Kabinetsreactie op het advies van het Nationaal Burgerberaad Klimaat

[0:00:03] Een hele goedemorgen allemaal.

[0:00:04] Van harte welkom bij de Vastkamercommissie voor Klimaat en Groene Groei.

[0:00:08] We hebben op dit moment op de agenda wederom het Nationaal Burgerberaad Klimaat.

[0:00:14] En dit keer gaat de technische briefing over de kabinetsreactie.

[0:00:18] We krijgen daar vanuit ambtenaren een presentatie over.

[0:00:21] En er is uiteraard na de presentatie gelegenheid voor vragen door de diverse Kamerleden.

[0:00:28] En ik begreep dat ik u het woord mag geven.

[0:00:32] Dank u wel.

[0:00:34] Goedemorgen allemaal.

[0:00:35] Mijn naam is Niels Redeker.

[0:00:36] Ik ben sinds kort directeur klimaat bij ons ministerie.

[0:00:40] We zijn met best een groep.

[0:00:43] We hebben 15, 20 minuten presentatie denk ik.

[0:00:47] We waren ook bereid omdat we expertise hebben op het proces en hoe de kabinetsreactie tot stand gekomen is en vervolgens op de verschillende inhoudelijke categorieën mensen uit de verschille ministeries die daarover gaan.

[0:01:00] Dus dat is de reden waarom we hier met z'n vijven zitten.

[0:01:02] Nou, ook fijn.

[0:01:04] Er is inmiddels een debat aangevraagd in de pipeline, dus dat is ook goed.

[0:01:08] Dus voor ons zal het ook een beetje zoeken zijn naar wat voor vragen krijgen we en hoe geven we daar antwoord op met dat debat in het achterhoofd wat er aankomt.

[0:01:18] Dus dat zal ik proberen ook een bij te helpen.

[0:01:24] En nou, volgens mij komt dat over het algemeen.

[0:01:25] Maar er waren technische briefings dat dat wel goed komt.

[0:01:28] Maar voor ons had het een...

[0:01:30] Even een uitdaging.

[0:01:32] En daarmee wil ik het woord aan Veerle geven.

[0:01:34] Die zal beginnen met even de context.

[0:01:42] Goedemiddag, Veerle Weustink.

[0:01:44] Ik werk bij de directie Klimaat.

[0:01:45] Afgelopen twee jaar heb ik met het burgerberaad meegemaakt hoe zij tot een advies gekomen zijn en ook de kabinetsreactie die u voorlucht.

[0:01:52] Ik heb ook een boekje voor u neergelegd.

[0:01:54] Dat hebben wij samen met collega's van verschillende departementen gecoördineerd.

[0:02:01] Niels gaf het al kort aan.

[0:02:03] Ik zal kort iets vertellen over het proces van de kabinetsreactie die voor ligt.

[0:02:06] Hoe we daartoe zijn gekomen, de keuzes die we gemaakt hebben.

[0:02:10] En dat zal ik aan u toelichten.

[0:02:12] En vervolgens gaan de collega's wat vertellen... over de inhoud.

[0:02:15] Want we hebben dus drie verschillende thema's.

[0:02:17] Eten, spullen, reizen en algemeen.

[0:02:19] Aan het eind zal ik kort nog wat vertelen over algemein.

[0:02:24] Nationaal burgerraad klimaat.

[0:02:26] Het is een mooi proces geweest.

[0:02:28] Een lang proces ook en zorgvuldig.

[0:02:30] We hebben dat samen met uw kamer ingericht.

[0:02:33] En uiteindelijk is de kern dat 175 deelnemers zeven weekenden samen zijn gekomen om een klimaatvraag te beantwoorden.

[0:02:40] En die vraag luidde hoe kunnen we als Nederland eten, spullen gebruiken en reizen op een manier die beter is voor het klimaat?

[0:02:48] De deelnemers zijn geloot, dat weet u.

[0:02:51] We hebben een gewogen loting gedaan op basis van vijf kenmerken.

[0:02:55] Leeftijd, regionale spreiding, dus provincie, stad.

[0:02:59] Meningen over klimaatbeleid vonden wij belangrijk.

[0:03:02] Het is echt de vertegenwoordiging van Nederland ook hoe Nederland kijkt naar klimaat beleid.

[0:03:05] Kon je echt terugvinden in het burgerberaad.

[0:03:08] geslacht en opleidingsniveau.

[0:03:11] En dat heeft geresulteerd in een advies, dat u al waarschijnlijk gelezen heeft, en dat is op 1 december aangeboden aan u en aan het kabinet.

[0:03:20] Er is uitgebreid gereflecteerd op dit proces.

[0:03:23] We hebben een projectorganisatie die ook hele mooie verslagen daarover geschreven heeft.

[0:03:33] En toen kwam voor ons de uitdaging van burgerberaad naar een kabinetsreactie.

[0:03:37] Van tevoren hebben we afspraken gemaakt, ook met uw kamer.

[0:03:40] We hebben afgesproken dat wij uiterlijk binnen zes maanden gemotiveerd zouden reageren op het advies van het burgerberaat.

[0:03:47] Dat gedeelte gemotiveert is voor ons ook belangrijk geweest.

[0:03:50] Dus echt op elke aanbeveling van het burgeraad ingaan en uitleggen waarom je iets wel doet en ook waarom jij iets niet doet.

[0:03:57] Daar is transparantie voor ons belangrijk gewees.

[0:03:59] Dus vertellen als je iets niet doet ook waarom je het bijvoorbeeld niet doet.

[0:04:04] Wij zijn aan de slag gegaan ambtelijk.

[0:04:06] Vanaf 1 december ging voor ons de klok lopen eigenlijk.

[0:04:09] Toen was het nog een demissionair kabinet onder kabinet Schoof.

[0:04:13] Wij sind meteen aan de Slag gegaan, want 6 maanden lijkt lang maar is ook niet bijzonder lang.

[0:04:19] De coördinatie is gedaan door EZK en BZK.

[0:04:22] BZk is ook verantwoordelijk voor het instrument burgerberaad.

[0:04:25] Dus we hebben dat echt in nauwe samenwerking gedaan.

[0:04:27] Omdat het niet alleen gaat over klimaat en klimaatvraagstrukken, maar ook over dit bijzondere instrument.

[0:04:33] Eerste keer in veel jaar dat we dit weer nationaal doen.

[0:04:37] Dus dat wouden we ook echt goed doen.

[0:04:41] Het is een samenwerking geworden tussen echt heel veel verschillende departementen.

[0:04:46] En dat kunt u ook zien in het advies van het burgerberaad.

[0:04:48] De adviezen zijn rijk en ook heel breed.

[0:04:51] En er worden ook vaak dwarsverbanden gelegd tussen verschillend departement en verschillenden inhouds.

[0:04:56] En daarom zit het weer ook met meer mensen.

[0:05:00] Uiteindelijk is het advies, de kabinetsreactie, ondertekend door EZK, BZK... LVVN, INW en medenames VRO en OCW, omdat die ook nog onderwerpen hadden.

[0:05:18] Dit plaatje vind ik altijd fijn om eventjes erbij te pakken.

[0:05:21] Dit legt eigenlijk in het kort uit hoe wij het aangevlogen hebben.

[0:05:24] Dus het burgerberaad heeft op vier thema's ons adviezen gegeven.

[0:05:30] Eten, spullen, reizen en ook algemeen.

[0:05:33] Dus meer advieze die niet in de vraag zelf vallen, maar ze wel belangrijk vonden om ons mee te geven.

[0:05:39] En die kun je opdelen in de 13 wel aangenomen aanbevelingen van het burgerberaad en de 10 niet aangenommen.

[0:05:47] De burgers hebben zelf een best wel streng stempercentage opgelegd.

[0:05:52] Van 75% van het burgeraad moest het eens zijn met een aanbeveiling.

[0:05:56] om daar wel al aangenomen te gaan.

[0:05:58] Daardoor zijn er tien niet aangenommen.

[0:06:01] Die heeft het burgerbrad wel met ons gedeeld.

[0:06:03] En dat was met de reden dat sommige van die aanbevelingen... hebben het net niet geraald.

[0:06:08] Of met relatief hoge percentages soms nog.

[0:06:11] En hun idee daarmee was dat ze dat met ons wilden delen... om een gesprek te beginnen.

[0:06:16] Een politiek en maatschappelijk dialoog over deze aanbevellingen.

[0:06:19] En zo hebben wij die ook opgepakt vanuit het kabinet en de kabinetsreactie.

[0:06:25] Dus we hebben echt bij de tien gekeken naar waar liggen er kansen en waar ziet het kabinet die.

[0:06:31] Dat is korter geworden dan de dertien, maar we hebben wel echt de moeite gedaan om daar even bij stil te staan.

[0:06:35] Dan heb je de 13 aangenomen aanbevelingen.

[0:06:37] Dat is natuurlijk het grootste deel van de kabinetsreactie.

[0:06:43] Wij zijn daar ingedoken en zijn snel tot de conclusie gekomen... dat als wij 13 aanbevellingen zouden doen en zouden zeggen ja of nee... dat we geen recht zouden aan het advies van de burgers.

[0:06:54] Dus we hebben het opgedeeld in 82 deelaanbeveling.

[0:06:58] Echt met het idee dat je niet het kind met het badwater weggooit... als je het met één klein ding niet eens bent.

[0:07:03] Dus dit is echt bedoeld vanuit transparantie en ook naar volgbaarheid voor de deelnemers wat er gebeurd is met hun advies.

[0:07:10] En we hebben gekozen om het in drie categorieën in te delen.

[0:07:14] Wel overnemen, dus dan geeft het kabinet aan, dit steunen wij, dat gaan we overnomen.

[0:07:19] Wordt later besloten.

[0:07:21] Dat is een categorie waar soms nog, of het is afhankelijk van bijvoorbeeld Europese trajecten die nog lopen, of andere beleidsdirecten, of er moet nog besluitvorming over plaatsvinden.

[0:07:31] En als we dat hebben ingevuld, hebben we ook altijd getracht om aan te geven wanneer zo'n besluit zal vallen, voor zover we dat weten.

[0:07:39] En niet overnemen, waarin we voorop hebben gesteld dat we duidelijk uitleggen waarom we iets niet doen.

[0:07:48] Dat levert dan de tabel op die u allemaal heeft gezien.

[0:07:51] 41 hebben we aangenomen meteen, 18 wordt later besloten en 23 wordt niet overgenomen.

[0:08:00] En wat ik graag nog mee wil geven is dat in dit proces, het heeft dus zes maanden geduurd en we hebben dat als ambtenaren met elkaar gedaan, maar we hebben er ook echt over nagedacht dat we die burgers wouden horen.

[0:08:11] Dus midden in het proces hebben we ook een bijeenkomst gedaan samen met een afvaardiging van het burgerberaad.

[0:08:17] Waarin we echt een gesprek hebben gedaan tussen ambtenaren en de deelnemers.

[0:08:20] Wat bedoelden jullie met die aanbevelingen?

[0:08:22] Wat zijn jullie verwachtingen van de kabinetsreactie?

[0:08:24] En dat wij ook uitgelegd hebben van nou, zo hebben wij het gelezen of dit vinden we soms ingewikkeld.

[0:08:30] Dus het was een prettig gespreks en ook wel in de geest denk ik van het Burgerberaads zelf.

[0:08:36] Heel kort de vervolgstappen.

[0:08:37] Er komt dus een debat aan, die staat op de rol volgens mij.

[0:08:40] In november zal een slotbijeenkomst plaatsvinden.

[0:08:43] Dat is echt het eind van het burgerberaad met de deelnemers.

[0:08:46] En dan gaan we ook samen terugkijken en naar de opvolging van het advies kijken.

[0:08:50] En we hebben toegezegd dat we twee keer een update geven hoe het gaat met de uitvoering van de aanbevelingen.

[0:08:56] En dat doen we tweemaal in de jaarlijkse klimaat- en energienota.

[0:09:01] Dat was het procesgedeelte.

[0:09:02] En volgens mij mag ik maar mijn collega Merel geven voor eten.

[0:09:10] Excuses.

[0:09:12] De aanbevelingen over eten zijn onder te verdelen in drie categorieën, zoals jullie daar ook kunnen lezen.

[0:09:17] Dus dan gaat het samen tegen voedselverspilling, duurzaam agrarisch ondernemen dient te lonen en gezonde voeding voor iedereen.

[0:09:25] Onder elk van deze aanbevellingen zaten ook weer deelaanbeveling.

[0:09:29] En deze hebben we intern en met experts gewogen om tot een goede ambtelijke afweging te komen.

[0:09:37] Die zijn dus ook verwerkt in de kabinetsreactie.

[0:09:40] Voor sommige aanbevelingen is de opvolging afhankelijk van financiële besluitvorming.

[0:09:46] Dat is aan het kabinet.

[0:09:48] Dan wil ik naar de volgende sluit.

[0:09:50] Samen tegen voedselverspilling.

[0:09:53] De aanbevellingen liggen eigenlijk wel in lijn met de beleidsinzet van LVVN op dit thema.

[0:10:00] Wat we zien is dat de huidige kabinetsdoelstelling is om voedselforspilling te halveren in plaats...

[0:10:06] ...in plaats van 2035.

[0:10:09] En dat heeft te maken dat de burgerberaad een looptijd heeft van tien jaar.

[0:10:14] Dus daar zie je soms verschillen in.

[0:10:17] En om er eigenlijk kort op neer te komen... ...er komt al heel snel een kamerbrief voedselverspilling na jaar 2026.

[0:10:24] Dan zullen jullie daar meer over geïnformeerd worden.

[0:10:29] En met betrekking tot de Spaanse wet...

[0:10:31] En waarvan gezegd is dat dat later beoordeeld wordt.

[0:10:37] Dat komt in de voorjaarsbesluitvorming 2027.

[0:10:42] En zoals jullie ook hebben kunnen lezen gaat het daarin vooral om vanuit de kabinetsappreciatie van we willen het misschien niet overnemen per se.

[0:10:54] Maar we willen wel kijken van oké welke onderdelen passen binnen het Nederlands systeem.

[0:10:59] En daar kijken we naar aanvullende maatregelen erin.

[0:11:04] En om de doelstelling gewoon ook te gaan behalen.

[0:11:07] Maar die zijn dus afhankelijk van de financiële besluitvorming.

[0:11:11] Maar je kan dan bijvoorbeeld denken aan intensificering van bestaande programma's.

[0:11:16] Via stichting samen tegen voedselverspilling.

[0:11:18] Een subsidieregeling voor innovatieve samenwerkingsprojecten, kennis- en onderzoeksprojectes.

[0:11:24] Een versterkte consumentenaanpak via de gerichte campagnes en gedragsinterventies.

[0:11:31] En bestuurlijke afspraken met gemeenten.

[0:11:35] Wat we niet hebben overgenomen is de Delta Commissaris tegen verspilling.

[0:11:40] En zoals ook uitgelegd in de kabinetsreactie is dat een zwaar en kostbaar middel.

[0:11:48] En het heeft onze voorkeur om vast te houden aan de bestaande structuren.

[0:11:55] Dan het duurzaam agrarisch ondernemen moet lonen.

[0:12:00] De achtergrond van de aanbeveling ging om boeren te ondersteunen om over te schakelen naar een vorm van duurzame landbouw.

[0:12:10] En dat boeren zelf de kans krijgen om hun bedrijf vorm te geven of bij te dragen aan maatschappelijke opgaven.

[0:12:18] En dat sluit dus aan bij het huidig beleid, want we hebben natuurlijk voor de zomer, 26 juni, jongsleden, het maatregelenpakket Landbouw, Natuur en Stikstof gepresenteerd.

[0:12:28] En daar is ook een versnellingsplan in opgenomen voor de groei van het biologische landbouwareaal en de vraag naar biologisch producten.

[0:12:36] Daar is ook onder andere in opgenomen, en dat linkt aan de aanbeveling, een ophoging van het investeringsfonds duurzame landbouw met 43 miljoen euro.

[0:12:52] De definitieve besluitvorming daarvan dient natuurlijk nog wel via het reguliere parlementaire proces te zijn.

[0:12:58] ...te doen, maar het is aangekondigd in de Kamerbrief.

[0:13:02] Wat we niet hebben overgenomen is het ETS-systeem.

[0:13:06] Het kabinet vindt het, net als het burgerberaad... ...dat duurzaam boeren eenvoudiger en aantrekkelijker dient te zijn...

[0:13:14] Maar met het huidige beleid wat in de Kamerbrief aangekondigd is van doelsturing... zetten we echt in op de bedrijfsspecifieke emissienormen voor stikstof en klimaat.

[0:13:28] En daarmee verplichten we veehouders...

[0:13:30] om in 2035 methaanreductie te realiseren via management en technische maatregelen.

[0:13:37] En op dit moment is er natuurlijk ook een PBL-appreciatie ondertussen bekendgemaakt.

[0:13:43] En daarin zien we bijvoorbeeld ook voor de klimaatopgave... dat als de hele Kamerbrief volledig en compleet geïmplementeerd wordt...

[0:13:54] En compleet zoals het beschreven is, dat er dan een reductie van 4 megaton gerealiseerd zou kunnen worden.

[0:14:04] Dan de gezonde voeding voor iedereen.

[0:14:08] Hier zitten veel deelaanbevelingen in en die sluiten aan bij het kabinetbeleid.

[0:14:14] Om de productie van voedsel toekomstbestendig te maken, de biologische landbouw te stimuleren en bij de inzet op een gezondere en duurzamere voedseomgeving...

[0:14:24] Per deel aanbeveling is er met de werkgroep van LVVN en VWS, want VWS is natuurlijk verantwoordelijk voor het veiligheidsstuk van voedsel, gekeken welk beleid is er al en wat zijn de mogelijkheden voor intensivisering en hoe we zo dicht mogelijk kunnen aansluiten bij het adviezen van de burgers.

[0:14:44] De wens voor langetermijnvisie

[0:14:46] Die is ook opgenomen in de Kamerbrief van 26 juni, jongsleden.

[0:14:52] Daarnaast wordt er ook gewerkt aan een Kamer brief over de uitwerking van het beleid om een duurzame voedselconsumptieomgeving.

[0:15:00] In deze Kamerbrief zal ook meer toelichting gegeven worden over de beleidsinzet op de eiwittransitie.

[0:15:08] En we willen daarbij inzetten op groter aanbod van plantaardige eiwitten, zoals ook genoemd.

[0:15:16] En daarin zit het ook in van de vergroting van het aantal biologische boeren en natuurlijk ook het biologisch marktaandeel.

[0:15:23] En dat was natuurlijk aangekondigd afgelopen 26 juni.

[0:15:28] En daar komt ook het actieplan biologische landbouw.

[0:15:33] Mocht het niet lukken om met vrijwillige afspraken de resultaten te behalen, dan is natuurlijk daar ook aangegeven dat wettelijke maatregelen kunnen volgen.

[0:15:44] Maar dat wordt later besloten door de minister.

[0:15:48] En dan ben ik er liggen.

[0:15:51] Voordat we verder gaan, de twintig minuten gaan hard.

[0:15:54] U heeft inmiddels nog drie minuten over.

[0:15:59] Het is allemaal heel erg interessant, maar om te kijken wat wel of niet gepresenteerd kan worden.

[0:16:05] Dan hebben we ook genoeg ruimte voor vragen.

[0:16:07] Maar ik zie dat de leden het ook wel prettig vinden om de informatie te ontvangen.

[0:16:11] Aan u het woord, heer Dekker.

[0:16:13] Dank u wel.

[0:16:13] Ik sta er bekend omdat ik snel kan praten.

[0:16:17] Ja, aanbevelingen over spullen.

[0:16:19] Ik zal er meteen in duiken.

[0:16:21] Zes aanbevolingen wel overgenomen, zes niet en zes op het lijstje voor later over te nemen.

[0:16:28] Eerst even toch even op hoofdlijnen, dat ziet u ook steeds terug in de reactie in de blokjes.

[0:16:32] Het doel van de aanbevelling van de burger, dat omarmt het kabinet gewoon volledig.

[0:16:38] Ik verwijs even gemakshalve, ik ben van de directie Circular Economie, naar wat toch een beetje onze leidraad is, het Nationaal Programma Circular Economy.

[0:16:46] Waarin een hele brede range aan maatregelen staat om te komen tot de circular economie.

[0:16:50] En daar is een onderdeel van een veel breder pakket, de thematiek die hier aan de orde komt, het verlengen van de levensduur van spullen, om de klimaat- en andere milieu-impact van die spullen te reduceren, is geen integraal onderdeeld van.

[0:17:02] Net als het beter omgaan met grondstoffen, dat is de essentie ervan.

[0:17:06] En ook het zetten van stimulansen voor consumenten om duurzame gedrag te vertonen.

[0:17:12] Dat zit er allemaal in.

[0:17:14] Daar kan ik heel lang over praten, maar dat mag dus niet.

[0:17:15] Dus ik ga snel door naar wat de burgers hebben gezegd.

[0:17:18] Even van de zes, even drie uitgelicht, een beetje als highlight.

[0:17:21] De rest staat natuurlijk in de kabinetsreactie die wel zijn overgenomen.

[0:17:25] Het eerste is het recht op repareerbaarheid.

[0:17:28] Nou, dat neemt het kabinet ook over.

[0:17:30] Er ligt ook op dit moment bij uw kamer en bij de Eerste Kamer een wetsvoorstel van de minister van ECEZK

[0:17:36] Ter implementatie van een Europese richtlijn die vaak wel Right to Repair wordt genoemd.

[0:17:41] Hij heet anders, maar zo kennen we hem allemaal.

[0:17:43] En daar staan in dat ding in van nou een consument mag erop staan dat het product wordt gerepareerd in plaats van vervangen als hij dat belangrijk vindt.

[0:17:49] En ook onderdelen voor reparatie moeten beschikbaar worden gesteld voor een redelijke prijs.

[0:17:53] Dat is weer veel groter pakket, maar om even twee dingen te noemen.

[0:17:55] En daarnaast, eigenlijk nog naast die ene specifieke wet, hebben we een veel breder beleid ook om reparatie te bevorderen.

[0:18:01] Eigenlijk langs drie sporen.

[0:18:02] En die sporen zijn om te zorgen dat enerzijds producten moeten repareerbaar zijn.

[0:18:06] Als je wil kunnen repareren, moeten producten repareerd zijn.

[0:18:09] Er moet reparatie-infrastructuur zijn, dus er moeten reparateurs zijn.

[0:18:12] En de consumenten moeten die ook weten te vinden en weten waar ze terecht moeten kunnen.

[0:18:15] Dus je moet ook de consimenten faciliteren.

[0:18:18] Daarvoor verwijs ik naar eerdere Kamerbrieven, waarin dat veel uitgebreider is beschreven.

[0:18:23] Dan innovatiesubsidies voor bedrijven.

[0:18:25] Ja, die zijn er.

[0:18:28] Het is misschien een beetje flauw, maar er zijn er even twee genoemd.

[0:18:30] De milieu-afstrek investering... Milieu-investeringsaftrek, sorry.

[0:18:35] En de vervloedse afschrijving van milieu-investeringen... ...zijn twee voorbeelden van fiscale instrumenten.

[0:18:39] Dat zijn niet echt subsidies.

[0:18:40] Maar er zijn ook subsidies die bedrijfen kunnen helpen bij verduurzaming.

[0:18:43] En specifiek ook op dit terrein.

[0:18:45] Maar dat is wel, zeg ik er direct bij, vanuit het bestaande budgetair kader.

[0:18:49] Dus er is op dit moment...

[0:18:52] Geen budgetair kader om daar meer dingen aan toe te voegen.

[0:18:56] Dat is wat wij antwoordelijk daarvan kunnen zeggen.

[0:19:00] Dan duurzaamheidslabel voor producten, dat komt er in feite vanuit Europa.

[0:19:04] Misschien heeft u het al gezien, dat is recent voor telefoons en tablets.

[0:19:08] Er is alweer sinds vorig jaar op alle nieuwe telefoon en tablets, als je die nu in de winkel ziet, staat er ook een indicatie bij van de repareerbaarheid, de duurbaarheid.

[0:19:14] Hoe lang de batterij meegaat.

[0:19:16] Dus er komt steeds meer informatie op producten via de Europese band over de duurtzaamheid van die producten.

[0:19:23] Een aantal hebben we niet kunnen overnemen.

[0:19:25] Eén van de specifieke voorstellen om reparatiediensten vrij te stellen van BTW.

[0:19:29] Op zich is ook het doelstelling van het kabinet om reparatie goedkoper te maken, maar vrijstellen van BTU kan niet zomaar van de Europese regels.

[0:19:37] Wel kun je verlaagd refronteren en dat gebeurt ook al voor reparaties van kleding, huishoudleden, schoenen, ledewaarden en fietsen.

[0:19:45] Dat zou je nog kunnen uitbreiden op basis van de Europese regelgeving naar huishoudenapparaten, maar daar is het niet voor gekozen.

[0:19:51] Ook om redenen die in eerder communicatie met de Kamer zijn gedeeld.

[0:19:54] En dan de garantieperiode.

[0:19:57] Europees wordt er een minimumgarantie geteld van twee jaar.

[0:20:01] In Nederland ligt dat net iets anders.

[0:20:02] Ik hoorde het ook even in orde komen in de technische briefing hiervoor.

[0:20:05] In Nederlands is het systeem zo dat je garantie krijgt zolang je redelijkerwijs van het product mag verwachten.

[0:20:10] Wat dus ook betekent als je een wasmachine koopt van 200 euro, dat je eigenlijk daar minder van mag verwacht.

[0:20:14] En als je wasmachine kookt van 1000 euro, even helemaal platgeslagen, komt het daarop neer.

[0:20:19] Als je voor alle elektrische apparaten zes jaar zou vastleggen, dan ga je onvergelijkbare producten een vaste termijn stellen.

[0:20:37] Dat is te veel one size fits all.

[0:20:40] En tot slot nog een aantal dingen die we nu niet direct konden omarmen, maar waar we wel mee bezig zijn.

[0:20:47] Bijmingverplichting van plastic.

[0:20:49] Er komt ook op het Europese niveau steeds meer regelgeving die vraagt om recyclaat in producten te verwerken, die dat verplicht stelt.

[0:20:56] Ik noem verpakkingen, ik noem voertuigen, recent vastgesteld.

[0:21:01] En elektrische apparaten, dat gaat via de zogenaamde ecodesignrichtlijn.

[0:21:05] Dat wordt nog verder uitgewerkt.

[0:21:06] Steeds meer producten, kort gezegd, wordt dat verpflicht om recyclaat te gebruiken.

[0:21:10] En er komt ook nog een nieuwe Europese wet aan dit najaar, de Circular Economy Act, die daar ook weer op ingaat.

[0:21:18] En daar wordt de Kamer uiteraard over geïnformeerd te zijner tijd met het BNC-fiche.

[0:21:23] En voorstel voor een reparatiefonds, dus om een fonds te hebben vanuit waar het gerepareerd kan worden.

[0:21:29] Daar wordt nagekeken in het kader van de doorwikkeling van het instrument uitgebreide producentenverantwoordelijkheid, ook een veel langer verhaal.

[0:21:36] Er komt er kort gezegd op neer dat daar wordt gekeken of en hoe

[0:21:40] En producenten ook verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor reparatie van hun producten.

[0:21:43] Dus daar ook een financiële bijdrage moeten leveren.

[0:21:45] En dat zou een equivalent zijn van zo'n fonds.

[0:21:48] Er wordt nagekeken, het is nu al duidelijk dat het juridisch iets zou vragen.

[0:21:51] Dus dat wordt nog nader onderzocht en daar wordt de Kamer eind dit jaar over geïnformeerd.

[0:21:56] Ik denk dat ik er dan ben.

[0:22:04] Goedemorgen.

[0:22:06] Standaard.

[0:22:07] Goedemorgen, mijn naam is Petrusca Werte.

[0:22:09] Ik ben directeur duurzame mobiliteit bij het ministerie van INW.

[0:22:13] We hebben veel aanbevelingen gehad van het burgerberaad.

[0:22:17] Zowel over bewuster vliegen en dan zowel de kant van het vlieger als de kant... ...van het verduurzamen van het Vliegen zelf.

[0:22:24] Het zorgen voor betere kwaliteit treinen en dat die treinen ook vaker gepakt worden voor werknemers.

[0:22:33] Ook kun je minder reizen, kun je anders reizen?

[0:22:37] En hoe kunnen we dat stimuleren vanuit de overheid?

[0:22:40] Ruimtelijke ordening bij de nieuwbouwprojecten.

[0:22:42] Hou vooral ook rekening bij met hoe mensen daar kunnen komen, ook op een duurzame manier.

[0:22:48] En als het gaat om elektrificatie, een aantal aanbevelingen, maar ook bijvoorbeeld voor HVO, voor duurzaam brandstof.

[0:22:57] Ons uitgangspunt was zoveel mogelijk overnemen als dat kan.

[0:23:01] Eigenlijk zijn alle aanbevelingen wel in lijn met de richting van het kabinet ook.

[0:23:09] Dus voor een groot aantal maatregelen hebben we dat ook kunnen doen.

[0:23:12] Sommigen zijn ook al in voorbereiding nu.

[0:23:14] Als er staat dat het later wordt besloten, heeft dat er vaak mee te maken dat dat wordt voorbereid in Europees of in mondiaal verband.

[0:23:22] Dus dat we het als inzet meenemen in die onderhandelingen en dat we dan vervolgens kijken hoe ver we komen in Europeese of in Mondiaal Verband.

[0:23:31] En pas als dat duidelijk is, kunnen we kijken is het dan nog nodig om iets in Nederlands apart te doen.

[0:23:37] En als er staat niet overnemen, heeft het er vaak met te maken, dat het niet mag binnen de begrotingsregels.

[0:23:43] Of dat er fiscale beperkingen zijn.

[0:23:47] Of dat het toch in een paar gevallen ons niet verstandig leek of dat het niet handhaafbaar is.

[0:23:56] Om een paar voorbeelden te geven van wat we hebben overgenomen.

[0:24:02] Dat is de inruilregeling van de fossiele auto voor een tweedehands elektrische auto.

[0:24:08] En die kan zowel voor de aankoop van een elektrishe auto worden ingezet...

[0:24:11] Als voor het leasen van een elektrische auto.

[0:24:16] Die maatregel wordt versneld ingevoerd, ook in verband met hogere brandstofkosten.

[0:24:22] En speciaal gericht op mensen met lagere inkomens.

[0:24:25] En we hopen dat die nog dit jaar kan worden opengesteld en anders wordt het begin volgend jaar.

[0:24:30] Verder zijn er best veel aanbevelingen om HVO te stimuleren, biodiesel.

[0:24:35] Best op een specifieke manier.

[0:24:41] Waarvan we hebben gezegd dat de meest doelmatige manier is om daar een goede plek voor te geven in de brandstoftransitieverplichting.

[0:24:48] Dat is een handelssysteem voor de professionele markt waarbij iedere partij die brandstoffen levert aan de markt voor mobiliteit een soort bijmengverplichtiging heeft voor de diverse brandstoffenen.

[0:25:01] En dat is een hele efficiënt, doelmatige, door de markt ook erg gewaardeerde manier van werken.

[0:25:08] Dus die kunnen we daar vooral een plek geven.

[0:25:11] En verder natuurlijk deze zomer was er al het dalvrij ticket voor de trein.

[0:25:15] Dat we binnenkort goed kunnen gaan evalueren en ook kijken hoe dat op langere manier een plekke kan geven.

[0:25:21] Verder, goed maar enorm taai onderwerp om uit te werken, het accu-kwaliteitsrapport.

[0:25:27] We zijn heel blij dat dat nu in Europees verband wordt voorbereid.

[0:25:31] Weliswaar naar onze verwachting alleen voor nieuwe auto's.

[0:25:34] Dus dan heb je alweer een achterstand voor het huidig wagenpark.

[0:25:37] Dus we zullen ook kijken als dit er is, wat we nog kunnen doen voor het bestaand wagen park.

[0:25:41] En eventueel als dat nodig is specifiek in Nederland.

[0:25:45] Dat zijn denk ik de highlights.

[0:25:52] En gezien de tijd ga ik dit heel kort houden.

[0:25:55] We hebben twee algemene aanbevelingen die zijn volledig overgenomen door het kabinet.

[0:25:59] Eentje gaat over de kracht van jongeren en hun meenemen in klimaatvraagstukken.

[0:26:02] Hebben we aangenomen en er komt ook een pilot over een klimaat vraagstuk voor middelbare scholen.

[0:26:08] Andere gaat over iedereen stem telt.

[0:26:10] Nou echt goed belangenbehartiging en inzicht daarin.

[0:26:13] En ik denk de highlight ervan is het lobbyregister waar op 24 september een debat over plaatsvindt.

[0:26:18] En daar laat ik hem bij.

[0:26:22] Dank jullie wel voor deze uitgebreide toelichting.

[0:26:25] Heel prettig om die te ontvangen.

[0:26:27] Ook een heel mooie, ga ik toch even in beeld brengen, maar prachtige presentatie ook.

[0:26:31] Ik denk heel goed om me dat ook op die manier zo duidelijk terug te koppelen naar ook alle deelnemers van het burgerberaad.

[0:26:40] Dank daarvoor.

[0:26:41] Ik kijk naar de leden voor vragen.

[0:26:43] Mevrouw van Oosthout.

[0:26:44] Dank en veel dank voor deze presentatie.

[0:26:47] We hadden hiervoor natuurlijk een technische briefing waar onder andere TNO ook inging op de rechtvaardigheidsaspecten.

[0:26:54] En zij gaven eigenlijk aan dat bij de maatregelen die gekozen zijn nog nauwelijks is gekeken naar draagkracht of met behoud van de minimale ondergrens.

[0:27:02] Dus ik vroeg me af of jullie daarop zouden kunnen reflecteren en of dat nog onderdeel gaat zijn van het vervolgtraject.

[0:27:10] Het zou fijn zijn, we hebben natuurlijk meerdere gasten... dus om hem als het kan gericht te stellen.

[0:27:16] Ik denk mevrouw Beustink.

[0:27:18] Ik kan hem heel kort beantwoorden, inderdaad.

[0:27:20] Het zit er deels in.

[0:27:21] Je ziet hem in de akkerkwaliteitsrapport, zie je hem bijvoorbeeld wel echt terugkomen.

[0:27:24] We hebben het rapport van TNL gelezen en ik denk dat breder in klimaatbeleid is rechtvaardigheid een belangrijk thema.

[0:27:30] We zijn ook nu een tool te ontwikkelen.

[0:27:32] Dat heet het evaluatiekader voor voordelende rechtvaerdigheid in klimaatbeleiden, waar je ook in de toekomst wat beter kan gaan testen hoe verder worden rechtvardigheidsprincipes meegenomen in al onze klimaatbleidvorming.

[0:27:43] Er is nog een ontwikkelingsproces, maar dat is eigenlijk het vervolgtraject.

[0:27:50] Ja, misschien een vraag.

[0:27:53] Ik weet niet zo goed of jullie die zouden kunnen beantwoorden, maar ik heb hem net ook gesteld.

[0:27:58] Wat zijn nou maatregelen die uiteindelijk niet zijn overgenomen, waarvan jullie wel denken dat er nog heel veel CO2-winst te behalen valt?

[0:28:05] Als we straks maandag weer te zien krijgen dat de klimaatdoelen steeds verder uit zicht raken.

[0:28:13] Ja, het is ook misschien goed.

[0:28:15] We kunnen kijken naar het antwoord, maar ik kan me ook voorstellen dat het antwerp tot een bepaalde mate rijkt en dat we die vraag ook aan de bewindspersonen kunnen stellen.

[0:28:23] Maar ik geef het woord aan de heer Redekers.

[0:28:27] Ik zit even te denken hoe ik hier... Kijk, wij zitten nu...

[0:28:31] Dit kabinet heeft natuurlijk een coalitieakkoord gesloten en ook daarbij een inzet geformuleerd om komend voorjaar ook als er een Europees pakket uitgekomen is

[0:28:42] dan te beschouwen hoe we op koers zijn richting 2040.

[0:28:47] Vol in te zetten nog op 2030, ook al is het lastig... al de koers te zetten richting2040.

[0:28:53] Op basis van het Europese pakket dan te kijken... waar eventueel nog extra nationale borging van maatregelen nodig is... om dat doel binnen bereik te brengen.

[0:29:04] Dus we zitten nu in dat proces met elkaar...

[0:29:07] Vorige week, volgens mij is dat ook wel ergens in de media teruggekomen, is er ook in het Catshuis door een aantal bewindspersonen met de premier en met externe experts gesproken.

[0:29:17] Dus we zitten in dat traject.

[0:29:19] Veel komt natuurlijk altijd neer op fiscale en financiële besluitvorming om dit mogelijk te maken.

[0:29:26] ...focussen ze ook altijd op het voorjaar en op augustus.

[0:29:31] Er kunnen natuurlijk dingen tussendoor, maar dat is een beetje waar we nu in zitten.

[0:29:37] Dus dat is het traject waar wij in zitten... ...en daarom is het soms ook lastig om nu al heel erg duidelijk dit soort vragen te beantwoorden.

[0:29:44] Maar ik kijk even naar mijn rechterkant.

[0:29:46] Ja, zit er nog een maatregel in het pakket?

[0:29:49] Als je gewoon puur kijkt naar megatonreductie...

[0:29:52] die niet overgenomen is, die heel veel potentie biedt.

[0:29:55] TNO en CE, de helft hebben natuurlijk naar die maatregelen gekeken en daar ook cijfers opgeplakt.

[0:30:00] Ik weet even niet uit mijn hoofd welke je dan...

[0:30:04] Wat zei je?

[0:30:08] Ja, daar kun je gewoon, volgens mij in die tabellen kun je zien welke hebben meer megatonreductie effect dan andere.

[0:30:12] Maar hoeveel kans van slagen, ook politiek, budgetair, fiscaal, et cetera, dat is gewoon moeilijk om in te schatten voor ons.

[0:30:20] En dat

[0:30:21] Is uiteindelijk een politiek-politieke keuze.

[0:30:25] Ja, dat is het inderdaad.

[0:30:26] Dank u wel.

[0:30:28] Mevrouw Muller.

[0:30:30] Ja, mijn vraag is misschien een beetje...

[0:30:33] Nee, valt helemaal niet.

[0:30:34] Nee, daar.

[0:30:37] Er zijn hier best wel veel aanbevelingen uit voortgekomen.

[0:30:39] En ik ben benieuwd, deze aanbevellingen herkennen jullie al eerder.

[0:30:42] Ik bedoel, er zijn heel veel...

[0:30:44] Jullie hebben de hele tijd allerlei dingen geïnventariseerd.

[0:30:48] Zijn er nou nog wel maatregelen uitgekome waarvan jullie dachten... Hé, die is eerder nog nooit op onze lijstjes aangekomen?

[0:30:53] Die was echt heel innovatief nieuw vanuit het beraad.

[0:30:58] Mevrouw Herstink.

[0:30:59] Ik kan u wel kort beantwoorden.

[0:31:00] Er zijn dingen die we herkennen inderdaad.

[0:31:02] En ik denk dat het ook belangrijk is, uit zo'n burgerberaad komen ook absoluut nieuwe ideeën.

[0:31:07] Maar het is ook echt bedoeld om ook te toetsen, wat is de draagvlaag onder burgers?

[0:31:10] Komen ze daaruit in een moeilijk gepolariseerd onderwerp zoals klimaatbeleid?

[0:31:14] Ik denk wat voor ons wel een mooi iets op te zien was, was die eiwittransitie bijvoorbeeld.

[0:31:19] Die heeft het niet gehaald in de officiële, maar daar was best hoge steun voor.

[0:31:23] Dus die zou ik zeggen als een verrassing inderduid, ja.

[0:31:28] Helemaal goed.

[0:31:29] De heer Klos.

[0:31:31] Als ik het goed zag, zijn er dus 41 van de 82 overgenomen, dus 50 procent.

[0:31:35] Maar bij heel veel van die dingen die u net heeft toegelicht, zei u ook van dat is bestaand Europees beleid, of dat is Europees begeleid dat nu wordt uitgewerkt, of dit is al bestaande Nederlands beleid.

[0:31:44] Dus hoeveel van de dingen die nou zijn overgenome leiden tot nieuw beleid?

[0:31:53] Ik zou daar niet nu een exact cijfer op kunnen plakken.

[0:31:56] Maar het zal een mix zijn met dingen die inderdaad al lopen en nieuw beleid.

[0:32:01] Daar wil ik wel bij opmerken dat, dus wat ik net zei over een burgerpraat is niet een ideebus en een nieuw idee opbrengt.

[0:32:08] Dus dat is een belangrijk onderdeel ervan.

[0:32:09] En sommige van de trajecten die de collega's hier verteld hebben, zijn ook Europese trajecten.

[0:32:14] Die nog lopen, die echt nog in ontwikkeling zijn.

[0:32:16] Dus dit is ook input die daarin meegenomen kan worden.

[0:32:18] Dus is het brandnieuw?

[0:32:20] Nee, misschien niet.

[0:32:21] Maar kan de input ervan meegenomen worden in iets wat nieuw wordt?

[0:32:24] Zeker.

[0:32:27] Dank u wel.

[0:32:28] Een toevoeging.

[0:32:28] Ik denk in die oranje categorie nog niet overgenomen.

[0:32:31] Daar zit natuurlijk ook een stukje van het beleid dat nog niet loopt en waar beslissingen over.

[0:32:38] En dat zit vaak ook in financiële of fiscale beslissing.

[0:32:43] En daarom kan het ook niet per directe overgenoemd worden.

[0:32:45] Dan loopt dat in zo'n traject mee.

[0:32:50] Dank u wel voor de presentatie en inderdaad voor het mooie boekwerk.

[0:32:58] Om ook even na te lezen.

[0:33:02] Het zit een beetje ook in de sfeer dat ik best op zoek ben naar waarom wel overgenomen, waarom niet overgenommen.

[0:33:08] U zegt eigenlijk met zoveel woorden.

[0:33:11] Het is in lijn met kabinetsbeleid.

[0:33:13] Nou, collega's noemden dat net ook al vroeger er ook naar.

[0:33:15] Wat zit er dan?

[0:33:16] niet in, waarvan u zegt, nou ja, dat zou nog extra winst op kunnen leven als het gaat om de CO2-winst.

[0:33:22] Nou, dat gaan we allemaal uitzoeken.

[0:33:26] Maar er is ook gekeken door u naar, de aannames zijn natuurlijk veelal aan de orde, maar de daadwerkelijke CO2 winst.

[0:33:34] Want uiteindelijk zijn dit natuurlijk een aantal aanbevelen die het kabinet dan overneemt.

[0:33:39] Een aantal dingen die nog openstaan om later, maar naar de daatwerkelijke CO2

[0:33:46] Want uiteindelijk moet het in de praktijk landen.

[0:33:49] Dus als het dan in beleid zit, we hebben met elkaar een aantal doelstellingen.

[0:33:53] Mijn vraag zou zijn, heeft u daar ook naar gekeken?

[0:33:56] Ook in de afweging van het overnemen.

[0:34:10] Het gaat vooral over de uitvoeringskant denk ik hè.

[0:34:13] Ja, voorzitter.

[0:34:15] Ja, kijk, nogmaals, het past deels in bestaand beleid.

[0:34:21] Nou, daar zitten denk ik ook getallen achter.

[0:34:23] Vervolgens heeft u een aantal dingen overgenomen, waarvan u zegt, nou ja, het kabinet gaat overnemen enzovoort.

[0:34:29] Maar dat zit natuurlijk in die uitvoering.

[0:34:30] Gaat dat werk leiden tot die reductie van megatonnen CO2?

[0:34:34] Dus ja, ik ben gewoon benieuwd ook in die afweging die je hebt gemaakt.

[0:34:37] Wat is nou de afweger geweest?

[0:34:39] Nou...

[0:34:40] Maak deel uit van bestaand beleid.

[0:34:42] Dan kun je het ook maken doen.

[0:34:43] Er zijn een aantal, als het gaat om fiscaliteit of financiën, waarvan gezegd wordt dat wordt niet overgenomen.

[0:34:50] Later een aantal zaken.

[0:34:52] Maar als het dan gaat om uitvoerbaarheid, misschien is dat wel het goede woord waar we naar op zoek zijn.

[0:34:58] Mevrouw Woestink.

[0:34:59] Ik kan er wel kort wat over zeggen.

[0:35:00] Ik denk waar u op doelt, ze ook echt wel in een besluitvormingstraject zal dat zitten.

[0:35:04] En dan ga je echt uitwerken op maatregelniveau en dan heb je ook meer inzicht daarin.

[0:35:08] Dat is niet waar wij in dit boek wat voor u ligt op zijn gekomen inderdaad.

[0:35:15] Maar misschien een beetje de achtergrond.

[0:35:17] Kijk, ik schetste net zo'n traject richting een voorjaar.

[0:35:21] Dus dan...

[0:35:23] Wij met alle collega's van verschillende departementen proberen we na te denken over wat zijn er nog voor opties om op tafel te leggen voor beleidsmaatregelen die bijdragen aan het halen van die klimaatdoelen.

[0:35:37] Dat is over het algemeen de uitvraag die gedaan wordt, die dan naar de politieke tafel gaat om daar naar te kijken.

[0:35:43] En uitvoerbaarheid is daar over het allgemeen altijd een onderdeel van, om daar overwegingen over mee te geven.

[0:35:49] Dus in het traject van zaken die al kabinetsbeleid zijn, is dat op dat moment, toen dat besloten is, is daar ook informatie over op tafel gelegd.

[0:35:58] Dus het is niet iets waar we niet over nadenken, niet naar kijken, maar...

[0:36:03] Puur bij dit boekwerk is het niet groot aan de orde geweest.

[0:36:09] Heeft u nog een vervolgvraag op dit punt?

[0:36:11] Nee?

[0:36:11] Oké.

[0:36:12] Dank u wel.

[0:36:12] Dan ga ik opnieuw even kijken of er nog vragen zijn.

[0:36:17] Mevrouw van Oosthout.

[0:36:19] Ja, dank.

[0:36:20] Misschien nog een specifieke vraag over de eiwittransitie.

[0:36:24] Dat ging het net in de technische briefing ook al even over.

[0:36:26] En daar werd met name de rol die supermarkten spelen benadrukt.

[0:36:29] Ik vroeg me af of jullie daar nog... Of nou, ik denk dat me met name mevrouwer Berling nog even op kan reflecteren wat daar is gezegd en hoe jullie daarnaar kijken.

[0:36:37] Vanuit landbouw, we hebben het inderdaad ook gevolgd.

[0:36:40] Dus we hebben it ook inderdad gehoord.

[0:36:42] En ik denk dat we eigenlijk wel op dezelfde lijn zitten.

[0:36:46] Want we zijn in de keten dus ook met supermarkten daarover afspraken te maken.

[0:36:52] Want wij zien ook inderdad dat als je daar in overleg gaat.

[0:36:57] Dat veranderen van de voedselomgeving met groter aanbod van plantaardige eiwitten.

[0:37:03] De keten gewoon echt een belangrijke schakel is.

[0:37:07] Dus ik zoek ook een beetje naar wat ik nog meer zou willen horen of waar u naar op zoek bent.

[0:37:16] Nee, ik denk inderdaad even zoeken naar waar zit de ruimte tussen het staande beleid en wat we net gehoord hebben in de technische briefing.

[0:37:22] Ik denk dat het dan uiteindelijk ook met name aan ons als parlement is of als wij daar nog verder in zouden willen gaan dan met voorstellen daarover te komen.

[0:37:29] Ja, dat kan natuurlijk altijd.

[0:37:35] Ja zeker.

[0:37:36] Oké, mevrouw Muller.

[0:37:39] Ja, ik denk dat het debat straks ook zal gaan over het instrument Nationaal Burgerberaad.

[0:37:46] En ik vond het mooi, hoe mevrouw Weesink het net zei, het is geen ideeënbus... maar het is eigenlijk een manier om te kijken wat is nou het nationaal draagvlak eigenlijk voor bepaalde dingen.

[0:37:56] En zonder daarbij heel politiek te worden, de vraag als u bedenkt...

[0:38:04] Hoeveel weekenden mensen eraan besteed hebben.

[0:38:07] Ook wat er vanuit het kabinet vervolgens en vanuit verschillende ambtenaren aan werk geleverd wordt.

[0:38:12] Is dan zo'n instrument van toegevoegde waarde?

[0:38:16] Dat ik het zo stel.

[0:38:24] Het is een open vraag.

[0:38:25] Wat is dan de toegevroegdewaarde?

[0:38:27] Is dat de vraag?

[0:38:28] Ja.

[0:38:32] En ja, kunt u daar nog iets meer over vertellen?

[0:38:35] Ik kan er kort wel iets over vertelen.

[0:38:37] Echt het instrument burgerbraad ligt ook echt bij BZK.

[0:38:40] Die zijn hier ook expliciet niet uitgenodigd omdat we het over de kabinetsreactie zouden hebben.

[0:38:44] In het debat kan het daar uitgeuit over gaan.

[0:38:46] En we evalueren ook echt het instrument Burgerbraad.

[0:38:48] Zijn we nu door onafhankelijke onderzoekers aan het evalueren?

[0:38:51] Dat gaat uitkomen.

[0:38:53] Dus dat kunt u ook allemaal lezen.

[0:38:55] Zelf ben ik het ook absoluut met u eens.

[0:38:57] Het is echt een tijdsinvestering van die deelnemers geweest waar we ze ook heel dankbaar voor zijn...

[0:39:01] Maar voor ons is dat ook wel echt een mooie input geweest.

[0:39:07] Misschien nog in de aanvulling, want het zijn onafhankelijke onderzoekers die daar ook met een evaluatie over komen.

[0:39:12] En we hebben natuurlijk eerder in het proces ook zowel procesrandvoorwaarden als politieke randvoorwaorden.

[0:39:19] Dus daar wordt dan ook naar gekeken van stel je de juiste vragen aan een burgerberaad.

[0:39:23] Dat soort lessen kun je natuurlijk ook uittrekken en vervolgens kijken naar levert het dan ook voldoende toegevoegde waarde op.

[0:39:30] Dus die vragen worden wel volgens mij gesteld.

[0:39:34] En is al bekend wanneer die informatie vanuit ook BZK dan onze kant op komt?

[0:39:38] Is dat ook voorafgaand aan het debat?

[0:39:40] Ik denk dat dat voor de leden ook interessant is om te weten.

[0:39:43] Uit mijn hoofd zo en zo het najaar.

[0:39:44] We weten natuurlijk nog niet wanneerst het debaat is.

[0:39:46] Dus daar durf ik nu geen specifieke uitspraak over te doen.

[0:39:49] Maar... Nou, dat is goed om dat als commissie dan eventjes goed in de gaten te houden.

[0:39:56] Heer Klos, heeft u nog een vraag?

[0:39:59] Ik denk ook van mevrouw Beustink.

[0:40:01] We hadden net bij vorige presentatie TNO, die vertelde over dat je dus een pakket aan verschillende dingen nodig hebt om daadwerkelijk gedragsverandering teweeg te brengen.

[0:40:10] Dus subsidiering, normering, beprijzing en informeren.

[0:40:14] Is nou bij het maken van de kabinetsreactie dat ook een toetsteen geweest?

[0:40:18] Dat je dus maatregelen wel overneemt die een combinatie van die dingen zijn, zodat je daadwerk veranderingen tewege brengt?

[0:40:25] Of heeft het kabinet nu enkel gekeken naar

[0:40:27] Waar zijn we nu toe in staat om over te besluiten, omdat we nog niet in voorjaar 27 zitten?

[0:40:37] Volgens mij hoe we klimaatbeleid maken als Rijksoverheid en dus ook in die processen van het kabinet wordt continu gevraagd naar normeren, beprijzen en subsidiëren.

[0:40:49] Dus die pakketbenadering.

[0:40:51] Zo worden over het algemeen ook opties genoemd.

[0:40:54] op de politieke tafel gelegd.

[0:40:58] Komt daar dan altijd het perfecte pakket uit?

[0:41:01] Er zijn budgetaire randvoorwaarden, fiscale rand voorwaarden... juridische, politieken randvoerwaarden die niet altijd tot exact dat pakket leiden.

[0:41:10] Maar wij proberen daar altijd juist die combinatie te vinden.

[0:41:15] En dan is het ook nog een combinatie tussen nationaal en Europees.

[0:41:17] Want dat speelt hier natuurlijk ook nog heel erg.

[0:41:19] Dat is ook de reden waarom...

[0:41:21] We nu ook kijken naar waar Europa voor 2040 mee komt om vervolgens te kijken hoe je daar nationaal nog eventuele aanvullende borgende maatregelen kan nemen of niet.

[0:41:31] Dus dat is het algemene plaatje.

[0:41:33] Voor deze reactie is volgens mij nu gewoon gekeken naar wat kunnen we nu overnemen, waar is nog nadere besluitvorming nodig.

[0:41:42] Maar daarachter zit natuurlijk wel altijd dat we, ik heb dit een aantal jaren meegemaakt, altijd een combinatie van normeren en prijs subsidieren.

[0:41:50] en waar het politieke zwaartepunt ligt, verschilt over de jaren.

[0:41:57] Misschien specifiek ook voor spullen, om een voorbeeld te geven, de suggesties van de burgers die raken dan ook, zoals ik ook al probeer te toetrichten, onderdelen van wat bij ons een breder pakket is.

[0:42:07] Dus we hebben een nationaal programma cirkelegonomie, wat een breed samenhangend pakket, hopen we, geloven we, voor het toewerken naar de cirkelemie, waarin dit een onderdeel is.

[0:42:17] En net zoals ook voor reparatie hebben we eigenlijk een brede beleid

[0:42:20] Waarin hier een aantal dingen inderdaad aan de orde komen.

[0:42:23] Maar vervolgens gaan we natuurlijk in dit proces wel op de individuele suggesties van die burgers reageren.

[0:42:28] Dus dan kan ik me voorstellen dat het beeld ontstaat dat we het hebben over kleine onderdelen waar je een breder pakket nodig hebt.

[0:42:33] Maar er is ook vaak wel een brede pakket waarin het speelt.

[0:42:39] Helder, dank u wel.

[0:42:41] Heer Jumlet.

[0:42:43] Ja, op het gevaar af dat je nog een vraag gaat zitten verzinnen.

[0:42:48] Maar ik sloeg de laatste pagina, plassen 49, dat die ging over alle ministers in één gebouw.

[0:42:55] Dat vond ik wel een heel goede aanbeveling.

[0:42:56] Waarom is die niet door het kabinet overgenomen?

[0:42:59] Daar wil ik wel iets over zeggen.

[0:43:02] Ik werk bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

[0:43:05] Het begint er op te lijken.

[0:43:10] De vraag is natuurlijk wel wat er gebeurt met die aanvullingen die niet zijn overgenomen.

[0:43:15] Je kunt natuurlijk, hoe je ook tegen een burgerberaad aankijkt...

[0:43:19] Ik vind hem, zoals wij tot nu toe met elkaar gesproken hebben, ook met de mensen van het burgerbureau die daar aan hebben meegedaan, positief.

[0:43:26] In de zin ook dat mensen zich betrokken weten bij dit belangrijke onderwerp.

[0:43:30] En tegelijkertijd moet je niet de teleurstelling organiseren.

[0:43:34] Dus vraag ik me even af wat er dan met die aanbeveling gebeurt die niet door het kabinet wordt overgenomen.

[0:43:40] Is daar nog een lijstje van het idee, daar moeten we iets mee?

[0:43:44] Of is het echt zo van dat stoppen we dan in een la en dat doen we in de onderste la ofzo?

[0:43:48] Die ene die ik net noemde, die is wat ingewikkeld om die uit te voeren.

[0:43:52] Al lijkt het er wel een beetje op hier en daar.

[0:43:54] Maar ik zou daar nog een antwoord op kunnen worden gegeven.

[0:43:58] Zeker.

[0:43:59] Deze specifieke alle minister één gebouw, daar hebben we ook wel echt duidelijk aan gegeven dat we dat niet haalbaar achten, ook met de situatie in Den Haag op dit moment en de gebouwen die beschikbaar zijn.

[0:44:07] Er zitten wel een paar tussen waar wel degelijk het kabinet heeft gezien, daar zien we kansen.

[0:44:11] Daar hebben we echt geprobeerd om gewoon duidelijke beleidstrajecten aan te geven, waar die haakjes zitten.

[0:44:16] Dus dit was voor ons ook echt een manier om dat debat dat tussen ons plaats moet vinden, maar ook echt in de samenleving plaats kan vinden, inzichtelijk te maken.

[0:44:29] Dank u wel.

[0:44:31] Het is inmiddels kwart over twaalf.

[0:44:33] We hebben tot half één.

[0:44:35] Dus er is nog ruimte voor een aantal vragen.

[0:44:38] Maar als we iets eerder afronden, dan is dat ook goed.

[0:44:42] Ik kijk even naar de leden.

[0:44:46] Een vervolgvraag nog?

[0:44:48] Ik had het vervolgen op de vraag van de heer Jumelet, want ik wist niet helemaal of die beantwoord was.

[0:44:53] Hoeveel CO2-reductie levert nou de kabinetsreactie op?

[0:44:56] Hebben jullie dat al doorgerekend?

[0:44:59] Dat is niet doorgerekend.

[0:45:00] De CED-elft heeft het advies van de burgerberaad op potentie doorgrekend, maar we hebben niet doorgerekend...

[0:45:07] Eén vervolgvraag.

[0:45:08] Gaat u dat dan nog doen?

[0:45:09] Mogen we dat nog verwachten?

[0:45:10] Of is dat een vraag die de Kamer moet stellen aan de minister?

[0:45:12] Dat mag de Kamers vragen, denk ik.

[0:45:16] Wie weet halen we nog een paar toezeggingen binnen vandaag.

[0:45:20] Als we gelijk zaken kunnen doen, dan laten we dat natuurlijk niet na.

[0:45:24] Oké, ik kijk nog even rond.

[0:45:25] Volgens mij zijn alle vragen gesteld.

[0:45:28] Ik kijk door even of er nog nabranders zijn of nog zaken.

[0:45:32] We hadden natuurlijk wat haast tijdens de presentatie, omdat we ook genoeg tijd wilden hebben voor de vragen.

[0:45:37] Maar we zitten helemaal goed.

[0:45:38] Dus heeft iemand iets moeten overslaan in de presentatie wat hij toch nog wil delen?

[0:45:44] Nee?

[0:45:45] Oké.

[0:45:45] Dan gaan we naar een afronding toe.

[0:45:47] Ik wil u allen hartelijk bedanken voor de toelichting.

[0:45:50] Goed dat we hier met elkaar over hebben gesproken.

[0:45:53] Ook ter voorbereiding op de debatten die nog komen gaan.

[0:45:56] Zeg ik ook als woord voor de circulaire economie bijvoorbeeld.

[0:45:59] En elektrisch rijden.

[0:46:01] Ik zag een aantal hele mooie punten ook daarover voorbij komen.

[0:46:06] Ja, rest mij om iedereen een hele prettige dag verder te wensen.

[0:46:11] En de vergadering bij deze te sluiten.