1:49:22] Ik hoop dat het CDA het akkoord van Parijs heeft gezien.

[1:49:25] Waarin we hebben afgesproken dat we in 2050 geen fossiele brandstoffen meer gebruiken.

[1:49:30] Dus nee, de Partij voor de Dieren vindt niet dat we fossiele brandstoffen nog nodig hebben.

[1:49:35] Dat is wat Shell ons wijs wil maken dat dat zo is.

[1:49:39] Maar dat is niet het geval.

[1:49:40] We zijn nu juist midden in een klimaatcrisis.

[1:49:43] We zijn heel hard aan het werken om die transitie mogelijk te maken.

[1:49:46] En dan is het heel verstandig om de tijd die we nog hebben te kijken waar gaan we ons geld in stoppen.

[1:49:53] Dan moeten we ons geld niet steken in een soort van zogenaamde transitiebrandstof, namelijk gaswinning.

[1:49:59] Want dat is geen oplossing.

[1:50:01] Dan zit je weer 30 jaar lang vast aan gras.

[1:50:03] Nee, dan moet je het nu dus inzetten.

[1:50:05] En ook hier op kernenergie moet je nu die 14 miljard hebben we nu in het klimaatfonds.

[1:50:09] We hebben nu de kans om in te zetten op zon, wind en opslag en slimmere inrichting van ons net.

[1:50:16] Dat is nu de oplossing.

[1:50:17] En die oplossingen liggen gewoon voor onze ogen.

[1:50:20] Dus ik snap niet dat het CDA nu over fossiele brandstoffen begint.

[1:50:23] Want daar moeten we nu juist van af, voorzitter.

[1:50:25] Dank u wel.

[1:50:27] Nog een vervolgvraag?

[1:50:28] Ja, nou, voorzitter.

[1:50:29] Dat kunnen we dan voor dit keer een keer met elkaar eens zijn.

[1:50:32] Alleen, de tussentijd tussen nu en straks... is gewoon te overbruggen.

[1:50:36] En daar hebben we de constatering dat ook de deskundigen... ook bij technische briefingen ons melden, ook TNO... dat we voorlopig nog met elkaar dat ook nodig hebben.

[1:50:44] Dus ik probeer te constateren... dat wat nu wordt voorgesteld als wind en zon is de oplossing.

[1:50:50] En ook nu al zou kunnen dat dat gewoon niet waar is.

[1:50:53] Anders als het gaat om...

[1:50:54] De transitie hebben we met elkaar nog een heel pad te lopen.

[1:50:57] En daar in ieder geval naar 2050 willen we ons met elkaar voor, denk ik, goed inzetten.

[1:51:01] En die verduurzaming met doel op daar echt werk van te maken.

[1:51:04] Dus volgens mij probeer ik duidelijk te maken dat dat uiteindelijk fossiel op dit moment ook nog nodig is.

[1:51:10] Maar dat we ervan af moeten zijn we het met elkaar in.

[1:51:12] Dank u wel.

[1:51:13] Oké, goed.

[1:51:13] Ik wil een beetje herhaling voorkomen.

[1:51:15] Dus als mevrouw Teunzen het goed vindt, dan stel ik voor dat we doorgaan naar de vraag van de heer Vermeer.

[1:51:19] Ja?

[1:51:20] Fijn, dank u wel.

[1:51:21] De heer Vermeer.

[1:51:22] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:51:23] Natuurlijk mag de Partij voor de Dieren gewoon politiek tegen kernenergie zijn.

[1:51:28] Dat staat ze vrij.

[1:51:28] Maar dan wel met de juiste argumenten.

[1:51:30] Alsjeblieft zeggen dat omdat we een paar dagen 35 graden gehad hebben, dat dan kerncentrales uitgezet moeten worden.

[1:51:37] In Texas zijn drie grote centrales, wat is de gemiddelde temperatuur in de zomer, tussen de 35 en de 40 graden.

[1:51:45] Hoogste maximumtemperatuur daar ooit gemeten is 48,9.

[1:51:49] Dat is volstrekt de flowkul.

[1:51:51] Wat gaat eruit als het heel zonnig is?

[1:51:53] Zonnepanelen.

[1:51:53] Wat gaat eruit als er veel wind is?

[1:51:55] Windenergie.

[1:51:57] Dus alsjeblieft wel op de juiste argumenten en niet de mensen voorhouden dat als het hier een paar dagen 35 graden is, dan een kerncentrale dan niet zou kunnen werken.

[1:52:07] Mevrouw Tenissen.

[1:52:09] Ja, ik vind het heel grappig dat ik nu deze vraag van de heer Vermeer krijg.

[1:52:12] Want volgens mij is hij degene die de hele tijd het frame hierop plakt van wiebelstroom en dat zon en wind wiebelstroom is.

[1:52:18] Ik heb hem dat ook een aantal keer horen herhalen in zijn bijdrage.

[1:52:22] Ja, en dat is gewoon niet juist, voorzitter.

[1:52:24] Dus hij kan nu wel zeggen dat ik met verkeerde argumenten aankom.

[1:52:26] Ik zeg alleen maar dat er nu een kerncentrale...

[1:52:28] is stilgelegd in Frankrijk vanwege de hitte.

[1:52:32] Dat is wat ik zeg.

[1:52:33] En dat het dus ook niet is dat we 100% op kernenergie kunnen vertrouwen.

[1:52:37] Maar dat hier de BBB mij interrumpeert... en de hele tijd doet alsof zon en wind wiebelstroom is... dat is volstrekte onzin.

[1:52:44] Dat is juist een heel onjuist frame.

[1:52:46] Dus als het gaat om de goede argumenten voor te brengen... dan vraag ik ook aan de BBB om eens naar zichzelf te kijken... en te kijken van dat blindstaren op kernenergie... op basis van allerlei irrationele argumenten...

[1:52:58] Gaat u daar eens naar kijken en gaat u daar eens een keer reflecteren?

[1:53:05] Nee, u heeft nog één interruptie, zeg ik richting de heer Vermeer, als u wilt.

[1:53:11] Maar laten we ook oppassen dat het een beetje zo op en neer gaat, want dan gaan we het ook in de tijd een beetje uitlopen.

[1:53:15] Ja, voorzitter, ik wil me de moeder reflecteren, dat is geen enkel probleem.

[1:53:19] Maar kijk, ik heb zelf 23 zonnepanelen en ik weet gewoon dat dat wiebelstroom is.

[1:53:26] En ik ben nu met een batterijpakket bezig en dan moet ik zien wat ik moet investeren.

[1:53:30] Echt?

[1:53:30] Om het even twee dagen vol te houden.

[1:53:34] Maar ik kan er niet mee de wind erover bruggen.

[1:53:37] Laat staan een dag zonder zon met veel regen.

[1:53:40] Dus het is gewoon wiebelstroom.

[1:53:43] En tuurlijk kun je dat compenseren met hele grote accupakketten en grote installaties die er ook nog niet beschikbaar zijn.

[1:53:50] Je kunt het doen met waterstof.

[1:53:52] Het ene naar het andere waterstofproject wordt weer afgelast.

[1:53:57] Dus dat is gewoon helemaal geen reële optie voor de komende 10, 20 jaar.

[1:54:04] Ik begin er zelf een beetje van het wiebelen inmiddels.

[1:54:07] Mevrouw Teunsen, u mag nog kort reageren en dan wil ik echt door naar de heer Gimwis voor zijn inbreng.

[1:54:12] Aan uw woord.

[1:54:13] Voorzitter, maar ik word hier dus wel geïnterrupeerd, dus ik wil ook graag reageren.

[1:54:18] Ja, ik vind het heel mooi dat de heer Vermeer zonnepanelen op zijn dak heeft.

[1:54:22] Dat is heel goed.

[1:54:23] Maar hij snijdt hier ook een probleem aan van ja, inderdaad, want dat systeem wat we nodig hebben, dat is nog niet volledig.

[1:54:30] We hebben nog geen genoeg opslag.

[1:54:31] We hebben nog niet voldoende slimme energienetten om ervoor te zorgen dat die flexibele stroom en regelbaar vermogen tegelijkertijd op het net kunnen zijn.

[1:54:41] Wat ik aangeef is dat we hebben hele concrete oplossingen daarvoor.

[1:54:45] Maar omdat we nu al die tijd kwijt zijn aan een of andere schijndiscussie over kernenergie.

[1:54:50] Gaat elke keer die aandacht daarheen.

[1:54:52] Gaat nu mogelijk gaan er tientallen miljarden heen.

[1:54:55] En dat is toch zonde.

[1:54:56] We kunnen toch veel beter juist het inzetten om dat systeem wat de heer Vermeer heeft aan het opbouwen is.

[1:55:01] Om dat te perfectioneren, uit te bouwen, te optimaliseren.

[1:55:04] Zodat we in heel Nederland een decentrale en betrouwbare energievoorziening hebben.

[1:55:09] Dat is mijn punt.

[1:55:12] Dank u wel.

[1:55:13] U was op het einde gekomen van uw betoog.

[1:55:16] Ik zie geen andere vragen.

[1:55:18] Dan komen we bij de heer geen mis aan u het woord.

[1:55:20] Voorzitter, dank u wel.

[1:55:22] Een nieuw kabinet, een nieuw bewindspersoon... ...maar op het gebied van kerncentrales in eerste instantie weinig nieuws.

[1:55:28] Tot anderhalf of twee weken geleden die brief kwam... ...en de analyse van Tennet.

[1:55:35] Toen heeft de staatssecretaris met de Tennet-analyse in de hand... ...de facto een streep gezet door de bouw van grote kerncentrales... ...van 1,6 gigawatt per centrale in Nederland.

[1:55:46] Deelt hij deze conclusie?

[1:55:48] En als deze conclusie de facto klopt, politiek, maatschappelijk ook klopt, schakelt hij dan gelijk door naar de kleinere centrales van 1,1 gigawatt van Westinghouse?

[1:56:01] Of gelijk maar door naar de SMR's en de AMR's?

[1:56:05] Hoe ingewikkeld het allemaal is, dat wordt nog eens duidelijk nu de studies over de inpassing er liggen.

[1:56:10] Het lag al in de lijn der verwachting dat Eemshaven in theorie de geschikste locatie was voor de twee grote nucleaire joekels.

[1:56:17] En nu staat het ook zwart op wit.

[1:56:19] Wat niet veranderd is, is dat de Kamer zich ook al had uitgesproken tegen de bouw van kerncentrales daar.

[1:56:24] En ook de vorige bewindpersoon, het was puur om juridische redenen.

[1:56:28] Het had ook totaal geen politieke maatschappelijke betekenis verder.

[1:56:32] Nou ja, los van hoe de Kamer erover denkt, de provinciale staten van Groningen, de gemeente, het Hoge Land, de gemeente Eems-Delta, allemaal zeggen ze geen kerkcentrale bij de Eemshaven.

[1:56:41] Kan de staatssecretaris nu gewoon niet klip en klaar zeggen geen kerkcentrale bij de Eemshaven?

[1:56:47] Wees bestuurlijk betrouwbaar en haal in ieder geval, zo spoedig mogelijk, wat mij betreft vandaag nog, het gevestigde voorkeursrecht bij de Eemshaven eraf.

[1:56:56] Tennet schreef in het rapportblad gezegd, die twee centrales kunnen eigenlijk enkel bij de Eemshaven.

[1:57:02] Eerlijk is eerlijk, het kabinet snapte ook wel dat het niet haalbaar is en vroeg een nieuw advies over kerkcentrales bij Terneuzen.

[1:57:08] Het kan wel, lijkt het te denken.

[1:57:09] Dit advies ligt er nu, maar ik bemerk alsnog weinig enthousiasme bij de netbeheerder.

[1:57:14] En nog belangrijker, ook niet bij de Zeeuwen.

[1:57:16] De beste landbouwgrond van Zeeuws-Slaanderen ligt immers op het hakblok hiermee.

[1:57:20] De Paulina Polder kwam al langs.

[1:57:22] En dat is nadat een paar jaar geleden de hetwiegerpolder is prijsgegeven aan de golven en aan het PFAS-slip uit Antwerpen onverteerbaar.

[1:57:32] Voorzitter, hoe realistisch vindt de staatssecretaris de locatie bij Terneus nu echt?

[1:57:36] En hoe taxeert de staatssecretaris bijvoorbeeld alle extra systeemkosten waar de locatie mee gepaard gaat?

[1:57:42] En los daarvan, hoe belangrijk is voor de staatssecretaris het draagvlak in Zeeland?

[1:57:45] Als de provinciale staten zich er tegen uitspreken, als de gemeenteraad het niet wil, is het dan een no-go?

[1:57:51] Voorzitter, Borselen was lange tijd de voorkeurslocatie.

[1:57:54] Er zijn jarenlang verwachtingen gewekt en er lagen duidelijke Borselse voorwaarden met heldere kaders over wanneer energieprojecten, zoals de bouw van kerstcentrales, daar doorgang zou kunnen vinden.

[1:58:05] Voor die bewoners die lange tijd in onzekerheid zaten is er nu meer duidelijkheid, maar het kabinet...

[1:58:09] Kan nu toch niet de deur zomaar achter zich dichttrekken en de bewoners en de gemeente daar in de kou laten staan?

[1:58:15] Kan de staatssecretaris toezeggen dat die borstelse voorwaarden gevolgd blijven worden, ook als er geen kerstcentrale komt?

[1:58:21] Ze zien ook op energieinfrastructuur.

[1:58:24] Het gaat in het bijzonder om de 380 kv-verbinding Zeeuws-Vlaanderen.

[1:58:27] Kan de staatssecretaris toezeggen dat hij regie pakt en met alle relevante partijen om tafel gaat met het oog op de leefbaarheid van het dorp en het landschap daar, waarbij financiële steun, als die nodig is, ook op tafel ligt?

[1:58:38] En is Borsele niet de geschikte plaats voor een innovatieve hub van nucleaire ontwikkelingen en onderwijs... waarbij wellicht de eerste SMR van Nederland daar kan komen te staan?

[1:58:46] Is de staatssecretaris bereid om te werken aan die hub en garantie te geven... en de garantie te geven dat de eerste SMR of AMR in Borsele wordt geïnstalleerd?

[1:58:55] Ik heb ter aanmoediging een motie klaar liggen op dit punt.

[1:58:58] Voorzitter, ik waardeer het lef en de ambitie van het kabinet... maar een iets breder blik vereist verrijkt de visie wellicht.

[1:59:03] Dogmatisch vasthouden aan de bouw van twee kerncentrales...

[1:59:06] van die grote, is misschien niet de juiste route.

[1:59:09] Waarom kiest het kabinet niet voor bijvoorbeeld de bouw van één kerncentrale samen met een valmeer van Delta 21, die enorme waterkrachtbatterij?

[1:59:17] Dat zorgt voor de gewenste stabiliteit, voorkomt netverzwaring, voorkomt curtailment en is dichterwaardevoller in ons energiesysteem dan één kerncentrale.

[1:59:28] En dan meerdere.

[1:59:29] Er komen dan immers veel meer locaties in beeld.

[1:59:32] Hoe staat het met de MKBA naar Delta 21... die door de ambtsvoorganger van de staatssecretaris aan mij is toegezegd?

[1:59:38] Een alternatief scenario, ten het onderzocht, is de optie van zes sms.

[1:59:43] Met vraag en aanbod dicht bij elkaar.

[1:59:44] Is de staatssecretaris bereid om serieus naar dit scenario te kijken?

[1:59:48] En vanuit systeemperspectief is dit wat mij betreft vanaf heden de beste variant.

[1:59:52] Is hij het daarmee eens?

[1:59:53] Tot slot nog een korte vraag over het systeemperspectief.

[1:59:56] Het is mij al langer een doorn in het oog dat bij veel van de regelingen, denk aan SDE++, het systeemperspectief er niet toe doet.

[2:00:02] Planologisch denken speelt geen rol.

[2:00:05] Is het niet tijd om het hele instrumentarium van EZK vanuit systeemperspectief tegen het licht te houden en te bezien hoe we systeemkosten beter kunnen meenemen in alle regelingen en beleidskeuzes?

[2:00:15] Tot zover.

[2:00:17] Dank u wel.

[2:00:18] Ook prachtig binnen de tijd.

[2:00:20] Dus ik kijk er nog even rond dat er nog vragen leven.

[2:00:24] Nee, dat is niet het geval.

[2:00:25] Nogmaals dank.

[2:00:26] En dan gaan we snel door naar de inbreng van de heer Van Duivenvoorde.

[2:00:29] Voorzitter, dank u wel.

[2:00:32] Voorzitter, het debat over kernenergie heeft lang vastgezeten.

[2:00:35] Goed dat het nu echt open ligt en geconcretiseerd is in de routekaart.

[2:00:38] Daarmee zijn we er natuurlijk nog niet, maar duidelijk is dat kernenergie echt onderdeel is van de lange termijnvisie op het Nederlandse energiesysteem.

[2:00:45] Wel moeten we het doel in zicht houden.

[2:00:46] Niet een zo ingewikkeld mogelijk vergunningstraject.

[2:00:48] Daarin kan het soms ontaarden, maar om het energiesysteem te bewerkstelligen dat betrouwbaar en betaalbaar zal zijn.

[2:00:54] Kernenergie levert daaraan iets wat vrijwel geen andere energiebron levert.

[2:00:58] Continuïteit.

[2:01:00] Niet alleen wanneer het waait, niet alleen wanneer de zon schijnt, maar juist ook wanneer beide ontbreken.

[2:01:04] Zoals we van de week zagen in het conflict tussen België, waar het heel duur werd, en Frankrijk.

[2:01:09] In dat licht, met betrekking ook tot Zeeland, verbaast mij de manier waarop we tegenwoordig over netcongressie spreken.

[2:01:14] Tijdens gesprekken met mensen uit het sector hoor ik steeds opnieuw dat de modellen waarmee wordt gerekend uitgaan van theoretische maxima van gelijktijdig maximaal gebruik, terwijl daadwerkelijke gebruik daar vaak ver onder ligt.

[2:01:25] Mijn vraag is daarom ook, hoe wordt voorkomen dat zulke modelmatige aannames uiteindelijk belangrijker worden dan de fysieke werkelijkheid?

[2:01:32] Hoe wordt voorkomen dat voorzichtigheid in de rekenmodellen ertoe leidt dat bruikbare netcapaciteit onbenut blijft?

[2:01:38] Voorzitter, ik wil ook iets zeggen over de tegenstelling die soms wordt gesuggereerd tussen grote kerncentrales en de SMR's.

[2:01:45] Die tegenstelling begrijp ik niet zo goed.

[2:01:47] Als Nederland werkelijk van mening is dat kernenergie onderdeel is van de toekomstige energievoorziening, waarom zouden we dan keuzes moeten maken tussen beiden?

[2:01:54] Grote kerncentrales vormen de basis van het elektriciteitssysteem.

[2:01:57] De grootste meerwaarde van de SMR's ligt volgens recente studies juist bij de industriële toepassingen.

[2:02:02] Mijn vraag is daarom hoe deze conclusie wordt vertaald naar het toekomstige beleid.

[2:02:06] Betekent dit dat de eerste Nederlandse SMR-projecten zich nadrukkelijk zullen richten op industriele clusters of blijft de inzet primair gericht op elektriciteitsproductie voor het net?

[2:02:15] Tegelijkertijd valt op dat de Europese Commissie inzet op een eerste uitrol van SMR's vanaf het begin van de jaren 30, terwijl Nederlandse routekaart een aanzienlijk voorzichtige tijdpad laat zien, waarbij grootschalige toepassing pas richting 2040 in beeld komt.

[2:02:29] Kan de staatssecretaris toelichten waardoor dat verschil wordt verklaard?

[2:02:31] Is Nederland bewust terughoudender dan de Europese ambitie of verwacht de regering eenvoudig weg dat commerciële toepassing hier later houdbaar zal zijn?

[2:02:39] Daarmee samenhangend concludeert het rapport dat de eerste generatie SMR-projecten zonder publiek-private risicodeling nauwelijks van de grond zal komen.

[2:02:47] Dat is niet omdat de technologie op voorhand orendabel zal zijn, maar omdat de eerste commerciële projecten altijd te maken hebben met hoge ontwikkelingskosten.

[2:02:53] De lange vergunningstrajecten en de terugverdientijd die zich uitstrekt over tientallen jaren.

[2:02:59] Hoe ziet de regering die rol voor zich?

[2:03:00] Op welke manier is zij bereid de eerste commerciële risico's te delen en investeerders langjarige zekerheid te bieden, zodat de volgende kabinet het beleid niet eenvoudig weer kan terugdraaien?

[2:03:10] Voorzitter, tot slot nog een aantal losse vragen.

[2:03:13] De recente hittegolf in Europa laat zien dat de elektrisch tijdsvraag juist op warme zomeravonden sterk kan oplopen doordat miljoenen airconditioners blijven draaien, terwijl de zon al onder is en de opbrengst van de zonnepanelen wegvalt.

[2:03:24] In België leidde dat tot recordprijzen van meer dan 1000 euro per megawattuur.

[2:03:28] In hoeverre betrekt de regering deze ontwikkeling bij de lange termijnramingen van de elektrisch tijdsvraag en ziet zij daarin een extra argument voor stabiele producties als kernenergie?

[2:03:37] Hoe wordt bij de inrichting van toekomstig elektriciteitssysteem geborgd dat kentcentrales optimaal hun rol als continu producent van basislast kunnen vervullen?

[2:03:45] Wordt daarbij ook onderzocht of de huidige markt- en netstructuur daarvoor voldoende geschikt zou zijn?

[2:03:49] De Europese strategie zet sterk in op standaardisatie en seriebouw.

[2:03:52] Niet Iederland zijn eigen ontwerp, maar een beperkt aantal reactoren die op grote schouw in Europa kunnen worden gebouwd.

[2:03:57] Onderschrijft de regering die strategie en welke rol ziet zij daarbij voor Nederlandse bedrijven, zodat Nederland niet alleen afnemer wordt van kerntechnologie, maar ook echt een belangrijk onderdeel van de Europese nucleaire industrie.

[2:04:08] En tot slot, voorzitter, de routekaart markeert een belangrijke verandering.

[2:04:12] Waar het debat jarenlang ging over de bouw van twee kerncentrales, spreekt de regering nu expliciet over een doorgroei naar 7 GW kernenergie 2050.

[2:04:20] Dat is een fundamenteel andere ambitie.

[2:04:21] Mijn vraag aan de staatssecretaris is daarom in hoeverre we daarop inspelen.

[2:04:24] Leiden we voldoende mensen op?

[2:04:25] Wordt de vergunningverlening daarop voorbereid?

[2:04:28] En bouwen we een Nederlandse nucleaire industrie op die past bij die schaal?

[2:04:33] Dank voor uw tijd.

[2:04:35] U bedankt voor uw inbreng.

[2:04:37] Ik zie geen handen in de lucht gaan voor interrupties.

[2:04:40] Daarmee komen we bij het einde van de eerste mijn vanuit de Kamer.

[2:04:46] Dank aan alle leden voor hun inbreng nogmaals.

[2:04:48] En dan gaan we met elkaar even kijken hoe we dit verder gaan doen.

[2:04:51] Want ik had het al net even aangekondigd.

[2:04:53] We zitten met elkaar op een bijzondere dag, strak in de tijd.

[2:04:57] Ik heb begrepen dat de staatssecretaris toch echt wel graag een half uur wil gebruiken... voor het kunnen voorbereiden van alle...

[2:05:04] antwoorden op de gestelde vragen.

[2:05:06] En dat betekent dat we hier zo gaan schorsen en dat we hier terugkomen om tien over half één.

[2:05:13] Dus ik raad de leden aan om meteen te gaan lunchen uiteraard.

[2:05:16] En ik heb me ook al laten vertellen dat we een hoofdelijke stemming gaan krijgen in de plenaire zaal om tien over één.

[2:05:23] Dus ik wil de leden echt oproepen om hier op tijd terug te zijn.

[2:05:26] Tien over half één.

[2:05:28] Dan hebben we mooi nog een half uur te benutten met elkaar.

[2:05:30] Want dan zullen we opnieuw moeten schorsen, verwacht ik.

[2:05:32] Ik zie u allen straks terug.

[2:05:35] De vergadering is nu geschorst tot tien over half één.

[2:05:37] Dank u wel.

[2:38:04] Een hele goede middag.

[2:38:09] We hervatten het commissiedebat van de vastkamercommissie voor Klimaat en Groene Groei.

[2:38:15] Ik wil meteen even van de gelegenheid gebruik maken om ook tot nu toe het publiek op de tribune te danken voor het feit dat alles zo soepel en rustig verloopt.

[2:38:24] Erg prettig, want ik weet ook hoe groot uw betrokkenheid is bij dit onderwerp.

[2:38:28] We zijn allemaal inmiddels weer op ons plek gaan zitten.

[2:38:31] En ik zie ook dat de staatssecretaris terug is.

[2:38:34] Heel fijn.

[2:38:35] We hebben met elkaar nu tot vijf over één, wat mij betreft.

[2:38:39] Want om tien over één begint er een stemming waar ook een hoofdelijke stemming is aangevraagd.

[2:38:43] Dus dan dienen alle Kamerleden, inclusief ikzelf, naar de plenaire zaal te gaan.

[2:38:49] We kunnen natuurlijk nog niet inschatten tot hoe laat die stemming precies gaat duren.

[2:38:54] Maar ik wil alle leden verzoeken om na de stemming...

[2:38:57] terug te keren naar het commissiedebat, want dan gaan we het debat ook hervatten.

[2:39:01] Want ik vind het geen recht doen om nu binnen een kwartier de gehele beantwoordingen te doen, inclusief interrupties.

[2:39:06] Dat gaat ook nooit lukken natuurlijk.

[2:39:08] Dus ik stel voor dat we nu wel snel gaan beginnen.

[2:39:12] Ik wil daarom ook de staatssecretaris even vragen wat we van hem kunnen verwachten voor 5 over 1 en wat er ook nog later op de middag dan zal worden.

[2:39:20] volgen.

[2:39:21] Ondertussen is ook uitgezocht dat we in ieder geval tot drie uur in deze zaal kunnen zitten.

[2:39:25] Er wordt nog gekeken of we eventueel nog kunnen uitwijken naar een andere zaal mocht het later dan drie uur worden.

[2:39:31] Maar we gaan snel starten met de beantwoording van de staatssecretaris die ik nu het woord geef.

[2:39:43] U vraagt mij altijd om aan te geven welke onderwerpen ik bij elkaar pak.

[2:39:48] En dat noemen we dan blokjes.

[2:39:49] Ik begin zometeen met een blokje over de locaties.

[2:39:53] Daarna iets meer over de alternatieve locaties en het proces tot besluitvorming.

[2:39:59] Als derde iets meer over het energiesysteem en de vraagontwikkeling.

[2:40:03] Als het gaat om hoe ga je dan eventueel verder.

[2:40:06] Als vierde de SMR-ontwikkeling.

[2:40:07] En dan heb ik ook nog een aantal lossere vragen, maar die zijn vooral rondom de financiën geconcentreerd.

[2:40:13] Dus dat is hoe ik het zou willen doen.

[2:40:15] En ik hoop dat we ze alle vijf kunnen doen voor vijf of voor één, maar ik denk dat dat niet lukt.

[2:40:20] Nee.

[2:40:21] Ik hoop dat we in ieder geval de eerste twee blokjes zouden kunnen doen.

[2:40:24] Dat zou fijn zijn.

[2:40:24] En ik zou daarom ook de leden willen vragen om interrupties ook even op te sparen tot het einde van het blokje.

[2:40:31] Zodat we daar gelijk dan vragen over kunnen stellen.

[2:40:34] En de heer Vermeer, die wil een vraag stellen.

[2:40:36] Ja, voorzitter.

[2:40:36] Er zal ongetwijfeld goed over nagedacht zijn, maar is het niet handiger om eerst met proces te beginnen zodat we...

[2:40:43] ...bij die andere onderdelen ook eventueel dan weten wat daar gezegd gaat worden.

[2:40:48] Die staat nu als tweede.

[2:40:50] Ja, precies.

[2:40:50] Ik vond het in ieder geval al mooi dat de eerste twee blokjes dus ook de locaties bevatten.

[2:40:55] Ik snap dat mensen ook daar heel erg nieuwsgierig naar zijn om daarmee te beginnen.

[2:40:58] Dat vond ik ook al een mooi voorstel.

[2:40:59] Maar laten we even vragen dat de staatssecretaris aan dit verzoek tegemoet kan komen.

[2:41:05] Ik zal proberen dat zoveel mogelijk bij elkaar te pakken.

[2:41:07] Want inderdaad, onze overweging was zo snel mogelijk met de locaties te beginnen.

[2:41:11] Maar dat kunnen we bij elkaar nemen.

[2:41:14] Daar ga ik in ieder geval mijn best voor doen.

[2:41:16] En dan wil ik tot slot de leden laten weten dat ik dus ook het aantal interrupties in eerste instantie flink ga beperken.

[2:41:22] Namelijk tot drie interrupties in totaal.

[2:41:25] Laten we met elkaar kijken of we gedurende deze vergadering daar nog iets op kunnen oplussen.

[2:41:31] Maar in eerste instantie wil ik iedereen de gelegenheid kunnen geven om eventueel drie interrupties te kunnen stellen.

[2:41:37] Het woord aan de staatssecretaris.

[2:41:40] Dank voorzitter.

[2:41:41] En om te beginnen spreken we natuurlijk over kernenergie en dan niet eens zozeer over de ideologische betekenis van kernenergie of het ideologische debat daarover, maar veel meer over hoe kernenergie past in een energiemix die Nederland belangrijk vindt en waar ook het kabinet zich aan verbonden heeft.

[2:41:58] En dat hebben we concreter ingevuld met het presenteren van een routekaart.

[2:42:03] Daar kom ik dus straks ook wat nader op terug.

[2:42:05] Belangrijk om daarmee de route naar 7 gigawatt ook te schetsen.

[2:42:10] Met alle vragen die daar zijn over welke piketpalen hanteren we daarvoor en waar willen we uitkomen.

[2:42:15] En vanzelfsprekend, en dat is ook spoor 1 van de routekaart, werken we parallel aan dat grote project, namelijk het inpassen van twee grote kerncentrales.

[2:42:24] Een project wat al enige tijd loopt, wat gestart is in een procedure en vandaar ook dat we er vandaag over spreken.

[2:42:34] Een aantal van u vroegen ook direct, en dat is ook voor een deel al direct een procesantwoord, vroeg...

[2:42:41] Maar waarom nu dit?

[2:42:43] Waarom ligt dit nu voor?

[2:42:45] En het eerlijke antwoord is dat sinds maart we actief zijn met dit dossier.

[2:42:51] De rapportages van Tennet en de integrale effectanalyse, het dikke document waarin alles wordt geschetst over de onderzoeken die zijn gedaan.

[2:42:59] Die waren bekend, die zijn bekend.

[2:43:02] En gelet op de inhoud van die documenten.

[2:43:04] Vonden wij het wijs, vond ik het wijs, om dat ook zo snel mogelijk met de Kamer te delen.

[2:43:08] Zodat we de dilemma's die daaruit voortkomen ook op tafel kunnen leggen.

[2:43:12] En daar dan ook het gesprek over kunnen voeren.

[2:43:14] Niet alleen met u als Kamer, maar ook breder in de samenleving.

[2:43:17] Want er ligt wel een dilemma op tafel.

[2:43:19] En er is geen keuze gemaakt.

[2:43:21] Er is niet gezegd...

[2:43:24] dat Zeeland of Groningen de voorkeur heeft.

[2:43:26] Er is wel gezegd door mijn voorganger... dat bij een gelijke geschiktheid Zeeland de voorkeur heeft.

[2:43:32] En dat dilemma wat dan nu voortkomt uit alle rapporten die er zijn... dat hebben we geprobeerd zo eerlijk mogelijk te schetsen.

[2:43:39] Er is een zeef gebruikt om het aantal locaties ook terug te brengen... zodat je in het vervolg ook wat meer gericht kunt gaan spreken met allerlei partijen.

[2:43:47] En op die zeef blijven dan drie locaties liggen...

[2:43:49] waar we de komende tijd het gesprek over moeten voeren in alle facetten.

[2:43:55] De technische onderleggers hebben we meegestuurd, maar techniek is niet het enige waar je het over hebt bij het maken van een keuze.

[2:44:03] En dat is precies het dilemma wat we in de brief hebben willen schetsen, namelijk dat we ook op de techniek nog moeten verdiepen, zeker als het gaat om Zeeland.

[2:44:09] Maar ook als het gaat om het maatschappelijk draadvlak en alles wat nodig is om te komen tot een besluit.

[2:44:13] Ja, daar hebben we ook echt nog wel even tijd voor nodig.

[2:44:16] En wij proberen in de loop van dit jaar, hooguit begin volgend jaar, te kunnen kiezen.

[2:44:21] Oké, dit wordt die locatie voor de grote kerncentrales.

[2:44:25] Als dat lukt, dan moeten we ook eerlijk in zijn.

[2:44:28] Dat proces gaan we nu starten.

[2:44:30] We hebben veel informatie, maar ook echt nog niet alles.

[2:44:33] En daarom snap ik ook echt alle vragen en zorgen die er nu al zijn.

[2:44:37] Ook in de regio.

[2:44:39] Maar hebben we wel echt tijd nodig om dit goed en zorgvuldig te doen.

[2:44:42] We hebben ervoor gekozen om deze projectprocedure te starten.

[2:44:45] Dat klinkt een beetje formalistisch.

[2:44:46] Maar dan is het ook goed om hem wel netjes en zorgvuldig af te ronden.

[2:44:51] En dat maakt dingen onrustig.

[2:44:54] Dat snappen we heel goed.

[2:44:55] En tegelijkertijd is het wel nodig.

[2:44:57] Dus dat is de reden waarom we dit op deze manier bespreken.

[2:45:01] En hoop ik ook dat we uiteindelijk in de loop van dit jaar begin volgend jaar die keuze kunnen maken.

[2:45:06] Dat, voorzitter, als algemene inleiding over hoe we tot op heden hebben gevaren.

[2:45:13] Dan de vragen die heel veel meer concreet zijn.

[2:45:16] En heel terecht vragen een aantal leden, en een aantal is er ook niet meer, maar zeker ook mevrouw Van Oosterhuis, mevrouw Muller en meneer Grinwis, van waarom zit Groningen dan nog in de procedure?

[2:45:30] Die zouden kunnen zeggen, laat die maar afvallen, want de Kamer heeft een uitspraak gedaan.

[2:45:33] Dan kan ik alleen maar hetzelfde antwoord hanteren als mijn voorganger, want wij zijn in dat opzicht niet veel verder, namelijk dat we vasthouden aan de lijn van het voorgaande kabinet, waarbij de voorkeur is als het allemaal uitgeplozen kan worden en als er een gelijkwaardige keuze is voor Zeeland, maar dat vervolgonderzoek moet echt nog plaatsvinden.

[2:45:53] En daarom zit Groningen nog in de procedure, hoe moeilijk dat ook is.

[2:45:55] En we gaan terechteren, we gaan keuzes maken, maar heel veel meer dan dat hebben we nu nog niet.

[2:46:00] En heb ik dan een boodschap aan Groningen, vroeg mevrouw Van Oosterhaal.

[2:46:02] Wat is dan de boodschap?

[2:46:04] De boodschap is een eerlijke boodschap, dat ik, zodra de technische rapporten er waren, dat ook gedeeld heb.

[2:46:09] Gezegd, dit is wat ik heb.

[2:46:12] Daar gaan we het gesprek over voeren.

[2:46:14] Want dit is een dilemma voor het kabinet en ik kan het alleen maar open en eerlijk met u delen.

[2:46:20] En daarna gaan we de vervoergesprekken voeren over hoe dat dan uitpakt, wat er dan nodig is en welke keuze dan uiteindelijk gemaakt zal worden.

[2:46:27] Want die twee dingen zitten inderdaad in een balans.

[2:46:29] Namelijk de grote opdracht om kernenergie in Nederland te ontwikkelen en de andere opdracht om dat zorgvuldig op een locatie te doen.

[2:46:36] En in alles geldt in ons land dat de inpasbaarheid van grote projecten gewoon steeds moeilijker wordt.

[2:46:42] Dat geldt niet alleen voor grote kerncentrales.

[2:46:44] Dat geldt ook voor 380 café stations die de helft qua oppervlakte beslaan van een kerncentrale.

[2:46:50] Die zijn dus ook mega groot en ook mega ingewikkeld.

[2:46:53] Dat geldt ook voor grote windprojecten.

[2:46:55] Dat geldt voor grote zonprojecten.

[2:46:56] Dus eigenlijk geldt dat we in ons land...

[2:46:59] Veel willen, veel ambitie hebben.

[2:47:02] Ook omdat we uiteindelijk naar een totaal CO2-vrije industrie willen.

[2:47:06] Omdat we de klimaatdoelen willen halen.

[2:47:09] En dan hebben we een aantal grote dingen in te passen.

[2:47:11] En dat is gewoon ingewikkeld.

[2:47:13] En dus moeten we het netjes en zorgvuldig doen.

[2:47:15] Juridisch en houdbaar.

[2:47:16] En alles in de integrale afweging meenemen.

[2:47:19] Dat is wat we aan het doen zijn.

[2:47:20] En daarom leggen we het dilemma ook op deze manier voor.

[2:47:26] Mevrouw Teunissen en ook mevrouw Van Oosterhout... die koppelden dat ook aan de plannen voor energietransitie... aan de draadvlak in de regio.

[2:47:32] Dat is terecht.

[2:47:33] Want daar zijn natuurlijk ook in het verleden afspraken over gemaakt.

[2:47:36] En die afspraken staan ook gewoon nog steeds.

[2:47:38] Daar doen we niks aan af.

[2:47:39] Maar dit heeft natuurlijk wel impact...

[2:47:41] Als we een keuze zouden maken voor Groningen, dan heeft het impact.

[2:47:45] En dan moeten we ook weer zorgvuldig zijn in hoe dat dan impact heeft en waar dan eventueel de belangafweging gemaakt moet worden.

[2:47:50] Dat hebben we nu nog niet gedaan.

[2:47:51] We hebben nu geschetst wat we weten.

[2:47:54] En vervolgens ga je al die gesprekken voeren, ook over de betekenis voor de bestaande energieprojecten.

[2:47:59] Onder andere de projecten die nu in planning staan en waar ook procedures voor gevoerd worden.

[2:48:03] Daar moet je het gesprek nog op verdiepen met de partijen die daarbij betrokken zijn.

[2:48:08] En uiteindelijk neem je dat ook weer mee in de weging voor je eindoordeel.

[2:48:11] De heer Vermeer vroeg daar nog op door te stellen van dit is ook achterom regelen, gebruikt u zelfs het woord geloof ik.

[2:48:23] En dan heeft u het met name over het voorkeursrecht, denk ik.

[2:48:27] Kijk, bij voorkeursrecht is het zo dat je zodra je een gerichte besluit neemt, dat doen alle overheden, dan leg je ergens voorkeursrecht op.

[2:48:34] En ja, dat gaat in dit geval over grote gebieden, omdat je nog echt met zoekgebieden zit.

[2:48:38] Dat gaan we zo snel mogelijk terugbrengen.

[2:48:40] Dus zodra we een keuze maken, of zodra we in het proces al kunnen versmallen, zullen we dat ook doen.

[2:48:46] En tot die tijd zullen we met alle partijen goed in gesprek zijn om dingen die ook nog wel kunnen, want het is niet zo dat er dan niks meer kan, om die ook gewoon mogelijk te maken.

[2:48:54] Dus het is geen slot op alles.

[2:48:56] Het begint wel, iedere keer dan, eerst een gesprek voordat je stappen verder zet.

[2:49:00] En dat zullen we dus ook doen.

[2:49:01] En daarmee koppelen we het ook echt aan alle andere gesprekken die we met Groningen voeren.

[2:49:06] En hoe ik dan, en dat was een vraag van mevrouw Muller en ook van de heer Vermeer, van meneer Heutink, hoe bouw ik dan een lokaal draagvlak?

[2:49:14] Nou ja, ik heb eerder gezegd, en dat heb ik ook laten weten in de Kamerbrief, ik ben prima ontvangen door de bestuurders in Groningen, maar ze hebben ook een hele heldere boodschap meegegeven.

[2:49:24] En dat is wat je doet op dat moment.

[2:49:27] Het open gesprek, eerlijk uitleggen wat je doet en aangeven hoe de vervolgstappen zijn.

[2:49:33] En dat gaan we de komende tijd ook doen.

[2:49:35] We zullen die gesprekken in gesprek zijn open houden.

[2:49:38] En alles wat we uitzoeken en alle informatie die we nog verzamelen, die zullen we ook met hen delen.

[2:49:43] En ja, daar hoort ook bij.

[2:49:44] Dus mocht Groningen...

[2:49:46] ...toch serieus zijn, maar nogmaals, dat is allemaal in een als-dan scenario.

[2:49:51] Dus serieus zijn om daadwerkelijk het ook te worden.

[2:49:53] Ja, dan zullen we ook, zoals ook in Zeeland het gesprek gevoerd is over een rijk regiopakket... ...ook dat gesprek met Groningen moeten voeren.

[2:49:59] Wat is dan mogelijk, wat zijn dan zaken die je daar wilt brengen, kunt geven, kunt afstemmen?

[2:50:06] Dat hoort daar dan ook bij, maar dat is wel het vervolg van het proces wat we nu lopen...

[2:50:12] Andersom, als ik dat dan naar Zeeland koppel geldt... dat we daar natuurlijk die gesprekken ook doorzetten.

[2:50:18] Daar is natuurlijk een beweging gekomen in hoe dat dan betekenis heeft voor borstelen.

[2:50:23] Ook daar blijven we in gesprek.

[2:50:26] De voorwaarden zijn natuurlijk in eerste instantie echt wel gekoppeld... aan de komst van twee nieuwe kerncentrales.

[2:50:31] Maar heel terecht hebben ze ze daar ook breder gekoppeld... aan de hele energietransitie en alles wat daarin meekomt.

[2:50:37] En dus zullen we dat gesprek ook voortzetten en zoeken naar mogelijkheden...

[2:50:40] ...hoe we die dan kunnen vormgeven in de wetenschap... ...dat uiteindelijk dan de locatie die het echt wordt... ...dat daar natuurlijk zich meer afspeelt en ook meer nodig is.

[2:50:51] Een aantal van u, onder andere de heer Grimmert vroeg ook... ...kun je dan nog iets met de sms op die locatie?

[2:50:56] Daar kom ik straks even op terug bij het kopje smr.

[2:51:02] Nee, ik heb er nog drie...

[2:51:05] Dan de oplossingen die we nog zien voor de netinpassingen in Zeeland.

[2:51:12] Gisteren heeft Smart Delta Resources, het gremium van clusters... heeft aangegeven hoe de vraag zich kan ontwikkelen naar de toekomst toe.

[2:51:26] Dat is een plan wat verder verfijnd zal moeten worden om dat ook scherp te pakken.

[2:51:31] En uiteindelijk zal dan...

[2:51:33] Als het gaat om inpassing zijn drie dingen belangrijk, namelijk welke vraag ontwikkelt zich, welk aanbod kun je daarop passen.

[2:51:38] Maar ook hoe kun je transport eventueel verder vormgeven, al dan niet via elektronen of moleculen.

[2:51:43] Maar dat geheel, dat moeten we dus onderzoeken om te kijken of die netinpassing nog mogelijk is.

[2:51:47] En daar gaan we vanaf nu verder naar kijken, ook in samenwerking met de regio, zodat je uiteindelijk weet of het ook daadwerkelijk inpasbaar is.

[2:51:54] En alle maatregelen die daarvoor nodig zijn, die zullen we ook in beeld brengen.

[2:51:59] Nog een vraag was er van de heer Jumlet over hoe we de Zeeuwse voorwaarden serieus nemen.

[2:52:05] Ik denk dat ik daar al iets over heb gezegd.

[2:52:07] We hebben ook een intentieovereenkomst met Zeeland gesloten al in het verleden.

[2:52:11] En daar houden we ons gewoon aan.

[2:52:12] Dus in die zin gaat dat gesprek verder.

[2:52:14] En zullen we ook zorgen dat we met de bestuurders en de samenleving en alle inwoners de goede gesprekken voeren.

[2:52:21] De heer Kops was heel concreet.

[2:52:22] Hoe kan het nou toch dat Borstel ongeschikt is?

[2:52:25] En hoe zit dat precies in wat er in het verleden verteld is?

[2:52:30] Ja, dat klopt.

[2:52:31] Er is op verschillende momenten onderzoek gedaan naar wat mogelijk is op welke locatie.

[2:52:38] En in de tijd zijn dan ook steeds onderzoeken gedaan door verschillende partijen.

[2:52:46] Hoe groot het ruimtebeslag daadwerkelijk is van...

[2:52:48] ...van twee kerncentrales.

[2:52:50] En hoe verder je in het proces komt, hoe meer je weet.

[2:52:53] En de gedachten zijn steeds geweest dat het mogelijk zou moeten zijn.

[2:52:58] Maar er is ook steeds gezegd, dat moet wel bekeken worden straks... ...in het totaalpakket van alle informatie die op tafel ligt.

[2:53:04] En als je meer weet, kun je ook heldere antwoorden geven.

[2:53:07] En Tennet heeft nu vooral gekeken naar de inpassingen op het net.

[2:53:11] Dat geldt feitelijk natuurlijk voor meerdere locaties in Zeeland.

[2:53:14] En in de integrale effectanalyse zijn er ruimtelijke aspecten meegenomen.

[2:53:18] En heel zwaarwegend daar is dat het terrein wat nu dicht bij de kernse totalen ligt... per definitie te klein is.

[2:53:24] Dat wisten we feitelijk al.

[2:53:26] Maar dat het vergroten van het gebied, namelijk ook... Mensen die er geweest zijn weten dat er ligt een weg en kamerse leidingen kort langs een kernse totalen.

[2:53:35] Dat verleggen, dat is zo'n grote in mensen ingreep dat die ook gewoon ontzettend duur is.

[2:53:39] En daarmee is er eigenlijk in dat gebied voor twee te weinig ruimte...

[2:53:44] En dat komt uit de integrale effectanalyse en dat is daarmee nu het antwoord op vragen die eerder ook al wel gesteld zijn.

[2:53:50] Voorzitter, dat was denk ik het meest over de locaties.

[2:53:53] En dan misschien nog, als het mag, nog twee dingen over het proces tot besluitvorming.

[2:54:01] Een aantal leden heeft gevraagd naar de alternatieven voor de bouw van twee grote kerncentrales, maar dat hoort daar dan ook bij, denk ik.

[2:54:09] Kijk, dat was ook de heer Kops die zei, het duurt allemaal wel verschrikkelijk lang.

[2:54:14] Ik weet dat ik dat zelf in het verleden ook wel eens geroepen heb.

[2:54:18] En voor een deel proberen we dat ook te versnellen.

[2:54:21] Een van de redenen dat we dit nu al neerleggen en niet eerst totaal door gronden en dan pas met een locatiekeuze komen, is daar ook een onderdeel van.

[2:54:29] Alle informatie willen we naar buiten brengen, steeds zo snel mogelijk.

[2:54:32] Maar we willen ook wel dat alles wat nodig is voor het maken van een keuze op tafel ligt.

[2:54:37] En dit zijn wel hele grote projecten.

[2:54:38] Ik denk dat dit projecten zijn die we in Nederland niet zo heel vaak doen.

[2:54:41] Qua omvang financieel, qua omvang ruimtelijk, technisch.

[2:54:45] Dus het zijn ook echt wel hele grote projecten.

[2:54:48] En de projectprocedure vraagt daarin een aantal zorgvuldige stappen.

[2:54:51] Waarbij het meenemen van de omgeving ontzettend belangrijk is.

[2:54:54] En daar waar het kan, gaan we versnellen.

[2:54:57] Maar de eerlijkheid gebied ook.

[2:54:59] Dat de procedure tijd, en een aantal van u zei ook van ja, maar kun je dan die procedures nog wel anders vormgeven en dingen overslaan?

[2:55:09] Nee, we zullen hier ook echte stappen moeten zetten die horen bij de projectprocedure en dat gaan we ook doen.

[2:55:14] En de heer Heutink zei daarover ook woorden bouwen geen kerncentrales.

[2:55:19] Nee, dat klopt.

[2:55:22] Nee, dat moeten we straks echt fysiek gaan doen.

[2:55:25] En hopelijk kunnen we dat zo snel mogelijk doen.

[2:55:29] Maar de zorgvuldigheid staat erbij echt voor op.

[2:55:31] Voorzitter, dat was iets over de locaties en het proces.

[2:55:35] Dank u wel.

[2:55:36] Ik heb inmiddels ook nieuwe informatie.

[2:55:38] Ik heb begrepen dat de stemming om half twee plaatsvindt.

[2:55:41] Dus we hebben iets langer de tijd op dit moment.

[2:55:44] We houden het bij drie interrupties uiteraard.

[2:55:51] Tot vijf voor half kunnen we hierdoor.

[2:55:53] En ik heb net al twee handen gezien.

[2:55:55] Ik zie daar hand nummer drie en nummer vier.

[2:55:58] Dus we beginnen bij de heer Kops.

[2:56:00] Dank u wel, voorzitter.

[2:56:01] Ja, dit zijn in alle eerlijkheid toch gladde antwoorden, dat vind ik.

[2:56:05] Want volgens mij is de staatssecretaris ook verantwoordelijk voor wat er door zijn voorganger allemaal is gedaan en gezegd.

[2:56:13] En hij doet hier voorkomen alsof hij de lijn van het vorige kabinet voortzet.

[2:56:18] Eigenlijk niet zoveel verandert.

[2:56:20] En hij doet ook voorkomen alsof er toen...

[2:56:22] Maar ja, gewoon nog meerdere locaties open lagen.

[2:56:25] Van nou joh, het kan borstelen worden.

[2:56:27] Maar ja, het kan ook heel goed de Eemshaven worden.

[2:56:30] En dat is gewoon niet waar.

[2:56:32] Want we hebben daar heel veel debatten over gevoerd.

[2:56:34] Bijvoorbeeld in februari vorig jaar.

[2:56:37] En toen zei de voorganger...

[2:56:40] Minister Hermans zei heel duidelijk, het waarborgingsbeleid, dat is beleid dat vastlegt dat op een locatie niet iets anders gebouwd mag worden waar ook een kerncentrale kan komen.

[2:56:51] Citaat, daaruit wordt Eemshaven geschrapt.

[2:56:54] Gewoon geschrapt.

[2:56:55] Punt.

[2:56:56] En ook zei ze erover, ja, Eemshaven uitsluiten leidt tot dermate grote risico's.

[2:57:03] Met andere woorden, van nou, het idee was, we gaan de Eemshaven wel onderzoeken, maar voor de vorm, want daar komt die kerncentrale niet, nogmaals, we sluiten de Eemshaven uit.

[2:57:12] En ook zei ze letterlijk, de voorkeurslocatie is borstelen, punt.

[2:57:17] Dus hoe kan de staatssecretaris dan nu zeggen van, nou ja, nee, het kan ook Eemshaven worden, want het vorige kabinet heeft dat eigenlijk allemaal opengelaten.

[2:57:26] Dat is toch niet zo?

[2:57:28] Dank u wel.

[2:57:28] Ik heb wat ruimte gelaten voor de interruptie omdat de citaten verhelderend waren.

[2:57:32] Maar ik wil iedereen oproepen om echt wel proberen zo kort mogelijk te blijven.

[2:57:36] De staatssecretaris.

[2:57:38] Volgens mij heb ik twee dingen gezegd.

[2:57:40] En het eerste is dat er nu geen keuze voor ligt.

[2:57:44] En al die zaken die u noemt, namelijk wat in het vrede gezegd is, wat een maatschappelijke betekenis is, wat bestuurlijk politiek draagvlak betekent, dat is wat we, dat hebben we ook heel eerlijk in onze brief opgeschreven, dat is wat we nog gaan wegen.

[2:57:58] Dat doe je op het moment dat je tot een totaal oordeel komt van alles wat voor ligt.

[2:58:03] Wat we nu u hebben toegestuurd zijn een stapel aan technische rapporten en een integrale effectanalyse... waar conclusies uitkomen die trechteren tot nog drie locaties.

[2:58:13] En een keuze maken we op basis van alle informatie.

[2:58:17] En ook de informatie die we nog niet hebben.

[2:58:20] En dat is wat we gaan doen.

[2:58:21] En dat maakt het ingewikkeld.

[2:58:22] En daarom heb ik ook gezegd, dat was het tweede wat ik heb gezegd...

[2:58:25] De lijn, zoals mijn voorganger die ook het meermaal heeft uitgesproken, namelijk als er een gelijke geschiktheid van locaties is, dan is mijn voorkeur Zeeland.

[2:58:34] Die houden we ook vol.

[2:58:37] Als de staatssecretaris zegt dat er hier geen keuze voor ligt, dat mag misschien formeel zo zijn, maar dat is toch iets te makkelijk.

[2:58:45] Want alles wat er hier gezegd wordt en er in brieven opgeschreven wordt, heeft natuurlijk betekenis.

[2:58:51] Net zoals al jarenlang, vanaf 2022, 2021 al, de voorkeurslocatie is borstelen.

[2:58:57] Is altijd zo letterlijk gezegd.

[2:59:00] Ja, dat is geen formeel besluit, maar het heeft betekenis.

[2:59:04] Het is niet voor niets dat men in Borselen met die Borselse voorwaarden bijvoorbeeld aan de slag is gegaan.

[2:59:08] Het is ook niet dat nu hier de tribune vol zit met mensen.

[2:59:11] Dat is ook niet voor niets.

[2:59:13] Dus voorzitter, ja, hoe kan dat toch?

[2:59:15] Het is toch een 180 graden draai.

[2:59:17] Hoe is dat mogelijk?

[2:59:19] Kan staatssecretaris dat nog een keer uitleggen?

[2:59:23] Met kans op herhaling, maar we gaan het in praat.

[2:59:25] Ja voorzitter, dat wordt inderdaad herhaling.

[2:59:29] Omdat in de afgelopen tijd de informatie verzameld is die nodig is om tot een definitieve locatiekeuze te komen.

[2:59:37] En het enige wat we nu hebben gedaan is u die informatie beschikbaar stellen.

[2:59:40] Omdat we daarmee willen laten zien dat er hier inderdaad gewoon een dilemma ligt.

[2:59:45] Namelijk dat Groningen weliswaar uit, hoe Groningen dan ook in de procedure is gekomen, dat Groningen technisch gezien een goede locatie is omdat je van daaruit het net hebt wat geschikt is om stroom Nederland in te brengen.

[2:59:58] Maar tegelijkertijd, en dat staat ook gewoon helemaal in de brief, het maatschappelijk en politiek draagvlak afwezig is en dat daarmee ook het dilemma glashelder op tafel ligt en dat het kabinet al deze zaken wil wegen voordat we tot een definitief besluit komen.

[3:00:14] Dat is iedere keer wat ik heb gezegd.

[3:00:19] Uw derde interruptie en laatste.

[3:00:21] Ja voorzitter, informatie verzamelen, studies uitvoeren, ja dat snap ik allemaal wel en dat komt dan allemaal naar de Kamer, oké.

[3:00:28] Maar dan nog, er wordt jarenlang heel stellig gezegd, de voorkeurslocatie is borselen.

[3:00:34] Dus dan hebben we eigenlijk twee mogelijkheden.

[3:00:35] Of die informatie van toen, die is toen niet waar geweest of nergens op gebaseerd geweest, dat kan.

[3:00:42] Maar er werden hele ferme uitspraken gedaan.

[3:00:44] En bijvoorbeeld in 2022 al.

[3:00:46] Ik heb de brieven allemaal dus op na gelezen.

[3:00:49] En dan staat er gewoon in Borseledam fysieke ruimte beschikbaar voor twee nieuwe kerncentrales.

[3:00:55] Nou ja, concreter dan dat kun je het eigenlijk niet maken.

[3:00:58] We kunnen het hebben over het net en zo, allemaal moeilijk, moeilijk.

[3:01:01] Maar gewoon fysieke ruimte beschikbaar.

[3:01:03] Dat kun je opmeten, letterlijk.

[3:01:05] Fysieke ruimte.

[3:01:06] Toen werd er gezegd, er is ruimte beschikbaar.

[3:01:09] En dan staat er nu in de brief van de staatssecretaris letterlijk, ja, er is geen ruimte beschikbaar.

[3:01:14] Wat is er dan in de tussentijd veranderd?

[3:01:17] Het standpunt is veranderd.

[3:01:19] Of is de informatie van toen niet correct geweest?

[3:01:22] Dat kan ook.

[3:01:22] Maar hoe zit het nu?

[3:01:24] Ja.

[3:01:25] Voorzitter, er is in 2022 inderdaad de afslag genomen om Borstelen aan te wijzen als focuslocatie.

[3:01:34] Om te zeggen, eigenlijk zou je hem daar moeten willen.

[3:01:36] En dat is gedaan om het proces, waar de Kamer ook steeds om vroeg, om dat proces te kunnen versnellen.

[3:01:41] Want je wil je wel ergens op kunnen richten.

[3:01:42] Maar er is ook, en dan is het ook, er is geen ruimte beschikbaar of er is wel ruimte beschikbaar.

[3:01:48] Zo zwart-wit ligt het natuurlijk niet.

[3:01:50] Er is ruimte beschikbaar.

[3:01:51] Alleen dit project vraagt meer ruimte dan de ruimte die beschikbaar is.

[3:01:55] En dat maakt het zo ingewikkeld.

[3:01:57] Dus daarom valt een locatie uiteindelijk af.

[3:02:00] Omdat er weliswaar ruimte beschikbaar is.

[3:02:02] Maar de projecten zoals ze nu voor ons liggen, twee grote kerncentrales...

[3:02:06] gebaseerd op de informatie die komt vanuit de mogelijk bouwende partijen, dat maakt dat in de integrale effectanalyse de conclusies getrokken.

[3:02:13] Er is ruimte, maar niet voldoende voor twee op die plek.

[3:02:17] En dat is trouwens ook eerder al een keer met u gedeeld in 2025, dat het ingewikkeld zou worden om op die locatie te bouwen.

[3:02:27] Dus dat is niet nieuw.

[3:02:29] Dank u wel.

[3:02:30] We gaan naar de heer Vermeer voor zijn vraag.

[3:02:33] Dank u wel voorzitter.

[3:02:36] Wat wel nieuw is dat het toch nu vastgehouden wordt lijkt het aan koppeltjes van twee.

[3:02:42] Terwijl we ook aan dat ecosysteem in Zeeland moeten denken.

[3:02:46] Daar heb ik eigenlijk nog geen antwoord op gekregen.

[3:02:47] Is het ook in optie 1 Zeeland 1 Groningen.

[3:02:50] Ziet het kabinet dat als optie.

[3:02:53] Maar snap de staatssecretaris dat hij niet alleen informatie aan ons overgedragen heeft, maar dat het in ieder geval voor wat ik geluisterd heb, zowel in Zeeland als Groningen uitgelegd is, als ze koersen helemaal op Groningen en Zeeland is over en uit.

[3:03:12] Snap de staatssecretaris dat en zou de staatssecretaris dan...

[3:03:17] bij volgende brieven misschien dan veel droger informatie willen delen als dat zijn doel is... zonder er een hele begeleide schrijver bij te doen... wat vervolgens weer in een bepaalde richting lijkt te duwen.

[3:03:28] De staatssecretaris.

[3:03:29] Dit is ook een dilemma.

[3:03:32] Want wij hebben inderdaad overwogen om de rapporten sekt beschikbaar te stellen.

[3:03:37] Maar dan zou op basis van alleen die rapporten juist ook een conclusie getrokken worden... namelijk technisch gezien kan Groningen echt alleen...

[3:03:43] En daarom hebben we er een brief op gelegd waarin we hebben gezegd... ja, maar je moet niet alleen naar de technische aspecten kijken.

[3:03:48] Dus we hebben bewust, om dat te voorkomen, de brief juist wat uitgebreider gemaakt... en uitgelegd dat er meerdere factoren afgewogen moeten worden.

[3:03:56] En daarmee wisten we ook, en dat hebben we ook uitgelegd voor zover dat kan... want uiteindelijk snap ik ook heel goed dat er ook geen landingsgrond is voor deze boodschap...

[3:04:06] Hebben we proberen uit te leggen dat die weging echt nog gemaakt moet gaan worden.

[3:04:11] Op basis van het totaalpakket.

[3:04:14] En waarom geen één?

[3:04:16] Dat is ook wat u vroeg.

[3:04:17] Ik wil er straks op terugkomen, maar kan ik ook alvast antwoord op geven.

[3:04:19] Kijk, de projectprocedure is, hebben we gestart met deze twee.

[3:04:22] En dan werkt het ook zo dat je die wel even netjes moet doorlopen.

[3:04:25] Daar kunnen we van alles van vinden, maar dat is zoals we het hebben ingezet op basis van de Omgevingswet.

[3:04:30] Dus we hebben deze procedure te doorlopen tot en met dat we een conclusie trekken.

[3:04:34] En dan hebben we een nieuwe situatie.

[3:04:36] En ja, in het kader van de totale afweging van de routekaart gaan we natuurlijk nadenken over alle andere opties die nodig zijn en mogelijk zijn.

[3:04:47] Omdat we uiteindelijk ook een SMM-programma willen in Nederland.

[3:04:50] En daar heb je ook locaties voor nodig.

[3:04:52] Dank u wel.

[3:04:53] Een vervolgvraag van de heer Vermeer.

[3:04:55] Ja, dank u wel voorzitter.

[3:04:56] Want ik zou toch echt de waarschuwing willen geven.

[3:04:58] Want zoals ik het lees en nu chargeer ik volledig.

[3:05:02] Is het zo van dat de staat Groningen is het allerbeste.

[3:05:06] Eigenlijk het enige mogelijke.

[3:05:07] Alleen we hebben een klein probleemtje met draagvlak.

[3:05:10] En dat moet opgelast worden.

[3:05:11] Maar ik chargeer, dat snap ik.

[3:05:14] Maar ik probeer hem scherp te stellen.

[3:05:16] Omdat hier juist de problemen vandaan komen.

[3:05:19] Doordat het zoals het opgeschreven is.

[3:05:22] Nog een korte reactie?

[3:05:23] We hebben oprecht, en als dat bij u al nu overkomt, dan is dat niet goed gegaan.

[3:05:29] Maar we hebben juist geprobeerd om duidelijk te maken dat draagvlak zwaar weegt.

[3:05:33] We hebben alle moties die aangenomen zijn zelfs benoemd.

[3:05:37] We hebben gezegd, dit is wat steeds gezegd is over Groningen.

[3:05:39] Dat is geen lichtvaardige stap waar je voorbij kunt.

[3:05:42] En juist daarom ligt er zo'n dilemma op tafel.

[3:05:44] Want anders was de keuze makkelijk geweest.

[3:05:46] En dan hadden we ook geen dilemma terug hoeven te leggen.

[3:05:50] Dank u wel.

[3:05:51] We gaan naar een volgende vraagsteller.

[3:05:53] En dat is mevrouw van Oosterhout.

[3:05:54] Daarna heb ik nog de heer Jumelet.

[3:05:57] Wellicht niet meer.

[3:05:59] En dan kom ik bij de heer Dijk.

[3:06:02] En dan kom ik bij de heer Klos.

[3:06:05] Mevrouw Teunsen, die sluit zich graag ook aan in de rij.

[3:06:08] Ja, en mevrouw Mueller ook.

[3:06:09] Nou, iedereen komt aan de beurt, mensen.

[3:06:11] Mevrouw Van Oosthout, eerst en nu.

[3:06:12] Dank u wel, voorzitter.

[3:06:14] Deze staatssecretaris is benoemd om keuzes te maken en niet om steeds dilemma's te schetsen.

[3:06:19] En de staatssecretaris zegt dat er geen keuze voor ligt, dat er nog geen keuze is gemaakt.

[3:06:23] Maar er wordt wel degelijk een keuze gemaakt door ten eerste een belofte te verbreken...

[3:06:27] Ten tweede door Groningen niet uit te sluiten.

[3:06:29] En door ook dat voorkeursrecht te vestigen op de grond waar die kerncentrales moeten komen.

[3:06:33] En daardoor komen nu al lopende afspraken en projecten in gevaar.

[3:06:37] Dus ja, waarom zegt deze staatssecretaris niet gewoon er komt geen kerncentrale in Groningen?

[3:06:44] Ja, voorzitter.

[3:06:45] Dan hadden we dus de rapporten nog een poosje bij ons moeten houden... en alles moeten onderzoeken en dan uiteindelijk met een eindoordeel komen.

[3:06:52] We hebben juist gezegd, dit is zo belangrijk, deze informatie, om die ook open te delen.

[3:06:56] Laten we dat gewoon doen.

[3:06:58] Wetend dat dat ook een discussie oproept op alle plekken en in alle regio's.

[3:07:02] Daar hebben we voor gekozen.

[3:07:04] En de keuze willen we absoluut maken.

[3:07:06] Sterker nog, we hadden beloofd die na de zomer te maken.

[3:07:10] En we hebben bewust dit naar voren getrokken om nu al...

[3:07:13] te laten zien dat deze informatie er is... en dat we dus ook graag die informatie openbaar maken.

[3:07:19] Vervolgvraag van mevrouw Van Asselhout.

[3:07:21] Ja, want dit levert wel degelijk vertraging op voor die lopende projecten... en op die vraag heb ik nog geen antwoord gekregen.

[3:07:27] Hoe voorkomt die dat die bestaande vergrunde projecten... dat die vertraging oploopt, dat die net capaciteit verloren gaat... dat die realisatietermijnen in gevaar komen?

[3:07:35] Want door nu geen keuze te maken, maakt u wel degelijk ook een keuze.

[3:07:39] Ik denk wel, er zijn inderdaad nog wat antwoorden die volgen.

[3:07:42] Want we waren net begonnen met de beantwoording.

[3:07:44] Dus laten we wat voor terughoud zijn met alle gemiste vragen.

[3:07:48] De staatssecretaris.

[3:07:49] Daar heb ik je zojuist al wel antwoord op gegeven.

[3:07:52] Namelijk dat we met projecten waar dit zou spelen, de komende weken echt direct in gesprek gaan.

[3:07:57] Omdat het niet zo is dat er niks meer kan als je voorkeursrecht oplegt.

[3:08:00] Maar je juist zoekt naar wat er allemaal nog wel kan.

[3:08:02] Dus dat gaat allemaal gebeuren.

[3:08:06] En de eerste gesprekken zijn ook al gevoerd.

[3:08:09] Dank u wel.

[3:08:11] De heer Jumelet had op dit moment geen vraag meer, dacht ik.

[3:08:13] Nee, dan gaan we om bij de heer Dijk.

[3:08:16] Voorzitter, ik begrijp er helemaal niks van.

[3:08:18] Het is namelijk geen dilemma.

[3:08:20] Nee of niet is geen dilemma.

[3:08:23] Wat ik wel zie, is dat uw voorganger heeft gezegd, we gaan Groningen uit het waarborgingsbeleid schrappen.

[3:08:32] En dat is niet gedaan.

[3:08:35] Dat is hier wel gezegd.

[3:08:36] Op die plek, precies waar u zit.

[3:08:40] En dat is niet uitgeschrapt.

[3:08:43] Dus u creëert zelf een dilemma door dit te laten bestaan.

[3:08:47] En door niet zelf te zeggen, nee, gaan we niet doen.

[3:08:50] Terwijl hier een Kamer zit die meerdere moties heeft ingediend en aangenomen.

[3:08:54] Dat het niet gaat gebeuren.

[3:08:55] Maar u gaat zelf door.

[3:08:56] U kiest daar zelf voor.

[3:08:58] U wilt er ook voor kunnen kiezen om in de brief achter iedere alinea te zetten.

[3:09:02] Maar we gaan het niet doen.

[3:09:03] De heer Dijk, ik heb nergens voor gekozen.

[3:09:05] U spreekt via de voorzitter.

[3:09:08] U bent een erg ervaren Kamerlid.

[3:09:10] U weet hoe het hier werkt.

[3:09:11] Dus graag via de voorzitter.

[3:09:12] Oké, voorzitter.

[3:09:14] De staatssecretaris had ook voor kunnen kiezen om in iedere brief, in iedere alinea die daarover ging, te zetten.

[3:09:19] Maar we gaan het niet doen.

[3:09:21] Dus u creëert hier ruis.

[3:09:24] En ik vind ook dat hier de waarheid gesproken moet worden.

[3:09:29] Als er beloofd is, eerder, vanaf die plek, dat Groningen uit het waardborgingsbeleid zou worden geschrapt.

[3:09:36] En dat is nu niet gebeurd.

[3:09:39] De staatssecretaris.

[3:09:41] Voorzitter, en dat maakt het niet makkelijker om te begrijpen, maar juist gisteren is gepubliceerd dat Groningen uit het Varenborgsbeleid is geschrapt.

[3:09:48] Dus die belofte is nagekomen.

[3:09:52] Maar dat zegt dus niets over hoe je vervolgens met projecten en procedures door kunt en hoe je dilemma's kunt wegen...

[3:10:00] ...op een moment dat je alle informatie verzameld hebt.

[3:10:02] En dat is wat we doen.

[3:10:04] En op het moment dat je nu achter elke zin schrijft... ...maar het gaat niet naar Groningen... ...dan heb je je keuze dus gemaakt.

[3:10:11] En wij hebben gezegd, en dat blijf ik herhalen in de brief... ...er zijn zeven locaties.

[3:10:16] Ze hebben ermee begonnen.

[3:10:18] Via de totale procedure blijven er drie over.

[3:10:22] Die moeten gewogen worden.

[3:10:24] Daar blijven er straks...

[3:10:25] 1, 0, 2 van over.

[3:10:28] Dat gaan we zien.

[3:10:29] En dan maken we op basis van alle elementen die in de brief genoemd staan een keuze.

[3:10:36] Een vervolgvraag voor de heer Dijk.

[3:10:38] Ja, voorzitter.

[3:10:39] Nog één keer dan.

[3:10:41] Want dan blijf ik namelijk de hele inleiding over locatie, over proces.

[3:10:47] Fijn dat het gisteren dan geschrapt is.

[3:10:49] Een apart moment, maar oké.

[3:10:52] Goed, dat is geschrapt, dus dat is mooi.

[3:10:54] Maar dan blijft staan dat als er hier een dilemma wordt geschetst, dat u dat doet.

[3:11:01] Iemand anders.

[3:11:02] Oké, misschien VVD, CDA, de 60 die ook kunnen zeggen we willen het niet.

[3:11:06] Maar u laat het dilemma gewoon boven de markt hangen.

[3:11:09] Dus waarom zegt u niet gewoon in lijn met de Kamer dat de staatssecretaris...

[3:11:13] De heer Dijk, wilt u alstublieft stoppen met praten?

[3:11:14] Anders moet ik uw microfoon uitzetten.

[3:11:16] Dat zou ik niet willen.

[3:11:18] Ik heb u zojuist gewaarschuwd om via de voorzitter te spreken en daar heeft u blijkbaar maning aan, tenzij ik dat verkeerd interpreteer.

[3:11:26] Dus graag via de voorzitter, want anders moet ik echt door naar een volgende spreker.

[3:11:31] De staatssecretaris laat zelf het dilemma bestaan.

[3:11:37] Door vandaag gewoon niet te zeggen, de Kamermeerderheid wil het niet, dus nee is nee.

[3:11:44] Waarom zegt u dat niet gewoon?

[3:11:45] Het is niet zo heel ingewikkeld.

[3:11:46] Anders moeten we nog een keer via de Kamer de hele route gaan bewandelen.

[3:11:51] Dat we de staatssecretaris op pad moeten sturen met nee.

[3:11:56] Ja, voorzitter, maar ik heb volgens mij geprobeerd om in de inleiding te schetsen welke opdracht er ligt.

[3:12:01] En die opdracht is een energiemix te creëren in dit land.

[3:12:05] En daar kun je het over eens of oneens zijn waar kernenergie onderdeel van is.

[3:12:10] Die zoektocht is gestart met een procedure waarbij twee grote kerncentrales bij elkaar uitgangspunt is geweest.

[3:12:17] Die procedure lopen we af.

[3:12:19] We hebben er goed aan gedacht om informatie die we hebben zo snel mogelijk met de Kamer te delen, namelijk deze rapporten die impact hebben, niet te bewaren en dan eerst nog maar verder te onderzoeken en dan misschien over een poosje met een conclusie te komen.

[3:12:34] We leggen nu neer wat we weten en we gaan door met het afwegen van alles wat er op tafel ligt.

[3:12:39] En daar maken we later een keuze in.

[3:12:41] Dat is een dilemma, daar hebben we geprobeerd eerlijk over te zijn.

[3:12:44] En daar kunnen we het over oneens zijn, maar wij denken dat het verstandig en zorgvuldig is om die keuze te maken op het moment dat je alles in je afweging kunt betrekken.

[3:13:00] Dank voorzitter.

[3:13:01] En om een stapje verder te komen moeten we denk ik nu niet alleen bespreken welke informatie er dan op tafel ligt, want die hebben we allemaal gekregen, hebben we gelezen, maar vooral aan de staatssecretaris vragen hoe die dan wordt beoordeeld en wat de consequenties daarvan zijn.

[3:13:15] En de staatssecretaris had het net over de optie Terneuzen, die dan dus helderder in beeld komt, die vraagt om een extreme vraagontwikkeling en industriële groei.

[3:13:26] Heeft de staatssecretaris nou in beeld wat voor ruimtebeslag daarvoor nodig is?

[3:13:30] Heeft u die informatie voor ons?

[3:13:34] Nee, voorzitter, want dat is ook precies waarom we die keuze nog niet kunnen maken.

[3:13:40] Er is een analyse gemaakt door Tenet.

[3:13:43] De systeemintegratiestudie, waar u gisteren trouwens ook bij was, die zegt weer al een aantal dingen over wat er wel mogelijk is.

[3:13:50] Die dingen moeten we bij elkaar brengen.

[3:13:53] En uiteindelijk gaat dat bepalen hoeveel ruimte je nodig hebt.

[3:13:56] Dus de footprint van de kerncentrale kennen we, dat is 60 hectare.

[3:14:00] Werkterrein kennen we ook, 80 hectare.

[3:14:03] En vervolgens ga je door, wat is er nog meer nodig om mogelijk vragen te kunnen creëren.

[3:14:10] Daar zijn ideeën over, die hebben ze gisteren geschetst.

[3:14:13] En dat verhaal moet wel hard zijn, want dat is ook wat Tennet zegt.

[3:14:16] Uiteindelijk moet je wel een keuze kunnen maken.

[3:14:18] Maar, dat is ook eerlijk, datzelfde geldt voor alle windprojecten.

[3:14:22] Want ook daar zul je dezelfde vraag, dezelfde discussie over moeten voeren.

[3:14:26] En de impact van alles wat met wind te maken heeft qua fysieke voorzieningen is ook heel groot.

[3:14:32] Ik schetste al, een 380-cafeestation heeft dezelfde footprint als één kerncentrale.

[3:14:37] Dat is wel de eerlijke realiteit.

[3:14:40] En die zaken horen dus wel bij elkaar in de weging die we moeten maken.

[3:14:44] Voorzitter, om het dan dus even helder te hebben voor hoe we dan nu verder gaan.

[3:14:48] Welke informatie heeft de staatssecretaris dan nodig om straks hopelijk niet een dilemma met de Kamer te delen, maar meer dit is de informatie, op basis hiervan kan ik een keuze maken.

[3:14:57] Wat gaat zijn weging zijn, op welke criteria gaat hij gebaseerd zijn en welke informatie gaat hij nog zoeken?

[3:15:05] De voorzitter informatie die we zoeken zit eigenlijk op één punt.

[3:15:07] Namelijk hoe kun je vraag, aanbod en mogelijk transport zodanig organiseren dat Zeeland mogelijk is.

[3:15:13] Dat is wat we hard willen hebben.

[3:15:16] En als dat lukt dan weet je of het inpasbaar te maken is.

[3:15:20] En daar ga je dan je keuze op baseren.

[3:15:22] En bij het maken van die keuze betrek je natuurlijk wel alle andere elementen die ook belangrijk zijn.

[3:15:27] Namelijk de betekenis voor de regio.

[3:15:29] Heb je een rijk regiopakket wat je dan kunt vormgeven?

[3:15:32] Hoe is het draadvlak?

[3:15:33] Al die zaken wegen daar dan ook in mee.

[3:15:35] Maar als het gaat om de informatie hebben we vooral de vraag over het vraagprofiel ten opzichte van het aanbodprofiel wat er dan is.

[3:15:45] Ja, uw derde en laatste interruptie.

[3:15:46] Ja, voorzitter, tot slot.

[3:15:47] Want we hebben recent debat gevoerd over het dorp Moerdijk en de gemeente Moerdijk.

[3:15:52] En daar is de staatssecretaris tot het besluit gekomen om een andere route te gaan bewandelen.

[3:15:57] Omdat de projecten die daarvoor lagen nog niet concreet genoeg waren.

[3:16:01] Dus mijn vraag aan de staatssecretaris zou zijn, hanteer diezelfde lat dan en kom naar de Kamer met concrete projecten, zodat wij weten waar wij ja of nee tegen zeggen.

[3:16:13] Want anders wordt het voor de Kamer toch wel heel ingewikkeld om ook voor die tweede optie een keuze te kunnen maken op basis van het dilemma dat hier wordt voorgelegd.

[3:16:22] Terecht voorzitter en dan in de betekenis van wat doet 200 hectare circulaire economie ten opzichte van een dorp ten opzichte van een te ontwikkelen gebied.

[3:16:31] Dus die totale betekenis die zullen we niet anders wegen.

[3:16:36] Dank u wel.

[3:16:37] We naderen half twee.

[3:16:39] Ik wil nog kijken of het gaat lukken om mevrouw Teunsen allereerst en daarna mevrouw Müller ook nog hun vraag te laten stellen.

[3:16:46] En dan gaan we dus schorsen tot het einde van de plenaire stemming.

[3:16:51] Dan komen we daarna terug.

[3:16:52] Mevrouw Teunsen.

[3:16:54] Voorzitter, over Groningen.

[3:16:55] Ik hoor niet dat de staatssecretaris duidelijk maakt op welke manier hij dan nog gaat afwegen voor Groningen.

[3:17:02] Er ligt gewoon een Nijbrun, 33 procent windenergie.

[3:17:07] Er is nu een windenergieproject stopgelegd.

[3:17:10] En het belangrijkste, er is nul draagvlak.

[3:17:13] Dus mijn vraag is, hoe zwaar weegt hij dat in zijn afwegingen die hij nog allemaal moet maken?

[3:17:18] Hoe krijgen die daar een plek in?

[3:17:20] En waarom zou die dan op basis daarvan nog wachten met een besluit?

[3:17:24] Dank u wel.

[3:17:26] Ik ga wel wat herhalen.

[3:17:30] Uiteindelijk gaat het erom dat je alle aspecten zoals we ze in de brief benoemd hebben, namelijk technisch, ruimtelijk, traagvlak, betekenis voor de regio en alles wat daar nog omheen zit aan kansen en mogelijkheden, dat je dat weegt.

[3:17:43] En dat weegt zwaar.

[3:17:44] Dus draagvlak weegt daarin zwaar.

[3:17:46] We hebben het gewoon expliciet benoemd in de brief met alles wat erbij hoort.

[3:17:49] Dat hebben we heel bewust gedaan.

[3:17:51] Omdat we zien dat dat draagvlak cruciaal is.

[3:17:54] Wil je verder komen met het geheel?

[3:17:56] En uiteindelijk is dat dus een belangrijk onderdeel van de weging.

[3:18:00] Ja, voorzitter, er ligt een windenergieproject stil.

[3:18:04] Dit plan gaat gewoon recht in tegen alle plannen die er nu liggen voor Groningen, voor de ontwikkeling van Groningen.

[3:18:10] En tegen het vertrouwen van Groningen in wat minim is, wat er misschien nog helemaal niet is en wat we nu heel zorgvuldig proberen op te bouwen.

[3:18:17] Dus welke extra informatie?

[3:18:19] Daarom vraag ik het, voorzitter.

[3:18:21] Ik wil echt heel concreet horen van de staatssecretaris.

[3:18:24] Mensen die zitten nu in onzekerheid door deze plannen.

[3:18:27] En dan zegt hij hier, ja we gaan even wachten tot september om een besluit te maken en ik ga iets afwegen.

[3:18:34] En dan is mijn vraag, welke extra informatie heeft de staatssecretaris dan nog heel concreet nodig om die afweging te maken?

[3:18:43] Want dat moet wel heel wat zijn om deze mensen zo lang in onzekerheid te laten.

[3:18:47] De staatssecretaris.

[3:18:49] Ik blijf herhalen.

[3:18:52] Want uiteindelijk gaat het om dat we begonnen zijn met het uitrollen van een projectprocedure waarin een doel is geformuleerd, ook door uw Kamer, om kernenergie in Nederland te ontwikkelen.

[3:19:04] Daar is een projectprocedure in opgestart met twee kerncentrales.

[3:19:07] Dat proces wil ik netjes afronden.

[3:19:09] Ik heb alleen maar tussentijds het dilemma willen schetsen wat ontstaat op basis van informatie die ik heb.

[3:19:14] En die informatie heb ik zo snel mogelijk willen delen, zodat u dat ook ziet en daarin ook mee kunt wegen voor u en voor iedereen die daar een mening over heeft.

[3:19:22] Uiteindelijk gaan we dat allemaal optellen bij het maken van een eindbesluit.

[3:19:26] Over dat WIND-project heb ik net al gezegd.

[3:19:28] Daar zijn we al mee in gesprek, daar gaan we ook mee in gesprek.

[3:19:31] Daar zijn best kansen voor ook nog om gaandeweg, zolang het voorgezegd is, ook al stappen te zetten.

[3:19:37] Dus ook dat gaan we op een goede manier bespreken.

[3:19:43] Ja, uw derde en laatste interruptie.

[3:19:45] Ja, voorzitter.

[3:19:46] Uit dit antwoord blijkt dus dat de staatsdictaris wel zegt dat hij het geen draagvlak en de ere schuld naar Groningen, dat hij dat serieus meeweegt.

[3:19:55] Maar ik kan nergens op baseren op basis waarvan hij dat dan gaat doen in september.

[3:20:00] Dus als we nu zien, er is geen draagvlak.

[3:20:03] Het gaat tegen de energietransitie in... waar het kabinet nu mee bezig is met die kernenergieplannen.

[3:20:08] Dan moet je toch op gegeven moment ook tot nieuwe inzichten komen, voorzitter.

[3:20:12] Dan kun je toch niet op een blinde weg doordrammen van... ja, maar we willen nou eenmaal kernenergie in de mix.

[3:20:16] Dat slaat toch helemaal nergens op.

[3:20:18] Dus de vraag is aan de staatssecretaris, voorzitter... is zij bereid om vandaag, op basis van alle informatie die we nu hebben... gewoon duidelijkheid te geven en te zeggen... het gaat niet gebeuren in Groningen.

[3:20:30] De staatssecretaris.

[3:20:32] Het feit dat we de brief sturen, de informatie delen... is toch juist omdat we willen dat dit proces een vervolg krijgt... met het maken van een totaal integrale afweging.

[3:20:43] Dan kan ik toch vandaag niet die keuze gaan maken.

[3:20:46] Dat mag u vragen.

[3:20:47] Politiek gezien snap ik dat.

[3:20:49] Maar dat past niet in de route die de Kamer ook heeft vastgelegd... om te komen tot kernenergie in Nederland.

[3:20:55] En dat is mijn opdracht.

[3:20:57] Daar gaan we verder mee.

[3:20:59] Hoe dat precies uitpakt in het najaar, hooguit begin volgend jaar.

[3:21:03] Dat is wat we nu doen.

[3:21:06] Dank u wel.

[3:21:08] Ik wou zo vast, de bel gaat mogelijk straks en dan gaan we ook per direct schorsen.

[3:21:11] Maar ik ga toch mevrouw Mueller nog de gelegenheid geven tot het stellen van haar vraag.

[3:21:16] Ja, dank u wel voorzitter.

[3:21:17] En ik hoop misschien dat de staatssecretaris in het volgende blokje erop wil komen.

[3:21:20] Maar ik had hem ook specifiek gevraagd hoe ziet hij het verschil tussen het tenantrapport, dat eigenlijk een momentopname is van wat er nu is aan vraag en aanbod, met ook de systeemintegratierapport wat Zeeland gezet, waar eigenlijk het blijkt dat er redelijk wat kansen zijn aan vraagcreatie.

[3:21:33] Dus zou hij daarop kunnen reflecteren?

[3:21:36] Dat is ook misschien wel het belangrijkste wat nog op tafel moet komen om een keuze te kunnen maken.

[3:21:43] Namelijk hoe die twee zich tot elkaar verhouden.

[3:21:45] En op de vraag van de heer Klos, hoe hard kun je dan maken dat dat ook plannen zijn die binnen de termijn waarin je de kernstalis bouwt ook zich gaan voordoen.

[3:21:52] Want dat is dan wel nodig.

[3:21:54] In de bredere afweging die je daarin moet maken.

[3:21:56] Dus die twee dingen die gaan we de komende weken bij elkaar brengen.

[3:21:59] De gesprekken zijn daarover ook al wel gestart.

[3:22:01] En we zorgen dat we alle informatie zo snel mogelijk scherp hebben.

[3:22:05] Want dan kun je de keuze heel goed maken.

[3:22:10] Ik zie geen vervolgvraag, zoals aangekondigd.

[3:22:14] Het is een wat bijzondere dag vandaag, de laatste dag voor het G6.

[3:22:17] We hebben een hoop plenaire stemmingen.

[3:22:19] Eentje gaat plaatsvinden om half twee en dat is de reden dat we nu helaas deze vergadering tussentijds moeten schorsen.

[3:22:24] Ik hoop iedereen na de plenaire stemming, na de te bepalen tijdstip, hier terug te zien voor het hervatten van deze vergadering.

[3:22:32] En ik weet zeker dat we dan ook gaan bespreken met elkaar hoe deze vergadering ook af te ronden.

[3:22:37] Ik schors deze vergadering, dank u wel.

[4:20:29] Een hele goede middag.

[4:20:32] Hierbij hervat ik ons commissiedebat van de Vastkamercommissie voor Klimaat en Groene Groei.

[4:20:38] We hebben het vandaag over kernenergie.

[4:20:40] We zijn bijna allemaal weer terug van de stemmingen in de plenaire zaal.

[4:20:45] En ik wil u een ordevoorstel voorleggen, zodat iedereen ook wat duidelijkheid heeft voor het verloop van dit debat voor de rest van de middag.

[4:20:53] Mijn voorstel zou zijn dat we een eindtijd afspreken met elkaar en dat de eindtijd vier uur smiddags is.

[4:21:00] Ik heb begrepen dat we de ruimte tot onze beschikking hebben, dat de staatssecretaris beschikbaar is.

[4:21:06] En ik wil eigenlijk de Kamerleden vragen om te checken of zij hiermee kunnen leven.

[4:21:12] En ik wil dus ook tot vier uur de tweede termijn doen.

[4:21:19] Dus dat vraagt van ons allen iets, maar ik denk wel dat we alsnog voldoende ruimte dan hebben met anderhalf uur om het op een zorgvuldige manier met elkaar te bespreken.

[4:21:28] Ook gelap de grote aandacht en betrokkenheid die hier is.

[4:21:33] En er zijn nog steeds hartstikke veel mensen op de tribune aanwezig, dus ik denk dat het ook recht doet om het ook vandaag dan te bespreken en af te ronden.

[4:21:41] Ik zie dat dat op steun kan rekenen.

[4:21:44] En dan ga ik de boel niet langer ophouden.

[4:21:46] En dan geef ik snel het woord aan de staatssecretaris om verder te gaan met zijn derde blokje in de beantwoording op de eerste termijn.

[4:21:54] Aan u het woord.

[4:21:55] Dank voorzitter.

[4:21:56] Dat klopt en dat gaat iets meer en iets breder over het energiesysteem.

[4:22:01] Waarbij veel leden hebben gevraagd naar wind op zee in relatie tot kernenergie.

[4:22:07] In het begin heb ik al gezegd dat in de energiemix wij denken dat alles nodig is.

[4:22:11] Dat is ook gewoon onderdeel geworden van het coalitieakkoord.

[4:22:14] En wij moeten dus ook die integrale afweging maken in al die keuzes tussen wind op zee en kern.

[4:22:20] En de maakbaarheid van ons elektriciteitsnet wordt daar natuurlijk wel steeds bepalender in.

[4:22:25] En dat vraagt ook vraagontwikkeling.

[4:22:29] En er komen natuurlijk ook nog steeds nieuwe functies, nieuwe vragen bij.

[4:22:32] Denk aan de ontwikkeling van de circulaire economie, maar ook alles wat met waterstof te maken heeft.

[4:22:36] Dus we proberen ons energiesysteem op die manier in balans te brengen.

[4:22:39] En dan kom ik ook wel bij vragen die gesteld zijn over het NPE, Nationaal Programma Energiesysteem, waar we na de zomer mee komen en waar die integrale afweging, die bredere afweging ook gemaakt gaat worden.

[4:22:53] De heer Jumlet vroeger goed zit met de consultatie.

[4:22:56] Nou, die motie is aangenomen, dus daar geven we uitvoering aan.

[4:23:00] We zoeken een manier die ook nog een beetje praktisch is.

[4:23:03] We praten deze week en volgende week ook met allerlei partijen die met dat systeem betrokken zijn.

[4:23:07] En hoe we dan de bredere gemeenschap ook goed betrekken, dat is best even een puzzel, ook in de tijd die ons rest.

[4:23:13] Want we willen natuurlijk ook wel dat na de zomer dat NPE er gewoon komt, omdat we anders...

[4:23:18] Ook geen voorstellen aan u voor kunnen leggen op dat vlak.

[4:23:23] Sowieso hebben we ook heel veel schriftelijk al uitgevraagd en gekregen.

[4:23:26] Dus dat kunnen we allemaal betrekken bij het opstellen van het MPE.

[4:23:31] Dan had mevrouw Van Oosthout vragen over de getallen.

[4:23:34] Er staan natuurlijk heel veel getallen in over wat nou in het systeem nodig is voor terneuzen met name in dit geval.

[4:23:42] Als we alles goed optellen en aftrekken, ik kan die hele rekensom maken, maar dat lijkt me niet helemaal de bedoeling.

[4:23:49] Dan zou je een extra vraag van 1,4 gigawatt moeten doen ten opzichte van een scenario zonder kernenergie.

[4:23:56] Dus dat is eigenlijk waar je naar moet zoeken.

[4:23:58] Wil je kerncentrales goed kunnen inpassen?

[4:24:01] De heer Van den Berg, hij is er niet, maar ik denk wel dat het goed is, ook toch zijn vragen gewoon beantwoord.

[4:24:05] Hij vroeg naar een integraal doorgerekend scenario met 30 gigawatt wind.

[4:24:10] Heel bewust hebben we Tennet om vervolgstudies gevraagd.

[4:24:13] Heel specifiek ook over om de doorrekening met wind en kern voor teneuzen goed te doen, omdat dat daar speelt.

[4:24:19] Dus die is wel degelijk ook integraal bekeken.

[4:24:23] En dat zit ook in het laatste Tennet rapport.

[4:24:25] Hij vroeg ook naar de rekenregels van Tennet.

[4:24:28] En hij haalde de capaciteitsfactor van CBS erbij als het gaat om wind.

[4:24:36] Hij noemde het getal van 36% als het gaat om de capaciteitsfactor van wind op zee.

[4:24:42] Wij werken zelf met de langjarige gemiddels, en Tennet is ook, van 42%, omdat dat een realistischere schatting is.

[4:24:49] Hij noemde de capaciteitsfactor van kernenergie, daar koppelt hij 90% aan.

[4:24:53] Maar dat is ook niet helemaal terecht, want de capaciteitsfactor is realistisch gezien 78%, maar in de plan MER wordt die 90% gebruikt, omdat je daar in de maximale scenario's moet rekenen.

[4:25:05] Maar de gemiddelde scenario's zijn 78% en 42%, dus die kloppen wel hoe Tennet die ook meeneemt.

[4:25:12] Dus de aannames daarin, die kloppen.

[4:25:15] Dan vroeg met name ook de heer Vermeer, maar ook de heer Grindwis en de heer Vlag... waarom we niet eerder signalen van Tennet hebben gekregen over de druk op het energiesysteem.

[4:25:28] Toch hebben we dat al wel eerder gedeeld.

[4:25:30] In 2024 is er al een eerste studie van Tennet gedeeld...

[4:25:34] Alleen die keek tot 2035.

[4:25:37] De inzichten uit dat onderzoek hebben juist geleid tot een vraag aan Tennet om ook de 2040 door te rekenen.

[4:25:43] En daarmee vallen nu ook de kerncentrales dus in dat onderzoek.

[4:25:48] En daarom is de informatie nu ook op tafel gekomen.

[4:25:51] En daarom hebben we ook besloten om dat zo snel mogelijk met de Kamer te delen.

[4:25:54] Omdat we die studie van 2035 al hadden gedeeld, leek het ons wijs om dat nu ook zo snel mogelijk te doen.

[4:26:01] Dan vroeg de heer Vermeer naar informatie.

[4:26:04] En wij hebben op dit moment alles wat we hebben als het gaat om studies gestuurd.

[4:26:09] Ik ben ook heel erg bereid om te vragen aan Tennet en wellicht anderen om die rapport ook nader te duiden.

[4:26:17] Zodat u ook dat gesprek kunt voeren.

[4:26:21] Maar wat we hebben aan studies en onderliggende stukken, dat hebben we met u gedeeld.

[4:26:30] Bent u bijna op het einde van dit blokje?

[4:26:32] Ja, bijna.

[4:26:32] Ja, bijna.

[4:26:33] Dan stel ik voor dat de heer Van Vermeer even zijn vragen opspaart.

[4:26:36] Ik kom straks bij u.

[4:26:39] Dan een vraag van de heer Jummelet.

[4:26:42] Wij schrijven in onze brief dat we de flexibiliteit behouden door bij te sturen op basis van de ontwikkeling van elektriciteits- en warmtevraag.

[4:26:50] En wat betekent de flexibiliteit dan voor het energiesysteem compleet?

[4:26:55] Of concreet, niet compleet, concreet.

[4:26:58] Nou, op basis van NPE, wat we dus naar de zomer naar toe sturen... proberen we zo goed mogelijk de toekomstige energiebehoeften in te schatten.

[4:27:06] En daar moet je dus ook met ambities rekening houden, want anders kun je dat niet doen.

[4:27:09] En daarna heb je natuurlijk keuzes.

[4:27:12] Dus in alles geldt dat we proberen die ambities dus bij elkaar te brengen.

[4:27:15] Dus ook de ambities van wind en de ambities van kern en zon en alles wat erbij hoort.

[4:27:20] Ook ambities als het gaat om waterstofontwikkelingen.

[4:27:22] En uiteindelijk moeten we daar dan keuzes in maken...

[4:27:25] En het NPE biedt daar dus straks een hele goede basis voor.

[4:27:29] En tot slot een vraag van de heer Van Duivenvoort.

[4:27:32] Hoe we de kerncentrales optimaal de rol van basislast kunnen laten vervullen.

[4:27:37] Het daadwerkelijke inzetprofiel, daar kun je echt nog over discussiëren.

[4:27:41] Maar dat gaan we pas bepalen.

[4:27:43] Straks, als we weten wie de operator wordt, welke keuze daarin gemaakt worden en allemaal dat soort zaken.

[4:27:48] En ook omdat de centrales natuurlijk in 2040 pas operationeel zijn, pas dan ga je ze ook in je systemen meenemen.

[4:27:55] De verwachting is wel dat de inzet van kerncentrales ook wel ergens flexibel zal zijn.

[4:28:03] Gewoon omdat de elektriciteitsbeheids natuurlijk enorm fluctueert en dat zal niet minder worden.

[4:28:06] Dus daar moet je ook rekening mee houden.

[4:28:09] Dat was het, voorzitter.

[4:28:11] Dank u wel, staatssecretaris.

[4:28:12] Ik kijk naar de heer Vermeer.

[4:28:14] Ja, dank u wel voorzitter, want ik vroeg in het informatieverzoek niet om de stukken die er van Tennet zijn, maar over de communicatie tussen de Rijksoverheid en Tennet.

[4:28:29] Dus daarover die stukken.

[4:28:31] Dus niet alleen een beslisnota van moet ik dit naar de Kamer sturen, ja, nee.

[4:28:36] Maar gewoon wat er met Tenet is besproken, uitgewisseld, mails heen en weer gegaan zijn, dat soort zaken.

[4:28:43] Wie een burger als WO-verzoek zou opvragen, maar die ik nu als informatieverzoek doe.

[4:28:47] Ja, helder.

[4:28:48] Kijk naar de staatssecretaris.

[4:28:50] Ja, voorzitter, een bovenzoek wordt dan natuurlijk altijd wel iets meer onderbouwd nog van waarom dan.

[4:28:57] Wij zijn bereid alles beschikbaar te stellen waar de Kamer om vraagt in de basis, want dat is gewoon de rol die we hebben.

[4:29:02] Maar als het gaat om de zoekslag en wat u zoekt, als we daarover kunnen hebben, dan kunnen we ook wat gerichter misschien kijken wat dan de behoefte is.

[4:29:09] Want er is natuurlijk heel veel communicatie met Tennet op heel veel vlakken.

[4:29:13] U heeft het denk ik echt over deze studies, klopt dat?

[4:29:16] En dan gaan we zoeken wat daar dan bij hoort en bij past.

[4:29:20] Ja, ik sta toe dat er even een vraag terug wordt gelegd naar de heer Vermeer.

[4:29:23] Kunt u daar iets over zeggen?

[4:29:24] Nou, voorzitter, ik zie gewoon in de hele stukken zo in één keer een switch ontstaan richting Groningen.

[4:29:31] Voornamelijk ingegeven door de positie die Tennant inneemt.

[4:29:35] En ik wil daar gewoon meer over weten hoe zo'n proces nou gaat.

[4:29:40] Ik wil ook gewoon weten op welke manier dat we in deze positie terechtgekomen zijn.

[4:29:47] En dat is meer dan alleen de rapporten.

[4:29:50] Maar dat gaat met name over hoe daar ambtelijk over gepraat wordt.

[4:29:55] Ja, ook communicatie begrijp ik daaruit.

[4:29:58] Ja, het gaat om de onderlinge communicatie tussen Rijksoverheid en Tenant.

[4:30:03] Waar we weliswaar natuurlijk ook nog deelnemers in zijn.

[4:30:07] Ik wil gewoon weten hoe dat zit.

[4:30:09] Laten we even kijken wat de staatssecretaris u kan toezeggen.

[4:30:12] Normaal gesproken wordt zo'n informatie dus ook gewoon doorgeleid en dan krijgen we iets en als dat onvoldoende is dan komen we weer terug.

[4:30:22] De staatssecretaris.

[4:30:23] Ja voorzitter, daar zullen we gewoon naar kijken.

[4:30:25] Helemaal goed.

[4:30:27] De heer Jumelet en daarna kom ik bij mevrouw Müller.

[4:30:29] Dank u wel, voorzitter.

[4:30:31] Even over het MPE en de motie.

[4:30:34] Ik ga vanuit inderdaad, hij is aangenomen dat die ook uit wordt gevoerd.

[4:30:38] We verwachten het rond de Prinsjesdag.

[4:30:40] Het veld wordt daar nog bij betrokken, in ieder geval in een openbare consultatie.

[4:30:44] Dus wij gaan ook lezen wat er dan uiteindelijk ook ingebracht is.

[4:30:48] Maar toch nog even, dat energiesysteem en het MPE in bijzonder, is natuurlijk vooral ook bedoeld, zo begrijp ik het tenminste, dat we kosten efficiënt het systeem inrichten met elkaar.

[4:30:57] Mijn vraag zit er dan ook vooral in, heeft u als kabinet ook het idee dat je met de keuze die nu voorliggen ook de meest slimme dingen doet?

[4:31:08] En natuurlijk, we hebben nu voorliggen wat ervoor ligt, de keuze.

[4:31:12] Maar hoe ziet u dat in verband met dat NPE?

[4:31:15] Dank u wel, de staatssecretaris.

[4:31:17] Voorzitter, als mag twee opmerkingen, twee antwoorden.

[4:31:21] Bij het maken van het nieuwe NPE, het is een actualisatie.

[4:31:24] We maken één keer in de vijf jaar een compleet nieuw NPE.

[4:31:26] Dit is een forse actualisatie zou je kunnen zeggen.

[4:31:30] Daarin proberen we inderdaad juist te kijken hoe kun je het systeem op zijn totale systeem zo efficiënt mogelijk inrichten.

[4:31:38] En daarbij dus de keuzes tussen elektriciteit, moleculen, warmte zo goed mogelijk inschatten.

[4:31:43] En daar dan vervolgens je keuzes op baseren.

[4:31:45] En in die keuze zit dus ook de doorrekening van de ambities die we hebben op het gebied van wind en kern.

[4:31:52] En dat pakket, daar spreken allerlei partijen over mee.

[4:31:56] En zeker ook de reacties die erop zijn, die zullen straks heel zichtbaar zijn.

[4:32:03] Een vervolgvraag is natuurlijk toegestaan voor de heer Imlet.

[4:32:06] Ik begrijp ook serieus van de Griffie dat er nog een nota-overleg had plaatsvindt in oktober op precies dit punt.

[4:32:10] Dus daar heeft u ook nog een gelegenheid, geef ik u mee.

[4:32:13] Ja, dus dank u wel.

[4:32:14] Maar voor nu, het gaat nu om de actualisatie.

[4:32:17] In 2029 gaat het om een nieuw MPE.

[4:32:20] We hebben het hier over vraagcreaties.

[4:32:21] Juist ook als het gaat bijvoorbeeld om tenneuzen.

[4:32:23] Ik kan me ook voorstellen dat dat dan ook een plekje krijgt.

[4:32:25] Dus ik stel me dat voor.

[4:32:27] Voorzitter, inderdaad, in de totale vraagkant van het geheel moet je ook een inschatting maken.

[4:32:34] En dan kijk je natuurlijk naar het vraagprofiel voor Nederland... en vervolgens het vraagprofiel per regio.

[4:32:39] En vervolgens ook, wat kun je waar plaatsen?

[4:32:42] Want dat is dan wel de volgende keuze die je hebt.

[4:32:44] Maar dan heb je het wel over, bijvoorbeeld, je moet eerst een keuze maken... wat wij überhaupt met datacenters zouden willen als land.

[4:32:50] Waar zou je die dan willen plaatsen?

[4:32:51] En waar ga je dan de beschikbaarheid van stroom...

[4:32:56] Voor zo'n datacentrum ook regelen.

[4:32:57] En het beste is dat allemaal zo concreet mogelijk en dicht bij elkaar.

[4:33:00] Want dan ontlast je het net.

[4:33:04] Ja, helemaal goed.

[4:33:05] Dan ga ik naar mevrouw Muller.

[4:33:07] En daarna komt de heer Van den Berg.

[4:33:10] Misschien een makkelijke vraag omdat de staatssecretaris al in zijn beantwoord aangaf.

[4:33:15] Maar ik dacht te horen, het is een hele berekening, maar als er uiteindelijk aan wat aan vraaggratie nodig is, dan is dat 1,4 gigawatt in Terneuzen.

[4:33:22] Ik bedoel, dat is niet vandaag of morgen gerealiseerd, maar dat voelt wel enigszins haalbaar.

[4:33:26] Voor mij was het wel de eerste keer dat ik dat getal hoorde.

[4:33:28] Kan de staatssecretaris bevestigen dat dat inderdaad zo is?

[4:33:33] Het gaat om 1,4 gigawatt extra, voorzitter.

[4:33:37] De getallen dan maar even allemaal, denk ik.

[4:33:39] De huidige vraag is 1,5 gigawatt.

[4:33:43] Tennant neemt aan dat er uiteindelijk 5,4 vragen in Zeeland zal komen, gebaseerd op de kennis die Tennant op dat moment heeft.

[4:33:49] En dat is ook nodig, die 5,4 gigawatt op basis van de 23 gigawatt routekaart wind op zee die er al is.

[4:33:57] Dus dat is daarin meegenomen.

[4:33:59] En dat is dan vraag die voorkomt uit woningen, industrie, batterijontwikkelingen die er mogelijk zijn, elektrolyse, noem het allemaal maar op.

[4:34:06] Daarnaast zou je dan in de maximum variant 3,2 gigawatt kern in moeten passen.

[4:34:10] Dan moet de vraag naar 6,8.

[4:34:11] En het verschil tussen 6,8 en 5,4 is dus extra 1,4 gigawatt.

[4:34:18] Heb ik hem toch helemaal benut.

[4:34:22] Helemaal goed.

[4:34:23] De heer Van den Berg.

[4:34:26] Ja, dank voorzitter.

[4:34:27] Maar volgens mij was het meer een gemiste vraag.

[4:34:29] Dan wil ik niet gelijk mijn interruptie aan verbranden.

[4:34:31] Maar dan gaan we dat op een later moment nog doen.

[4:34:33] Een gemiste vraag die u nu inbrengt.

[4:34:36] Die bewaak ik dan eventjes voor het laatste.

[4:34:38] Voor een ander blokje dus.

[4:34:39] Ja, anders krijgen we straks heel veel gemiste vragen tussen de blokjes ook.

[4:34:42] Akkoord, doen we dat zo.

[4:34:43] We waren nog even dat hij wordt beantwoord.

[4:34:46] Ik kijk even verder rond.

[4:34:47] Nee, dan stel ik voor dat de staatssecretaris door kan met het volgende blokje.

[4:34:53] Ja, voorzitter, dank.

[4:34:53] En dan ga ik iets meer in op de routekaart zoals die is gepresenteerd en de SMR-ontwikkelingen die er zijn.

[4:34:59] We hebben heel bewust daarvoor gekozen om ook nu de routekaart te presenteren.

[4:35:04] Daarmee leggen we een routeweg die leidt tot 7 gigawatt nucleaire opwek...

[4:35:08] ...gekoppeld aan de flexibele opwek die voortkomt uit wind en zon... ...wat nodig is om je totale energiesysteem in balans te brengen.

[4:35:17] Dat betekent wel dat je daardoor ook moet op gaan acteren.

[4:35:20] Een aantal van u vroeg al om piketpalen wanneer dan wat komt.

[4:35:23] We zullen voor het eind van het jaar daarover opnieuw informatie verstrekken... ...wat dan de piketpalen zijn die horen bij de routekaart.

[4:35:31] Op elk spoor heb je verschillende onderdelen.

[4:35:32] Ik kom straks weer een aantal vragen wat specifieker in op onderdelen van de routekaart...

[4:35:37] Maar je moet dus overal pakketpalen aanhangen.

[4:35:39] Bijvoorbeeld wanneer moet ANVS kennis verzameld hebben om een vergunningaanvraag te kunnen beoordelen.

[4:35:45] Wanneer moet je een locatiekeuze gemaakt hebben voor de daadwerkelijke plaatsen van een SMN.

[4:35:50] Al die elementen die proberen we in een volgende fase ook met u te delen.

[4:35:54] Dat zal voor het eind van het jaar zijn.

[4:35:56] En tegelijkertijd werken we met heel veel partijen samen om de ontwikkeling ook vorm te geven.

[4:36:01] Juist vandaag zijn er nog mooie subsidies.

[4:36:03] Mooi staat een afkorting voor een subsidie die beschikbaar is voor innovatie in de ontwikkeling van de AMS, de nog kleinere kerncentrales.

[4:36:13] Die subsidie is verstrekt aan onder andere Olsies en Torhuizen.

[4:36:16] Dus in dat opzicht gaan we ook echt door met de ontwikkeling.

[4:36:20] Dan een aantal vragen hier concreet over.

[4:36:25] Opwek van de toekomst meenemen, vroeg de heer Van den Berg.

[4:36:27] Durven we verder te kijken naar 7 gigawatt?

[4:36:30] Ik denk dat we met 7 gigawatt al een hele stevige ambitie neerleggen.

[4:36:34] Gelet op het feit dat het inpassen van grote kerncentrales dus ook helemaal niet zo makkelijk is.

[4:36:40] Is een nog grotere ambitie neerleggen.

[4:36:42] Legt ook wel heel veel druk op heel veel locaties.

[4:36:46] Ik denk dat we eerst maar eens dit moeten doen.

[4:36:48] Na de zomer komen we met...

[4:36:50] Met de locaties voor de potentiële sms.

[4:36:52] Dat doen we in goed overleg met de provincies.

[4:36:55] En gaandeweg zullen we dan wel zien in hoeverre onze ambitie al ambitieus is.

[4:36:59] En in hoeverre de ambitie van de heer Van den Berg misschien realistisch is.

[4:37:02] Dat gaan we zien.

[4:37:03] Maar ik denk dat het goed is.

[4:37:04] Eerst maar eens deze.

[4:37:05] En daar hebben we al heel veel inzet en tijd voor nodig.

[4:37:08] En daarna zien we verder.

[4:37:10] De planning heb ik net al van gezegd.

[4:37:12] Daar kom ik aan de heer Van den Berg voor.

[4:37:13] Het eind van het jaar, want u heeft gelijk.

[4:37:15] De routekaart is nu natuurlijk mooi uitgeleid.

[4:37:17] Maar wanneer komt er dan wat?

[4:37:18] Dat moeten we concreter maken.

[4:37:20] En dat zullen we ook doen.

[4:37:23] Dat vroeg ook de heer Jumelet overigens.

[4:37:25] Mevrouw Teunissen gaf aan, er is nog geen commerciële uitrol van SMS.

[4:37:30] Dat klopt, op dit moment zijn de projecten vooral van ontwikkelende partijen zelf.

[4:37:34] In Canada wordt er effectief aan gebouwd.

[4:37:37] Rolls Royce heeft allerlei connecties al in eigen land, maar ook met een aantal andere Europese landen.

[4:37:44] Al die innovatie is nodig, al die plannen zijn nodig om daadwerkelijk die versnelling te bereiken.

[4:37:49] En ik denk ook dat...

[4:37:51] Dat wereldwijd op dit moment echt heel veel first of account projecten van de grond komen.

[4:37:55] En daar kunnen we als Nederland bij aansluiten.

[4:37:58] Hoe we dat precies moeten doen, in welke vorm, dat is onderdeel van de routekaart.

[4:38:01] Maar uiteindelijk willen we die ontwikkeling ook heel graag hier hebben.

[4:38:05] Meneer Klos vroeg wat dan de belemmeringen zijn.

[4:38:08] Is vergunningverlening dat of is financiering dat of is dat de locatiekeuze?

[4:38:13] Eigenlijk zijn ze allemaal nodig om echt verder te komen.

[4:38:16] Dus daarom werken we ook aan allemaal.

[4:38:18] De locatiekeuze zijn we dus al mee bezig.

[4:38:20] Dan kunnen we na de zomer met een eerste slag komen van locaties die potentieel geschikt zijn.

[4:38:24] Dat moeten we goed overleggen met de provincies doen.

[4:38:26] Vervolgens moet je gaan bedenken hoe kun je het snelst aan een vergunning komen.

[4:38:30] Welk bevoegd gezag heb je daarvoor nodig.

[4:38:33] En dan een belangrijke, daar kom ik straks nog wat dieper op terug, is de financiering van het geheel.

[4:38:39] We zijn wel al een marktconsultatie gestart om in ieder geval ook te zien welke initiatieven de markt ook het stelst en het dichtst naderen.

[4:38:45] Zodat je ook snel kunt schakelen met die projecten.

[4:38:49] En dat is ook een antwoord op de vraag van de heer Van den Berg.

[4:38:51] We blijven niet hangen in consultaties, want dan kom je niet verder.

[4:38:55] En dat kan ik echt toezeggen.

[4:38:56] We blijven niet hangen in consultaties.

[4:38:57] We moeten verder.

[4:38:58] We willen die ontwikkeling.

[4:38:59] En daar gaan we ook op sturen.

[4:39:04] Vraag van de heer Jumelet.

[4:39:05] Is de ontwikkeling van elektriciteits- en warmtevraag de belangrijkste reden om bij te sturen?

[4:39:09] Of zijn er ook andere omstandigheden denkbaar?

[4:39:13] Zou het kunnen zijn dat de sms zich sneller ontwikkelen, waardoor je daar een keuze voor maakt?

[4:39:18] eerst de ontwikkelsnelheid van die sms maar eens goed hebben.

[4:39:21] Want als we dat weten, dan kun je keuzes maken.

[4:39:24] En op dit moment hebben we wel heel veel gesprekken... en zien we ook echt die ontwikkelingen... en zijn er first-of-account-projecten... maar is het ook zo dat ik hem nog niet kan bestellen?

[4:39:33] En dat is precies het punt waar je op zit.

[4:39:35] Zodra dat wel kan, dan ga je tempo maken.

[4:39:39] Mevrouw Mullervoog kan dan zo'n sms niet op het terrein bij Borselen... of u noemde het voorbeeld van Toruizen...

[4:39:46] Ja, dat zou potentieel zeker kunnen.

[4:39:48] En in de gesprekken die we voeren nemen we dat ook absoluut mee.

[4:39:51] Die gesprekken worden ook gevoerd.

[4:39:53] Uiteindelijk hangt daar natuurlijk heel veel aan vast.

[4:39:56] Je moet de financiering rondkrijgen.

[4:39:58] De locatie moet ook vrij zijn om op te bouwen.

[4:40:02] Dus in die zin... En we hebben natuurlijk in Borstel ook nog op dit moment de gesprekken lopend over de overname.

[4:40:07] Dat moet dan ook afgerond zijn.

[4:40:08] Daar wil je ook gewoon een stap in gezet hebben.

[4:40:12] Maar we praten er wel over en het is absoluut een optie.

[4:40:16] De heer Van Duivenvoorde vroeg of de ASMR-projecten zich nadrukkelijk richten op industrieklutsers of primair op het systeem.

[4:40:28] Het kan eigenlijk wel allebei, maar het is wel zo dat natuurlijk achter de meter of in relatie met een grote vraag, dat het ook een hele prima optie kan zijn.

[4:40:37] En daar zou je natuurlijk ook de financiering dan aan kunnen koppelen.

[4:40:40] Dus dat is ook een optie.

[4:40:41] Dus we hebben ze nu echt nog allebei voor ogen, omdat ze op allebei de routes enorm kunnen helpen.

[4:40:47] En mevrouw Muller vroeg, hoe kunnen we voorkomen dat ze vastlopen in trage vergunningsprojecten?

[4:40:51] En ga ik invulling geven aan de motie die u daarover heeft ingediend.

[4:40:57] De routekaart is een eerste stap daarin.

[4:40:58] Nog voor het eind van het jaar zetten we ook wat concreter neer waar we zitten met al die sporen.

[4:41:03] En koppelen we daar ook piketpalen aan, zodat u kunt volgen wat we doen.

[4:41:07] En ondertussen zijn we met alle partijen die om ons heen ook belangrijk zijn.

[4:41:11] Dus onder andere de AVS, goed in gesprek.

[4:41:13] Ook zij ontwikkelen kennis op dit moment, werken Europees samen...

[4:41:17] En we zijn ook bezig om in het vergunningend traject te bekijken wat de omgevingswet hierin nog kan helpen of waar je eventueel veranderingen zou willen.

[4:41:25] Omdat je daar het tempo wel hoog mee kunt houden.

[4:41:31] Die vraag heb ik beantwoord.

[4:41:33] Nog een vraag van de heer Van Duivenvoorde over de Europese strategie.

[4:41:37] Inderdaad is het zo dat de kanteling die de Europese Commissie heeft bewerksteld helpt.

[4:41:43] 200 miljoen is dan nog steeds wel heel weinig.

[4:41:46] Dat is de andere kant.

[4:41:48] Maar we merken wel dat we met een aantal landen heel goed kunnen samenwerken op dit moment.

[4:41:53] Roemenië bijvoorbeeld, waar ze ontwikkelingen echt aanjagen, hebben we veel contact mee.

[4:41:57] Maar ook hebben we een aantal MOU's gesloten met andere landen.

[4:42:00] Omdat de ontwikkeling samen gewoon beter is dan alleen.

[4:42:03] En uiteindelijk moet het wel zo zijn dat we natuurlijk hier ook dan daadwerkelijk gaan bouwen.

[4:42:06] Want dat is wel het einddoel.

[4:42:08] Maar die samenwerking en ook gewoon discussies over hoe...

[4:42:13] Hoe de ontwerpen eruit zien en welke ontwerpen het dichtst bij de markt liggen.

[4:42:17] De beoordeling daarvan.

[4:42:19] Als je dat samen doet, heb je daar allemaal profijt van.

[4:42:21] Zeker binnen de Europese Unie.

[4:42:26] Daar heb ik op geantwoord.

[4:42:29] Een aantal partijen vroegen nog heel concreet naar Olsies en Torijzen.

[4:42:32] Ik heb net al gezegd dat ze in ieder geval een mooi subsidie hebben ontvangen.

[4:42:35] En we zijn bezig.

[4:42:36] En ik verwacht ook spoedig dat die call for interest.

[4:42:39] Want dat is hoe dat dan heet in Europees verband.

[4:42:42] Voor de IPSAI subsidie.

[4:42:45] Die gericht is op nucleaire technologieën.

[4:42:46] Dat die open kan.

[4:42:49] En juist ook deze partijen zouden daar dan een beroep op kunnen doen.

[4:42:51] En daarmee kun je zo'n project ook echt versnellen.

[4:42:54] We praten vaak met deze partijen.

[4:42:56] Veel mensen praten met deze partijen.

[4:42:58] Dat is ook goed.

[4:42:59] Want uiteindelijk wil je via demonstraties en uiteindelijk realisatie verder komen.

[4:43:02] En dan nog één vraag van de SGP, van de heer Vlag.

[4:43:04] Dat ging over het budget voor mede-overheden.

[4:43:07] Want uiteindelijk moeten we goed samenwerken met mede-overheden.

[4:43:10] Daar hebben we afspraken over gemaakt.

[4:43:11] Daar zit ook geen restrictie op.

[4:43:13] Ze kunnen met ons goed samenwerken.

[4:43:15] Ze kunnen er ook geld voor vragen om hun...

[4:43:18] capaciteit te organiseren, onderzoeken te doen.

[4:43:21] Dus daar helpen we de provincies in en dat loopt ook prima.

[4:43:24] We hebben goed overleg met de provincies en op die manier proberen we echt een stap verder te komen.

[4:43:28] Dat was het blokje routekaart en sms, voorzitter.

[4:43:32] Dank u wel voor de beantwoording.

[4:43:35] Ik ga even rondkijken.

[4:43:36] Ja, ik zie daar een aantal handen.

[4:43:38] Ik begin bij de heer Jumelet en dat is uw derde en laatste interruptie.

[4:43:43] Ja, voorzitter, dank u wel.

[4:43:46] Nog even over de routekaart, want daar worden vier sporen natuurlijk in benoemd.

[4:43:53] Toen ik het voor de eerste keer las, dacht ik van wat staat hier nou precies?

[4:43:57] Want ja, als ik ga spoor zoeken, dan volg je het ene spoor en het andere niet.

[4:44:02] Dus de vraag is even van hoe verhoudt het nou zich tot elkaar?

[4:44:04] Die vraag stelde ik, het ene spoor en het andere.

[4:44:06] En zijn er ook afwegingen om bijvoorbeeld een ander spoor te lopen op ene moment?

[4:44:11] Gewoon ook voor de duidelijkheid, voorzitter.

[4:44:13] Dank u wel.

[4:44:14] De staatssecretaris.

[4:44:16] Het is inderdaad in dit geval niet zoek een spoor en volg dat.

[4:44:19] Maar hier is het echt volg de sporen.

[4:44:21] Want ze zijn alle vier belangrijk.

[4:44:23] Spoor 1 is de projectprocedure voor de twee grote.

[4:44:27] Daar hebben we vol focus op.

[4:44:29] Daar zit NEO-NL op.

[4:44:30] Er zijn nog heel veel stappen in gezet.

[4:44:33] Spoor 2 is de ontwikkeling van de SMS.

[4:44:35] En dat is natuurlijk een spoor...

[4:44:36] Waar ik net van heb geschetst wat we daar doen.

[4:44:38] Dus die sporen, die volgen we allemaal.

[4:44:41] Ze zijn allemaal belangrijk.

[4:44:42] Het vierde sporen, de ontwikkeling van nucleaire kennis.

[4:44:44] Cruciaal, daar heeft een aantal van u ook iets over opgemerkt in de eerste termijn.

[4:44:48] Je moet wel kennisontwikkeling doen.

[4:44:49] Wil je ook de bouw en bedrijven van nucleaire reactoren ook goed vorm kunnen geven om de afvalketen...

[4:44:56] Te onderzoeken om brandstof te ontwikkelen.

[4:44:59] Dus al die kennisontwikkeling zit in spoor 4.

[4:45:01] Die is ook cruciaal om in spoor 1 en 2 ontwikkeling te kunnen doen.

[4:45:05] Dus ze zijn allemaal belangrijk.

[4:45:06] We gaan ook niet kiezen in de sporen.

[4:45:08] Het kan wel zijn dat er op een gegeven moment een soort eindpunt zit bij een spoor.

[4:45:12] Omdat je daar niet verder kan.

[4:45:13] Dan hebben we nog steeds 4 sporen waar we op verder werken.

[4:45:16] Of 3 dan in dat geval.

[4:45:17] Dus ze hangen samen.

[4:45:18] Ze zijn allemaal belangrijk.

[4:45:19] En we zullen steeds aangeven wat wanneer in het proces aan de orde komt.

[4:45:24] Dank u wel.

[4:45:24] Mevrouw Müller?

[4:45:25] Nee, niet het geval.

[4:45:27] En dan heb ik eerst de heer Ginwis en daarna de heer Klos.

[4:45:31] Heer Ginwis.

[4:45:32] Ja, voorzitter.

[4:45:34] Ik heb volgens mij bij dit blokje geen helder antwoord op de vraag van... ...oké, stel je voor dat we uiteindelijk uit de experimentele fase komen... ...en die smr's worden geproduceerd van HMR.

[4:45:47] Is dan inderdaad Borstelen straks de eerste gemeente die een smr mag verwelkomen?

[4:45:52] Wil de staatssecretaris daarin gaan committeren.

[4:45:56] Ten meer, daar we borstelen nu drie en al vier jaar aan het lijntje hebben gehouden.

[4:46:01] Ja, dank u wel.

[4:46:04] Het helder antwoord is nee, want de SMR-ontwikkeling hangt van heel veel meer factoren af.

[4:46:11] Stel dat je de twee grote wel ontwikkelt, dan kent u net de getallen van de beschikbaarheid op het elektriciteitsnet en daar dan nog een keer 400 megawatt bij programmeren zou niet de meest verstandige keuze zijn, denk ik.

[4:46:25] In ieder geval niet de snelste, misschien als de vraag zich weer ontwikkelt.

[4:46:28] Dus ik zeg ook geen ja en geen nee.

[4:46:32] Wel nee in de zin van de eerste.

[4:46:34] Maar niet nu kan het zijn dat we met Dodewaard of een andere locatie waar ook mensen heel graag iets willen.

[4:46:41] Dat je daar gewoon sneller van de kant kan.

[4:46:45] Maar we gaan wel in het gesprek over de AMS en met name de Olsies en de Toraisons.

[4:46:52] Welke kansen en potentie daarin zit.

[4:46:54] En ja, we snappen ook dat er iets nodig is... in het totaal van de energieprojecten die in Borsele landen... en de betekenis van het afhaken in een proces.

[4:47:02] Dus ook dat gesprek zullen we zeker voeren.

[4:47:04] Maar een harde toezegging, de eerste komt altijd daar.

[4:47:07] Dan zouden we misschien onszelf ook klem kunnen zetten... in het kader van potentiële kansen op andere plekken.

[4:47:13] En uiteindelijk gaat het erom dat we veel meer dan één SMR ontwikkelen.

[4:47:18] En dan zien we in het proces wel...

[4:47:22] Of dat nog past en of de vraag zich zo ontwikkeld heeft dat er meer bij kan.

[4:47:26] Dat.

[4:47:28] Dank u wel.

[4:47:28] Vervolgvraag.

[4:47:30] Oké, voorzitter.

[4:47:30] Maar begrijp ik uit dit antwoord dan goed dat de staatssecretaris zich wel committeert aan de ontwikkeling van een soort nucleaire hub in Borsele.

[4:47:39] Inclusief investeringen in het onderwijs.

[4:47:43] Als het gaat om nucleair onderwijs en nucleaire kennis.

[4:47:47] Is dat dan wel de porté van het antwoord van de staatssecretaris?

[4:47:50] En mijn andere vraag is, zegt de staatssecretaris daarmee dat er nog steeds grote kerncentrales de facto...

[4:47:57] ...boven de markt hangen in Nederland van in totaal twee keer 1,6 gigawatt?

[4:48:03] Is dat wat de staatssecretaris zegt?

[4:48:05] Want de facto hebben we daar toch met de besluitvorm... ...of met de brief die naar de Kamer is gestuurd toch afscheid van genomen.

[4:48:13] Twee vragen, staatssecretaris.

[4:48:14] Als ik in heel de brief betoog dat we keuze nog niet maken... ...zou het wat merkwaardig zijn als ik nu bevestigend zou antwoorden.

[4:48:20] Dus dat ga ik niet doen.

[4:48:21] En dat had hij ook niet verwacht, vermoed ik zomaar.

[4:48:24] Maar als het gaat om het onderwijs en de kennishub hebben we twee weken geleden juist inderdaad zowel de samenwerking tussen Avance Breda en Hoogschool Zeeland als de Hoogschool Saxion in het oosten van het land middelen gegeven om die kennishub te ontwikkelen.

[4:48:39] Dus dat commitment is zeker afgegeven.

[4:48:41] We zijn natuurlijk ook nog in gesprek over de overdracht van de aandelen.

[4:48:44] Dat moet ook eerst nog plaatsvinden.

[4:48:46] Daar hebben we ook nog te maken met een andere aandeelhouder.

[4:48:48] Dus er zijn best wel wat stapjes die je dan door moet zetten.

[4:48:51] Maar vanuit ons ook echt het commitment om dat gesprek wel te voeren.

[4:48:57] Ja, helemaal goed.

[4:48:59] Dan ga ik eerst naar de heer Klos en dan komt de heer Van der Bergen-Bot.

[4:49:04] Ja, voorzitter, dank.

[4:49:05] Want volgens mij is de belangrijkste vraag eigenlijk over SMR's in de context van dit debat nu nog niet beantwoord.

[4:49:10] En dat is dat de conclusie van Tennet is dat de gespreide inzet van SMR's ook een oplossing is voor het probleem dat er bestaat voor de twee grote kerncentrales.

[4:49:19] Groningen is geen begaanbare weg.

[4:49:21] Ik hoor geen enkele partij die hiervan gedachten is veranderd over dat vraagstuk waar de Tweede Kamer zich meerdere malen over heeft gebogen.

[4:49:29] Terneuze blijkt een groot vraagteken te zijn, want de staatssecretaris heeft ook geen antwoord over hoe die vraagontwikkeling dan precies zou moeten plaatsvinden en welk ruimtebeslag daarvoor nodig is.

[4:49:38] En Tennet concludeert, ja die gespreide inzet, dat zou nou echt een optie kunnen zijn om toch kernenergie in Nederland te realiseren.

[4:49:46] Dus hoe kijkt de staatssecretaris daar nou naar?

[4:49:48] Dank u wel.

[4:49:49] Dat was uw laatste interruptie.

[4:49:51] Voorzitter, in de basis snap ik die redenering... maar de vervolgvraag die we aan Tennant gesteld hebben is... maar waar baseert u dat dan op?

[4:50:00] Dus dat je spreidt, dat lijkt vrij logisch... maar het is ook niet zo dat Tennant de sms nu levert.

[4:50:08] Dat gaan zij ook niet doen, want dat is hun rol niet.

[4:50:10] Maar ik denk wel dat ze hier de afslag naar... doe dit maar, misschien net iets te snel hebben gemaakt... dan zul je toch ook iets meer moeten weten over alles wat ik net heb gezegd... namelijk hoe snel komt die ontwikkeling...

[4:50:19] welke zal het snelst zich in Nederland vestigen.

[4:50:24] Dus dat is er gewoon nog niet.

[4:50:28] Dus ja, in de basis is het spreiden van opwek altijd goed voor je systeem.

[4:50:32] Of eigenlijk niet eens zozeer spreiden, maar meer daar waar je vraag is ook je opwek programmeren.

[4:50:37] Dat is altijd beter.

[4:50:38] Maar het is wel een wat meer losse opmerking geweest op basis van dat uitgangspunt.

[4:50:44] En minder op basis van dat daar een hele valide doorrekening of gedachte achter zit.

[4:50:50] En die hebben we wel gevraagd nog.

[4:50:53] Dank u wel.

[4:50:54] U krijgt hier ook een vraag over van de heer Van den Berg.

[4:50:57] Ja, dank voorzitter.

[4:50:58] De staatssecretaris deed eigenlijk al een mooie inleiding.

[4:51:00] Het onderzoek wat Tennet heeft gedaan.

[4:51:02] Die zeggen specifiek dat zij aanvullend en op eigen initiatief.

[4:51:05] Dus hebben gekeken naar de inpassing van zes SMR's.

[4:51:09] En specifiek met een vermogen van 533 megawatt.

[4:51:12] Vond ik wel grappiger, want er bestaat er een enkele SMR die zo groot is.

[4:51:16] Dus dat maakt het ook weer niet heel concreet.

[4:51:18] Het is echt een schot voor de boeg.

[4:51:20] En ik denk dat we dus ook eigenlijk helemaal niet zoveel kunnen met deze data.

[4:51:23] En dan bieden ze dus ook aan van ja, Tennet kan een optimalisatiestudie uitvoeren.

[4:51:28] Waarin ze kijken naar vraag en aanbod, energieclusters, de verwachte groei.

[4:51:34] Kortom, ik wil eigenlijk vragen aan de staatssecretaris.

[4:51:37] Kan de staatssecretaris een toezegging doen dat Tennet die opdracht gaat krijgen?

[4:51:41] En dat ze daarbij ook kijken naar de systeemkosten, vergelijking met grotere centrales en wat dat doet met de vraagontwikkeling in ons land.

[4:51:51] Voorzitter, ik keek even opzij.

[4:51:52] En als het goed is, is die brief al uit met die vraag.

[4:51:55] Dus eens dat we daar informatie nodig hebben.

[4:51:58] Dus laten het.

[4:52:06] Dat was de laatste interruptie volgens mij in dit blokje.

[4:52:09] Dus ik stel voor dat u doorgaat.

[4:52:10] Had u nog één of twee blokjes?

[4:52:12] Nog één met een aantal vragen.

[4:52:14] Het is niet meer zoveel.

[4:52:16] Aan u het woord.

[4:52:16] Het gaat nu nog over de financiering.

[4:52:20] Hoeveel geld gaat het kabinet in kernenergie steken vroeg, de heer Dijk?

[4:52:23] En u weet inderdaad in het Klimaatfond zit nog 13,5 miljard euro voor de ontwikkeling.

[4:52:29] Maar, en dat is de andere kant, zeker ook rondom de sms...

[4:52:34] Breed heb je natuurlijk ook private mogelijkheden om ontwikkelingen te financieren.

[4:52:39] En dat is dus ook onderdeel van een van de sporen, hoe we private partijen kunnen betrekken bij de ontwikkeling van de totale routekaart.

[4:52:47] En daarom is zo'n marktconsultatie ook van belang, want dan weet je ook wat de markt hierin gaat doen.

[4:52:51] Dus dat zal altijd een combinatie tussen privaat en publiek zijn.

[4:52:56] Dan een vraag van de heer Van den Berg over de staatsfinanciering.

[4:53:02] Of dat kan, zoals het ook bij Tenet is.

[4:53:06] We kijken per deelneming naar de meest geschikte en efficiënte vorm van financiering.

[4:53:11] We hebben eerder onderzoek gedaan naar de meest geschikte financiering voor kerncentrales.

[4:53:15] En daaruit bleek dat de publieke financiering het meest efficiënt is.

[4:53:19] Het is wel zo, het is niet voldoende.

[4:53:21] Er zal private financiering ergens ook nog wel een rol in de bouw of na de bouw kunnen spelen.

[4:53:27] Ja.

[4:53:27] Tennet is ook wel echt een ander bedrijf.

[4:53:29] Kijk, uiteindelijk moet je de financiering regelen.

[4:53:31] Anders krijg je überhaupt de bouw niet rond.

[4:53:33] En die 30,5 miljard is de basis, maar niet voldoende.

[4:53:37] Dat was ook een vraag van de heer Vlag.

[4:53:40] Hoe we dat dan gaan doen.

[4:53:41] Daar is ook Neo-NL natuurlijk juist voor in het leven geroepen.

[4:53:43] Want Neo is de partij die dit voor ons uitzoekt en uitbouwt.

[4:53:47] En die rol heeft Neo goed opgepakt.

[4:53:51] De vraag van mevrouw Muller over het inkoopproces... en of we de Nederlandse keten daarin betrekken, ja.

[4:53:57] Er worden ook al bijeenkomsten georganiseerd.

[4:54:00] Dat doen de verschillende bouwende partijen ook afzonderlijk.

[4:54:03] Dat doet Neo-NL, dat doet soms ook een regio.

[4:54:06] Dus er wordt op allerlei manieren, langs alle kanten wordt gekeken... hoe je het Nederlandse MKB, het Nederlandse bedrijfsleven goed kunt betrekken... en daarmee kunt laten meeprofiteren van de bouw en exploitatie van kerncentrales...

[4:54:19] En dat is denk ik ook heel goed, want uiteindelijk wil je ook dat de revenuen van al dat soort werk zo dicht mogelijk bij ons neerstaan.

[4:54:28] Dan de internationale samenwerking van de SGP.

[4:54:29] Heb ik eigenlijk al op geantwoord dat we de MOU's getekend hebben.

[4:54:33] En tot slot een vraag van de heer Grinwis.

[4:54:35] Waarom we niet voor een val meer kiezen?

[4:54:37] En ik heb u al toegezegd dat ik met u graag ga kijken naar Delta 21, zodat we daar nog eens een keer op kunnen verdiepen en de betekenis ervan ook kunnen wegen.

[4:54:45] Ik ben er nog nooit geweest, dus ik ga graag met de heer Grinwis daar naartoe.

[4:54:49] Uw laatste interruptie.

[4:54:50] Oké, nou dat komt er goed uit.

[4:54:51] Dat is volgens mij het laatste antwoord.

[4:54:54] Nou voorzitter, mijn vraag was ietsje anders.

[4:54:56] Want dat vind ik fijn hoor, dat de staatssecretaris wat bevestigde.

[4:54:59] En dat gaan we doen, gaan we doen.

[4:55:01] Maar mijn vraag was meer, en daar heb ik de vorige keer ook niet echt een duidelijk antwoord op gekregen.

[4:55:05] Zijn voorganger Hermans best wel een harde toezegging heeft gedaan.

[4:55:10] In ieder geval, het heeft ertoe geleid dat ik geen motie heb ingediend.

[4:55:13] Dan was hij zeker aangenomen om een MKWA naar Delta 21 op te laten stellen.

[4:55:19] Nou heeft dat wat voeten in de aarde gehad, weet ik, bij het ministerie van KGG, EZK, INW, LVVN.

[4:55:25] Want het moet een beetje samengewerkt worden, want het is een project met meerdere maatschappelijke baten.

[4:55:30] Dus ik was heel benieuwd hoe staat dat ermee.

[4:55:33] En kan de staatssecretaris er een beetje druk op zetten dat het wordt doorgewerkt.

[4:55:35] Want het is echt wel een project waar we niet alleen over moeten blijven dagdromen.

[4:55:41] Maar ook goede sommen en analyses over moeten hebben liggen vanuit het Rijk.

[4:55:45] Dank u wel, staatssecretaris.

[4:55:47] Voor we een beetje druk zetten hou ik wel, dus dat doen we.

[4:55:50] Als het goed is dat we met u nog afstemming geweest hebben, heb ik begrepen dat het niet een volledige MKBA wordt, maar een verkenning.

[4:55:56] Er worden nu offertes opgevraagd of er worden partijen gezocht die dat kunnen doen.

[4:56:00] En binnen een heel korte tijd willen we dan een keuze maken tussen de partijen die echt indienen op deze vraag, omdat het ook best een ingewikkelde vraag is.

[4:56:08] Dus die druk zullen we hoog houden en hopelijk hebben we snel een partij die dit kan doen.

[4:56:14] Dank u wel.

[4:56:14] U was volgens mij echt bijna klaar, hè?

[4:56:16] Dit was hem?

[4:56:17] Ja, want u heeft nog een vraag ook van de heer Van Duivenvoorde.

[4:56:20] Voorzitter, dankjewel.

[4:56:22] Volgens mij is een vraag van mij niet beantwoord en dat was, vind ik, daarom ook gesteld, wel een belangrijke vraag.

[4:56:28] Namelijk of de staatssecretaris de rol ziet van de regering in het verzekeren van een toekomstig beleid.

[4:56:37] Want als bedrijven nu willen gaan investeren in kernenergie, dan moeten zij natuurlijk wel weten dat er niet een soort zwaarbeleid is dat over vier jaar een nieuw kabinet het allemaal weer intrekt.

[4:56:46] Dus ik denk dat het wel een belangrijke vraag is, maar die is vooralsnog niet beantwoord.

[4:56:52] Oké, dan kijk even of de staatssecretaris er gelijk op in wil gaan.

[4:56:56] Oké, want ik wil de gemiste vraag straks in één keer even inventariseren, geen probleem.

[4:57:00] Want ik wil eerst even de interrupties nog op de laatste beantwoording ook verder doen.

[4:57:04] Ja, voorzitter.

[4:57:07] Terechte vraag.

[4:57:09] Maar ik heb net iets gezegd over de financiering.

[4:57:10] En er wordt niet voor niets gekozen of in ieder geval gezegd.

[4:57:14] En ook dus door ons uitgedragen dat een publieke financiering nodig zal zijn.

[4:57:19] Wil je dit echt van de grond trekken?

[4:57:20] En dat heeft hiermee te maken.

[4:57:21] Maar dat geldt voor heel veel energieprojecten.

[4:57:27] Mevrouw van Oosterhout, uw laatste interruptie.

[4:57:29] Ja, dank u wel, voorzitter.

[4:57:31] Het is vandaag vaak gegaan over draagvlak.

[4:57:34] En dan hebben we hier natuurlijk niet alleen mensen uit Groningen op de tribune, maar ook mensen uit Zeeland.

[4:57:39] En ik heb de staatssecretaris een paar keer in positievere termen over het draagvlak in Zeeland horen spreken dan over het draagvlak in Groningen.

[4:57:46] Maar er is maar één onderzoek gedaan dat naar het bewonerssentiment keek.

[4:57:49] En daar blijkt eigenlijk helemaal niet uit dat er in de regio Terneuzen wel draagvlak zou zijn.

[4:57:53] Dus kan de staatssecretaris uitleggen op basis van welk instrument hij dan wel spreekt over maatschappelijk draagvlak in Zeeland en op welke manier hij dit gaat onderzoeken op het moment dat het dan nog ontbreekt?

[4:58:05] Dank u wel.

[4:58:06] Ik geef het woord aan de staatssecretaris.

[4:58:08] Ja, voorzitter.

[4:58:09] Deze vraag heb ik al heel vaak gehad.

[4:58:12] En ik geef eigenlijk heel vaak ook gewoon hetzelfde antwoord.

[4:58:15] Namelijk dat we, als het gaat om de onderzoeken, de zorg en de kansen hebben geëventariseerd.

[4:58:19] Dus dat is het onderzoek waar u denk ik ook naar verwijst.

[4:58:22] En ik gebruik ook heel consequent in de teksten die we uiten over draagvlak, dat er in Groningen...

[4:58:28] geen draagvlak is.

[4:58:30] Dat staat ook keurig in de brief.

[4:58:31] En in Zeeland meer draagvlak is.

[4:58:33] En het is daarmee niet uitstralend dat er een soort van in Zeeland vinden ze alles goed.

[4:58:40] Niet voor niets zijn er voorwaarden gesteld bij de mogelijkheden van kerncentrales.

[4:58:45] En je moet ook onderscheid maken tussen draagvlak voor kernenergie in algemene zin en draagvlak voor een groot project.

[4:58:51] Want dat zijn twee hele verschillende vormen van draagvlak en met allebei dingen rekening te houden.

[4:58:55] En dan is het ook gewoon zo dat ik heel erg ervaar dat we in Nederland heel veel projecten moeten doen.

[4:59:00] Hele grote projecten.

[4:59:02] En zodra een project dichtbij komt is het heel begrijpelijk dat je daar anders naar kijkt dan wanneer een project aan de andere kant van Nederland is.

[4:59:09] En daarom moet je juist ook heel goed in gesprek met iedereen die direct te maken heeft met zo'n project.

[4:59:16] De heer Dijk, zijn laatste interruptie.

[4:59:19] Ja, voorzitter.

[4:59:19] Ik had inderdaad een vraag die ook aansloot bij de vraag die ik eerder stelde over dat het kabinet de bezwaarprocedures voor de bouw wil uitkleden.

[4:59:28] Maar staatssecretaris geeft net zelf aan dat hij het draagvlak heel belangrijk vindt en met iedereen in gesprek moet.

[4:59:32] Dan is eigenlijk mijn hele simpele vraag.

[4:59:34] Bent u dan ook bereid om daar, waar u van plan bent, om een kerncentrale te gaan bouwen, een referendum te organiseren?

[4:59:42] De staatssecretaris.

[4:59:44] Nee, voorzitter.

[4:59:47] Zo kort kan het ook.

[4:59:50] Het is een duidelijke antwoord, zegt richting uur Dijk.

[4:59:54] Ik ga even kijken naar de heer Van den Berg.

[4:59:56] Heeft u een gemiste vraag?

[4:59:57] Een vraag.

[4:59:58] Een vraag.

[4:59:58] Dan doen we die eerst aan uw antwoord.

[5:00:00] Ja, voorzitter.

[5:00:00] Ik heb een vraag aan de staatssecretaris.

[5:00:03] Het gaat over die financiering.

[5:00:04] Wat ik net ook probeerde uit te leggen is dat als wij als staat voor 49% aandeelhouder zijn en de marktpartijen 51%, dan blijven zij wel in controle, maar hebben wij ook toch wel een stuk zeggenschap en uiteindelijk ook de dividenden.

[5:00:17] En dat is zo omdat de rente op de staatsschuld is zo'n 3% voor tien jaar lang.

[5:00:22] En dat is natuurlijk een veel betere deal... dan de marktrentes die die bedrijven moeten ophalen.

[5:00:27] En daardoor kunnen natuurlijk de marktkosten veel sterker dalen... dan dat we voor zo'n government support package gaan.

[5:00:33] Bovendien, werd het even geschreven door de heer Duivenvoorde... het maakt ook dat het onderdeel wordt van de begroting... en daardoor telkens bij niet nader te noemen partijen... een punt van discussie wordt van moeten kappen met kernenergie.

[5:00:46] Dus kan de staatssecretaris niet alsnog... met de minister van Financiën in gesprek...

[5:00:51] Of er een constructie zoals Tennet bedacht kan worden.

[5:00:54] Ja, het is een ander bedrijf, maar het is net zo goed toepasbaar op kernenergie.

[5:01:00] Dank voor de vraag.

[5:01:01] Ik kijk naar de staatssecretaris.

[5:01:04] Ja, dan spelen er een paar dingen.

[5:01:06] Op het moment dat je dat zou doen, dan heb je ook alsnog met markt conformen premies te maken.

[5:01:11] Dus dan ga je hem via die kant al voor een deel weer terugbetalen.

[5:01:15] En voor een ander deel ga je hem dan terugzien in de tarieven.

[5:01:18] Want daar zul je dan toch ook weer moeten gaan ophogen.

[5:01:23] Dus ik weet echt niet of dat een snellere route is.

[5:01:26] Ik twijfel daarover.

[5:01:27] Ik denk dat hoe we het nu opgezet hebben, dat dat toch denk ik de snelste route is naar...

[5:01:33] ...naar daadwerkelijk financiering van grote projecten.

[5:01:36] We praten er anders nog wel eens verder over.

[5:01:40] Dat lijkt me een interessant aanbod en ik zie ook de heer van den Berg knieken.

[5:01:43] Dus wie weet.

[5:01:45] Geen verdere reguliere interruptie?

[5:01:47] Ja, nog wel?

[5:01:48] De heer Vermeer heeft...

[5:01:51] We gaan nu naar de gemiste vraag inderdaad.

[5:01:53] Ik wil eigenlijk even handen zien.

[5:01:54] Wie heeft er nog een gemiste vraag...

[5:01:58] Laten we die even inventariseren en dat biedt dan ook gelijk gelegenheid aan de staatssecretaris om de antwoorden te verzamelen.

[5:02:04] Dan loop ik het rijtje af.

[5:02:05] De heer Van den Berg, wat was uw gemiste vraag?

[5:02:08] Heeft u hem paraat?

[5:02:10] Ik heb hem paraat, voorzitter.

[5:02:11] Eigenlijk meer over de, even kijken, is de planning boven de zorgvuldigheid gezet.

[5:02:18] En dat ging over het punt van dat EZK heeft dus niet geluisterd naar Tenant om de juiste modelstudie van wind op zee te pakken.

[5:02:27] Die heeft een andere studie gebruikt.

[5:02:29] En mijn punt daarbij is meer dat eigenlijk de hele studie die hier ligt is gebaseerd op de verkeerde data.

[5:02:35] Dat is mijn aftronken ervan.

[5:02:36] En waarom is dat gedaan?

[5:02:39] Dank u wel.

[5:02:40] Ik kijk verder.

[5:02:45] Het is een beetje verwarrend, ik heb een interruptie op mijn niet beantwoorde vraag van zo even, dus die heb ik bewaard tot nu.

[5:02:52] Dat klinkt helemaal in de war.

[5:02:55] Dat is namelijk omdat de staatssecretaris beantwoordt de financiële kant, maar de vraag die ik eigenlijk stelde was meer aan de rechtszekerheid kant.

[5:03:02] Dus wat kunnen wij inbouwen, zodat bedrijven zeker weten dat het het waard is om in te investeren in de toekomst, in plaats van toch met angst zitten, we moeten nog maar zien wat volgende kabinetten gaan doen.

[5:03:13] Uw vraag was verkeerd begrepen en daarmee was het alsnog een gemiste vraag.

[5:03:15] Ik keur hem helemaal goed.

[5:03:17] De heer Jumelet, had u nog een...

[5:03:18] Nee, de heer Vermeer.

[5:03:22] Ja, en dan zal het blijken of het een gemiste antwoord is van mij of een gemiste vraag van de staatssecretaris.

[5:03:30] Ik had namelijk iets gevraagd over de Rijkregio-pakket.

[5:03:37] En volgens mij heb ik dat niet teruggehoord komen, maar ik had hem ook gemist hebben, het antwoord.

[5:03:43] We horen straks of die vraag beantwoord kan worden.

[5:03:47] Ik zie daar geen handen.

[5:03:48] Dan kijk ik naar de heer Rimwis.

[5:03:53] Voorzitter, helemaal aan het eind van mijn bijdrage.

[5:03:55] En ook dat kan een gemiste antwoord zijn, maar ook een gemiste vraag.

[5:03:59] Had ik een vraag gesteld over de systeemkosten, het systeemperspectief.

[5:04:03] En de SDE++ heb ik in het verleden met toenmalig collega Erkens nog een motie over ingediend.

[5:04:10] Er is weinig mee gebeurd.

[5:04:12] Ik denk echt dat we de maatschappij opzadelen met enorme kosten door dat systeemperspectief veel te weinig in al onze regelingen in te prijzen, mee te nemen.

[5:04:24] Helemaal goed.

[5:04:25] Oké, dat zijn ze als ik naar de commissie kijk.

[5:04:29] Ik kijk naar de staatssecretaris.

[5:04:31] Hoop ik heeft u ook wat gelegenheid gegeven om te beginnen met de beantwoording.

[5:04:35] Ja voorzitter, ik ga een poging doen.

[5:04:38] De planning boven de zorgvuldigheid in het kader van de modelstudies zoals Tennet ze heeft.

[5:04:45] Kijk, je zou kunnen zeggen dat er nog een aantal dingen ontbreken, bijvoorbeeld diepe aanlandingen en dat dat nog nader onderzocht moet worden.

[5:04:51] Maar dat zou denk ik de puzzel nu niet anders hebben gemaakt.

[5:04:55] En ik heb ook al aangeboden dat het altijd mogelijk is om de opstellers van de studies een keer te spreken of te laten toelichten.

[5:05:03] Want ik denk dat het dan over de diepte van die studies gaat.

[5:05:06] En dan kun je het ook over de aannames hebben.

[5:05:08] En ik heb specifiek een aantal aannames net met u.

[5:05:10] Toen u binnenkwam was ik daar net mee bezig toevallig.

[5:05:13] Waarin ik zeg die aannames zoals u ze las kloppen ze niet.

[5:05:18] Ze zijn echt wel serieus gebaseerd op aannames zoals ze in de werkelijkheid zijn.

[5:05:24] De heer Van Duivenvoorde, ik snap uw vraag.

[5:05:26] Het is wel zo dat er natuurlijk in algemeen politieke zin best robuust draagvlak voor kernenergie is.

[5:05:31] Dus hoe snel zou dat voor kunnen?

[5:05:34] Je zou kunnen zeggen, borg het wettelijk, maar zelfs een wet kun je aanpassen.

[5:05:38] Uiteindelijk is het zo dat je natuurlijk ook in stukken werkt.

[5:05:40] Nu zijn we bijvoorbeeld met defenders bezig om te komen tot de selectie van één...

[5:05:46] Delen van kosten worden daar dan ook alweer voor vergoed, dus dan hebben ze daar niet zoveel last van.

[5:05:50] Als je uiteindelijk het totale besluit neemt van een locatie en een bouw, dan wordt het wel heel lastig om nog terug te gaan.

[5:05:56] Dan ben je wel weg en dan ga je wel vooruit, denk ik.

[5:06:00] Dus ik snap uw vraag en het zijn hele grote projecten, dus daar wil je nog meer zekerheid.

[5:06:06] Maar ik denk dat je in juridische zin daar weinig op kunt leggen.

[5:06:11] De heer Vermeer, ik heb er inderdaad wel een poging gedaan om te antwoorden.

[5:06:16] En dat Rijk-Regio-pakket is onlosmakelijk verbonden met de locatiekeuze.

[5:06:21] Dus bij een locatiekeuze willen we ook een voorlopig Rijk-Regio-pakket hebben, afgestemd met elkaar.

[5:06:27] Daar hebben we ook de gebiedsverbinder voor actief.

[5:06:30] En uiteindelijk ga je natuurlijk, want als we een locatiekeuze maken, moet je daarna ook nog verder met je studies.

[5:06:35] En pas veel later is het definitief, dan hebben we ook een definitief rijk regiopakket.

[5:06:40] Dus daar werken we hard aan.

[5:06:42] En dat is locatie onafhankelijk.

[5:06:49] Ik ga het toestaan, maar u heeft er eigenlijk al drie gehad.

[5:06:54] Nee, dit gaat over die gemiste vraag.

[5:06:56] Ja, snap ik.

[5:06:57] Maar ik wil natuurlijk voorkomen dat we rondjes blijven maken met elkaar.

[5:06:59] Ik geef u het woord, maar houd het alsjeblieft kort.

[5:07:02] Ik vroeg of het geen sluitstuk is, maar een voorwaarde voor de besluitvorming.

[5:07:08] Voorzitter, we willen, en dat is niet nieuw, dat was al zo toen ik zelf daar nog bij betrokken was, het voorlopigheid regio-pakket sluit je op het moment dat je locatiekeuze bekend laat.

[5:07:18] Dat is het doel en daar werken we ook nog steeds naartoe.

[5:07:22] Goede aanvulling.

[5:07:23] Ik zie dat het antwoord nu gegeven is.

[5:07:26] En de vraag van de heer Grimmis, voorzitter, daar wil ik graag in tweede termijn even op terugkomen.

[5:07:30] Ik zie dat dat akkoord is voor de heer Grimmis.

[5:07:33] Dan hebben we volgens mij alle gemiste vragen ook beantwoord gekregen.

[5:07:39] En dan wil ik met elkaar richting de tweede termijn... Ja, de heer Van den Bergen, u heeft ook nog één interruptie te gaan.

[5:07:48] Dus u mag ook nog één laatste interruptie plaatsen.

[5:07:52] Dan heeft u er ook drie gehad.

[5:07:53] Dus ik stel voor dat u dat nu doet.

[5:07:55] U mag er ook op terugkomen in uw eigen tweede termijn.

[5:07:57] Nee, ik heb last van u.

[5:07:59] Ja?

[5:07:59] Doen we die nu nog?

[5:08:01] Dank voorzitter.

[5:08:02] Ik luisterde net mee terwijl ik hier naartoe onderweg was.

[5:08:05] Maar het gaat mij echt erom dat er staat hier dat op het gegeven moment Tenant heeft aangeboden om die inpassingsstudie integraal door te rekenen.

[5:08:13] Op basis van het nieuwe scenario.

[5:08:14] Want hij heeft EZK besloten dat doen we niet.

[5:08:17] Want anders zou het programma Energie Hoofdinfrastructuur naar achter schuiven.

[5:08:20] En ik vind dat gewoon echt een onzorgvuldige keuze, want dat maakt het juridisch kwetsbaar.

[5:08:24] Terwijl we hier natuurlijk een heel debat voeren over keuzes die zijn gemaakt om het juridisch niet kwetsbaar te maken.

[5:08:30] En als ik dan ook echt kijk, ik hoorde de staatssecretaris net over die capaciteitsfactor van kernenergie.

[5:08:35] Die stond er inderdaad negatief in, maar aan de andere kant staat de capaciteitsfactor van windenergie.

[5:08:43] En dat gaat echt over substantiële getallen, voorzitter.

[5:08:45] Uiteindelijk gaat het over zo'n 5 tot 6 procent van ons energieverbruik, wat er nu te optimistisch even bij wordt geplust.

[5:08:52] En dat gaat in de toekomst alleen maar verder oplopen.

[5:08:54] En de discussie in deze kamer is hier vaak afgevoerd, maar waarom is dat nou zo?

[5:08:58] En wanneer gaan we nou die juiste cijfers gebruiken, zodat het gewoon een eerlijke vergelijking wordt?

[5:09:04] Staatssecretaris, wat kunt u daar nog over zeggen?

[5:09:06] Dat we inderdaad heel bewust in het kader van de discussie die we hier hebben, hebben gekozen voor het richten op deze cijfers.

[5:09:13] Dus op de vergelijking routekaart wind op zee 30 gigawatt in relatie tot...

[5:09:19] De kerncentrales in Terneuzen.

[5:09:22] Want dat is het vraagstuk wat ik heel concreet op tafel had.

[5:09:25] Wat ten het aanbieden gaat veel verder en veel breder.

[5:09:28] En dat had ons niet geholpen op dit moment in het maken van deze keuze.

[5:09:32] In algemene zin heb ik net ook wel gezegd dat we natuurlijk met het NPE komen na de zomer.

[5:09:36] En dan voel je die discussie.

[5:09:42] Dank u wel.

[5:09:42] Dan stel ik nu voor dat we echt gaan beginnen aan de tweede termijn.

[5:09:45] Dank nogmaals aan de staatssecretaris voor de beantwoording in de eerste termijn.

[5:09:49] Daarvoor hebben alle leden 1 minuut 40.

[5:09:52] En ik kijk of dat de heer Van den Berg al zover is.

[5:09:54] Want we kunnen ook beginnen met mevrouw Van Oosterhout.

[5:09:58] Ja, dan geef ik u als tweede het woord.

[5:10:05] Mevrouw van Oostlaat.

[5:10:07] Voorzitter, dank u wel.

[5:10:08] Ik zou allereerst een twee-minuten-debat willen aanvragen.

[5:10:11] Of dat mag jij ook doen.

[5:10:12] Oh nee, die was al aangevraagd door mevrouw Müller in de eerste termijn al.

[5:10:17] Dank u wel.

[5:10:22] Nou, het komt in ieder geval een twee minuten debat, dat is fijn.

[5:10:24] Dan kunnen we daar moties in dienen.

[5:10:25] Dat is wat mij betreft het belangrijkste, dat er een twee minuten debat komt.

[5:10:30] Dan dank aan de staatssecretaris voor de beantwoording, maar ik blijf wel met een ongemakkelijk gevoel zitten.

[5:10:36] De staatssecretaris zegt zich aan de belofte aan Groningen te houden, maar dat is niet wat ik hoor.

[5:10:40] Hij blijft er omheen praten met woorden als, als Zeeland gelijk geschikt is, dan heeft het niet de voorkeur.

[5:10:44] En dat klinkt in mijn oeren niet als een belofte, maar als een achterdeur die steeds verder open gaat.

[5:10:49] En daarom vraag ik aan de staatssecretaris nogmaals, kan hij hier vandaag duidelijkheid scheppen voor de mensen in Groningen en hen net als zijn voorganger beloven dat er geen kerstcentrale in de Eemshaven komt?

[5:10:59] Dan terneuzen.

[5:11:00] Ook hier is geen draagvlak en bovendien wij staan het op die gigantische knelpunt in het net en ook op de vraag.

[5:11:05] Ik heb geen bevredigend antwoord gekregen op mijn vraag aan de staatssecretaris over hoe hij dit pad nu realistisch gezien voor zich ziet.

[5:11:11] En daarom resteert mij bij mij eigenlijk alleen nog de volgende vraag.

[5:11:15] Wat moet er volgens de staatssecretaris nog gebeuren?

[5:11:17] Wil hij de stekker uit deze hele exercitie trekken?

[5:11:21] Dank u wel.

[5:11:21] Dank u wel.

[5:11:24] Ja, u bent zover.

[5:11:26] Dan gaan we naar de heer Van den Berg.

[5:11:28] Ja, dank voorzitter.

[5:11:28] Ik ben iets in de war hoe dat nou zit met het twee minuten debat.

[5:11:31] Want volgens mij hebben mevrouw Van Mühlen een vooraankondiging gedaan.

[5:11:34] En als die maar in ieder geval aan wordt gevraagd.

[5:11:37] Maar wie nou de aanvraag is, dat ben ik even helemaal kwijt.

[5:11:39] Maar zo loopt de dag toch al voorzitter.

[5:11:43] Dank voor de beantwoording, voorzitter.

[5:11:46] Kijk, het spat er denk ik ook al in meerdere debatten vanaf.

[5:11:48] Wij zijn natuurlijk hartstikke voorstander voor kernenergie.

[5:11:51] En of dat nou in de Eemshaven is, de Maasvlakte, Teneus of Borstelen of een combinatie van, dat mogen duidelijk zijn.

[5:11:59] En ik...

[5:11:59] Prijst de staatssecretaris dat hij stappen heeft ondernomen om naar die 7 gigawatt toe te gaan.

[5:12:03] Maar dat we daar ook echt gaan komen, dat is allerminst zeker.

[5:12:06] Dat komt wel heel duidelijk terug uit deze beantwoording.

[5:12:09] En ik maak mij daar echt zorgen om.

[5:12:10] Wij zien dat we echt grote bezwaren hebben bij die grotere kerncentrales.

[5:12:13] Dat zit ook in die studies, dat zit ook in de berekeningen.

[5:12:16] Die zijn gewoon wat ons betreft niet goed uitgevoerd en die geven een onduidelijk en oneerlijk beeld.

[5:12:22] Waardoor we eigenlijk nu in de situatie zitten van ja, Groningen moet ter neus en borstelen kan niet.

[5:12:27] Ja, als je dan verkeerde data gaat rekenen, dan zitten we hier eigenlijk, dat heeft wel ertoe geleid dat we hier nu zitten met dit gesprek.

[5:12:35] En dat vind ik echt buitengewoon zorgelijk.

[5:12:36] Tweede punt is natuurlijk die smr's, dat moet echt van de grond komen.

[5:12:41] Dus daar wil ik ook wel echt wel graag een versnellingsactie op van de staatssecretaris.

[5:12:46] Uhm...

[5:12:47] Als laatste nog even over die financiering.

[5:12:50] Ik wens ook de staatssecretaris wel heel veel succes daarin.

[5:12:52] Want het gaat al toch snel om 30 miljard euro voor de grotere centrales.

[5:12:57] Als we dan ook nog die sms erbij willen gaan pakken.

[5:12:59] Ja, dat gaat gewoon niet lukken.

[5:13:01] We zitten al met de begrotings tekort.

[5:13:03] Ik zou de staatssecretaris echt op het hart drukken.

[5:13:05] Of willen drukken van.

[5:13:07] Zorg nou dat we met die staatssecretaris aan de slag gaan.

[5:13:10] Dat maakt het politieke leven ook van de staatssecretaris een stuk makkelijker.

[5:13:13] En dan gaan we er ook echt komen.

[5:13:15] Naar me rond de kaart.

[5:13:16] Dank u wel.

[5:13:17] Dank u wel.

[5:13:18] En we hebben even wat overleg gehad.

[5:13:19] En we maken u gewoon eerst spreken bij het twee minuten debat.

[5:13:22] Dus bij deze staat hij op uw naam.

[5:13:24] Want u zit inderdaad bij de tweede termijn ook vooraan.

[5:13:27] Doen we het op deze manier.

[5:13:28] En dan ga ik snel naar mevrouw Müller.

[5:13:30] Waarvan ik weet dat zij daar ook mee akkoord is.

[5:13:32] En nu het woord.

[5:13:33] Ja, dank u wel, voorzitter.

[5:13:35] En dank aan de staatssecretaris voor zijn beantwoording.

[5:13:37] Komende maanden heeft hij heel veel werk te verzetten.

[5:13:39] En wat de VVD betreft gaat hij daar heel hard mee aan de slag en bewandelt de staatssecretaris alle vier de sporen.

[5:13:45] Sommige partijen hier lijken te impliceren dat we ook alleen het SMR-spoor kunnen doorlopen.

[5:13:50] Maar ik wil toch kritisch naar deze partijen kijken, want dat veld is echt nog in ontwikkeling.

[5:13:55] En juist ook het SMR-veld, ga vooral met ze praten, vraagt om door te gaan met de conventionele kerncentrales.

[5:14:01] De bouw daarvan leidt tot nucleaire kennisopbouw, versterking van onze toeleveringsketens en ook de broodnodige schaalvergroting van onze toezichthouders.

[5:14:08] Je kunt simpelweg geen geavanceerd ecosysteem voor kleine reactoren bouwen als je niet eerst investeert in de basisinfrastructuur van grote centrales.

[5:14:16] SMR's zijn de toekomst, maar conventionele centrales zijn een noodzakelijke springprank om die toekomst überhaupt te bereiken.

[5:14:22] Ze gaan hand in hand.

[5:14:24] De staatssecretaris heeft met Zeeland veel werk te verzetten.

[5:14:26] Een vraagcreatie van 1,4 gigawatt lijkt mij haalbaar.

[5:14:30] Helemaal als er ook praktisch en pragmatisch gekeken wordt naar de routekaart wind op zee.

[5:14:34] Want als we hier met z'n allen heel kritisch kijken naar hoe kernenergie inpasbaar te maken, dan geldt dat voor de VVD betreft ook voor wind op zee.

[5:14:41] Kan de staatssecretaris daarop reflecteren?

[5:14:43] Ik wens hem en iedereen die betrokken is bij dit dossier veel succes met dit dossier.

[5:14:53] Ja, ik schrik hier toch wel een beetje van.

[5:14:55] Impliceert mevrouw Mulier nou dat we af moeten stappen van wat er in het coalitieakkoord afgesproken is op het gebied van wind op zee?

[5:15:02] Nee, maar we hebben in het coalitieakkoord afgesproken dat we werken aan vier kerncentrales en wat mij betreft staan beide.

[5:15:07] Maar als we allemaal heel kritisch kijken naar wat inpasbaar is voor kernenergie, dan vind ik dat we ook met z'n allen kritisch moeten kijken naar wat er inpasbaar is op wind op zee.

[5:15:15] Ik stel voor dat we daarbij laten en tot en snel naar de heer Van Duijveren gaan.

[5:15:20] Voorzitter, dank u wel.

[5:15:21] Ik sluit me eigenlijk aan bij de woorden van de ambtsgenoot Van den Berg.

[5:15:24] Dat de kerncentrales moeten gewoon komen of het nou in Eemshaven is of Terneus.

[5:15:29] Het is gewoon de toekomst, dus daar moeten we voor gaan.

[5:15:32] En ik denk dat ook zoals...

[5:15:35] De VVD zegt dat zowel SMR's als de klassieke keinscentrales daar moeten we op inzetten.

[5:15:41] Dat is ook wat de experts zeggen vanuit het veld.

[5:15:44] En tot slot dank ik voor de antwoorden die voor nu afdoende waren.

[5:15:47] Ik denk nog steeds dat we meer rechtszekerheid kunnen gaan bieden voor de toekomst.

[5:15:50] Maar daar zullen we na het recessen met moties wel de degens over kruisen.

[5:15:56] En dank.

[5:15:56] Dank u wel.

[5:15:57] De heer Jumelet.

[5:16:00] Dank u wel, voorzitter.

[5:16:02] Dank aan de staatssecretaris voor de beantwoording van de vele vragen die gesteld zijn.

[5:16:07] Ook veel waardering voor de mensen op de publieke tribune die toch ook de moeite hebben genomen.

[5:16:11] Hier kan ook heel lang zijn gebleven, dus daar ook heel veel waardering voor.

[5:16:14] Het is een belangrijk onderwerp, zeker als het je regio aangaat.

[5:16:19] Voorzitter, ik begon ermee te zeggen dat in mijn gedachten kwam de discussie over het dorp Moerdijk in de voorbereiding naar dit debat toe.

[5:16:28] Ik zei dat direct achteraan, het is onvergelijkbaar.

[5:16:30] Maar er is wel een gelijkenis, namelijk als het gaat om de wens bij Moerdijk, was er één om duidelijkheid te verschaffen.

[5:16:37] En eigenlijk is hier de wens dat ook, om dat heel snel mogelijk te doen, zodat inderdaad mensen weten waaraan ze toe zijn.

[5:16:44] Dus dat pad aflopen, zoals ik de staatssecretaris heb horen vertellen, dat moeten we dan maar doen.

[5:16:49] Maar wel met het idee dat we op vier sporen zitten.

[5:16:52] Voorzitter.

[5:16:53] Tot slot de vraag heel persoonlijk ook naar de staatssecretaris toe.

[5:16:58] Maar zo persoonlijk wil ik het ook weer niet maken.

[5:16:59] Maar toch wel even reflecteren.

[5:17:01] Wat neemt de staatssecretaris nou mee uit dit debat?

[5:17:03] Dat zou mijn vraag zijn.

[5:17:05] Dank voor uw inbreng.

[5:17:06] En u heeft daar nog een vraag over van de heer Dijk.

[5:17:09] Dank u wel, voorzitter.

[5:17:14] De heer Klos van D66 zeggen dat Groningen geen gaanbare weg is.

[5:17:18] Er was daar behoorlijk helder over.

[5:17:20] U heeft het nu net ook over duidelijkheid verschaffen.

[5:17:24] Ik zou ook graag willen van de heer Jumelet willen horen van het CDA of Groningen een ja of een nee is.

[5:17:33] Voorzitter, ik kan u zeggen op de interruptie van de heer Van den Berg.

[5:17:38] In de eerste termijn heb ik gezegd dat het geen begaanbaar pad is.

[5:17:41] En dat is volgens mij klip en klaar.

[5:17:43] En dat had ook de betekenis in de zin van er liggen moties van de Kamer.

[5:17:48] Ik heb zelf Nijbegun genoemd, nieuw begin voor Groningen.

[5:17:51] Helder kan ik het niet zeggen.

[5:17:54] Dank u wel voor het antwoord.

[5:17:56] De heer Vermeer.

[5:17:57] Oh, heeft u nog een interruptie?

[5:17:59] De heer Gimwis?

[5:18:01] Nou ja.

[5:18:02] Ja of nee?

[5:18:02] Ja, ja.

[5:18:03] Oké.

[5:18:05] Dan geef ik u nu het woord.

[5:18:06] Sorry, ik zat al met mijn hoofd bij de interruptie.

[5:18:09] Excuus.

[5:18:09] Ja, toch nog een vraagje.

[5:18:11] In vervolg wat collega Dijken aan de heer Jumelet vraagt.

[5:18:15] Kijk, er is niet voor niks heel veel belangstelling vandaag voor dit debat.

[5:18:19] Zowel vanuit Zeeland als vanuit Groningen.

[5:18:21] Er zijn grote zorgen.

[5:18:22] En we kunnen ook gewoon helderheid bieden door als politieke fractie te zeggen.

[5:18:26] Wij willen dat voorkeursrecht in ieder geval weghalen bij de Eemshaven-West.

[5:18:31] Dat zou enorm veel opluchten geven.

[5:18:34] Zou ook een slot daar op die ontwikkelingen in de haven ervan afhalen.

[5:18:39] En is het CDA bereid om in de eerste week na de rezes een motie om dat te bewerkstelligen te steunen.

[5:18:48] Ja, voorzitter, dat opent de discussie weer opnieuw.

[5:18:51] Volgens mij hebben we de staatssecretaris horen zeggen dat hij heel zorgvuldig hiermee wil omgaan.

[5:18:58] En we hebben het over eind van dit jaar.

[5:19:01] Zo snel als mogelijk kan er tot een besluit worden gekomen.

[5:19:04] Dat wordt aan ons voorgelegd.

[5:19:05] Dat wordt uiteindelijk in het kabinet ook besloten.

[5:19:07] En dan zal het er ook afgaan, zo het kan, als er een keuze is gemaakt.

[5:19:11] En dat heb ik horen zeggen.

[5:19:12] Dat is voor ons voldoende op dit moment.

[5:19:15] Dank u wel.

[5:19:16] De heer Vermeer, uw inbreng in de tweede termijn.

[5:19:20] Ja voorzitter, het is altijd wel lastig zo'n debat, zeker als er zoveel belangstelling is.

[5:19:24] Omdat iedereen die hier is, die wil duidelijkheid.

[5:19:27] En mensen die kijken, die willen duidelijkheid.

[5:19:29] En het enige wat duidelijk is, is wat partijen erover zeggen.

[5:19:33] Of juist niet over zeggen.

[5:19:35] Dus ja, sorry als de verwachtingen misschien niet helemaal goed gemanagd zijn aan de voorkant.

[5:19:41] Want er is vandaag natuurlijk niets besloten.

[5:19:44] Ik zou nog wel graag weten of de staatssecretaris ook kan toezeggen dat economische opbrengsten, ook van de kerncentrale en alles wat erbij hoort, of die ook nadrukkelijk in de regio kunnen landen.

[5:19:58] We zijn ook bijvoorbeeld bij gaswinning en zo, willen wij gewoon een percentage van de lusten ook naar de regio hebben, omdat ze niet alleen de lasten moeten hebben.

[5:20:08] En dan een ander punt, voorzitter, want...

[5:20:11] Kernenergie lijkt natuurlijk altijd een nationale keuze.

[5:20:14] Heer Vermeer, voordat u verder gaat heeft u een interruptie van de heer Van den Berg op dat eerste punt van uw inbreng.

[5:20:22] Ja, voorzitter.

[5:20:22] Ja, ik wil eigenlijk zeggen, nou Bremen Klomp is misschien wel te passelijk bij de heer Vermeer, maar waarom zouden er nou een soort van compensatiegelden moeten gaan naar de regio voor het bouwen van een kerncentrale?

[5:20:32] Kijk, dat er bij gaswinning schade kan plaatsvinden, door bodemdaling enzovoort, overlast.

[5:20:38] Oké, dat is er.

[5:20:39] Maar voor kernenergie, er komt een prachtig project aan die energiezekerheid biedt, die...

[5:20:45] Pardon, die energiezekerheid biedt, die lagere prijzen biedt, die industrie kan aantrekken, die datacenters kan aankoppelen.

[5:20:52] Mensen kunnen daar werken van MBO tot WO.

[5:20:55] Dat is toch fantastisch.

[5:20:56] Waarom moet dat gecompenseerd worden?

[5:20:59] Voordat ik de heer Vermeer het woord geef, ik wil mensen op tribune natuurlijk vragen om het goede gedrag wat u heeft laten zien heel de dag hier, om dat vol te houden en geen uitingen te geven van appreciatie of afkeuren tijdens het debat.

[5:21:14] Graag de leden hun werk laten doen.

[5:21:17] De heer Vermeer.

[5:21:19] Nou, voorzitter, iemand die denkt dat zo'n groot project geen impact op de omgeving heeft, die weet gewoon niet, denk ik, wat de impact is of interesseert dat helemaal niets.

[5:21:30] Mij interesseert dat wel.

[5:21:32] Dit heeft grote impact.

[5:21:34] Niet voor niets zijn de Brusselse en Zeeuwse voorwaarden.

[5:21:37] Die praten ook over ondergrondse 380-caféleidingen en zo.

[5:21:41] En als je richting Borsela aankomt rijden, dan zie je wat dat met het landschap doet.

[5:21:46] En ik vind gewoon dat als...

[5:21:48] ...de lasten niet gelijk over het land verdeeld worden... ...dat je dan de lusten ook regionaal moet toepassen.

[5:21:56] Dus daar ben ik duidelijk in.

[5:21:58] Ik stel voor dat u doorgaat met uw... U mag een korte reactie opgeven... ...maar ik stel voor dat we daar niet een nieuwe interruptie van maken... ...want dan kan de heer Vermeer door met zijn bedoog.

[5:22:12] Ja, dank voorzitter.

[5:22:13] Meer even een persoonlijk feit.

[5:22:14] Ik heb niet gezegd dat het mij niks interesseert.

[5:22:17] Ik heb gewoon gezegd dat daar heel veel voordelen aan zitten.

[5:22:20] Dat is wat ik heb gezegd, dus dat wil ik wel even rechtzetten.

[5:22:23] Ja, en dat is bij deze gedaan.

[5:22:25] Ik wil de heer Vermeer vragen om door te gaan met zijn bedoog.

[5:22:28] Voorzitter, daarom zei ik ook af.

[5:22:30] Dit is natuurlijk een keuze.

[5:22:32] Want als Nederland op regio's rekent voor zijn energie... moeten regio's kunnen rekenen op Nederland voor hun toekomst.

[5:22:39] En wij vinden dat superbelangrijk.

[5:22:42] En ik vind het wel ingewikkeld dat de staatssecretaris eigenlijk zegt... ja, maar ik ga maar op een spoor door wat we ooit eenmaal afgesproken hebben.

[5:22:49] En ik snap dat bestuurlijk gezien wel.

[5:22:51] We doen twee hele grote centrales.

[5:22:54] En we gaan daar maar gewoon op door.

[5:22:55] Terwijl we eigenlijk al weten, dit gaat hem niet worden.

[5:22:58] Nergens niet.

[5:22:59] Nooit niet.

[5:23:00] Is de staatssecretaris ook bereid om gewoon die hele trein stil te zetten?

[5:23:09] Dank voor uw inbreng.

[5:23:10] De heer Klos, inbreng in de tweede termijn.

[5:23:13] En nu het woord.

[5:23:15] Dank voorzitter.

[5:23:16] En dank aan de staatssecretaris voor zijn antwoorden en voor zijn inzet.

[5:23:19] Ik zie dat hem aan het hart gaat en dat hij er hard aan werkt.

[5:23:22] D66 wil vooruit, wil tempo maken met meer schone energie van eigen bodem.

[5:23:26] Kernenergie hoort daarbij.

[5:23:28] Dat moeten we wel slim en betaalbaar doen.

[5:23:29] Met oog voor de mensen die ermee te maken krijgen.

[5:23:32] Een ruime meerderheid van de partijen, waaronder CDA en PRO, hebben gezegd dat Groningen geen begaanbare weg is.

[5:23:38] Ik ben het daarmee eens.

[5:23:39] De weerstand is daar groot en dat is begrijpelijk.

[5:23:42] Groningers dragen al jarenlang de gevolgen van de landelijke keuzes over onze energievoorziening.

[5:23:47] We hebben andere afspraken met ze gemaakt over de toekomst en ik verwacht dat de staatssecretaris dat ook onder ogen komt.

[5:23:53] Hierdoor komt Zeeland nadrukkelijker in beeld.

[5:23:56] Maar daar zijn ook nog grote onzekerheden.

[5:23:58] Over de ruimte op de elektriciteitsnet, over de kosten, over de extra bedrijven en grote stroomgebruikers die nodig zijn.

[5:24:03] over de gevolgen voor wind op zee en voor het draagvlak in Terneuzen.

[5:24:07] De staatssecretaris moet daarom snel duidelijkheid geven.

[5:24:09] Bewoners, grondeigenaren en bedrijven mogen niet jarenlang in onzekerheid blijven.

[5:24:14] We verwachten dat hij de creatieve oplossingen die vandaag zijn aangedragen serieus uitwerkt.

[5:24:19] Want D66 wil kernenergie mogelijk maken, dus laten we nou eens kijken hoe dat wel kan.

[5:24:30] Ja, is het nodig?

[5:24:31] Vraag ik aan de heer Van den Berg.

[5:24:32] Oké, dan mag u een korte interruptie plaatsen.

[5:24:35] Toch een vraag aan de heer Klos.

[5:24:36] Hoe kan het nou wel?

[5:24:37] Kijk, ik volgde nu een half jaar.

[5:24:40] En ik vind het verrassend dat de D66 nu tegen de locatie Eemshaven is.

[5:24:46] En wat ik dus vooral dus nog niet hoor.

[5:24:48] Hoe het dan wel kan.

[5:24:49] En hoe D66 het dan wel kan doen.

[5:24:52] En dat niet een SMR-spoor of een grote kerncentrale spoor uiteindelijk gewoon ergens gaat stranden.

[5:24:57] Omdat er geen concrete ideeën of steun achter zitten.

[5:24:59] En dat zou ik heel erg zonde vinden.

[5:25:01] Dus kortom, hoe kan het wel?

[5:25:03] De heer Klos.

[5:25:04] Ja, voorzitter, dat zou inderdaad heel erg zonde zijn.

[5:25:06] En daarom ben ik ook actief bezig om hier de oplossingen aan te dragen... en ook de vragen te stellen die, denk ik, de staatssecretaris verder helpen om dat uit te werken.

[5:25:14] Ik denk dat het spoor dat Tennet aandraagt om met gespreide locaties smr's te gaan realiseren...

[5:25:20] niet onverstandig is.

[5:25:23] En ik hoor graag van de staatssecretaris of het inderdaad mogelijk is om die grote kerncentrales, hoeveel dat er ook zijn, mogelijk te maken op welke locatie.

[5:25:30] Ik geloof dat dit debat daarbij heeft geholpen, maar het heeft niet al mijn vragen beantwoord in die zin.

[5:25:37] Dank u wel.

[5:25:39] De heer Dijk, zijn inbreng in de tweede termijn.

[5:25:41] Dank u wel, voorzitter.

[5:25:42] De voortvarendheid waarbij sommige partijen het ideaal van ergens een centrale neerzetten die alles problemen voor mensen oplost, dat is wel helemaal uit dit debat weggehaald.

[5:25:56] En dat is positief.

[5:25:57] Ik vind het goed om te zien en te horen dat D66, de heer Klos en het CDA, de heer Jumelet, zeggen Groningen is geen gaanbare weg.

[5:26:07] Dat is goed.

[5:26:08] Tegelijkertijd hoor ik enorme twijfel over Terneuzen, ook van de heer Klos, die terecht aangeeft...

[5:26:14] Je moet hoogspanningsnetten ontmazen tot enorme kosten hebben.

[5:26:17] Het kan niet voor 2045.

[5:26:19] Het vijfvoudige van de vraag betekent heel veel industrie.

[5:26:23] Eigenlijk hoor ik D66 naast mij nu net hardop twijfelen of er überhaupt wel een plek is in Nederland voor een kerncentrale.

[5:26:31] Ik hoor de VVD vervolgens zeggen, SMR's.

[5:26:36] Ze zijn er eigenlijk nog helemaal niet.

[5:26:38] Ze zitten nog in een experimentele fase.

[5:26:39] En dat klopt, ze zijn er ook niet.

[5:26:41] Er zijn twee prototypes.

[5:26:43] Eentje in Rusland, bewezen onrendabel.

[5:26:45] Eentje in China, die is nog groter dan een normale reactor.

[5:26:48] Maar ze lijken een soort nieuwe kernreactoren te zijn.

[5:26:52] Een soort nieuwe fabriek die vervolgens alles voor je gaat oplossen.

[5:26:55] Uit dit debat blijkt vandaag eigenlijk wel helder als wie goed luistert dat er geen kerncentrale in Groningen is als CDA en D66 zich aan hun woord houden.

[5:27:04] En dat het eigenlijk ook niet past in terneuzen.

[5:27:06] Maar, dit hebben we vaker gezien, dit hebben we vaker gehoord.

[5:27:10] Het is blijkbaar normaal geworden in de Nederlandse politiek om dingen te beloven om er vervolgens op terug te komen.

[5:27:15] U zag dat aan mij, mijn agitatie in het debatje wat ik had met de VVD.

[5:27:21] Omdat het mij zo aan het hart gaat dat mensen een rat voor ogen wordt gedraaid.

[5:27:25] Nogmaals, ik ben positief over de uitkomst van dit debat op dit moment.

[5:27:29] Maar daar moet naast alle argumenten die er zijn tegen kernenergie, tegen de fabel van SMR's een tegenbeweging zijn.

[5:27:37] Daarom is het fantastisch dat mensen uit Zeeland en uit Groningen vandaag met de bus die naartoe zijn gekomen.

[5:27:42] Dat is de tegenbeweging.

[5:27:43] Die sterken alle argumenten die er zijn tegen de fabel van kernenergie.

[5:27:48] SMR's tegen een kernreactor in Groningen en tegen een kernreactor in Terneuze die allemaal niet kunnen.

[5:27:55] Dank voor uw inbreng.

[5:27:59] Ik heb zojuist een waarschuwing aan u uitgedeeld.

[5:28:03] En ik zou het echt heel erg jammer vinden als ik straks mensen moet verzoeken om elders het debat te gaan volgen.

[5:28:11] Een aantal mensen gaan er al van woord.

[5:28:13] Ik wil u heel hartelijk bedanken voor uw komst.

[5:28:14] We hebben het heel de dag met elkaar op deze manier goed kunnen doen.

[5:28:18] Ik wens u alvast een fijne dag verder toe.

[5:28:20] En wie weten zien we u nog eens terug.

[5:28:23] Ik ga naar mevrouw Muurder, want die heeft nog één interruptie, denk ik, voor de heer Dijk.

[5:28:29] En daarna komen we bij de heer Gimwis voor zijn inbreng in de tweede termijn.

[5:28:33] Het is niet per se een interruptie, mevrouw de voorzitter, maar ik wil toch even zeggen, van mij zijn SMR's, dat zijn geen fabel.

[5:28:38] Die worden nu ook gewoon ontwikkeld.

[5:28:40] Ik heb alleen gezegd dat ze hand in hand gaan met grote confessionelen en dat je die echt nodig hebt voor de nucleaire opbouw van de kenniscluster in Nederland.

[5:28:46] Dus dat wil ik even rechtzetten.

[5:28:49] Daar mag de heer Dijk dan wel weer op reageren, dus die geef ik dan nog even kort het woord.

[5:28:52] Nee, voorzitter, het was heel goed dat de VVD dat zei, dat het in ontwikkelfase is, want dat zei ze namelijk al vanaf 1955.

[5:28:59] Dus supergoed dat het klopt dat u dat heeft bevestigd, dat al sinds 1955 dit soort dingen in de ontwikkelfase zijn.

[5:29:05] Het is net zoals de tabaksindustrie, ook kernenergie, heeft een ontzettend sterke lobby met dit soort fabels.

[5:29:11] Ik stel voor dat we dit punt afronden en dat we naar de heer Gimmis gaan voor zijn inbreng in Twitter.

[5:29:15] Bent u daar klaar voor?

[5:29:16] Zeker, voorzitter.

[5:29:17] Dank u wel.

[5:29:19] Dank aan de staatssecretaris voor zijn beantwoording.

[5:29:21] En toch ben ik een tikkie teleurgesteld.

[5:29:26] We hebben het allemaal gezien, er is veel belangstelling voor dit debat geweest, ook fysiek hier in Den Haag.

[5:29:32] Dank voor iedereen die gekomen is uit Zeeland en uit het mooie Groningen en het mooie Zeeland.

[5:29:37] Ja, ik moet nog wel weer thuis kunnen komen.

[5:29:47] Maar ik heb pas het beeld gebruikt bij Moedijk van de neus van de kamil.

[5:29:53] En ik ben ook wel een beetje bang bij dit dossier dat dat een treffend beeld is.

[5:29:57] Want de voorganger van deze minister zei... nee, alleen om juridische redenen moeten we Eemshaven even meenemen.

[5:30:04] Ja jongens, het is niet anders.

[5:30:05] Een jaartje vertraging moet op de koop toenemen.

[5:30:07] En uiteindelijk komt er een analyse van Tennet en een brief van de staatssecretaris.

[5:30:12] En deze staatssecretaris vestigt notabene voorkeursrecht...

[5:30:15] Op beide locaties Wetterneuzen en hier bij de Eemshaven.

[5:30:19] En mijn vraag was nu, waarom?

[5:30:23] En is hij niet bereid terug te keren op zijn schreden?

[5:30:28] Want ik heb nog eens gelezen in dat besluit, er kan om redenen van nationaal belang een voorkeursrecht worden gevestigd.

[5:30:37] Er kan, het hoeft niet.

[5:30:39] En wetend dat politiek herhaaldelijk is uitgesproken dat Eemshaven geen locatie zal worden voor de kerstcentrale, dan snap ik niet dat de staatssecretaris gewoon die kanbepaling zo heeft benut door daar voorkeursrechten te bevestigen.

[5:30:54] En niet voor één hectare, voor tien hectare, voor vijfhonderd hectare.

[5:30:58] En ja, mijn oproep is echt aan de staatssecretaris, kom daarop terug.

[5:31:02] En als hij er niet bereid toe is, dan moeten we het misschien zelf maar proberen bij de eerste week na de zomer.

[5:31:08] Ja, dank u wel.

[5:31:09] U bent...

[5:31:10] Ik mag nog één kort vraagje.

[5:31:13] Bij die SMR zegt de staatssecretaris... nee, ik kan het niet toezeggen aan Borstelen.

[5:31:18] Maar bij die grote centrales spant het zich in voor heel veel vraagcreatie.

[5:31:21] In tien jaar tijd kun je toch voor een SMR in Borstelen... voldoende vraagcreatie organiseren.

[5:31:26] Dus nogmaals geef ik dat graag mee.

[5:31:29] Die vraag leiden we door naar de staatssecretaris.

[5:31:32] En ik kijk nu even aan of we gelijk door zouden kunnen...

[5:31:36] En dat is het geval.

[5:31:37] En ik wil ook vragen om eventuele toezeggingen die u wilt doen ook duidelijk te formuleren.

[5:31:42] Want die worden meteen dan ook meegeschreven.

[5:31:44] En dan kunnen we het debat ook goed samenvatten op het einde.

[5:31:46] Aan u het woord.

[5:31:50] Dank voorzitter.

[5:31:53] Dat we met deze brief op deze manier ook een ingewikkeld debat organiseren, dat snapten wij ook wel aan de voorkant.

[5:32:00] En tegelijkertijd was het ook wel eerlijk om het gewoon te doen.

[5:32:03] Namelijk de feiten op tafel leggen en daar aan de Kamer vragen over te spreken.

[5:32:07] Dat is wat we hebben gedaan.

[5:32:08] Daar ook niet op voorhand keuzes in maken.

[5:32:12] En de heer Grinders heeft gelijk, dat is ingewikkeld, maar het is ook wel eerlijk.

[5:32:16] Want als we op de ene plek wel volgensrechten en op de andere niet, dan sorteer je wel voor op een keuze.

[5:32:20] En dat wilden we niet.

[5:32:20] We hebben gezegd, we doen het gelijk, open en transparant.

[5:32:24] En hoe ingewikkeld dat ook is, zo hebben we het proberen zo transparant en open en eerlijk mogelijk te doen.

[5:32:31] Dat is waarom.

[5:32:32] En we gaan ook zo snel mogelijk er weer vanaf.

[5:32:34] Als we richting eind van het jaar een keuze maken, dan kan het er weer af.

[5:32:38] En we gaan in de tussentijd, daar waar vragen zijn of projecten misschien door moeten gaan, ook zorgen dat dat besproken wordt en altijd op zoek naar een oplossing.

[5:32:48] Voorzitter, ik snap alle uitspraken en ingewikkeldheden en moeilijkheden bij verschillende opties.

[5:32:56] Maar er ligt ook gewoon een opdracht, namelijk realiseer kerncentrales in dit land en zorg dat nucleair in ieder geval toch gesteund wordt door een brede deel van de Kamer.

[5:33:03] ...zorg dat dat geregeld wordt.

[5:33:06] Dat is wel mijn opdracht.

[5:33:07] En die opdracht loopt al een poosje.

[5:33:09] En wat ik doe is de laatste fase van de werkprocedure afronden.

[5:33:11] Niet meer en niet minder.

[5:33:13] En die is zo goed als afgerond.

[5:33:16] En als die afgerond is weten we waar we staan.

[5:33:17] En niet eerder.

[5:33:18] En dat is ingewikkeld.

[5:33:19] En het is ook moeilijk om richting mensen die heel betrokken zijn... ...dat te moeten zeggen.

[5:33:25] Maar dat hoort er wel bij.

[5:33:26] En dat is ook het eerlijke verhaal.

[5:33:28] En daarom...

[5:33:29] hebben we de brief geformuleerd zoals hij geformuleerd is, open en transparant.

[5:33:34] Dus ik kan geen beloftes doen.

[5:33:36] En ik kan ook niet stekkers ergens uittrekken, omdat er gewoon netjes een procedure wordt doorlopen.

[5:33:43] En daarna zullen we zien hoe het uitpakt.

[5:33:46] De heer Van den Berg had nog een aantal vragen over Tenet en de data en de aannames.

[5:33:51] Kijk, we hebben bij andere trajecten de modellen van Tenet gevalideerd tot twee keer toe.

[5:33:57] En tot twee keer toe bleken de modellen gewoon te kloppen.

[5:33:59] ...dan heeft het geen zin om een derde keer een validatie te doen.

[5:34:03] Want de conclusie bij die validaties was steeds... ...het gaat om de aannames die je er aan de voorkant instopt.

[5:34:08] Daar heb je namelijk als politiek ook invloed op.

[5:34:10] En dat is ook wat we moeten doen.

[5:34:11] En dat is ook de manier waarop we naar de toekomst kijken... ...als het gaat om de verdere doorrekening vanuit het NPE... ...vanuit de locatiestudies zoals we ze doen.

[5:34:20] Dus het gaat wel om de aannames, het gaat niet om het model.

[5:34:22] En daar hebben we dus ook geen extra validatie voor nodig...

[5:34:25] Als het gaat om de versnellingsacties rondom SMR... daar heb ik ook in vragen in de eerste termijn al opgezegd... dat we sowieso komen met een planning voor het einde van het jaar... op welk onderdeel we waar staan.

[5:34:39] Dus dat is echt het snelste wat we kunnen doen.

[5:34:43] En hopelijk kunnen we ook snel op basis van marktconsultatie... met bepaalde partijen al verdere stappen zetten...

[5:34:49] Mevrouw Muller vroeg nog naar de inpas bemaken van beleid in brede zin.

[5:34:53] Wind op wind net zo goed als kern.

[5:34:56] En dat is precies de puzzel die er ligt.

[5:34:58] Het eerste rapport van Tennet wijst dat ook precies uit.

[5:35:00] Het gaat niet alleen om het inpassen van kernenergie.

[5:35:02] Het gaat net zo goed om het inpassen van wind op zee.

[5:35:05] En die twee zaken samen, daar moeten we naar kijken.

[5:35:08] En dat zullen we dus ook doen in het vervolg.

[5:35:11] De heer Vermeer heeft het over de economische opbrengsten.

[5:35:15] Dat op twee manieren.

[5:35:16] Tijdens de bouw kan dat doordat je regionale economie benut.

[5:35:21] In Zeeland is daar ook een onderzoek naar gedaan door Impuls Zeeland.

[5:35:23] En daaruit blijkt echt een meerwaarde voor het regionale MKB.

[5:35:28] En het meer verdere van wat betekent zo'n centrale voor de omgeving, dat is een onderdeel van het uitwerken van het Rijkregio pakket.

[5:35:36] Maar ik ben het met hem eens.

[5:35:38] Je moet het juist daarover hebben met de regio.

[5:35:40] Omdat dat de positieve kant is van een al dan niet geziene positieve ontwikkeling.

[5:35:46] Want daar kun je natuurlijk anders naar kijken.

[5:35:50] Voordat u verder gaat.

[5:35:52] U heeft nog één interruptie.

[5:35:53] En ik wil de leden vragen om een klein beetje terughoudend te zijn uiteraard.

[5:35:57] Er is al veel besproken en we willen de eindtijd van vier uur halen.

[5:36:00] Dus ik geef de heer Van den Berg nu het woord voor een interruptie.

[5:36:04] Dank eigenlijk in de opvolging op het antwoord aan mevrouw Mueller... over die keuze tussen wind en kernenergie.

[5:36:10] Het staat ook in die studie beschreven... dat de politieke ambities hebben geleid tot het advies van Tennet... die vervolgens heeft geadviseerd over de impasbaarheid.

[5:36:20] Ik denk dat het precies de kern is, wat ik ook aan het begin van het betoog zei.

[5:36:23] Het is uiteindelijk een ideologische vraag... wat we wel of niet toelaten op ons netwerk, voorzitter.

[5:36:29] En dan wil ik afrondend vragen aan de staatssecretaris.

[5:36:32] Is hij dan toch bereid...

[5:36:33] met de studie die hier ligt, dan niet toch meer te gaan kijken van, moeten wij niet meer inzetten op kernenergie?

[5:36:40] En wat minder op wind, dan maakt het dat een beter inpasbaar systeem.

[5:36:44] En de politieke ambitie moet dus om.

[5:36:48] De staatssecretaris.

[5:36:49] Voorzitter, ik heb een stevige opdracht uit het coalitieakkoord om in ieder geval vier kerncentrales in te passen en 7 gigawatt uit te werken richting de toekomst.

[5:37:00] Dat is volgens mij een hele duidelijke opdracht.

[5:37:02] En dat kan alleen maar als je de balans van het totale energiesysteem daarbij voortdurend en ogenschouw neemt.

[5:37:07] En dat betekent dus keuzes maken tussen de verschillende opwek, omdat je uiteindelijk ergens moet gaan inpassen.

[5:37:12] Zo werkt het.

[5:37:13] En die opdracht die voer ik uit.

[5:37:17] Dank u wel.

[5:37:17] Ik was bij de laatste meneer Van Weerle twee vragen.

[5:37:20] Hij zei, moet je de trein niet stilzetten?

[5:37:25] Waarschijnlijk omdat wij het over sporen hebben.

[5:37:29] Ik kijk naar drie dingen.

[5:37:30] Namelijk het doelbereik.

[5:37:32] Hoe kunnen we die 7 gigawatt halen?

[5:37:33] En dat gekoppeld aan snelheid in het realiseren van projecten.

[5:37:37] Want dat vraagt u ook van me.

[5:37:38] En u vraagt ook om de kosten nog enigszins te beheersen.

[5:37:42] En ja, heel simpel...

[5:37:44] Op dit moment denken wij dat de meest efficiënte route daar op zijn minst ook grote kerncentrales, dat dat erbij hoort.

[5:37:50] Anders ben je niet zomaar bij zeven.

[5:37:52] En dat gaan we in de projectprocedure verder uitwerken.

[5:37:55] En daar komen we dan later op terug.

[5:37:58] Maar tegelijkertijd ontwikkelen we die hele SMR-route.

[5:38:00] Omdat er wel degelijk op dit moment ook gewoon SMS worden gebouwd, meneer Dijk.

[5:38:04] Dus het is niet zo dat ze...

[5:38:05] echt nog in het denken zitten.

[5:38:08] Ze worden gewoon effectief gebouwd.

[5:38:10] En dat betekent ook dat je echt een stap verder bent dan in 1955.

[5:38:14] Overigens is er een duidelijke reden waarom Nederland op dat moment niet door heeft ontwikkeld.

[5:38:19] En Frankrijk bijvoorbeeld wel.

[5:38:20] Dus dat verschil is er gewoon in onze samenleving.

[5:38:23] Wat wij doen is nu de kansen die er zijn en die zijn er veel proberen te pakken.

[5:38:29] Dank u wel.

[5:38:29] U krijgt daar nog een vraag over van de heer Dijk.

[5:38:31] Ja, voorzitter, ik zal het artikel uit 1955 aan u geven zometeen... ...omdat het echt omgaat juist over die ontwikkeling.

[5:38:38] Toen werden dit soort dingen ook beloofd.

[5:38:39] En je kan wel iets bouwen, maar dat betekent niet dat het werkt.

[5:38:42] En dat wat nu gebouwd wordt, dat zou rond 1940... ...2040 zou dat af zijn.

[5:38:48] Maar dat betekent nog niet dat het operationeel is, dat het werkt... ...en dat je daarmee de energie kan leveren.

[5:38:53] Ik zou dat als marktpartij ook doen.

[5:38:54] Dan zou ik ook tegen u gaan zeggen, ik ben iets aan het bouwen, jongen.

[5:38:57] In 2040, een boel energie, het is zo klein, niemand heeft er last van...

[5:39:01] Top, dat zou ik ook doen.

[5:39:04] Maar ik wil u graag spreken rond 2040, kijken wat er dan staat en hoe het werkt.

[5:39:11] Voorzitter, het zou ook kunnen kijken naar 1968 en twee jaar later stond er een kerncentrale.

[5:39:16] En dat geldt op dit moment ook.

[5:39:17] Er worden gewoon projecten ontwikkeld binnen tijd en budget.

[5:39:20] En er worden ook projecten ontwikkeld buiten tijd en budget.

[5:39:22] En de kunst is dus om bij de eerste categorie terecht te komen.

[5:39:26] Ik ga verder.

[5:39:28] Dan, voorzitter, de heer Kloss had vooral aanmoedigingen en het meenemen van de creatieve oplossingen.

[5:39:34] Dat is nodig om ergens te komen.

[5:39:37] Tot slot de vraag van de heer Grinwis.

[5:39:39] De vraag over volkensrecht heb ik beantwoord.

[5:39:41] Dan nog de vraag over het systeemperspectief.

[5:39:44] ...en de SD++ inzet.

[5:39:47] Kijk, het probleem is dat SD++... ...of het probleem, maar dat is gewoon de keuze... ...SD++ wordt gestuurd op kosteffectiviteit... ...met het als belangrijkste criterium de CO2-kosten per ton.

[5:40:00] Dus dat is waar het op gestuurd is.

[5:40:04] Wat we nu dus wel doen, is met subsidievoorwaarden... ...sturen op de realisatie van elektrolische capaciteit en batterijen... ...op locaties met lage maatschappelijke kosten...

[5:40:13] Zodat je via het ruimtelijk instrumentarium op die manier kunt sturen.

[5:40:17] Maar dat is een keuze.

[5:40:20] Dat is zo.

[5:40:22] Ja, dat levert nog een interruptie op van de heer Gimbert.

[5:40:25] Nou ja, voorzitter, ik zat het nog eens prast terug te kijken.

[5:40:27] Ik heb al, zoals ik nog net kamerlid, met Silvio Erkens een motie ingediend om hier echt een structureel onderdeel te maken van dit soort regelingen zoals de SDE.

[5:40:37] Omdat volgens mij nog steeds niet kan worden gegarandeerd dat er subsidies worden uitgedeeld aan hernieuwbare energieprojecten die uiteindelijk de maatschappelijke kosten en de netcongestie doen toenemen.

[5:40:51] Per saldo onder de streep.

[5:40:53] Of kan de staatssecretaris hier garanderen dat nu met die hekjes en met eisen voor batterijen en opslag, kan hij garanderen dat netcongestie niet toeneemt door subsidies, bijvoorbeeld via de SD++.

[5:41:07] Want dat is wel waar we mee zitten en waar we jarenlang volgens mij suboptimale keuzes mee hebben gemaakt.

[5:41:17] Voorzitter, op zich is het best een terecht punt.

[5:41:21] Ik heb alleen geschetst hoe het nu is.

[5:41:24] En meer kan ik ook niet.

[5:41:25] Want dat is namelijk gewoon hoe het is.

[5:41:27] En het is wel iets waar we echt nog eens over moeten nadenken.

[5:41:29] Dat besef ik ook goed.

[5:41:30] Misschien kan dat ook in het kader van het hele NPE, waarbij we wat meer het hele systeem ook beschouwen.

[5:41:35] En misschien is dat dan een moment om die motie nog eens tegen het licht te houden.

[5:41:39] Kan dat als toezegging van de staatssecretaris dat hij in het NPE hier bij de herijging daarvan expliciet op terugkomt?

[5:41:47] Want ik heb nog eens teruggekeken en die moties eerlijk gezegd en een paar jaar geleden behoorlijk weggeschreven.

[5:41:53] Dus dat verdient beter.

[5:41:55] We vragen het.

[5:41:56] Kan dat een toezegging worden?

[5:41:58] Ik ben niet zo van toezeggingen, voorzitter, maar ik denk dat het ook terecht is gelet op het feit dat de motie van toen blijkbaar ook niet voldoende is behandeld om daar nog eens een keer goed naar te kijken.

[5:42:08] Of dat dan met een kort aparte brief is of in het kader van het NPE, dat gaan we zien.

[5:42:14] Tot slot, voorzitter, vroeg de heer Jumelet wat ik meeneem uit dit debat.

[5:42:19] En de heer Vermeer zei het ook al een beetje, wat zijn precies de verwachtingen van het debat?

[5:42:23] En ik snap heel goed dat er bussen met mensen deze kant op komen in het kader van de belangen en ook...

[5:42:30] Datgene wat mensen raakt.

[5:42:34] En tegelijkertijd hebben we ook heel helder geschetst dat er geen keuze voor ligt.

[5:42:38] Dat het een dilemma is waar wij mee worstelen.

[5:42:41] Waarbij voor alle locaties werk aan de winkel is.

[5:42:45] Maar we ook eerlijk wilden zijn over dat dilemma.

[5:42:47] Dat hebben we proberen te doen.

[5:42:48] Daar heeft u op gereflecteerd.

[5:42:50] Dat helpt ons om in de vervolgstappen toe te gaan werken naar een einde van deze werkprocedure.

[5:42:57] En dat neem ik mee.

[5:42:59] En daarbij is alles gezegd en gedaan.

[5:43:01] En zijn ook alle persoonlijke opvattingen en ook de persoonlijke boodschappen die mensen meegeven allemaal relevant.

[5:43:07] En tegelijkertijd heb ik ook te maken met een ambitie die we met elkaar hebben in dit land.

[5:43:11] Ook waar de Kamer zich over heeft uitgesproken.

[5:43:13] Nou, die balans vinden, dat is een opdracht.

[5:43:15] En dat geldt niet alleen voor dit project.

[5:43:16] Dat geldt zo'n beetje voor alle projecten in de energieportefeuille.

[5:43:20] Dus in dat opzicht ligt er een stevig stukje werk.

[5:43:24] En ik ben nog benieuwd naar het artikel waar het krijgt zowel.

[5:43:27] Dank u wel voor de beantwoording in de tweede termijn.

[5:43:31] Ik stel voor dat we richting een afronding gaan van dit commissiedebat.

[5:43:36] Er is een twee minuten debat aangevraagd door meerdere mensen, maar we hebben het lid van den Berg genoteerd als eerste spreker.

[5:43:43] Dus dat gaat sowieso plaatsvinden.

[5:43:44] Dat zal na het zomersreces gaan plaatsvinden.

[5:43:48] Dat zal ingepland gaan worden.

[5:43:50] En we hebben één officiële toezegging genoteerd en dat is namelijk de brief over versnellingsacties, smr's, eind van het jaar naar de Kamer, richting de heer Van den Berg.

[5:44:00] Dat klopt, zie ik.

[5:44:03] Ja, een stappenplan rondom de versnellingsacties.

[5:44:07] Helemaal goed.

[5:44:08] En er is ook een toezegging aan richting de heer Ginwis, maar er zat niet echt een termijn bij en het komt waarschijnlijk in het NPE ook terug.

[5:44:15] Dus dat is een soort inspanning die de staatssecretaris op zich neemt, maar die we nu niet noteren.

[5:44:21] Heer Vermeer, u heeft een toezegging gemist?

[5:44:24] Nou, ik heb een informatieverzoek gedaan en dan is het gebruikelijk volgens mij dat de Griffie dat doorgeleid naar het kabinet.

[5:44:31] Ook formeel gezien.

[5:44:33] We hebben ook een reactie gekregen daarop van de staatssecretaris.

[5:44:37] Dus vandaar dat de Griffie dat niet heeft genoteerd.

[5:44:40] Maar u wilt graag dat die genoteerd wordt, begrijp ik.

[5:44:42] Ja, ik wil of een toezegging dat het gaat gebeuren of dat het informatieverzoek doorgeleid wordt.

[5:44:48] Dan kijken we nog één keer naar de staatssecretaris wat hij daar precies op heeft toegezegd.

[5:44:51] Ik hoef er geen akkoord eigenlijk op, want wij hebben gewoon dat recht namelijk.

[5:44:54] Dat klopt, ja.

[5:44:55] Daar heeft hij helemaal gelijk in.

[5:44:56] Maar laten we even kijken hoe we dat dan ook met elkaar even borgen op dit moment.

[5:45:01] Staatssecretaris, wat wilt u doen?

[5:45:04] Kunt u dat in een toezegging gieten?

[5:45:06] Ja, wat mij betreft wel, voorzitter.

[5:45:08] We zullen even contact zoeken met de heer Vermeer om het zo concreet mogelijk te krijgen.

[5:45:11] En dan zoeken we de informatie erbij die daarbij beschikbaar is.

[5:45:15] Ja, dat ging over de informatieuitwisseling met Tennet.

[5:45:18] Ja.

[5:45:19] Wilt u daar nu ook een termijn aan koppelen?

[5:45:23] Als we dat nu nog even kunnen bespreken, dan doen we dat zo snel mogelijk.

[5:45:28] Ik had gevraagd dat voor 1 oktober op te leveren.

[5:45:31] Voor 1 oktober?

[5:45:32] Dat lukt.

[5:45:33] Dat gaat lukken.

[5:45:34] Nou, dan gaan we dat concreet maken op die manier.

[5:45:38] Dan hebben we de toezeggingen ook gehad.

[5:45:40] En dan wil ik iedereen heel hartelijk bedanken voor de aanwezigheid.

[5:45:45] Ook voor alle mensen op de tribune.

[5:45:47] Heel erg fijn dat u er allemaal was.

[5:45:49] En dank ook aan de staatssecretaris en alle Kamerleden.

[5:45:53] Het is inderdaad tien voor vier.

[5:45:55] Het is een wat rommelige dag voor ons.

[5:45:58] Hopelijk kunt u dat ons niet kwalijk nemen.

[5:46:02] We gaan namelijk ook tot laat door vanavond, vrees ik.

[5:46:06] Maar dank allemaal voor jullie flexibiliteit.

[5:46:09] En het is ons toch maar mooi gelukt vandaag.

[5:46:11] Ik sluit hierbij de vergadering.

[5:46:12] Dank u wel.