EU-dimensie Koninkrijksrelaties

[0:00:00] En wij voeren vandaag een commissiedebat met de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

[0:00:06] De heer Van den Burg, van harte welkom.

[0:00:09] En ook een hartelijk welkom aan alle beslangstellenden op de publieke tribune en degene die thuis via de livestream meekijken.

[0:00:17] Mijn naam is Anoushka Biekman en ik ben voorzitter van deze commissie.

[0:00:22] En ik heet ook de commissieleden van harte welkom.

[0:00:26] Goed om jullie allemaal hier weer te zien naar een zomerreces.

[0:00:32] Voor de meeste gezond en wel.

[0:00:34] En ook de heer Van der Brink van harten welkom weer hier in ons midden.

[0:00:41] Naast mij heb ik als eerste het lid Nanninga namens JA21.

[0:00:46] Dan mevrouw Dijk namens D66.

[0:00:50] Mevrouwe Tsegai namens PRO.

[0:00:53] Mevreur Den Hollander namens de VVD.

[0:00:56] En de heer Thijs van der Brink namens het CDA.

[0:01:00] In de eerste termijn sta ik vijf interrupties toe.

[0:01:07] Kijk even.

[0:01:08] Vijf.

[0:01:08] Zo.

[0:01:08] Goed.

[0:01:08] Korte interrupties.

[0:01:09] We gaan kijken of dat werkt.

[0:01:12] En dan geef ik meteen het woord aan lid Nanninga voor uw inbreng.

[0:01:18] Dank, voorzitter.

[0:01:19] Ik moet helaas dit debat zometeen verlaten voor een ander plenaire debat.

[0:01:23] Ik zal de bijdrage van de ambtsgenoten en de beantwoording natuurlijk met belangstelling terugkijken en alvast mijn excuses daarvoor.

[0:01:30] Voorzitter, 2021 verwelkomt de hoofdlijn van het nieuwe LGO-besluit.

[0:01:34] Het erkent de strategische waarde van de Caribische delen van het Koninkrijk en die positie moet worden benut voor concrete investeringen in infrastructuur en economische zelfstandigheid.

[0:01:43] Betere verbindingen tussen de eilanden zijn ook van belang voor de veiligheid en weerbaarheid in de regio.

[0:01:49] Voor de Nederlandse en Franse LGO's samen wordt 425 miljoen euro voorgesteld.

[0:01:53] Dat is bijna een nominale verdubbeling en dat biedt kansen.

[0:01:56] Maar Europees geld wordt uiteindelijk door de lidstaten betaald.

[0:02:00] Ja, in de 20 wil daarom transparante verdeling en meetbare resultaten.

[0:02:04] Wat is de Nederlandste inzet voor de verdeling?

[0:02:06] En hoe wordt de doelmatigheid beoordeeld en getoetst?

[0:02:10] Meer geld heeft alleen waarde als de eilanden het kunnen benutten.

[0:02:14] JNA 20 steunt daarom eenvoudige procedures en gerichte ondersteuning bij de uitvoering.

[0:02:20] En de hulp moet blijvende lokale kennisopbouw en de zelfredzaamheid vergroten, zodat de landen en eilenden projecten uiteindelijk zelfstandig kunnen uitvoeren en verantwoorden.

[0:02:28] Ook zijn de landen hier zelf goed mee op weg.

[0:02:31] En zo verwelkomen wij het initiatief van de Arubaanse regering... om een nieuw ministerie Koningsrijksrelaties en EU-aangelegenheden op te richten... waarin de eigen institutionele capaciteit wordt versterkt.

[0:02:41] Over de voorgestelde leenfaciliteit is 2020 terughoudend.

[0:02:45] De voorwaarden zijn nog onduidelijk, terwijl het kabinet schrijft... dat het koninkrijk bij niet-nakoming verantwoordelijk wordt gehouden.

[0:02:52] Dat gebruik onwaarschijnlijk wordt geacht is...

[0:02:55] Misschien waar, maar het is geen overtuigende waarborg.

[0:02:58] Kan de staatssecretaris vooraf duidelijkheid geven dat er overlegd wordt met Nederland voordat er zulke leningen worden aangegaan ter bescherming van de Nederlandse belastingbetaler?

[0:03:08] Voorzitter, jij in een twintig wil sterke Caribische landen en eilanden met goed bestuur en goede voorzieningen.

[0:03:13] Maar daarvoor is meer Europese integratie niet vanzelfsprekend de oplossing.

[0:03:18] En wij zijn ook tegen het idee van overgang naar een UPG-status.

[0:03:21] De blijvende verplichtingen zijn aanzienlijk...

[0:03:23] En dat er wel onvoldoende is aangetoond dat de voordelen voor de eilanden en de landen daartegen opwegen.

[0:03:30] Een dergelijke overgang betekent dat EU-wetgeving in beginsel volledig gaat gelden.

[0:03:35] Dat brengt invoeringskosten mee, blijvende uitgaven aan uitvoering, toezicht, handhaving en het schept meer verplichtingen voor Europees Nederland.

[0:03:43] De eilanden lopen al tegen een uitvoerings- en capaciteitsgebrek aan wat betreft hervormingen uit de landspakketten.

[0:03:49] Waarom zouden we bovenop die bestaande opgave nog een omvangrijk Europees regelpakket willen leggen?

[0:03:55] Zo bestaat het risico dat er een nieuwe afhankelijkheidsrelatie ontstaat.

[0:04:00] Dit terwijl zelfstandigheid en gelijkwaardigheid het uitgangspunt is tussen Europees Nederland en de eilenden.

[0:04:07] Daarnaast mag jij in de twintigste zorgen over verdere juridische binding aan Europa.

[0:04:11] Meer EU-recht betekent dat op meer terreinen beleid aan Europese regels kan worden getoetst.

[0:04:16] En dat beperkt eigen beleidsruimte en brengt het risico met zich mee... ...dat wij hier in Europees Nederland ook weer aan allerlei zaken gebonden kunnen worden.

[0:04:27] Twee opmerkingen.

[0:04:29] De eerste is, u bent door uw spreektermijn heen.

[0:04:32] Drie minuten hebben we, was ik vergeten aan te geven aan het begin van de vergadering.

[0:04:37] We hebben drie minuten spreektermijn, hebben de commissieleden.

[0:04:41] En ik zag ook een interruptie van mevrouw Tsegai.

[0:04:45] Daaraan wil ik dus toevoegen.

[0:04:46] Het zijn wel vijf korte interrupties, dus onder de 30 seconden.

[0:04:51] Helder, voorzitter.

[0:04:52] Dank.

[0:04:53] Mevrouw Nanninga had het over dat gelijkwaardigheid belangrijk is... ook tussen de eilanden en Europees Nederland.

[0:05:01] Maar zou dat niet juist voor die UPG-status pleiten?

[0:05:07] Want dezelfde regelgeving hier en daar ook uit Europa.

[0:05:13] Lid Nanninger.

[0:05:16] Ja, maar gelijkwaardigheid is iets anders dan gelijkheid.

[0:05:21] Dan precies hetzelfde.

[0:05:22] We zitten al met dat comply or explain probleem.

[0:05:28] Het is een hele andere situatie op de eilanden dan hier.

[0:05:33] En dan Caribisch deel van Nederland, dan hier.

[0:05:36] Als je al die Europese wet- en regelgeving, die we hier al lastig kunnen toepassen, ook moet vertalen naar Caribisch Nederland, je zadelt daar echt een hele berg problemen mee op.

[0:05:47] En dat komt in gelijkwaardigheid niet ten goede.

[0:05:49] Gelijkheid is iets anders dan gelijkvaardigheids.

[0:05:52] Het is niet verstandig om dat hele pakket regels te dumpen op een omgeving en een situatie en een bestuurscultuur en uitvoeringskracht die heel anders is dan hier, dus dat moet je niet doen.

[0:06:03] Lidse guy.

[0:06:05] Ja, voorzitter.

[0:06:07] Ik deel overigens die zorgen over de uitvoeringen.

[0:06:10] Dus dat ben ik met mevrouw Nanninga eens.

[0:06:13] Maar juist vanwege dat comply or explain principe... dus doe hetzelfde of leg uit waarom je het niet hetzelfden doet... is het toch eigenlijk een beetje raar... dat Europese regelgeving hier wel geldt... maar in Caribisch Nederland niet.

[0:06:26] Maar misschien ging mevroon Nanningaj daar wel in de rest van haar betoog iets over zeggen.

[0:06:28] Dus die ruimte geef ik haar ook graag.

[0:06:32] Ik waardeer het slimmigheidje, maar de rest van mijn betoog ging daar niet over.

[0:06:40] Ik snap wel wat u zegt, maar we zien nu al in de uitvoering van Compliant Explained dat dat nu al volkomen in deuitvoering vastloopt en niet tekort schiet.

[0:06:49] Dus wat je dan doet is nog veel meer regels opleggen in Europees verband aan Caribisch Nederland.

[0:06:55] Die kunnen heel veel daarvan kunnen of willen ze niet implementeren.

[0:06:59] Dat kunnen ze ook uitleggen, het Explained gedeelte kan wel.

[0:07:02] Maar daar ontbreekt totaal de capaciteit voor.

[0:07:05] Je trekt echt een doos van Pandora open.

[0:07:09] En de positieve effecten ervan wegen naar ons inzien daar ook niet tegen op.

[0:07:16] Dank u wel.

[0:07:17] En ook voor uw inbreng.

[0:07:18] Dan nodig ik uit lid Dijk voor haar inbrening.

[0:07:22] Dank, voorzitter.

[0:07:23] Bondia voor de mensen op de eilanden.

[0:07:25] En goedemiddag voor de mens hier.

[0:07:28] Fijn om iedereen weer te zien na het reces.

[0:07:30] En zoals je is aangegeven hebben we korte tijd.

[0:07:33] Dus ik ga alleen maar vragen stellen.

[0:07:34] En dat doe ik ook namens mijn collega van de ChristenUnie.

[0:07:38] Mijn eerste vraag gaat over de landspakketten.

[0:07:40] D66 heeft de hervormingen van de lands pakketten altijd gesteund.

[0:07:45] Nu moeten we wachten op de evaluatie.

[0:07:48] Ik vroeg me af, wat gebeurt er in de tussentijd?

[0:07:50] Moeten de eilanden nu opnieuw nog plannen maken?

[0:07:54] Staat het stil?

[0:07:55] Want er is toch nog behoorlijk geld beschikbaar.

[0:08:00] Dus ik wil eigenlijk wat meer horen over de status...

[0:08:04] Dan over een zorgwekkend geluid vanuit Curaçao.

[0:08:08] Dat gaat over het lotingsysteem, over het slavernijverleden.

[0:08:15] Wij krijgen signalen dat dat niet helemaal zo verloopt zoals het oorspronkelijk is afgesproken.

[0:08:20] En mijn vraag aan de staatssecretaris is of hij deze signalen herkent en of dat klopt.

[0:08:26] Dat er andere beoordelingscriteria is.

[0:08:30] Over de EU-fondsen.

[0:08:32] Als rapporteur LGO ben ik natuurlijk blij dat er meer middelen beschikbaar zijn bij het volgende MFK.

[0:08:40] Ik ben ook blij dat we gisteren al op de hoogte zijn gesteld door middels van een brief wat het proces nu is...

[0:08:48] Eigenlijk gewoon een korte vraag over de EU-fondsen en de BES-eilanden.

[0:08:54] Is er al zicht op welke fondsen de BEST-eilenden gebruik kunnen maken?

[0:08:59] Zo ja, welke?

[0:09:00] En zo nee, laten we misschien dingen liggen?

[0:09:06] En heeft dat ook dan te maken met de capaciteit?

[0:09:09] Ik weet niet hoeveel tijd ik nog heb.

[0:09:11] U heeft nog ruim anderhalf minuut.

[0:09:15] Oké.

[0:09:16] Nee, dan...

[0:09:17] LGO-UPG, de afkortingen.

[0:09:21] We weten dat het onderzoek van de Universiteit Curaçao is afgerond en dat de reactie nog eind van deze maand volgt.

[0:09:28] Maar ik zou toch al willen weten waarom twee eilanden hebben besloten niet mee te doen aan het onder zoek.

[0:09:34] En ik kan me niet voorstellen dat de staatssecretaris nog geen visie heeft op dit onderwerp, dus of hij dat graag zou willen delen.

[0:09:42] En tot slot over de breendring.

[0:09:47] D66 is natuurlijk de onderwijspartij en ik heb gelezen in de stukken dat de motie van mijn voorganger White is afgedaan.

[0:09:56] Nou, daar heb ik toch kritische kanttekening, mis in de analyse over MBO-studenten, HBO-WO-stumenten.

[0:10:03] Je kunt gebruik maken van een regeling het Rijksdienst als je daar werkt.

[0:10:08] Maar ja, niet iedereen gaat daar werken.

[0:10:11] Dus wat mij betreft is die motie niet helemaal afgedaan.

[0:10:14] En zou ik toch wat meer achtergrond willen weten over welke studenten dit gaat en waarom het niet kan.

[0:10:22] Dank u wel.

[0:10:24] Dan lid Segay namens Pro voor uw inbreng.

[0:10:27] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:10:29] Ons koninkrijk is lid van de Europese Unie... maar de zes Caribische eilanden niet.

[0:10:34] En dat is gezien de bijzondere ligging buiten het Europese continent... historisch goed te begrijpen.

[0:10:39] Maar de tijden veranderen en de uitdagingen ook.

[0:10:42] En ik denk dat het goed is dat we nadrukkelijk samen met de eilenden... het gesprek voeren over hoe de eilen zich in de toekomst tot de EU gaan verhouden.

[0:10:51] En ik zie dit debat vandaag dan ook een beetje als een tussenstap, want er gaan de komende tijd nog veel gesprekken gevoerd worden met de eilanden en ook de EU komt op korte termijn met haar visie op de toekomstige status van LGO- en UPG-gebieden.

[0:11:06] Het onderzoek van de Universiteit van Curaçao dat naar aanleiding van een motie van mijn collega's White en paternoten is uitgevoerd, biedt denk ik nuttige inzichten in de voor- en nadelen van een eventuele wijziging van de status.

[0:11:19] Maar de rode draad is volgens mij dat veel afhankelijk is van de situatie per eiland, zoals wel vaker met koninkrijksrelaties, en hoe het precies vormgegeven gaat worden.

[0:11:28] En ik heb een aantal vragen aan de staatssecretaris, want hij komt later dit jaar met een kabinetsreactie op dat onderzoek.

[0:11:35] En hoe gaat hij precies tot zijn standpuntbepaling komen?

[0:11:38] En de EU komt later deze maand met nieuwe voorstellen over de UPG-status.

[0:11:43] Wat verwacht de staatsecretariërs hiervan en welke invloed heeft Nederland hier tot nu toe op uitgeoefend om de voorstellen voor de Caribische delen van ons Koninkrijk zo interessant mogelijk te laten zijn?

[0:11:53] Eerder heeft de Europese Commissie gesproken over een strategische verschuiving in de relatie met LGO-gebieden.

[0:12:00] Wat is er in EU-verband sindsdien hiermee gebeurd en hoe ziet de staatssecretaris deze verschuiving?

[0:12:06] Welke mogelijkheden ziet hij bijvoorbeeld om meer te halen uit de LGO status?

[0:12:10] Want er wordt terecht geweest op de beperkte juridische uitvoeringskracht en op de potentieel juridisch lange trajecten van een verschuiving van de LGO naar de UPG-status.

[0:12:20] Aan de andere kant, en daarom vindt mijn fractie het toch wel interessant, betekent het investeren in de uitvoeringskracht ook dat de toegang tot EU-fondsen mogelijk toeneemt?

[0:12:29] Hoe ziet de staatssecretaris dit?

[0:12:31] Voor mijn fractie staan een aantal dingen centraal hierin.

[0:12:35] Eén is dat de toekomstige verhouding met goede samenwerking met de eilanden moet worden uitgewerkt.

[0:12:41] De eilenden moeten zo goed mogelijk toegang krijgen tot EU-fondsen.

[0:12:44] En de tokomstige band met de EU moet ze goed mogelijk aansluiten bij de geopolitieke context.

[0:12:49] En in de kabinetsreactie die we later dit jaar ontvangen zou ik dat ook graag...

[0:12:54] terugzien.

[0:12:55] En zou ik misschien ook zelfs graag per eiland een afweging zien, zodat we als Kamer een goed beeld hebben van de gevolgen en mogelijkheden.

[0:13:02] En in dit kader ben ik ook benieuwd, net als mijn collega Dijk, naar de gesprekken met Curaçao en Sint Maarten, die eerder geen behoefte hadden aan het onderzoek van de Universiteit van Curaçoo.

[0:13:11] Tot slot een andere belangrijke EU-dimensie, namelijk de verkiezingen in 2029.

[0:13:17] Er wordt gewerkt aan het wegnemen van drempels voor kiezers op de Kaseilanden.

[0:13:20] Hoe staat het daarmee?

[0:13:22] Keurig binnen de tijd nog acht seconden op de klok.

[0:13:25] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:13:26] Dan nodig ik mevrouw Den Hollander namens de VVD uit voor haar inbrend.

[0:13:32] Dankuwel voorzitter.

[0:13:33] Veel dingen zijn inmiddels al gezegd.

[0:13:35] De EU-dimensies gaat er voor ons concreet om hoe zorgen dat de Caribische delen van ons Koninkrijk maximaal kunnen profiteren van Europese kansen zonder dat je de uitvoeringskracht van de eilanden overvraagt.

[0:13:45] En dan zou ik allereerst willen gaan op het nieuwe LGO-besluit.

[0:13:48] De Europese Commissie stelt voor om de middelen voor de landen en gebieden over zee fors te verhogen.

[0:13:52] Dat biedt dus heel veel kansen.

[0:13:54] Maar geld alleen is geen garantie voor economische vooruitgang.

[0:13:57] De vraag is, is er op de eilanden voldoende capaciteit om projecten te ontwikkelen, aanvragen te doen, middels te benutten en daarover ook goed verantwoording af te leggen?

[0:14:04] Daarom vraag ik de staatssecretaris hoe borgt hij dat de kleine eilenden, en dan denk ik met name aan de BES-eilanden, niet buiten de boot vallen als de Europese inzet meer verschuift naar grotere en regionale projecten?

[0:14:14] En hoe wordt voorkomen dat Europese middelen in de plaats komen van noodzakelijke inzet vanuit Nederland of het Koninkrijk?

[0:14:20] En dan voorzitter, de keus tussen LGO en UPG-status.

[0:14:22] Het onderzoek van de universiteitsverkeuren zou laten zien dat geen van beide statussen op zichzelf beter is.

[0:14:27] Een UPG status betekent nauwere integratie met de Europese Unie en mogelijk ruimere toegang tot fondsen en programma's.

[0:14:33] Maar er zijn ook veel meer Europese regels, juridische verplichtingen, uitvoeringskosten en handhaving tegenover.

[0:14:38] De huidige LGO-status biedt juist meer beleidsruimte en flexibiliteit.

[0:14:42] Voor de VVD is het daarom te vroeg om nu al een politieke voorkeur uit te spreken voor één van beide statusen.

[0:14:48] Die keuze moet wat ons bedrijf per eiland worden gemaakt op basis van ambitie, meerwaarde, uitvoerbaarheid en draagvlak.

[0:14:54] Ik vraag de staatssecretaris daarom om in de kabinetsreactie per eiland, net als mijn collega, inzichtelijk te maken welke wensen binnen de huidige LGO-status kunnen worden gerealiseerd en waarvoor een UPG-statu daadwerkelijk meerwaarde zou kunnen bieden.

[0:15:07] En verder ben ik benieuwd waarom Curaçao en Sint Maarten niet meedoen, net zoals eerdere collega's hebben gezegd.

[0:15:12] En dan vooral puzzelt mij van Sint-Maarten omdat het Franse deel van Sinta Maarten wel een UPg-statuse heeft.

[0:15:17] Dus het lijkt me heel logisch als je dan juist daar kijkt, een gezamenlijke eurozone bijvoorbeeld.

[0:15:21] Interessant hoe dit verder loopt.

[0:15:24] Dan, voorzitter, willen ook wij nog even stilstaan bij het kiesrecht van de inwoners van Curaçao, Aruba en Sint Maarten voor het Europees Parlement.

[0:15:31] In het coalitieakkoord staat dat we het makkelijker maken voor inwonens van de eilanden om te stemmen voor het Europese parlement.

[0:15:36] En dat is belangrijk.

[0:15:37] Want als mensen stemrecht hebben, moet het stemrecht ook praktisch toegankelijk zijn.

[0:15:41] De uitbreiding van het aantal stembureaus is een eerste stap, maar ik wil weten wat er verder wordt geregeld.

[0:15:45] Hoe staat het met het westvoorstel?

[0:15:47] Welke drempels rond registratie, informatievoorziening en stemproces worden voor de Europese verkiezing van 2019 weggenomen?

[0:15:54] Voorzitter, Europese samenwerking kan kansen bieden voor economische ontwikkeling, innovatie en weerbereid van de eilanden.

[0:15:59] Maar de kern blijft maatwerk per eiland, realistische uitvoerskracht en een duidelijke verantwoordelijkheid.

[0:16:04] Tot slot zou ik nog een vraag willen stellen over het pre-clearance systeem tussen Aruba en Nederland of de Europese Unie.

[0:16:09] Mijn collega Van den Brink heeft hier in mei van dit jaar ook een vraag over gesteld.

[0:16:13] Aangezien de staatssecretaris een coördinerende rol heeft voor alle zaken die het Caribisch gebied aangaan en er sprake is van economisch voordeel voor Aruba, zou ik willen vragen of er al voortgang is op dit verzoek van Aruba.

[0:16:23] Staat de staatsecretari hier positief tegenover voor reizen richting Europa?

[0:16:26] En zo ja, welke stappen is hij voor plan hierop te nemen?

[0:16:30] Zo, nog één seconde.

[0:16:32] Ja, heel goed.

[0:16:35] Nou, ook keurig binnen de tijd.

[0:16:38] Dan tot slot de heer Van der Brink namens het CDA.

[0:16:42] Dank u wel, voorzitter.

[0:16:43] Ik had de Oekase van drie minuten niet meegekregen... ...dus ik ga het niet redden, maar ik stop gewoon als u zegt dat ik moet stoppen met praten.

[0:16:49] Dag voorzitten, bon dia.

[0:16:51] Iedereen die dit debat volgt, hartelijk welkom.

[0:16:53] Mooi dat u kijkt.

[0:16:54] Vandaag gaat het over de relatie van het Nederlands-Caribisch onderdeel... ...van het Koninkrijk met een Europese Unie.

[0:16:59] Een van de onderwerpen op de agenda is het onderzoek van de Universiteit van Curaçao... ...naar de voor- en nadelen van verschillende EU-statussen voor de eilanden LGO en UPG.

[0:17:09] Eigenlijk iets te vroeg.

[0:17:09] We hebben nog geen kabinetsreactie.

[0:17:11] Maar goed, we hebben al wel een aantal vragen bedacht voor de staatssecretaris.

[0:17:14] Voor ons van belang, goed contact met de eilanden zelf.

[0:17:17] Hebben zij een voorkeur voor een van de statussen?

[0:17:19] We vertrouwen erop dat de staatsecretari daarover goed in contact is met de Eilanden.

[0:17:22] Klopt dat?

[0:17:24] Volgende vraag is of we op dit moment voldoende uit de huidige LGO weten te halen.

[0:17:28] Deze commissie heeft daar al eerder aandacht voor gehad en toen bleek dat de eilanden tegen belemmeringen aanlopen bij bijvoorbeeld het binnenhalen van fondsen.

[0:17:35] Dat zijn belemmingen die niet direct zullen verdwijnen als de eilen een andere status krijgen, een tekort aan ambtelijke capaciteit en ook het niet kunnen bieden van cofinanciering.

[0:17:43] Dan kan je dus afvragen als het nu al niet lukt om optimaal gebruik te maken van de mogelijkheden, waarom zou dat dan wel lukken met een andere Status?

[0:17:50] Mijn vraag aan de staatssecretaris.

[0:17:51] Wat doet de regering om de eilanden te helpen... ...om wel Europese financiering aan te trekken?

[0:17:56] En is de regering bereid om slim te kijken... ...waar Nederlandse gelden maximaal efficiënt ingezet kunnen worden... ...door het combineren met Europese gelden die cofinanciering vereisen?

[0:18:06] Bijvoorbeeld Milieuprobotiek Celibon, waar we morgen over praten...

[0:18:09] In de meest recente brief lazen we dat het sinds 2023 een speciaal gezantschap hebben voor de Besseilanden dat ondersteuning biedt bij het aantrekken van de EU-subsidies.

[0:18:19] Heeft dat zijn vruchten afgeworpen, zou mijn vraag zijn.

[0:18:23] Hiernaast is het ook belangrijk om te kijken of een nieuwe status haalbaar is qua uitvoeringscapaciteit.

[0:18:27] Er zal nog meer Europees beleid geïmplementeerd moeten worden.

[0:18:30] We vertrouwen erop dat dat aspect meegenomen wordt in de kabinetste reactie.

[0:18:34] Dan het meerjarig financieel kader van de EU, waar ook een nieuw LGO-besluit gaat vallen.

[0:18:39] Dat is een belangrijk onderwerp.

[0:18:40] Veel investeringen kunnen loskomen.

[0:18:42] In het huidige MFK is 80 miljoen beschikbaar voor de eilanden van het Koninkrijk.

[0:18:45] Wat is de verwachting van de staatssecretaris voor het nieuwe MFKA?

[0:18:49] De leenfaciliteit lijkt op zich wenselijk en goed, maar staat of valt natuurlijk met de kleine lettertjes.

[0:18:54] Zet Nederland erop in dat een LGO alleen met voorafgaande instemming van de betrokken lidstaat gebruik kan maken van de Europese leenfacialiteit?

[0:19:02] Of is dit naar het oordeel van de staatssecretaris niet nodig?

[0:19:05] Eigenlijk is de achterliggende vraag hierbij ook hoe het staat met de garantstelling.

[0:19:09] Wordt Nederland verantwoordelijk voor wat de andere landen in het Koninkrijk aan leningen aangaan?

[0:19:12] Ik kan me voorstellen dat als het niet zo is dat Nederlandse toestemming minder relevant wordt.

[0:19:16] Het belangrijkste voor het CDA hierin is dat we met z'n allen in weten te slagen middelen binnen te halen om de kwaliteit van leven op de eilanden te bevorderen.

[0:19:24] Ik heb nog een aantal vragen aan de staatssecretaris over wat daarvoor nodig is.

[0:19:27] Is aanvullende ondersteuning nodig voor met name de kleinere eilenden om projecten te ontwikkelen die in aanmerking komen voor financiering uit het LGO-besluit?

[0:19:34] Global Gateway of andere EU-instrumenten?

[0:19:37] Hoe wordt voorkomen dat de nadruk op financierbare en relatief grote projecten toeleidt dat kleine NGO, waaronder Saba en Sint-Eustasius, minder goed toegang krijgen tot Europese investeringsmogelijkheden?

[0:19:48] De landspakketten staan vandaag ook op de agenda.

[0:19:50] Lid Den Brink, ik moet u onderbreken.

[0:19:52] U bent door uw tijd.

[0:19:54] Ja.

[0:19:54] Jappa, jappa, jappa.

[0:19:59] Helaas.

[0:20:00] Dank u wel.

[0:20:00] Ja, dank u wel

[0:20:03] Dan zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn.

[0:20:06] Ik kijk even naar rechts van mij.

[0:20:09] De ambtenaren moeten nog even naar beneden kunnen lopen, want die zitten op de derde etage.

[0:20:12] Dus als ik om half drie verder mag gaan, dan... Ja.

[0:20:18] Oké, half drie.

[0:20:19] Ik hoor het vijf over half drie worden, hoor ik.

[0:20:23] Vijf over halve drie.

[0:20:26] Dat is goed.

[0:20:26] Dan zien we elkaar hier terug voor de eerstetermijn van de staatssecretaris.

[0:32:42] Hierbij hervat ik de vergadering.

[0:32:44] Welkom terug en dan gaan we verder met het commissiedebat.

[0:32:47] Van tevoren wil ik even aangeven dat lid Nanninga van JA21 zich laat excuseren vanwege een gelijktijdig debat.

[0:32:57] En in de eerste termijn sta ik wederom vijf korte, dus onder de 30 seconden interrupties toe tijdens dit debat en dan geef ik nu graag het woord aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninklijksrelaties voor de beantwoording.

[0:33:13] Ja, voorzitter.

[0:33:14] En gemakshalve heb ik drie mapjes.

[0:33:17] De eerste is LGO-UPG.

[0:33:19] De tweede is Nederlandse inzet Europa.

[0:33:22] En de derde is overig.

[0:33:23] En overigens het dikste mapje, maar u ziet, we gaan vier uur halen.

[0:33:31] Dat gezegd hebbende voorzitter, begin ik met een vraag van mevrouw Den Hollander, want u de commissie baseert zich voor een deel ook op het onderzoek wat is gedaan en twee van de drie landen wilden daar niet aan meewerken.

[0:33:44] En Curaçao die gaf aan, er is voldoende onderzocht.

[0:33:48] We hebben geen extra onderzoek nodig.

[0:33:51] En van Sint Maarten hebben we geen reden ontvangen om mee te doen, of beter gezegd niet mee teedoen aan het onderzoeken.

[0:33:57] En als het gaat over UPG of LGO, dan hebben we het dus ook even voor de helderheid feitelijk natuurlijk alleen over Bonaire, Stacia en Saba.

[0:34:06] Als het gaat om uw roldering en mijn roldering.

[0:34:09] Want als het gaat om de overgang van LGO naar UPG, als het geldt om Sint Maarten, Aruba of Curaçao, dan zijn zij aan zet.

[0:34:19] Het zijn onafhankelijke landen binnen het Koninkrijk en wij kunnen daar niet voor hun gaan bepalen of zij over moeten stappen, ja of nee.

[0:34:27] Dus als we het al doen, en ik kom natuurlijk nog met uitgebreide reactie op het rapport later dit jaar, dan hebben we het heel nadrukkelijk over Bonaire, Stesja en Saba.

[0:34:37] En niet over de andere drie.

[0:34:39] En bij de andere 3 zie je dat Aruba natuurlijk wel heeft meegewerkt, de andere 2 niet.

[0:34:44] Eerste indicatie heeft u daarmee binnen.

[0:34:48] Dat gezegd hebben de voorzitter vraagt mevrouw Den Hollander naar de meerwaarde van de UPG-status.

[0:34:54] En die meerwaarde is natuurlijk inderdaad daardoor het, zeg maar eventjes...

[0:34:59] echt Europa wordt.

[0:35:02] En natuurlijk niet helemaal... het ligt geografisch een beetje ver weg... maar het wordt dus vergelijkbaar met bijvoorbeeld Saint-Martin.

[0:35:08] En dat levert voordelen op.

[0:35:11] Het levert ook, en dat heeft mevrouw Nanninga goed geschetst... maar ook mevrauw Den Hollander, het levert een andere kant op.

[0:35:17] Namelijk dat je ook aan alle Europese regels moet voldoen.

[0:35:21] En eerlijkheid voor u te zeggen, maar hiermee loop ik eigenlijk al voorop... omdat ik wat ik aan het einde van het jaar als reactie ga geven.

[0:35:29] We hebben nog wel wat stappen te zetten op een hele hoop andere vlakken.

[0:35:33] Gaan we dan onze capaciteit inzetten op de overgang van LGO en UPG?

[0:35:39] Of doen we dat op andere dingen?

[0:35:41] En dan zou, en ik kijk nu toevallig meneer Van den Brink aan kunnen zeggen... Ja, maar menear Van den Burg, het levert ook voordelen op die overgang.

[0:35:48] Want dan komt er ook meer geld vrij.

[0:35:50] Dat is natuurlijk waar.

[0:35:51] Maar ja, het is wel... Je kunt je capaciteit maar op één moment en op één manier inzeten.

[0:35:58] En meerdere van u hebben over die capaciteit ook vragen gesteld.

[0:36:02] En daarvan is duidelijk dat als je kijkt naar de drie LGO's, namelijk Bonaire, Stezi en Saba, waar wij mee te maken hebben, dat die niet uitblinken in overdreven veel uitvoeringscapaciteit.

[0:36:17] Enerzijds hebben we daar een gezant voor die ze daarbij kan helpen.

[0:36:20] Daar kom ik zo nog op terug als het gaat om het geld binnenharken.

[0:36:25] Maar anderzijdens, en wij kunnen daar natuurlijk ook een bijdrage in leveren,

[0:36:31] Maar anderzijds liggen er, overigens niet alleen vanuit de drie openbare lichamen... ...maar ook vanuit die drie landen, heel veel vragen bij ons om ondersteuning... ...op het gebied van wetgevingsjuristen, op het gebiet van andere experts... ...omdat men zelf die capaciteit niet heeft.

[0:36:47] Nou, ook wij hebben niet nog ergens publieke wetgevingsjurissen... ...die we open kunnen trekken en zo wel.

[0:36:55] Dan zal bijvoorbeeld ook gewoon mijn collega van stikstof roepen.

[0:36:58] Geef ze maar aan mij.

[0:37:00] Of mijn colleger van asiel en migratie roeper.

[0:37:02] Geeft ze maar naar mij.

[0:37:03] Dus het is voor een deel wel woekeren met de expertise die we hebben.

[0:37:10] Maar zeg ik nogmaals als kort antwoord op de vraag van mevrouw Den Hollander.

[0:37:14] Ik kom er natuurlijk uitgebreid op terug met de voor- en nadelen aan het einde van dit jaar.

[0:37:20] De heer Van der Brink vroeg ook, halen we nu uit de huidige LGO-status...

[0:37:25] Er is een interruptie van mevrouw Den Hollander.

[0:37:27] Voldoende, maar dat gaat u later horen.

[0:37:30] Dank u, voorzitter.

[0:37:32] Voorzitter, even om mijn vraag wel helder neer te leggen bij de staatssecretaris.

[0:37:35] Ik zou het echt per eiland willen zien.

[0:37:37] En ik hoor dat mijn collega Tsegai ook zeggen.

[0:37:39] Want het kan voor het ene eilind gewoon heel anders uitpakken... afhankelijk van hun juridische, economische en maatschappelijke mogelijkheden.

[0:37:47] Dus wij zouden heel graag, en dat geldt misschien breder voor de commissie... per eildand even willen zien waarvoor is nou de UPG een meerwaarde?

[0:37:55] Hoe schatten staatssekretaris dat in zijn advies of in zijn gesprek ook met de eilanden?

[0:38:01] Ja, en even voor de helderheid, want u spreekt over de eilanden.

[0:38:06] Nou zijn dat er zes.

[0:38:08] Maar aangezien wij bij drie er niet over gaan en bij drie wel... ben ik dan geneigd te zeggen ja als het gaat om Bonaire, Stacia en Saba.

[0:38:16] Waarbij ik wel zeg, maar ook daar moet ik natuurlijk aan het einde van het jaar op terugkomen... dat die wel heel ingewikkeld wordt...

[0:38:22] Op het moment dat wij, en wij bedoel ik dan u en ik voorzitter... dus Kamer en Kabinet, tot de conclusie zouden komen... bijvoorbeeld bij bovenwins, Saba wel en Steja niet... of Steja wel en Saba niet.

[0:38:38] Dat wordt natuurlijk wel buitengewoon ingewikkeld... omdat je ook dan daar weer met allerlei grensconflicten te maken krijgt.

[0:38:46] Dus ik sluit niet uit dat ik aan het eind van het jaar...

[0:38:48] Wel gaan zeggen, alle drie niet of alle drie wel.

[0:38:52] In plaats van, nou laten we daar eens een gezellige leuke mix in doen.

[0:38:56] Maar het antwoord is wel ja richting mevrouw Den Hollander.

[0:39:01] Voorzitter, ik snap dat wij alleen gaan over de beste eilanden.

[0:39:07] Maar in de stukken die we hebben gekregen staat dat u met alle zesde eiland in gesprek gaat.

[0:39:12] Dus er wordt vast vanuit het kabinet ook nagedacht van wat gaan wij dan met die zes eilande bespreken.

[0:39:16] En daarvan zou dan denk ik de Kamer graag ook de overwegingen willen ontvangen.

[0:39:21] Mits dat natuurlijk toegestaan is in deze.

[0:39:24] Dank u wel.

[0:39:26] U heeft een ja van de staatssecretaris.

[0:39:29] U kunt doorgaan met de beantwoording.

[0:39:30] Dan ga ik dat ook doen, voorzitter.

[0:39:31] En de heer Van der Brink vroeg, halen we er op het moment voldoende uit?

[0:39:34] Het antwoord is nee.

[0:39:36] Ik denk dat er nog voldоende onbenutte kansen liggen.

[0:39:39] En los van, ik kom straks nog op de inzet terug... dat we als kabinet vinden dat er te veel geld in de nieuwe begroting... in het MFK staat voor de komende jaren.

[0:39:51] Maar als er uiteindelijk een MFKA is vastgesteld... dan vind ik dat we er alles aan moeten doen, zoveel mogelijk van dat geld.

[0:39:58] Wat, zoals mevrouw Nanninga zei, ook gewoon ons belastinggeld is... weer ten goede te laten komen.

[0:40:03] Onder andere ook aan ons zelf en onszelf is in dit geval het koninkrijk.

[0:40:07] Dus de drie of de zes.

[0:40:09] Dus daar kunnen we echt dingen in doen.

[0:40:11] Daarom ga ik ook eind deze maand, ik zeg 21 en 22 of 22 en 23, daar wil ik even afwijs september naar Brussel zelf toe.

[0:40:19] En dat zal ik ook de komende tijd doen, want nu zitten we nog in die MFK-discussie.

[0:40:23] Maar als het eindelijk de definitieve verdeling komt, zie ik graag de nodige rood-weerblauwe vlaggetjes daarop staan.

[0:40:30] En dan de rood blauwe wlaggetje van het Koninkrijk, dus ook de andere kleuren van de andere drie landen moeten daar dan opstaan.

[0:40:36] Dank u wel.

[0:40:37] Lid van den Brink.

[0:40:39] Het laatste deel ik natuurlijk met u.

[0:40:40] Waarom lukt het nu niet om eruit te halen wat erin zit?

[0:40:44] Staatssecretaris.

[0:40:59] Nee, omdat je dus inderdaad ziet dat het ingewikkelde procedures zijn.

[0:41:04] Dus even los van Europa is gewoon ingewikkeld.

[0:41:07] Ik ben een tijdje wethouder geweest van Amsterdam en mocht dan bezighouden met de ESF en de EFRO-subsidies.

[0:41:14] Ik denk dat er nog steeds mensen aan het zuurstof liggen de afgelopen tijd.

[0:41:19] Europa is ingewikkeld en dan met de beperkte capaciteit van de eilanden waar je over hebt, dat helpt niet.

[0:41:25] Vandaar ook de benoeming van de gezant, dat is één.

[0:41:28] Twee, wij kunnen daar meer in helpen.

[0:41:30] En drie, we moeten er ook gewoon voller bovenop gaan zitten en meer naar de aandacht aan besteden.

[0:41:36] Dan ga ik door, voorzitter.

[0:41:39] Die uitvoeringscapaciteit, ik zei het al tegen de heer Van der Brink, dat is echt een punt.

[0:41:43] Dus daarbij moeten we de gezant inzetten.

[0:41:45] Daarbij zullen wij moeten helpen.

[0:41:47] Want daarin moet echt meer gebeuren.

[0:41:51] En hoe kunnen we...

[0:41:52] Ik snapte de vraag van mevrouw Den Hollander niet helemaal.

[0:41:56] Dus ik ga even kijken of ik hem juist geïnterpreteerd heb.

[0:41:59] Hoe moeten we voorkomen dat Europese middelen in de plaats komen van noodzakelijke inzet vanuit Nederland of het Koninkrijk?

[0:42:07] Ik snapte niet helemaal hoe ik die moest lezen.

[0:42:10] Kijk, als wij geld uitgeven wat we door een ander kunnen laten betalen.

[0:42:14] Dan denk ik dat mevrouw Den Hollander en ik elkaar vinden als prima.

[0:42:17] Als een ander de rekening betaalt is dat mooi.

[0:42:22] Als het gaat om hoe zorgen we ervoor dat we daardoor niet inzet op andere vlakken kunnen hebben.

[0:42:31] die ook noodzakelijk is, dan moeten we daar goed naar kijken.

[0:42:34] Dus het moet wel een meerwaarde opleveren die capaciteit uiteindelijk voor niet alleen de zes maar daarmee ook voor Nederland.

[0:42:40] Ten slotte moeten we ook duidelijk zijn als wij de kosten door Europa kunnen laten betalen hoeven wij ze niet te maken, kunnen wij het geld dat wij hebben weer voor andere dingen inzetten binnen de begroting van het Koninkrijk dan wel binnen de begroting van Monnaire, Stacia en Saba.

[0:42:54] Dus daar zit ik wel vol bovenop.

[0:42:57] Als het gaat om die begroting, en daarmee ben ik ook bij die inzet gekomen, dan blijf ik even weg bij de hele discussie over hoe het MFK in totaal eruit moet zien.

[0:43:10] U kent daarop het standpunt verkondigd door de minister-president en de minister van Financiën, die namens Nederland onderhandelingen doen voor het MfK.

[0:43:19] Die begroting van 2200 miljard waarover gesproken wordt, no way.

[0:43:23] Dat is iets ongenuanceerde samenvatting voor mij, maar...

[0:43:26] Nou ja, ongenuanceerd.

[0:43:27] Als ik naar Eelco Heijnen kijk, dan denk ik dat het niet ongenuanceerd is.

[0:43:30] Dat moet echt krapper.

[0:43:33] Dus ik blijf daarbij weg.

[0:43:35] Uiteindelijk komt er een bedrag uit.

[0:43:37] Hopelijk veel lager dan die 2200.

[0:43:40] En dan komt er een getal uit voor dit specifieke doel.

[0:43:46] En dit specifiek doel is dan voor drie landen.

[0:43:49] Frankrijk, Denemarken en Nederland.

[0:43:52] En ik zeg even drie lande in dit geval.

[0:43:55] Ik weet dat u het weet, maar niet iedereen die thuis kijkt.

[0:43:58] Europa beschouwt de zes eilanden allemaal als gelijk.

[0:44:05] En niet maakt het onderscheid tussen de drie openbare lichamen en de drie landen.

[0:44:10] Dus voor Europa heeft Nederland gewoon zes eilanden in dit specifieke geval.

[0:44:17] En dan heeft Denemarken Groenland.

[0:44:20] En die krijgen het meest.

[0:44:22] En dat heeft te maken met de geopolitieke situatie.

[0:44:25] En dan hou je over, de andere helft zeg ik gemakshalf even, voor Frankrijk en voor Nederland.

[0:44:32] Waarbij onze eilanden dan allemaal in het Caribisch gebied liggen.

[0:44:36] Dat geldt weer niet voor Frankrijk.

[0:44:37] Die heeft in het Caribisch gebiet liggen, maar ook nog in de Stille Oceaan.

[0:44:42] Maar ik richt me dus heel nadrukkelijk op de uitkomsten van de onderhandelingen.

[0:44:48] Daar de helft van en dan zoveel mogelijk daarvan binnenhalen voor Nederland.

[0:44:55] En in het huidige MFK is er 80 miljoen beschikbaar voor de eilanden.

[0:44:59] Zo gaf de heer Van den Brink aan.

[0:45:01] We weten nog niet hoe dat straks gaat uitpakken.

[0:45:05] Maar mijn redenering zal wel zijn, zoveeld mogelijk.

[0:45:07] En dan ook wel op belangrijke thema's.

[0:45:09] En die thema'S hebben we ook besproken in Aruba.

[0:45:12] En nu kijk ik even op cijfer dat mei of april was.

[0:45:16] En nu ga je toch niet juni tegen me zeggen?

[0:45:18] Ik dacht mei.

[0:45:19] Die hebben we daar besproken op Aruba... toen we daar een LGO-conferentie hadden met de Europese Commissie... Frankrijk, Denemarken en alle LGO's.

[0:45:28] En dan moet je inderdaad denken aan de zeekabel...

[0:45:31] Of eigenlijk moet ik beter zeggen connectiviteit.

[0:45:34] En connectiviteiten vertaalt zich in de zeekabel.

[0:45:37] Connectiviteit vertaal zich in bereikbaarheid als het gaat om de eilanden in zijn algemeenheid.

[0:45:43] Dan heb je bijvoorbeeld ook over waste management.

[0:45:45] Dat komt nagenoeg al onze eiland terug.

[0:45:49] En dan zeg ik even in dit geval met ons bedoel ik nu de zes.

[0:45:51] komt dat terug.

[0:45:53] Dan gaat het bijvoorbeeld ook over de havencapaciteit die daarvoor aan de orde wordt gesteld.

[0:45:58] Dat zijn ook de thema's waar nadrukkelijk over wordt gesproken voor de Europese Commissie.

[0:46:04] Was, en ik weet niet of dat zo blijft, maar was Sargassum ook nog een belangrijk punt.

[0:46:11] En tot slot, de vijfde was energie die daarin belangrijk was.

[0:46:17] Dat waren de vajf thema's die in ieder geval in mei ook aan de orde kwamen.

[0:46:21] We gaan proberen aan te sluiten bij enerzijds wat de eilanden willen, anderzijdens de prioriteiten van Europa en proberend die twee aan elkaar te koppelen.

[0:46:32] De heer van der Brink vroeg ook nog, hoe ga je die koppeling dan doen?

[0:46:35] Eén, de gezant.

[0:46:37] Twee, dat benoemde het lid Nanningga ook nog.

[0:46:42] Aruba heeft bijvoorbeeld ook een eigen bureau nu opgezet... met ook een eigene minister die ervoor verantwoordelijk is... om de banden met Europa aan te halen.

[0:46:50] Drie, en dat heb ik ook gezegd tegen in dit geval niet zozeer de drie openbaar lichamen... als ook wel tegen de drie landen, heb ik gezegд.

[0:46:59] Als ik naar Brussel ga...

[0:47:01] ben ik degene die dat doet namens de zes.

[0:47:04] Uiteraard mogen ze de drie landen ook zelfstandig die kant op gaan.

[0:47:08] Maar ik zeg altijd gekscherend tegen mijn drie collega's, gevolmachtige ministers, als jullie niet in de buurt zijn, beschouw ik mij als een gevolgmachtig minister in die zin dat ik dan ook opkom voor de drie Landen en niet alleen voor de Drie Openbare Lichamen.

[0:47:25] Dus het is dus gezand.

[0:47:27] zelfstandig en van de burg die zich daarvoor inzet.

[0:47:32] Dan vroeg mevrouw Dijk welke fondsen

[0:47:36] Ja, dat weten we nu nog niet.

[0:47:38] Het hangt ook af hoe straks het beleid is.

[0:47:40] Afgelopen tijd was het in ieder geval Erasmus, Best Life en Connecting Europe Facility.

[0:47:46] En voor de nieuwe moeten we nog kijken hoe dat gaat.

[0:47:48] Het lijkt in iedere geval op dat de verbreding dan niet alleen gaat zijn voor de regionale... maar ook dat er transregionale projecten kunnen worden ingezet.

[0:47:56] Nou, dat moeten we dan nog gaan bekijken hoe dat het gaat.

[0:47:59] Maar gaat u er maar vanuit.

[0:48:01] Als er een potje is...

[0:48:03] Dan wil ik me daarvoor inzetten.

[0:48:09] En het was april.

[0:48:11] En niet mei.

[0:48:12] Krijg ik net toegeschoven.

[0:48:14] Nou, dan heb ik de Kamer zojuist verkeerd geïnformeerd.

[0:48:16] Ik zie de motie van wantrouwen tegemoet.

[0:48:21] Pjoe.

[0:48:21] Maar ja, ik heb het gelukkig in dezelfde vergadering gecorrigeerd.

[0:48:24] Dan valt het toch alweer mee.

[0:48:26] Ja.

[0:48:28] Ja, zo zijn ze bij pro, meteen typen.

[0:48:31] Ja...

[0:48:33] Jammer dit.

[0:48:34] Mevrouw Tsgai, u krijgt geen toezeggingen meer.

[0:48:37] Is aanvullende ondersteuning nodig voor met name de kleinere eilanden?

[0:48:44] Ja, en tegelijkertijd zijn ze alle zes natuurlijk gewoon niet overdreven groot.

[0:48:51] Saba en Estesia springen er wel echt uit.

[0:48:55] Maar we gaan gewoon kijken.

[0:48:57] Het is echt één voor allen, alle voor één wat mij betreft.

[0:49:01] Dus we zetten ons gewoon voor alle zES in.

[0:49:03] En we kijken of we dat met het gezandschap kunnen, zelf daarin kunnen.

[0:49:07] Want dat zal echt nodig zijn.

[0:49:10] En dan daarbinnen... zal Saba en Stacia net wat meer ondersteuning nodig hebben... dan Curaçao om even de grootste maar te pakken.

[0:49:25] Hoe borgt het...

[0:49:27] Feitelijk heb ik dat toch...

[0:49:28] Nou, kijk maar even of mevrouw Den Hollande tevreden was.

[0:49:31] Hoe borg de staatssecretaris de kleinere eilanden niet buiten de boot vallen?

[0:49:36] Nou, nogmaals, ik ben zelf daarin hun ambassadeur.

[0:49:40] We hebben de gezant en we kijken ook of daarbij extra ondersteuning nodig is voorzitter.

[0:49:48] Mevrouw Den Hollander, u heeft de interruptie.

[0:49:53] Dat wordt uw derde.

[0:49:54] Ik was al niet helemaal tevreden.

[0:49:55] Dus ik denk ik doe hem toch gelijk eventjes.

[0:49:57] Het gaat er vooral om dat ze die budgetten willen verleggen naar flexibele budgetten.

[0:50:00] Waarbij ze vooral naar grotere en regionale projecten willen kijken.

[0:50:04] En dan maak ik me zorgen over de slagkracht.

[0:50:07] van de openbare lichamen.

[0:50:09] En als wethouder van een voormalig kleine gemeente... weet ik ook dat het voor ons veel moeilijker was om bepaalde fondsen binnen te halen... omdat je gewoon niet voldoende ambtenaren hebt.

[0:50:17] Gaat de gezant dan ook specifiek focussen op deze uitdaging, laat ik het zo zeggen?

[0:50:25] Hij en wij.

[0:50:26] Want ik snap uw punt.

[0:50:28] Dat is sowieso een risico bij de Europese Commissie.

[0:50:32] Want de discussie in Europa gaat over... doen we 2200 miljard of 2000 miljard... of 1800 miljard.

[0:50:42] Als het hier gaat over 80 miljoen... en dat verdeel je ook nog eens een keertje over verschillende projecten... dan kan het gaan over in sommige gevallen letterlijk 200.000 euro.

[0:50:53] Nou, het verschil tussen...

[0:50:54] Een paar honderd miljard en 200.000 euro is zo groot dat werkelijk, ik zeg het nu even iets te oneerbiedig, het risico bestaat dat niemand in Brussel daar nog meer in geïnteresseerd is.

[0:51:06] Terwijl dat voor een klein eiland als Saba kan 200.00 euro ontzettend veel geld zijn.

[0:51:13] Nou, daar moeten wij echt die rol in spelen.

[0:51:16] Want ik herken dit helemaal.

[0:51:20] Ja, ik herkende helemaal.

[0:51:21] Punt.

[0:51:24] De leencapaciteit, die kwam ook nog even aan de orde.

[0:51:28] Curaçao en Sint Maarten hebben natuurlijk al een leenkapaciteit.

[0:51:32] Die zijn we nu met de conceptwet HOVA ook aan het mogelijk maken voor Aruba.

[0:51:39] Daar speelt wel een dingetje.

[0:51:41] En dat is namelijk aan de HOVA is de landsverordening gekoppeld.

[0:51:45] Daar komt nog een reactie van ons om, want er ligt natuurlijk nu een reacties van de Raad van State... maar ook van de adviescommissie op Aruba als het gaat om de lands verordening.

[0:51:54] We gaan daar gezamenlijk op reageren.

[0:51:57] En dan moet de lands Verordening ook nog door het parlement van Aruba komen.

[0:52:02] En dat is, als je gewoon kijkt naar de politieke situatie en de verdeeldheid over de HOVA op Aruba, best nog wel spannend.

[0:52:10] Komt u niet door het parlement op Arububa in positie om de HOFA te doen?

[0:52:17] Want zonder landsverordening geen HOVA.

[0:52:21] Dus dat is eventjes nadrukkelijk afwachten.

[0:52:25] Dan een vraag die zich iets minder richt op het debat van vandaag.

[0:52:31] Maar mevrouw Dijk, ook al past die misschien niet helemaal in de agenda van vandaag... u kent mij, ik ga hem toch gewoon richting u beantwoorden.

[0:52:39] De motie White in zaken de studieschuld.

[0:52:44] Kijk, het is...

[0:52:46] Het is buitengewoon belangrijk dat eilanders die naar Nederland komen hier een studie doen en dus ook een studieschuld opbouwen, dat die terug kunnen keren naar de eilanden om daar gewoon hun kennis en kwaliteit in te zetten.

[0:53:03] En we zien inderdaad dat dit een groot probleem is.

[0:53:06] Dat merkte ik ook in mijn gesprekken met de universiteiten daar en ook met de ministers daar, omdat

[0:53:14] De studieschuld daar terugbetalen een stuk ingewikkelder is dan als je gewoon hier gaat werken.

[0:53:22] Laat staan dat je hier op de Zuidas je inkomen naar binnen tikt.

[0:53:28] Daarom biedt ook de Rijksdienst Caribisch Nederland de regeling aan over het overname van de studieschult aan.

[0:53:34] Dat is één.

[0:53:35] De openbare lichamen zijn ook aan het kijken wat ze daarin kunnen doen, evenals de landen.

[0:53:41] En ook in de private sector kan er nog nagekeken worden.

[0:53:44] Dan moeten we de werkgevers dat zelf wel bekostigen.

[0:53:48] En DUO biedt ook nog specifieke terugkeerregelingen aan... gebaseerd op draagkracht en terugbetaalkapaciteit.

[0:53:55] En verder is het ook iets wat u eigenlijk...

[0:53:59] Maar de voorzitter deed niet moeilijk.

[0:54:01] Nou, dan doe ik het al helemaal niet.

[0:54:03] Natuurlijk ook hoort te bespreken met mijn collega's van onderwijs.

[0:54:07] Als het gaat om... En dat is dan specifiek uiteraard gerelateerd aan Bonaire, Stesja en Saba.

[0:54:13] Want dan is zij in positie.

[0:54:16] Lid Dijk.

[0:54:18] Ja, dank voorzitter.

[0:54:21] Ik had dit onderwerp erbij gepakt omdat ik het gewoon bij de stukken zag staan.

[0:54:24] En ik dacht, nou, daar heb ik natuurlijk een mening over.

[0:54:28] Dus ik ben sowieso blij dat u de moeite heeft genomen om de vragen te beantwoorden.

[0:54:36] Ik ben het ook helemaal eens dat dit dan met de collega's moet worden besproken.

[0:54:41] Nou, ik vind het een goede tip.

[0:54:42] Gaan we doen.

[0:54:44] Dank u wel.

[0:54:45] Gaat u door, staatssikker.

[0:54:46] Dan ga ik even naar mevrouw Den Hollander, voorzitter, als u het goed vindt.

[0:54:49] Want die had nog een vraag over het wetsvoorstel Europese verkiezingen.

[0:54:52] De opkomst.

[0:54:53] Het wets voorstel ligt nu bij de Raad van State.

[0:54:55] Het advies wordt dit najaar verwacht.

[0:54:58] We zijn op dit moment ook aan het onderzoeken hoe het zit met die drempels.

[0:55:00] Want mevrauw Den Hollande heeft gelijk.

[0:55:03] En ik zag mevroudse guy ernstig knikken.

[0:55:06] Er ontstaat iets moois tussen uur twee en daar ben ik sowieso blij om.

[0:55:10] Want de opkomst is erg laag.

[0:55:13] De laatste keer geloof ik 3000 mensen, zeg ik even uit mijn hoofd.

[0:55:19] Daar mogen we niet tevreden mee zijn.

[0:55:21] En dan zullen we ook kijken, als we dus inderdaad het wetsvoorstel hebben en het onderzoek hebben, hoe wij die drempels weg kunnen nemen voor de EP-verkiezingen van 2029.

[0:55:33] Mevrouw Den Hollander had ook een vraag over het preclearance model.

[0:55:37] Maar daar kom ik straks pas op.

[0:55:39] Mevrouw Tsegai.

[0:55:41] Ja, ik val mijn nieuwe vriendin mevrouwen Den Hollander even bij.

[0:55:47] Want ik hoor de staatssecretaris zeggen dat hij het ook belangrijk vindt... en dat hij de opkomst de laatste keer echt te laag vond.

[0:55:54] Maar wanneer horen we hier dan weer iets over?

[0:55:56] Want die drempels bijvoorbeeld kunnen we nu al naar kijken... in afwachting van het advies van de Raad van State.

[0:56:02] Om maar iets te noemen.

[0:56:03] Dus kan de staatsecretariens hier een tijdspad aan verbinden?

[0:56:10] Ja, voorzitter...

[0:56:14] Ik neem de Raad van State wel buitengewoon serieus.

[0:56:16] Niet dat mevrouw Tskar dat niet doet.

[0:56:18] Zeker, zeker niet.

[0:56:20] Maar het lijkt mij niet hoffelijk van mij richting de Raад van State... als ik vooruitlopend op hun advies al dingen met... in dit geval u de Kamer daarover ga communiceren.

[0:56:33] Wij brengen het nu in beeld.

[0:56:34] Wij combineren dat straks met het Raad-van-Staten-advies... aangaan het wetsvoorstel.

[0:56:39] Die komt in het najaar, maar ik kan de Raat van State ook...

[0:56:42] En gelukkig kan ik dat ook maar niet verplichten om een datum te noemen.

[0:56:47] Zodra ik het van de Raad van State heb, zal ik aan u melden wanneer ik met een advies kom.

[0:56:52] Ik krijg het najaar.

[0:56:53] Zo snel mogelijk daarna kom ik naar u toe.

[0:56:55] Want 2029 is aan de ene kant ver weg, maar we hebben nog wel even tijd nodig.

[0:56:59] Maar ik moet eerst weten waar de Raад van State mee komt.

[0:57:03] Komen die nu met een aadje, om het maar even zo te zeggen.

[0:57:07] Topgedaan van de Burg kan hameren door.

[0:57:10] Dan ben ik sneller bij u als dat er een deedje ligt.

[0:57:17] Nou, op zich vind ik dat een goed uitsgangspunt van het parlement als die zegt... kom niet met een D'tje.

[0:57:22] Dat was in het verleden wel eens anders, kan ik me herinneren.

[0:57:26] Maar goed, laat ik de discussie maar niet aangaan.

[0:57:30] Dan de preclearance van Aruba.

[0:57:33] Ja, daar is Aruba een buitengewoon groot voorstander van en mevrouw Den Hollande zond ook al de voordelen op.

[0:57:39] En er is natuurlijk ook wel een preclearence van Arububa met bijvoorbeeld Amerika.

[0:57:43] Alleen het voordeel van de, alhoewel ze Verenigde Staten heten, is het wel één land.

[0:57:50] En dat maakt het iets makkelijker dan bij ons.

[0:57:53] Want als je Nederland binnenkomt, kom je ook meteen Schengen binnen.

[0:57:57] En daarom is het ook aan mijn collega van Asiel en Migratie, die over in dit geval het Schengerverhaal gaat, om daarover verder ook te kijken en te doen.

[0:58:06] En ik ga met hem het gesprek in ieder geval daarover aan.

[0:58:09] Maar dit moet dus wel binnen Schengeng geregeld worden.

[0:58:11] Want je kunt niet alleen Nederland binnenkomen.

[0:58:14] Dan kom je ook meteen heel Schengen binnen.

[0:58:19] Maar ik ga daar gesprek over hebben met de heer Van der Brink... en dan koppelt hij of ik het aan u terug.

[0:58:27] Ook een, zei hij, heel kritisch kijkend naar mevrouw Dijk... ook een licht wezensvreemd onderdeel voor vandaag, voorzitter... maar ik ga er wel op in, is het verhaal rondom het slavernijverleden.

[0:58:41] En dan beter gezegd, de aanvragen.

[0:58:44] Het klopt.

[0:58:45] En u heeft ook dezelfde stukken gelezen, denk ik, in de media als ik heb gelezen.

[0:58:50] Dus we zien die regelingen voor het slavernijverleden bevatten inderdaad een lotingsysteem.

[0:58:55] Ik zeg er overigens bij, dat is niet alleen voor het Caribisch deel van het Koninkrijk.

[0:59:00] Dat is ook gedaan voor het Europees deel.

[0:59:02] En die loting bepaalt de volgorde waarin de aanfragen worden behandeld.

[0:59:09] En waarom is daarvoor gekozen?

[0:59:11] Dat is om alle aanvragers een gelijke kans te geven.

[0:59:15] Want op het moment dat je gaat zeggen van wie het eerst komt, wie het maalt.

[0:59:20] Ik meen dat we dat bijvoorbeeld doen bij erfgoed, bij bepaalde regelingen.

[0:59:26] Dan loop je het risico dat wat ik maar even zeg, de professionele subsidieaanvraagorganisaties...

[0:59:33] Tik, tik, tik.

[0:59:34] Boek, klaar.

[0:59:35] Dit is misschien wel heel ouderwets dat ik dit nog doe.

[0:59:37] Duid op de T-machine.

[0:59:38] Maar in ieder geval heel snel de aanvraag hebben neergelegd.

[0:59:44] Terwijl nou juist als het gaat om het slavernijverleden en de herdenking daarin... moet je niet alleen bij de professionele organisaties gaan kijken... maar ook de grassroots-organisaties meenemen.

[0:59:56] En om die gelijke kans te bevorderen is gezegd... we kiezen voor die lood.

[1:00:00] We kiezen voor die loting.

[1:00:05] Ja, ik zat erop te wachten.

[1:00:07] Liddijk.

[1:00:09] Oké, dank voorzitter.

[1:00:10] Ook dank voor deze vreemde eend in de buiten dan...

[1:00:14] Maar dan vraag ik me af, gaat het dan nu alsnog eerlijk?

[1:00:18] Want ik heb begrepen dat je dan... Je krijgt random nummers toegewezen en je gaat door tot de pot opbissen.

[1:00:27] Dan klinkt het ook niet helemaal eerlijk tegenover de professionele organisaties.

[1:00:33] Dat vraag ik mij dan nog af.

[1:00:38] Het is dus iets wat we nogmaals vaker doen.

[1:00:41] Buiten de portefeuille koninkrijksrelaties.

[1:00:44] Nou is dit ook voormiddel geen portefeule koninkrijkse relaties.

[1:00:47] Slavernij verleden is nu breed.

[1:00:48] Dat geldt zowel in Europees Nederland als in het Caribisch...

[1:00:52] Nee, ik moet niet in dit geval zeggen Caribisch Nederland.

[1:00:54] Het Caribisch deel van het Koninkrijk.

[1:00:56] En het is in die zin eerlijk dat iedereen evenveel kans maakt omdat er geloot wordt.

[1:01:02] Dus als er twintig aanvragen zijn, maakt iedereen vijf procent kans om de nummer één te zijn en vijft procent kans.

[1:01:09] Nee, dat is niet waar.

[1:01:11] Nou ja, één negentiende procent kans op de nummers twee te zijn... ...en één achttiende om de drie te zijn.

[1:01:16] Dus in die gezin maak je allemaal evenveeld kans.

[1:01:19] En is het dus niet zo dat een grassroots organisatie die het net wat ingewikkelder vindt om door die bureaucratie van de aanvraag te komen, minder kans maakt dan een professionele organisatie.

[1:01:32] Die gewoon ook zeg maar standaard mensen vrijgemaakt heeft om subsidies aan te vragen.

[1:01:38] Het is een keuze die in het verleden is gemaakt.

[1:01:41] Ik snap hem.

[1:01:42] In beginsel zegt de mens Erik altijd... je moet alle aanvragen maar op één ding beoordelen.

[1:01:49] En dat is op basis van kwaliteit.

[1:01:52] Maar ik snap ook wel dat je hier ook moet zorgen... dat je een spreiding hebt... dat ook mensen die het niet helemaal gewend zijn... met dit gevoelige onderwerp ook een kans wil geven.

[1:02:05] Dan hebben diverse mensen, namelijk de heer Van den Brink en mevrouw Nanninga... ook vragen gesteld over de landspakketten.

[1:02:17] De vraag is niet zo ingewikkeld, maar het antwoord geven is dat wel.

[1:02:23] Want of de lands pakketten doorgaan...

[1:02:26] Dat krijgt u pas te horen op 15 september.

[1:02:32] Als u weer de hoedjes uit de kast heeft gehaald... en in de ridderzaal naar de koning heeft geluisterd... en bij het aanbieden van de miljoenenota door de minister van Financiën.

[1:02:43] Dus daar mag ik in mijn beantwoording niet op vooruit lopen.

[1:02:47] Dus of de landspakketten doorgaan, kan ik nu niet zeggen... want dan zou ik namelijk iets zeggen over de begroting 2027...

[1:02:56] In ieder geval...

[1:03:01] Ik hoorde niet mevrouw Den Hollander wat u zei, dus ik reageer er ook maar even niet op.

[1:03:09] Maar ik ben wel van mijn propos gebracht.

[1:03:10] Ik moet even herstellen.

[1:03:12] Het is in ieder geval zo dat wij wel gewoon gesprekken hebben gehad met de drie landen over de landspakketten.

[1:03:21] Omdat de evaluatie die u op 1 april heeft ontvangen, die ligt er natuurlijk wel.

[1:03:26] En we hebben gezegd...

[1:03:28] We wachten met reageren op de evaluatie... tot we weten of we doorgaan met de landspakketten.

[1:03:33] Want als we niet doorgaen, dan heeft die evaluatie een andere status... als dat je wel doorgaat met de landspakketten... want dan gebruik je de evaluaties ook als input voor de nieuwe landspakquetten.

[1:03:44] Dus ik heb ook nog in mijn vergadering op 10 juli... met bijvoorbeeld premier Pisas hier gewoon gesprekken over gehad.

[1:03:53] Dus wij zijn gewoon doorgegaan in het proces...

[1:03:56] om in ieder geval klaar te zijn als de landspakketten doorgaan, zodat we niet tijd verliezen mochten de landsmakketten.

[1:04:06] Maar meer dan dat kan ik er op dit moment niet over zeggen.

[1:04:09] Want reken maar dat ik dan binnen tien minuten naar nu bij de heer Jetten zit, die mij dan alle hoeken van zijn virtuele torentje laat zien.

[1:04:22] Voorzitter.

[1:04:23] Dat was hem.

[1:04:23] Nou, dat is heel snel.

[1:04:25] Dank u wel voor uw beantwoording, staatssecretaris.

[1:04:27] En dan kijk ik even naar de commissieleden met de vraag... Is er behoefte aan een tweede termijn?

[1:04:33] Ik zie ja.

[1:04:35] Nou nog geef ik het woord aan lid Dijk.

[1:04:37] En voor het tweede termin hebben wij... Nou, ik heb het met de gevier overlegd en u heeft anderhalf minuut.

[1:04:47] Dank voorzitter.

[1:04:48] Dank ook voor de beantwoording.

[1:04:50] Ook voor onderwerpen die misschien niet helemaal bij deze commissie hoorden.

[1:04:57] Ik neem graag de gelegenheid om toch een twee minuten debat aan te vragen.

[1:05:02] Misschien voor die landspakketten toch nog.

[1:05:05] Ik hou graag die ruimte open.

[1:05:06] Dank u wel.

[1:05:16] Ja, voorzitter.

[1:05:17] Ik heb eigenlijk maar één vraag.

[1:05:19] Ik zou de staatssecretaris willen vragen om ons goed van de ontwikkelingen op de hoogte te houden.

[1:05:24] Want we zijn erg benieuwd naar de komende gesprekken ook tussen het kabinet en de eilanden... en ook wat er in Brussel gaande is.

[1:05:33] En daarnaast lijkt het mij goed, maar dat is meer voorstel aan de commissie... als we eind dit jaar of begin volgend jaar opnieuw...

[1:05:40] over dit onderwerp met het kabinet in debat te gaan.

[1:05:43] Ook naar aanleiding van de kabinetsreactie die nog moet komen.

[1:05:46] Maar dat moet in de procedurevergadering, gaat de voorzitter tegen mij zeggen.

[1:05:51] Dat was het.

[1:05:52] Dat heeft hij heel goed gezien, lidsegei.

[1:05:55] Dat moet inderdaad in een procedurevergering.

[1:05:57] Maar het staat in ieder geval genoteerd.

[1:06:00] Lid Den Hollander?

[1:06:02] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:06:03] Ik zal het ook kort houden.

[1:06:04] Even nog over die verkiezingen van Europa.

[1:06:06] Ik schrik best wel het getal van 3000 mensen opkomst.

[1:06:10] Dat is dus voor alle drie de kaslanden, begrijp ik dan gezamenlijk.

[1:06:13] Nou, dat is natuurlijk echt heel weinig.

[1:06:15] Mijn vraag was ook iets breder dan alleen maar wat we zaten met het wetsvoorstel.

[1:06:18] Mij vraag was welke andere drempels rondom registratie, informatievoorziening en het stemproces zelf worden weggenomen.

[1:06:25] Dus misschien dat staatssecretaris daar in zijn tweede termijn nog iets nader op in zou kunnen gaan.

[1:06:29] En dan nog eventjes over die preclearance van Aruba.

[1:06:33] De VVD is natuurlijk al te groot voorstander van vrijhandelsverkeer.

[1:06:36] En wij zien ook grote voordelen van de positie van de eilanden tussen, zeg maar, Zuid-Amerika en Europa.

[1:06:42] En zouden daarom toch staatssecretaris vragen om dat gesprek met al zijn kenmerkende enthousiasme met het ministerie van Asiel en Migratie te voeren.

[1:06:50] En daar echt om te drukken dat daar beweging in komt.

[1:06:52] Want dat kan helpen.

[1:07:02] Dank u wel, lid Den Hollander.

[1:07:04] Volgens mij heeft u aan het einde van deze commissievergadering... zal ik ook even de toezegging oplezen.

[1:07:10] Maar volgens mij hebt u een toezetging van de staatssecretaris hierover binnen.

[1:07:14] Maar die zal ik straks nog even concreet voorlezen.

[1:07:19] Dan tot slot aan de heer Van den Brink voor uw tweede termijn.

[1:07:23] Ik heb geen aanvullende vragen, voorzitter.

[1:07:25] Veel dank voor de altijd vrolijke beantwoording.

[1:07:27] Ja.

[1:07:28] Dank u wel.

[1:07:28] En dan vraag ik aan de staatssecretaris of u meteen door komt gaan.

[1:07:32] Ja, met een beantwoording.

[1:07:33] Dan bent u toegekomen aan de beantwording tweede termijn.

[1:07:35] Ja voorzitter, het is uiteraard aan u om een tweede minuut debat.

[1:07:38] Aan u de Kamer bedoel ik dan om een twee minuten debat te plannen.

[1:07:42] Als mevrouw Dijk dat onder andere doet in het kader van de landspakketten.

[1:07:46] Zou ik in ieder geval dus wachten met het inplannen.

[1:07:49] Maar dat is slechts een advies van mijn kant.

[1:07:51] Tot na het verschijnen van de begroting voor u.

[1:07:53] Want dan weet u of het überhaupt zin heeft.

[1:07:55] Staan ze er niet in.

[1:07:56] Kan ik me voorstellen dat u een twee minuten debat wil hebben.

[1:07:58] Staen ze er wel in.

[1:08:00] Dan komt u namelijk gewoon bij de begrotingsbehandeling aan de orde.

[1:08:02] Dus dat geef ik gewoon slechts mee als mening.

[1:08:05] En verder ga ik er niet over.

[1:08:06] Het is aan u.

[1:08:08] Richting mevrouw Tsegai zeg ik uiteraard toe.

[1:08:10] Dat ik u goed op de hoogte hou.

[1:08:12] Van niet alleen mijn gesprekken met de zes.

[1:08:16] Maar ik zou in dit geval zeggen de zeven, dus ook wat ik in Europa aan het uitsproken ben.

[1:08:23] Los van het feit dat de voorzitter het al dreigde te concluderen, zeg ik heel expliciet tegen mevrouw Den Hollander, ja, de preclearance was een toezegging.

[1:08:33] Nou, dat moet nu lukken zo met de voorzitter, denk ik.

[1:08:36] En de vraag van mevrouw Den Hollander... U mag ervan wat verwachten, want het gaat over de drie landen.

[1:08:47] Dan gaat het over zo'n 300.000 mensen die daar wonen.

[1:08:50] Maar het aantal stemgerechten is natuurlijk veel lager.

[1:08:53] Want je moet kinderen daarvan aftrekken... of mensen die niet de Nederlandse nationaliteit ervan aftenrekken.

[1:08:57] Dus dan kom je ergens tussen de 100.000 en 200.000... mensen uit.

[1:09:01] Maar dan nog...

[1:09:02] is 3000 wel extreem laag.

[1:09:05] Dus ik zal er alles aan doen om te kijken of drempels weggenomen kunnen worden.

[1:09:09] En daar kom ik in ieder geval voor het einde van het jaar, kom ik daarop terug.

[1:09:17] Toezegging.

[1:09:21] Dank u wel.

[1:09:22] Daarmee zijn we aan het einde gekomen van deze commissiedebat.

[1:09:26] Dan zal ik even nog de toezeggingen oplezen.

[1:09:30] En dan wordt er een twee-minuten-debat ingepland.

[1:09:37] De Kamer wordt geïnformeerd over de pre-clerens naar overleg... tussen de staatssecretaris BZK en de minister Asiel en Migratie.

[1:09:47] En de toezegging dat er een overzicht komt van welke andere drempels worden weggenomen voor het einde van het jaar.

[1:10:00] Met betrekking ook tot die preclearance.

[1:10:03] Verkiezingen, sorry.

[1:10:07] Dank u wel.

[1:10:08] Even formeel voorzitter.

[1:10:09] Europese verkiezingen.

[1:10:12] Want ik ga niet over de verkiezingen voor parlement op Aruba-Curaçao en Zitmaart.

[1:10:16] Het gaat om de Europese verkiegingen.

[1:10:18] Dan lees ik hem nog één keer voor.

[1:10:21] De toezegging gaat over het wegnemen van de drempels.

[1:10:25] Welke drempel ze kunnen worden weggenomen voor de Europense verkiezeningen.

[1:10:30] En daar komt de staatssecretaris voor het einde van het jaar met een reactie op.

[1:10:35] Ik zie geknikt...

[1:10:36] Eén aanvulling voor de Europese verkiezingen van 2029.

[1:10:40] Dus niet 2033, maar 2029-2029.

[1:10:43] Er zijn geen verkiegingen in 1933, maar los daarvan heeft u gelijk.

[1:10:48] Dank u wel.

[1:10:49] Dan voor het twee minuten debat is de eerste spreker mevrouw Dijk.

[1:10:54] En dan dank ik de staatssecretaris, dan dank ich de commissieleden en de belangstellenden op de publiekstribune en online.

[1:11:01] En dat wens ik u nog een fijne dag.

[1:11:04] Hierbij sluit ik de vergadering.