Defensienota 2026

[0:00:00] Ik open de vergadering.

[0:00:02] Aan de orde is een technische briefing van de vaste commissie voor Defensie in het kader van de Defensienota.

[0:00:09] Goedenavond en ook welkom aan de leden.

[0:00:12] Welkom aan mensen die thuis meekijken en ook uiteraard de mensen in de zaal.

[0:00:18] Uiteraard, niet op de laatste plaats, ook welkom aan onze gasten.

[0:00:22] Ik noem ze even op.

[0:00:23] Dat is generaal Onno Eichelsheim, commandant in strijdkrachten.

[0:00:26] Koen Davidsen, directeur-generaal beleid bij het ministerie van Defensie.

[0:00:30] José van Aarle, hoofddirecteur Financiën en Control.

[0:00:33] En vijen Franse beleidsadviseur Defensiën, alle van harte welkom.

[0:00:38] Het voorstel is om onze gasten te laten aftrappen met een presentatie.

[0:00:42] Die zou ongeveer 20 minuten in beslag nemen en daarna ruimte te bieden aan vragen van de leden.

[0:00:48] Gezien de opkomst zou ik voor willen stellen om dat één vraag per keer te doen en op tafel ronden.

[0:00:53] Kijk even rond of de instemming van de commissie kan rekenen.

[0:00:56] Dat is het geval.

[0:00:57] En dan ga ik graag het woord geven aan een van onze eerste gasten.

[0:01:00] Wie mag ik daarvoor als eerst het woordreven?

[0:01:02] Dat is de heer Davidsen.

[0:01:04] Dank voorzitter.

[0:01:05] We zijn heel blij hier te zijn.

[0:01:06] Heel veel dank dat wij hier de defensienota kunnen presenteren.

[0:01:10] Iets waar we eerlijk gezegd best een beetje trots op zijn.

[0:01:13] En we zijn blij dat we dit kunnen doen voordat u het gesprek aangaat met de bewindspersonen binnenkort.

[0:01:19] Over zowel de defensie nota als de begroting.

[0:01:22] En in beginsel...

[0:01:23] ...verschijnt zo'n nieuwe defensienota bij elke nieuwe regering.

[0:01:28] Maar het was natuurlijk maar een hele korte regeerperiode sinds 2024... ...toen de vorige defensienoter werd gepresenteerd.

[0:01:34] Maar er is ook wel het een en ander gebeurd sinds die tijd... ...en dat rechtvaardigt toch om weer opnieuw naar een defensienoten te kijken... ...met de titel Samen Voorwaarts.

[0:01:44] Het eerste is natuurlijk dat we de dreiging nog veel groter vinden dan in 2024.

[0:01:49] En dat heeft natuurlijk te maken met het conflict in het oosten, maar ook andere...

[0:01:53] ontwikkelingen in de wereld, hybride oorlogsvoering.

[0:01:56] Allemaal zaken waar de commandant der strijdkrachten straks in meer detail op in zal gaan.

[0:02:02] Het tweede is natuurlijk dat we getuige zijn van een enorme innovatie in oorlosvoering en gevechtskracht.

[0:02:08] En dat zien we met name natuurlijk in Oekraïne, waar we regelmatig op bezoek zijn en waar we natuurlijk een enorm

[0:02:13] intensief samenwerkingsverband mee hebben.

[0:02:16] En daar proberen we ook van te leren om te zorgen dat we Nederland en het Koninkrijk optimaal veilig kunnen houden.

[0:02:22] Dus die innovatie is een tweede reden om opnieuw te kijken naar wat de prioriteiten zijn op defensiegebied.

[0:02:28] En het derde is natuurlijk daar, ja, de combinatie van deze factoren, die leidt tot een hoger ambitieniveau.

[0:02:34] En dat hoge ambitie niveau, dat hebben we natuurlijk vastgesteld tijdens de NAVO-top van Den Haag vorig jaar, met ook de ambities van 3,5% defensieuitgaven.

[0:02:44] Maar dat gaat dieper dan dat.

[0:02:46] Het betekent ook dat de NAVO defensieplannen, de regionale plannen zijn aangepast.

[0:02:50] Het bedekent dat wij ook de Kamer vorig jaar vertrouwelijk hebben ingelicht over hoe dat leidt tot additionele doelen voor Nederland.

[0:02:58] En hoe dat ook leid tot een hogere nood aan defensiebegroting om die doelen waar te maken.

[0:03:04] Dus om die redenen, dus de grotere dreiging, de groter innovatie en de grote ambitie,

[0:03:10] is het heel verstandig om weer in gesprek te gaan over een nieuwe defensienota.

[0:03:15] En we staan natuurlijk voor de opgave om geloofwaardig af te schrikken en te verdedigen.

[0:03:20] En dat geven we vorm door middel van de plannen in deze defensienота.

[0:03:25] De prioriteiten uit het coalitieakkoord komen daar naar voren, maar het gaat verder dan deze regeerperiode.

[0:03:31] In de NAVO spreken we natuurlijk over de noodzaak om richting 2035 de bondgenootschappelijke gevechtskracht te versterken.

[0:03:40] En dat is ook hetgene wat vormgegeven wordt in deze nota.

[0:03:43] Dus we kijken verder dan die regeringsperiode.

[0:03:47] Afgelopen jaar is al ambtelijk voorwerk gedaan.

[0:03:50] We zijn eigenlijk bezig binnen Defensie met een continu proces van krijgsmachtsontwikkeling.

[0:03:55] Waarbij we uitgaan van strategievorming op basis van wat zijn nu de ontwikkelingen waar we rekening mee moeten houden.

[0:04:01] De internationale omgeving, daar zal de commandant de strijdkrachten straks meer op ingaan.

[0:04:06] Maar ook de informatie over die innovatie waar ik het net over had.

[0:04:10] Wat doen bondgenoten?

[0:04:12] Hoe zitten we in termen van regionale spreiding van wat we doen?

[0:04:16] En we bouwen daar informatie van de inlichtingendiensten, van bondgenooten, van adviesorganen.

[0:04:21] Maar ook in overleg met kennisinstellingen, industrie en samenleving hebben we het fundament voor keuzes gemaakt.

[0:04:28] En dat fundament hebben we natuurlijk voorgelegd aan de bewindspersonen.

[0:04:31] En het kabinet heeft daarmee richting gegeven en keuzES gemaakt.

[0:04:35] En knopen doorgehakt.

[0:04:38] En we zien natuurlijk ook dat Defensie dit niet alleen kan.

[0:04:42] We hebben natuurlijk al de weerbaarheidsdiscussie die we samen met JNV leiden.

[0:04:47] Er komt ook een weerbaarheidstop op 23 november.

[0:04:49] Waar we in discussie gaan met de samenleving over weerbaarheit.

[0:04:54] Maar ook Defensi heeft de samenlaving nodig om te zorgen dat militaire paraatheid mogelijk is.

[0:04:58] En vandaar ook dat er vele akkoorden zijn gesloten met bedrijven over reservisten.

[0:05:04] Dat we op andere gebieden kijken hoe we zorgen dat we inderdaad die rol kunnen spelen om de samenleving veilig te houden.

[0:05:13] Het is ook belangrijk om te zeggen dat deze nota steeds meer op basis van effecten geschreven is.

[0:05:21] Dus het gaat niet alleen maar meer om wat gaan we over vijf jaar kopen, maar wat moeten we neerzetten om het Koninkrijk veilig Te houden, onze bondgenoten veilig

[0:05:31] En dat we kijken van welke technologie past daar het beste bij.

[0:05:35] Dat maakt de zaken niet makkelijker, maar het is wel noodzakelijk en noodzakkelijk ook voor de effectiviteit.

[0:05:41] Maar dat betekent ook dat we proberen in die glazen bol te kijken, maar dat we ook die flexibiliteit moeten houden om te zorgen dat we die effecten in de toekomst kunnen bereiken.

[0:05:51] De Defensie-nota 2026 heeft een vertrouwelijke bijlage over hoe wij de capaciteitsdoelstellingen van de NAVO zien en hoe we daar steeds meer invulling aan geven.

[0:06:02] En wij zien dat we door middel van deze nota daar een flinke stap zetten.

[0:06:09] Ik kan daar niet in detail op ingaan in deze briefing, maar er komt in oktober een vertouwelijke briefing die dat meer in detail...

[0:06:15] zal weergeven.

[0:06:17] Zoals ik net al zei, hebben we vorig jaar een doorrekening met de Kamer gedeeld waaruit blijkt dat inderdaad die 3,5% toch wel iets is wat nodig is voor deze capaciteitsdoelstellingen.

[0:06:28] En daarnaast hebben we natuurlijk ook nog nationale taken.

[0:06:31] Het Koninkrijk en de bescherming van Nederland en het Koninkijk.

[0:06:36] Dus het blijft zo dat ook scherpe keuzes nodig zijn, ook omdat het Defensiebudget natuurlijk langzaam oploopt.

[0:06:42] En dat is begrijpelijk, maar dat betekent dat wij nog steeds bij Defensie kijken wat is hetgene wat de meeste impact heeft op de bescherming van het Koninkrijk en het bondgenootschap.

[0:06:51] We hebben eerste reacties gekregen van de NAVO en bondgenoten op de Defensienota.

[0:06:56] Over het algemeen kunnen we toch zeggen dat er tevredenheid is.

[0:06:59] TevredENheid over hoe wij de capaciteitsdoelstellingen meer halen en hoe we praktisch vorm kunnen geven.

[0:07:07] aan de dreiging die we zien en hoe we die dreigingen tegemoet moeten komen.

[0:07:12] En ook daarover kunnen we meer in de vertrouwelijke briefing in oktober zeggen... over hoe dat valt in deze context.

[0:07:20] Dan geef ik hierbij het woord aan de commandant.

[0:07:27] Ja, dankjewel.

[0:07:29] Ik wil er graag nog even inzoomen op de veiligheidsomgeving, omdat die natuurlijk leidend is, met name de dreiging voor de defensienoten en voor de investeringen waar Defensie voor staat, gekoppeld aan dat wat voor het bondgenootschap afhankelijk is.

[0:07:44] U allen wordt er natuurlijk al dagelijks mee geconfronteerd met het feit dat de oorlog op het Europese continent al geruime tijd terug is.

[0:07:51] En dat de wereld waarin we op dit moment verkeren in een versnelling zit en in een onvoorstelbaarheid zit die we niet eerder hebben gezien.

[0:07:59] En tegelijkertijd vervaagt de grens tussen oorlog en vrede eigenlijk dagelijks voor onze neus.

[0:08:04] Dan zien we dat zowel cyberaanvallen als spionage als sabotage operaties, en je kunt eigenlijk niet eens meer spreken van hybride dreiging, maar gewoon van aanvallen die continu op het Europees grondgebied plaatsvinden.

[0:08:16] Dus die wereld is in Europa en in onze omgeving al drastisch veranderd.

[0:08:21] Dat niet alleen, en het is niet eens een toekomstbeeld, maar het is eigenlijk de werkelijkheid van vandaag waar je tegen moet weren.

[0:08:27] Waarbij Rusland voor ons de grootste dreiging vormt en uiteindelijk de meest directe dreigingen is voor de vrede en stabiliteit in Europa.

[0:08:35] En dat voornamelijk manifesteert zich in Oekraïne, maar ook door de dreigingen en de aanvallen die ik zojuist schetste, die door Rusland worden uitgevoerd op het Europees grondgebied.

[0:08:45] Maar ook een assertief China, dat haar mogelijkheden verder uitbouwt op militair gebied, haar invloed in de Indo-Pacific vergroot en dreigende taal vertoont ten opzichte van datgene wat ze ten aanzien van Taiwan wenst.

[0:08:59] Niet alleen zij, maar ook Noord-Korea en voornamelijk Noord Korea leert steeds meer van het conflict in Rusland en is verbonden aan dat conflict doordat ze zelf troepen levert ten behoeve van het gevecht in Oekraïne.

[0:09:10] Daarmee zie je proliferatie van de wijze waarop oorlogsvoering plaatsvindt en die lessen worden op dit moment in andere delen van de wereld geleerd.

[0:09:20] Maar ook niet-statelijke actoren kunnen gebruikmaken van de low-cost capabilities die ondertussen in brede zinnen al worden ontwikkeld.

[0:09:27] Of het nou de Houthis zijn of andere criminele organisaties.

[0:09:30] Je kunt en mag verwachten dat dat veelvuldig zal worden ingezet om druk uit te oefenen op andere landen of op andere gebieden.

[0:09:36] Sowieso, het gebruik maken van militaire vermogen en militaire macht is door veel landen... ...of door veel elementen in de wereld al als een dwangmiddel gebruikt en zal in mijn perceptie alleen nog maar meer gebruikt worden.

[0:09:51] Dus het is van belang om ook niet alleen te kijken naar het Europees continent, maar uiteindelijk moet je ook kijken naar de feit dat al die dreigingen met elkaar verbonden zijn.

[0:09:57] En alles wat waar ook in de wereld gebeurt, uiteindeelijk ook ergens anders een effect gaat hebben.

[0:10:02] Of het nou is dat wat in Oekraïne gebeurt of in Iran of op andere delen in de Wereld, sowieso wordt onze economie daardoor geraakt.

[0:10:10] Maar ook ontstaan er nieuwe verbanden zoals we dat nu tussen Iran en Rusland zien gebeuren.

[0:10:18] Het gevaarlijkste scenario voor ons is dus ook dat er op meerdere gebieden tegelijkertijd escalatie ontstaat.

[0:10:24] Dat het zowel hier op het Europese continent is als in de innerpacific op andere gebiede.

[0:10:29] Maar als die spanningen daadwerkelijk wereldwijd oplopen zul je zien dat de effecten daarvan alleen maar elkaar versterken in plaats van elkaar uitdammen.

[0:10:38] Ik wil het nogmaals gezegd hebben, als Rusland mogelijk een aanval of een operatie pleegt op het Europese grondgebied, wil dat niet per se direct zeggen dat er ook op ons grond gebied raketten binnenvallen.

[0:10:50] Maar het is wel zo dat we daar onmiddellijk effect van zullen hebben en ook onmijdelijk moeten kunnen reageren.

[0:10:54] Want de autonomie in het leven van ons hier, zoals we dat kennen en de waarden en normen zoals we daarvoor voorstaan, zullen dan onmiddenlijk worden bedreigd en je zult daar toch een reactie op moeten plegen.

[0:11:05] De heer Davidsen zei het al, in de ontwikkelingen die we nu zien, zien we dat de technologie een steeds grotere impact heeft.

[0:11:12] Low-tech middelen zoals de drones hebben een hele grote impact op de wijze waarop oorlog op dit moment gevoerd wordt.

[0:11:18] Autonomie en het gebruik van AI en andere middellen versterkt gevechtskracht van landen of entiteiten die met, laat ik maar zeggen, weinig financiële middeln, maar wel met veel vernuft uiteindelijk een grote impact kunnen leveren.

[0:11:32] Het zegt ook iets over de wijze waarop wij onze oorlogsvoering moeten veranderen.

[0:11:36] En ook de wijzen waarop we ons moeten verdedigen.

[0:11:38] Omdat het middelen zijn die nogmaals veelvuldig gebruikt zullen worden.

[0:11:42] En het vraagt ook iets voor de inrichting van onze krijgsmacht.

[0:11:45] Eén ding is ook daarbij zeker.

[0:11:47] In die onzekere wereld waarin we staan kunnen we het niet alleen.

[0:11:50] Nederland zal altijd verbonden moeten zijn met anderen om de verdediging op het Europees continent of in het bondgenootschap voor rekening te nemen.

[0:11:59] Een sterke NAVO zal...

[0:12:01] De hoeksteen zijn van onze verdediging.

[0:12:03] Maar dat betekent nu ook dat je de EU en Europa steeds sterker moet maken binnen het NAVO-bondgenootschap.

[0:12:12] Ter verdedigen van ons eigen koninkrijk hebben we daarnaast nog eens extra middelen nodig om het Caribisch gebied uiteindelijk ook steeds meer te maken te krijgen met criminelen of drugsgerelateerde activiteiten.

[0:12:22] Waar Nederland ook haar rol zou moeten spelen om ervoor te zorgen dat we dat veilig houden.

[0:12:27] Snelheid is essentieel.

[0:12:29] We hebben al vaker gesproken over, zoals we het noemen, de window of vulnerability die in de periode tussen 28 en 30 zal plaatsvinden.

[0:12:38] En 28 is vrij snel.

[0:12:39] Dat vraagt ook dat we versneld onze krijgsmacht naar een hoger niveau moeten krijgen, zowel qua materieel als personeel, maar ook dus als wijze van optreden en de effectiviteit met de middelen die we naar binnen halen.

[0:12:51] Op die manier blijf je zo lang mogelijk weg van die periode dat je van vrede overgaat mogelijk naar een conflict.

[0:12:57] Dat laatste moet je altijd zien te voorkomen.

[0:12:59] Niemand is daarbij gebaat en het beste middel wat je daartegen kan inzetten is dat je een krijgsmacht hebt die daar sterk genoeg voor is, zodat je die afschrikking op orde hebt.

[0:13:12] Dan gaan we nu over naar de slide die de samenvatting is van de noten op pagina 10 en 11 van het document.

[0:13:19] Dus samengevat voorwaarts, om het zo maar eens te zeggen.

[0:13:23] En toch even ingaan op de drie hoofdtaken van Defensie.

[0:13:26] En dat zijn natuurlijk het feit dat we het eigen grondgebied van het Koninkrijk en het grondgebied van bondgenoten beschermen.

[0:13:33] Ten tweede dat we de bescherming en bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit natuurlijk doen.

[0:13:38] En het derde is leveren van militaire bijstand aan civiele autoriteiten.

[0:13:41] En onlangs is er nog een brief naar de Kamer gegaan over deze taak, hoe we die taak invullen.

[0:13:47] Dus dat zijn allemaal heel belangrijke taken waarbij duidelijk is dat de eerste taak natuurlijk heel prominent is op dit moment.

[0:13:53] Maar de andere taken blijven natuurlijk ook heel erg belangrijk.

[0:13:56] Het zijn ook taken die steeds meer onderling verbonden zijn.

[0:13:58] Want we zien natuurlijk ook het conflict in Oekraïne bijvoorbeeld als een kwestie van de internationale rechtsorde.

[0:14:03] En niet alleen als een zaak die rechtstreeks Europa en onze veiligheid beïnvloedt.

[0:14:09] Overkoepelend is natuurlijk beschermen wat ons dierbaar is en dat is hetgene wat al deze drie doelen doen.

[0:14:15] In dat kader hebben we in het kader van die veranderende veiligheidsomgeving en die verandering omstandigheden dus vier hoofddoelen geformuleerd in deze nota.

[0:14:24] Het eerste is dat we natuurlijk zoals de commandant de strijdkrachten aangaf voorbereid moeten zijn op een grootschalig conflict.

[0:14:30] Het tweede is dat het koninkrijk en de nationale veiligheid moeten kunnen bescherming.

[0:14:35] Het derde is dat we een voortrekkersrol willen spelen om die Europese rol in de NAVO te versterken, om te zorgen dat er meer balans in het bondgenootschap komt.

[0:14:43] We hebben toen wel gisteren nog een groot gesprek met de VS over gehad.

[0:14:46] En het derde ist dat we dus anticiperen op verandering in de veiligheidsomgeving.

[0:14:49] Dat is die innovatie waar zowel generaal Eikelsheim als ik het over hadden.

[0:14:54] Ik heb ook al aangegeven dat het nog steeds betekent dat er scherpe keuzes moeten worden gemaakt in deze Defensie Nota.

[0:14:59] En dat proberen we ook te doen om te zorgen dat we de meest cruciale elementen van deze agenda de voorkeur geven.

[0:15:07] Zorgen dat wij daar snel de nodige voortgang op boeken.

[0:15:15] Hoe versterken we dan het militair vermogen zoals we dat in de nota hebben geschetst?

[0:15:20] Uiteindelijk is het vermogen van een krijgsmacht om met de juiste mensen, de juisten middelen en de juist concepten en mindset op het juiste moment die operationele effecten te genereren.

[0:15:32] Dus er zitten een heleboel elementen in die we overigens eigenlijk allemaal ook moeten aanpassen en veranderen.

[0:15:36] En daar wil ik kort iets over zeggen.

[0:15:37] Want in de nota staan de negen leidende principes waarop we uiteindelijk de krijgsmacht gaan bouwen.

[0:15:42] Die ga ik niet allemaal herhalen.

[0:15:45] Maar zijn voor ons wel de richting geweest waarop wij een totaal andere krijgmacht gaan formuleren.

[0:15:51] De nota geeft daar wat mij betreft heel duidelijk beeld over.

[0:15:56] Maar ik wil een paar specifieke kenmerken uithalen waar deze krijgsemacht toe gaat.

[0:16:01] Niet simpelweg een grotere versie van wat we waren.

[0:16:04] Het is een krijgsmacht die gebouwd is rondom die leidingen en principes die ik net schetste, maar voornamelijk ook gebouwd is rond om digitalisering, low-cost capabilities, on-moment systemen en een grote mate van flexibiliteit en schaalbaarheid ten aanzien van haar menselijk potentieel in de krijgmacht heeft opgebouwd.

[0:16:24] Dus een krijgsmaat die voortbouwt op innovatie, op samenwerking met de maatschappij, maar ook

[0:16:31] Die gebruik maakt van flexibiliteit en opschaling.

[0:16:34] Vanuit de maatschappij.

[0:16:38] De basis waren de NAVO capability targets.

[0:16:41] Zoals die voor Nederland waren gesteld.

[0:16:43] En tegelijkertijd.

[0:16:44] De regionale plannen die gebouwd zijn door de NAFO.

[0:16:48] Waar in Nederland haar rol speelt in de verdediging van bondgenootschap.

[0:16:51] En het nationaal verdedigersplan.

[0:16:54] In combinatie met datgene wat we in het Caribisch gebied moesten doen.

[0:16:57] En we hebben ook.

[0:16:58] ...vooruitgekeken naar wat die innovaties nou allemaal voor ons betekenen... ...zoals we die zien in de oorlogen van Iran en de oorgogen van Oekraïne.

[0:17:05] Maar tegelijkertijd dat niet één op één vertalen van... ...dan zal dit wel de oordog van vandaag en morgen zijn... ...maar door hebben vertaald naar hoe wij denken hoe dat gevecht gaat plaatsvinden.

[0:17:15] Vandaar dat we zometeen ook, als we uiteindelijk de nota hebben uitgevoerd... ...naar een andere krijgsmacht kijken dan die we tot nu toe herkenden.

[0:17:23] De krijgmacht was gebouwd op hoofdtaak 2...

[0:17:25] Daar hebben we dus veel moeten versterken in het voortzettingsvermogen van de krijgsmacht.

[0:17:31] Medische capaciteit om ervoor te zorgen dat we onze mannen en vrouwen kunnen blijven ondersteunen op het moment dat het is.

[0:17:36] Logistieke capaciteit, zodat we continu de middelen naar het voorterrein kunnen brengen.

[0:17:41] En tegelijkertijd niet alleen de domeinen zoals we die herkennen, land, lucht, cyber, maritiem, maar ook overkoepelende domeinen moesten versterker, zoals space.

[0:17:53] Zoals integrated air and missile defense, de totale luchtverdediging die je nodig hebt voor het bondgenootschap en onszelf.

[0:17:59] En een grote digitaliseringslag.

[0:18:00] Als we het niet allemaal aan elkaar weten te koppelen in het gevecht van vandaag of morgen, ben je uiteindelijk niet in staat om het ook daadwerkelijk te winnen.

[0:18:09] Dus op die manier ga je naar een heel andere krijgsmacht heen, waarbij we in de toekomst zullen zien, en ik licht even het maritieme concept daaruit.

[0:18:17] Het maritiem gaat naar samengestelde eenheden.

[0:18:20] Wat samengstelde enen betekent dat ze een bemenst moederschip heeft, maar daaromheen...

[0:18:25] ...gebruik maakt van low-cost, unmanned capabilities of low-manned capabilities... ...die je flexibel kan inzetten per taak die ze moet vervullen.

[0:18:33] Dat is echt een andere marine dan je die je op dit moment op het water ziet en ziet optreden.

[0:18:37] En eigenlijk geldt dat principe voor de klassieke krijgsmachtdelen zoals ik zo net schetste in algemene zin.

[0:18:46] Digitalisering noemde ik al als specifiek punt waar de krijgmacht mee verder moet...

[0:18:53] En daar kom ik zo meteen op terug voordat we het hebben over uiteindelijk waar onze gevechtskracht primair door wordt geleverd.

[0:19:00] Dat zijn onze mensen.

[0:19:02] Hoe het went verkeerd, hoe digitaal we ook worden.

[0:19:05] Hoeveel gebruik we maken van onbemenst of autonome systemen.

[0:19:08] De mensen zullen altijd bij ons in de krijgsmacht de belangrijkste factor zijn.

[0:19:12] Maar dat betekent ook dat wij ervoor moeten zorgen dat we ze behouden.

[0:19:16] Dus we moeten het behoud versterken en verbeteren.

[0:19:18] We moeten de instroom vergroten.

[0:19:20] En de schaalbaarheid die ik net noemde van reservisten... maar ook van mensen die in de samenleving een rol willen vervullen... op het moment dat ze het moeten voor het conflict... dat we daar ook gebruik van kunnen maken.

[0:19:33] En we zijn naar een aantal doorontwikkelingen van het DIN-model gegaan.

[0:19:38] We hebben het DIn-modEL succesvol ingevoerd... maar we begrepen dat we ook op andere momenten op andere middelen moesten werken... zoals de Nationale Weerbaarheidstraining... waar we mensen voor een korte tijd naar ons toehalen en daarna een reservist maken...

[0:19:50] Of de Defensie College, waarbij we mensen voor een langere tijd in kortstondige periodes bij ons laten werken.

[0:19:57] En eigenlijk zie je dat al die mannen en vrouwen, of niet allemaal, maar 80% gemiddeld, bij ons blijft of aan verbonden blijft.

[0:20:04] Daardoor zijn we ook in staat om uiteindelijk die groei voor een groot deel te accommoderen.

[0:20:10] En dat geheel moet je ook met goed werkgeverschap en met goede arbeidsvoorwaarden ondersteunen.

[0:20:16] Dus ook dat is onderdeel van deze Defensienota.

[0:20:21] nog beter kunnen behouden en kunnen werven.

[0:20:25] En tegelijkertijd een impuls en een input blijven leveren voor een grotere percentage vrouwen in onze organisatie.

[0:20:32] We staan op een te laag percentage.

[0:20:34] We moeten naar 30% minimaal, omdat het dan in de cultuur van de organisatie een daadwerkelijk blijvend karakter krijgt.

[0:20:41] Dus daar zullen we nog in de komende tijd ook veel inspanning in moeten doen.

[0:20:45] Als je dan kijkt naar de aantallen zoals we er nu voorstaan,

[0:20:49] Dan zien we dat we een prognose hebben gemaakt zoals we in de linker rijtje zie je wat de getallen zouden moeten zijn in 2027.

[0:20:57] Daaronder zit u een staafdiagraam die laat zien dat we dit jaar staan op 84.500.

[0:21:09] Daar waar we eigenlijk nog 2000 dit jaar erbij moeten halen.

[0:21:15] Dus we gaan wel goed.

[0:21:18] Maar dat betekent dat het niet vanzelf gaat.

[0:21:21] We zullen daar nog een boel inspanning in moeten doen.

[0:21:23] En we moeten ervoor zorgen dat we op de juiste plek de juste kwaliteit en de jueste kwantiteit aan personeel hebben.

[0:21:29] Maar in algemene zin zien we dat we in de groei van ons personeel op dit moment een forse sprong hebben gemaakt.

[0:21:35] In 2018 hadden we 60.500 mannen en vrouwen en nu zijn dat er 84.500.

[0:21:46] De menskracht moeten we combineren in de nieuwe krijgsmacht met een digitale transformatie.

[0:21:51] Want digitalisering stelt onze krijgmacht uiteindelijk in staat om samenhangend die effecten te bereiken.

[0:21:58] Ik noem het maar simpel, de sensor zoetenloops moeten sneller.

[0:22:01] Sneller detecteren van een tegenstander en daarmee ook sneller een effect kunnen behalen met het middel wat daar het meest geschikt voor is op hetzelfde moment.

[0:22:08] Dat is de manier waarop we natuurlijk zien dat onze huidige opponenten ook het gevecht voeren.

[0:22:12] En dat is de manière waarop wij uiteindelijk in staat moeten zijn om er tegen opgewassen te zijn, om de verdediging op orde te hebben.

[0:22:18] Maar als het moet ook het gehecht aan te gaan.

[0:22:21] Dus dat vraagt om veilige en daadwerkelijk samenwerkende digitale communicatie, zowel vanuit Space als vanuit de eenheden zelf.

[0:22:30] Maar ook cloud oplossingen die beveiligd zijn en die snel en interoperabel inzetbaar zijn op het gefechtsveld.

[0:22:38] Het vraagt ook integratie van kunstmatige intelligentie.

[0:22:41] En het vraagt dus ook om gedegen gebruik maken van kunST op een veilige en verantwoorde manier, zodat we weten tegen welke risico's je aanloopt en op welke manier je het wel kan gebruiken en niet moet gebruiken.

[0:22:55] Omdat je meer gaat digitaliseren, vraagt het ook een verhoging van je cyberverdediging.

[0:22:59] Want uiteindelijk is dit ook een kwetsbaarheid die je introduceert.

[0:23:02] En zul je ook digitaal continu moeten blijven aanpassen, omdat ook hier een verhoogde snelheid zit in de technologie die we vandaag de dag om ons heen zien, die gebruikt kan worden.

[0:23:11] Zoals Sakeur het zegt, ik was er afgelopen weekend voor, niet om naar hem te luisteren alleen, maar in ieder geval in Kopenhagen in Denemarken.

[0:23:19] Voor hem is in de theory of victory het belangrijkste de digital cloud.

[0:23:26] Hebben we die niet, dan hebben we een kwetsbaarheid geïntroduceerd die we niet willen.

[0:23:33] Op de titelpagina is het eerste woord samen.

[0:23:36] En dat samen nemen we natuurlijk ontzettend serieus.

[0:23:39] We kunnen niet meer defensiebeleid voeren in isolement.

[0:23:42] Dat betekent dat we zowel internationaal in partnership sterker moeten werken...

[0:23:47] in de NAVO is die de hoeksteen is van onze veiligheidssamenwerking, de EU die ondersteunend is of gelegenheidscoalities die daarbij helpen zoals de Coalition of the Willing for Ukraine of de multilaterale missie voor de straat van Hormuz.

[0:24:00] En die gezamenlijke inzet geven we vorm onder andere in de weerbaarheidsdiscussie maar ook op andere manieren werken we samen met dus die internationale partners, andere delen van de overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven.

[0:24:12] Op allerlei vlakken hebben we elkaar nodig

[0:24:15] En ja, we blijven dus ook Oekraïne steunen, zoals ik net al zei, met de Coalition of the Willing en op andere manieren.

[0:24:22] Samen met de samenleving, dat doen we heel erg met NCDW.

[0:24:26] En ik noemde al de weerbaarheidstop die we op 23 november zullen hebben, die het ministerie van Justitie en Veiligheid en Defensie samen zullen organiseren.

[0:24:35] En daar zullen veel partners bij aanwezig zijn om die weerbaarheidsdiscussie, die al heel goed gaat in Nederland, om die nog een impuls te geven.

[0:24:42] We werken samen met de industrie en de kennisinstellingen voor de innovatie die we nodig hebben.

[0:24:47] En ook voor het verminderen van de afhankelijkheden.

[0:24:49] Nederland zal altijd afhankelijks zijn.

[0:24:50] Wij kunnen niet zelfstandig alles produceren wat we nodig voor Defensie hebben, maar we kunnen daar wel verantwoord mee omgaan.

[0:24:57] En daar zijn we zeer bewust naar aan het kijken.

[0:24:59] Ook in de beantwoording van de Kamervragen die vandaag is toegegaan wordt daar heel veel aandacht aan besteed.

[0:25:06] We zijn bezig met Defensies opschalingsautoriteit die in de nota wordt aangekondigd en meer informatie

[0:25:12] Volgt in november met het Nationaal Programma Industrie en Innovatie.

[0:25:17] Dat is de opvolging van de nota die daar over twee jaar geleden is uitgebracht.

[0:25:21] En ik denk dat we erin geslaagd zijn om dat partnerschap met anderen nog meer vorm te geven in deze notitie.

[0:25:28] We zien ook dat er aandacht is voor veiligheid van bedrijven die zich met defensie bezighouden, vooral met Oekraïne.

[0:25:33] Daar heeft de minister van Defensie vandaag bij het Vragenuurtje vragen over beantwoord.

[0:25:38] En daar zijn we ons zeer bewust van.

[0:25:39] En ook in overleg met de NSTV en het bedrijfsleven om te zorgen dat die partners waar we zoveel aan hebben, dat die ook veilig kunnen opereren.

[0:25:49] We zetten ons in conform het regeerakkoord voor de versterking van de Nederlandse en de Europese industrie.

[0:25:54] En dat betekent dat we in 2025 voor ruim 4 miljard bij Nederlandse bedrijven kochten.

[0:25:59] En ongeveer 7 miljard bei additionele Europese bedrijfen.

[0:26:03] Dus dat is een aanzienlijk bedrag en ook een aansienlijk percentage.

[0:26:06] Daar worden de cijfers ook in de antwoorden van de Kamervragen neergegeven, maar we kunnen daar ook op ingaan als we daar de discussie over hebben.

[0:26:19] Naast het militaire vermogen wat we creëren, hebben we ook een aantal randverwaarden nodig, waar u al eerder bekend bent gemaakt.

[0:26:29] Dus we hebben meer ruimte nodig om uiteindelijk ook te kunnen oefenen en trainen.

[0:26:33] Daar hebben we het NPRD voor opgesteld.

[0:26:36] Maar ook onze vastgoed zullen we moeten vernieuwen en veranderen, omdat dat uiteinde niet de veilige en moderne omgeving levert die onze mensen, mannen en vrouwen nodig heeft.

[0:26:47] Maar tegelijkertijd zijn we ook zelfstandige energievoorziening aan het opzetten.

[0:26:52] Zodat we de netcongressie rekening houden.

[0:26:55] Maar ook eventueel als backup voor de gemeente of de regio waarin je dat hebt.

[0:27:01] Dat je die kunt uithelpen op het moment dat daar extra stroomvoorzienen voor nodig is.

[0:27:05] Maar je hebt ook je eigen autonomie gerealiseerd.

[0:27:09] En op die manier, er zijn meer elementen die we moeten toevoegen voor nieuw toezicht, voor modern toezigt.

[0:27:16] Maar ook transparantie en een robuuste informatiehuishouding in onze organisatie verbeteren.

[0:27:21] Zodat we ook sneller en eerder onze informatie uit de organisatie kunnen halen.

[0:27:27] Tegelijkertijd kijken we naar een versterking van de beveiliging en een effectieve bedrijfsvoering, zodat we niet...

[0:27:34] Zodat we ook uiteindelijk die beveiliging op onze locaties zowel kunnen moderniseren als fysiek beter kunnen inrichten.

[0:27:41] En op die manier moeten we de randverwaarders scheppen zodat we duidelijk invulling kunnen geven aan dat militair vermogen.

[0:27:54] Generaal Egelsheim en de heer Davids hebben uitgelegd en toegelicht hoe in de defensienota de koers eruit ziet voor de investeringen in onze krijgsmachten de komende jaren.

[0:28:07] En met de cijfers is dan inzichtelijk gemaakt op deze slide hoe die groei in middelen eruit gaat zien.

[0:28:15] En dan zien we dat we in 2020...

[0:28:18] 30 naar 2,8 procent van het bbp gaan om uiteindelijk in 2035 naar 3,5 procent te gaan.

[0:28:26] Het kabinet heeft met de ontwerpbegroting 27 de middelen beschikbaar gesteld in het ritme zoals u dat hier ziet.

[0:28:34] En die middellen zijn beschikbar gesteld vanuit de post zoals die op financiën stond naar de begroting van Defensie tot en met 2031.

[0:28:45] De Defensie-nota kijkt vooruit naar de periode tot en met 2035.

[0:28:49] Maar ze zijn beschikbaar gesteld tot en bij 2031.

[0:28:53] En de afspraak is daarbij ook gemaakt dat we bij voorjaarsnota elk jaar erbij krijgen het extrapolatiejaar zoals dat voorzien is in die groei naar 2035, naar 3,5%.

[0:29:10] Op die manier kunnen wij...

[0:29:13] De defensienota zoals die zojuist is toegelicht vormgeven.

[0:29:17] Dus de inhoud die staat voorop.

[0:29:20] Wat hebben we nodig voor onze krijgsmachten om alles te doen wat net is aangegeven?

[0:29:26] En het ritme van middelen wat beschikbaar wordt gesteld is daar uiteraard het uitgangspunt bij.

[0:29:34] Zoals de middeln nu beschikbar zijn gesteld geven die ons alle ruimte om meerjarig te gaan plannen.

[0:29:39] Maar zoals net ook al is gezegd, het vraagt nog steeds om scherpe keuzes te maken.

[0:29:44] Zowel in volgorde, in tempo als in uitvoerbaarheid.

[0:29:47] En dat heeft ook te maken met de samenwerking die nodig is met onze partners.

[0:29:52] Alle partners die daarin zijn genoemd, zijn met ons samen bezig om die koers uit te voeren.

[0:29:59] Dus niet alleen de beschikbaarheid van het geld bepaalt ons groeipad... maar uiteindelijk ook het vermogen om daadwerkelijk die plannen te realiseren...

[0:30:08] En daar hebben we ook bij het maken van die plannen heel goed naar gekeken met elkaar.

[0:30:13] Wat is daarin haalbaar, wat is realistisch?

[0:30:16] Daarom wordt die uitvoering ook gefaseerd.

[0:30:18] Personeel, materieel, vastgoed, wat net al aangegeven, oefenruimte.

[0:30:23] Alles is bepalend voor het tempo om te kijken wat daarin dan mogelijk is.

[0:30:27] Maar in de veelheid van dingen die we te doen hebben, denken we dat dat wel gaat lukken.

[0:30:32] Maar nog steeds keuzes dan vraagt.

[0:30:35] En mooi ook dat we met dit meerjarige financiële kader de mogelijkheid hebben om bij te sturen als gevolg van eventueel dreiging die verandert, technologische ontwikkelingen, maar ook de uitvoerbaarheid waar we dus heel nadrukkelijk naar kijken.

[0:30:51] Als het dan gaat om de verantwoording over de middelen, zoals aangegeven praten we over effecten.

[0:30:58] En bij de verantwoording zal het dus ook gaan niet zozeer over is het geld nou uitgegeven, maar zijn de doelen gerealiseerd, zijn de effecten behaald die nodig zijn om te realiseren.

[0:31:10] Dus die zullen daar ook inzicht in geven.

[0:31:14] Dus we willen echt heel graag de komende jaren budgetplanning en die operationele meerwaarde steeds meer in samenwerking volgen en zichtbaar maken.

[0:31:25] Het kabinet is voornemens om de NAVO-norm van 3,5% bbp per 2035 ook wettelijk te verankeren, zoals dat ook in de wet op de financiële defensieverplichtingen is gedaan voor de 2%.

[0:31:37] En daarmee zou dan ook uiteindelijk nog structureler op deze manier zekerheid zijn over de middelen en ook voor de partners met wie wij samenwerken die daar ook regelmatig om vragen.

[0:31:54] En over vragen gesproken.

[0:31:55] Tot zover.

[0:31:56] U bent aan het einde gekomen van de toelichting.

[0:31:58] Hartelijk dank.

[0:32:00] Dan gaan we over naar de vragen van de leden en voor wie wat later binnen is gekomen.

[0:32:04] Aan het begin van de vergadering hebben we afgesproken dat op tafelronde te doen.

[0:32:08] Dus te beginnen bij de heer Strijs namens de fractie van 50PLUS.

[0:32:11] Ik mag maar één vraag stellen.

[0:32:13] In eerste instantie wel.

[0:32:15] Ik ga proberen dat...

[0:32:17] Nee, waar wij enorm behoefte aan hebben is toch ook die strategische communicatie.

[0:32:23] En kennisniveau hoe Defensie Civiel samenwerkt.

[0:32:27] En laat ik het heel praktisch houden.

[0:32:31] Ik ben regelmatig in de media en ik heb vanaf nu...

[0:32:34] ...afgesproken met wat strategische adviseurs... ...om de hybride oorlog niet meer te gebruiken, maar te spreken over sabotage.

[0:32:40] Dat hebben we sinds vorige week gewoon afgesproven.

[0:32:43] En waar doe ik mee op?

[0:32:44] Want we moeten mensen ook meekrijgen.

[0:32:45] Ik ben een voorstander van deze begroting.

[0:32:48] Ik heb een heleboel kritische vragen, maar ik ben gewoon een voorstander.

[0:32:51] Maar ik merk wel dat in de vraagstelling... ...niet alleen in de Kamer, maar ook van onze achterban... ...maar waarom is dat nu nodig?

[0:32:57] En dat we er af en toe taal aan geven die begrijpelijk is.

[0:33:01] Kijk, als ik in een zaal vol waar ik recent was...

[0:33:04] dat ik uitleg dat het korps commandotroepen vroeger achter de linies werd gedumpt en met morse zoveel mogelijk vijandige bewegingen, zijn we nu afhankelijk van die satellieten geworden.

[0:33:14] Van het digitale domein.

[0:33:15] En daarbij moeten we soms...

[0:33:18] Samenwerken met partners die misschien niet even lekker zitten, om wat voor reden dan ook.

[0:33:23] De instabiliteit van Amerika.

[0:33:27] We zijn een beetje kritische vriend geworden van Israël en zo, maar we hebben ook afhankelijkheden.

[0:33:33] Dus mijn verzoek is in die strategische communicatie, neem ons ook mee.

[0:33:37] Want dat vind ik echt meer een oproep dan een vraag.

[0:33:41] En het tweede is, help ons ook.

[0:33:43] Ja, en nu gaat er nog een echte vraag komen.

[0:33:45] In die civiele samenwerking, ik zoom even in op Zeewolde, de nieuwe kazerne waar de burgemeester zegt, ja, wij hebben ook nog civiele behoeftes.

[0:33:53] Ik snap dat Defensie leiden is.

[0:33:56] En hoe zien jullie die samenwerken?

[0:33:58] Zijn er niet mooie een-en-tweetjes te maken?

[0:34:00] Of het nou over netcongestie gaat en dat soort dingen allemaal?

[0:34:03] Nou, dan zit ik wel door mijn spreektijd en mijn vragen heen, maar ik hoop dat het duidelijk is.

[0:34:08] Dank.

[0:34:09] Wie mag ik daarvoor het woord geven?

[0:34:13] Dat kan ook.

[0:34:15] Ja, dat is ook een optie.

[0:34:17] Oké, dan maken we eerst de vragenronde af en dan gaan we daarna over naar de beantwoording.

[0:34:21] Het is even kijken welke vraag het dan als eerste is.

[0:34:25] Ik zal één vraag stellen.

[0:34:26] Maar die sluit aan een beetje op mijn collega's insteek.

[0:34:32] Wat u net ook aangaf is eigenlijk heel erg belangrijk dat de samenleving ook wordt meegenomen.

[0:34:37] Er komt nog een conferentie 23 november.

[0:34:41] Er wordt ook regelmatig gesproken over de whole society approach.

[0:34:45] Nou heb ik ook veel met maatschappelijke organisaties gesproken.

[0:34:49] Er staat wel het een en ander in.

[0:34:50] Maar waar ik ook wel benieuwd ben naar de totstandkoming van deze nota.

[0:34:56] Normaal gesprok heb je ook consultaties met de samenleving, met denktekst, et cetera.

[0:35:00] Ik weet dat op de dag van de uitkomsten van waren er allerlei organisatieden aanwezig.

[0:35:07] Want de geluiden die ik heb meegekregen is dat aan de voorkant minder is gebeurd.

[0:35:11] Dus ik vroeg me eigenlijk af, kunt u ook nog wat toelichting geven...

[0:35:15] organisaties en andere stakeholders zijn meegenomen aan de voorkant in de noten.

[0:35:21] Hartelijk dank.

[0:35:22] Dan kijk ik in de richting van de heer Van Houwelingen namens Forum voor Democraten.

[0:35:26] Dank voor de komst, dank voor de presentaties.

[0:35:28] Ik hoorde de generaal eigenlijk al samen zeggen van we kunnen niet alleen, we moeten samenwerken.

[0:35:32] En ik maak me juist over die samenwerking wel zorgen, want we zien natuurlijk dat de NAVO, die intern ook denk ik onder druk staat, we hebben natuurlijk de Trump gehad, die een mondgenoot heeft bedreigd.

[0:35:41] Het is denk ik een publiek geheim dat Amerika waarschijnlijk betrokken geweest is bij een aanval op Nederland in Nord Stream.

[0:35:46] Dus dat kan allemaal veranderen.

[0:35:47] Die NAVO kan iets misschien over tien jaar wel niet.

[0:35:49] Hetzelfde geldt voor de Europese samenwerking.

[0:35:50] En nu komt mijn vraag, voorzitter.

[0:35:52] Dan lees ik dus in die nota dat onze krijgsmacht, de wijze waarop we de krijgmacht inrichten, heel erg op die NAVO gericht is.

[0:35:59] NAVO-verdediging en grotere Europese verantwoordelijkheid.

[0:36:01] En daar maak ik me echt zorgen over.

[0:36:02] Want stel nou dat over tien jaren de kaarten er heel anders bij liggen.

[0:36:06] Kunnen we, dat is eigenlijk mijn vraag voorzitters, kunnen we dan ons land nog verdedigen?

[0:36:08] Of is het dus zo dat we de capaciteit niet meer hebben, omdat we het uitbesteden hebben aan de NAVO en misschien specifiek het Duitse leger, waar we heel erg geïntegreerd in zijn...

[0:36:16] Dus hoe zelfstandig kunnen we bijvoorbeeld, Zwitserland en Singapore doen dat.

[0:36:19] Die hebben een strategie, dat weet de generaal, om heel sterk leeg te hebben, goede relaties, en die zitten niet in een grote verband.

[0:36:25] Dus daar zouden we ook voor kunnen kiezen.

[0:36:26] Dus dat is eigenlijk mijn vraag.

[0:36:27] Ja, dank.

[0:36:28] Dank u wel.

[0:36:29] Mevrouw Dobbe, namens de fractie van de Socialistische Partij.

[0:36:32] Ja, dank u wel en ook dank u voor de toelichting van de nota.

[0:36:35] Ik weet altijd dat er ontzettend veel werk in zit om zoiets te maken, dus het heeft er allemaal hard aan gewerkt.

[0:36:45] Dus dank voor de oorlog is het voorkomen van oorlof.

[0:36:49] En ik lees hier wel daar ook een strategie die is gestoeld op afschrikking.

[0:36:54] Dus om te zorgen dat de afschikking op orde is om de oorlog te voorkomen.

[0:36:59] Een andere tak die daar aan parallel moet gaan natuurlijk is ook deescalatie, is ook diplomatie.

[0:37:04] En ik vroeg mij af, is er een strateggie ook die gestoelt is op deesclatie en diplomatie?

[0:37:09] Hoe verhoudt zich dat tot deze defensienota?

[0:37:12] Is dat daar ook onderdeel van?

[0:37:15] Dank mevrouw Dobbe.

[0:37:17] Dan geef ik het woord aan de heer Bolhuis namens de fractie van Pro.

[0:37:19] Dank voor de toelichting en dank voor de nota.

[0:37:21] Met veel plezier gelezen.

[0:37:23] We hebben eigenlijk een ander soort vraag.

[0:37:25] We zitten hier als volksvertegenwoordigers.

[0:37:27] Dus kijk, een van de randvoorwaarden denk ik voor Defensie en samen voorwaarts en alle dingen die gedaan worden is ook gewoon draagvlak voor Defansie in de samenleving.

[0:37:34] En dat vind ik wel een interessante vraag, want ik had verwacht als randvoorwaar dat er ergens had gestaan draagvlak voor defensie en hoe gaan we dat als defensie zorgen dat dat er blijft.

[0:37:44] En er staan wel dingen over, we gaan samen de weerbaarheid verhogen als samenleving, maar ja, hoe gaat defensie zich bezighouden met het draagvlok voor defensies onder de bevolking volhouden?

[0:37:58] Want daar wordt eigenlijk heel veel van gevraagd.

[0:38:01] Dank.

[0:38:01] En dan tot slot de heer Boon namens de fractie van de PVV.

[0:38:04] Dank u wel, voorzitter.

[0:38:05] Ik ga proberen zo technisch mogelijk te maken.

[0:38:07] Er werd gezegd dat we niet meer gaan meten met wat we hebben uitgegeven en gekocht.

[0:38:12] We gaan meer effecten meten.

[0:38:14] Maar welke effecten ga je meten?

[0:38:15] Zoals afschikking, hoe kun je dat nou goed meetbaar maken?

[0:38:19] Daar ben ik echt benieuwd naar.

[0:38:20] En welke affecten ga jij nog meer meten ?

[0:38:24] Dank aan de leden voor de gestelde vragen.

[0:38:26] En dan kijk ik even wie zou willen beginnen met de beantwoording.

[0:38:29] Ik zie de heer Davidsen.

[0:38:33] Veel dank voor deze vragen.

[0:38:34] Ik hoop dat we de vragen recht kunnen doen.

[0:38:37] Ten eerste goed advies.

[0:38:39] Stratcom, heldere communicatie.

[0:38:41] Ik denk dat we dat zeker mee zullen nemen.

[0:38:44] En ik weet dat dat ook iets is wat onze bewindspersonen bezighoudt.

[0:38:48] Kunnen we nog wel over dreigingen spreken of moeten we over aanvallen spreken en dergelijke.

[0:38:52] Dus heldere taal moet gesproken worden.

[0:38:54] Ik denk ook dat opgevallen is, ik zit hier naast een voormalig directeur van de Militaire Inlichtingdienst, dat er steeds meer attributie wordt gegeven van...

[0:39:04] Zaken waar we zeker weten dat een bepaalde partij dit tot stand heeft gebracht.

[0:39:09] Dus goed advies.

[0:39:11] Wat die civiele behoefte betreft, ik denk dat de commandant strijdkrachten daar ook meer op zal ingaan.

[0:39:15] Maar door middel van het programma Ruimte voor Defensie hebben we geprobeerd om die win-wins te identificeren.

[0:39:20] Om inderdaad te zorgen dat de behoefen van Defensiën ook aansluiten bij wat lokaal draagbaar is.

[0:39:27] Wat lokaals gewenst is.

[0:39:29] Dus ik denk inderduid dat dat de lijn is die we graag volgen.

[0:39:33] Mevrouw Weljes vroeg over de samenleving en de totstandkoming.

[0:39:37] Indirect is er sprake geweest van relatief veel consultatie, omdat we een continu proces hebben van krijgsmachtse ontwikkeling.

[0:39:45] Daar worden dus rond de tafels met experts georganiseerd.

[0:39:49] En Faye Fransen, die met ons meegekomen is, onze collega, die heeft daar een grote rol gespeeld om dat allemaal te organiseren.

[0:39:55] Dus we zijn wel uitgebreid bezig geweest.

[0:39:57] Hebben we toen bij die consultaties gezegd, dit gaat resulteren in Defensie Nota 2026?

[0:40:03] Nee, want toen was de politieke situatie ook anders.

[0:40:06] Maar zo proberen we wel continu ons te updaten.

[0:40:09] Natuurlijk ook aan de hand van gesprekken met internationale partners en dergelijke.

[0:40:15] De vraag van de heer Van Houwelingen over, hebben we nu onze veiligheid uitbesteedt?

[0:40:20] We zitten in een bondgenootschap en de NAVO is daar de hoeksteen van.

[0:40:23] Dat is de keuze die gemaakt is, alleen we kiezen wel voor een gebalanceerder.

[0:40:27] Het kabinet kiest voor een balanceerder bondgenoot waar Europa zelf zijn verantwoordelijkheid en zijn rol neemt.

[0:40:34] Dus in die zin zullen er altijd afhankelijkheden zijn.

[0:40:37] Maar is Nederland beter in staat om het koninkrijk te verdedigen?

[0:40:40] En is ook het bondgenoodschap in Europa beter in staats om zichzelf te verdenigen?

[0:40:47] Wat betreft de escalatie, ik denk dat het toch nog nuttig is om te bedadigen dat Nederland een defensief beleid voert en dat de NAVO ook een defensieve alliantie is.

[0:40:58] Ik denk dat dat niet alleen een banner is of een frase is, maar dat het ook blijkt uit hoe we ons inzetten in termen van de coalitie bijvoorbeeld...

[0:41:08] Te helpen bij een vredesdeal in Oekraïne, waar we natuurlijk de inspanningen steunen om daar vrede te brengen.

[0:41:15] Maar ook de straat van Hormuz, waar wij bereid zijn om met een internationale alliantie, waar zelfs hoofdkwartier op één van onze schepen hadden, om daar te helpen om te zorgen dat er sprake is van de-escalatie en freedom of navigation.

[0:41:28] Ik denk dat het zo is, zo moet de nota gelezen worden.

[0:41:32] En er zijn natuurlijk andere documenten van het kabinet, zoals de internationale veiligheidsstrategie en dergelijke, die ingaan op die andere aspecten van internationaal beleid, die meer gericht zijn op de kant van mediation en onderhandelen en dergelijk.

[0:41:49] En ik denk dat de vraag van de heer Boon over effecten, dat de commandant van strijdkrachten daar wel iets over zou willen zeggen.

[0:41:58] Ja, dan geef ik het woord aan de generaal via de microfoon.

[0:42:04] Het woord is aan u.

[0:42:05] Ja, dankjewel.

[0:42:08] Over weerbaarheid, de vraag van mevrouw Berriets.

[0:42:13] We lopen al geruime tijd een programma samen met de NCTV om de weerbaarheid kennis en wat we daarvoor moeten doen samen met samenleving bijvoorbeeld met Rotterdamse haven of met de veiligheidsregio's inclusief datgene wat we dan van de mensen verwachten.

[0:42:32] om daar het gesprek over aan te gaan.

[0:42:34] Zodat ook mensen die veel vragen hebben, wat kunnen wij nou eigenlijk betekenen, dat het voor hun ook duidelijker wordt wat die rol kan zijn en ook wat defensie voor hen kan betekennen op momenten dat het geen crisis is, in ieder geval niet in de vorm van een oorlog, maar dat we ook bij de groei van de krijgsmacht gewoon in staat zijn om ook de samenleving op een heleboel gebieden te ondersteunen.

[0:42:53] Of het nou bij een overstroming is, of het is bij een brand, of bij een stroomuitval, de krijgsmaat zal er dan ook zijn voor de samenlevering op het moment dat dat nodig is.

[0:43:02] Dus daar zijn we in dat project al geruime tijd bezig met de NCTV.

[0:43:06] Maar ontegenzeggelijk is het wel iets wat je moet blijven continueren.

[0:43:09] Het is niet iets wat jij even kan hebben gedaan en daarna doorgaan.

[0:43:12] Dat heeft ook met het draagvlak te maken van waar we inderdaad van afhankelijk zijn.

[0:43:18] Draagvlag in de samenleving, draagvak van de politiek over waar de krijgsmacht heen moet en heen kan.

[0:43:23] Uiteindelijk doen we dit voor de samenlevering.

[0:43:25] We doen het niet voor ons, maar we doen het om de samenlevng veilig te houden en onze waarden en normen te behouden zoals we die kennen.

[0:43:31] Dat betekent dat we de zichtbaarheid van de krijgsmacht op straat vergroten.

[0:43:35] Dat we op de momenten dat er hulp nodig is in de samenleving, dat we daar ook daadwerkelijk zijn.

[0:43:41] Dat we ervoor zorgen dat we duidelijk maken dat bijvoorbeeld bij het beveiligen van de Noordzee... ...de Defensieorganisatie daar ook een rol in speelt.

[0:43:47] Wat dagdagelijks al elke keer het geval is dat je daar iets tegen moet betekenen.

[0:43:52] Dus op die manier moet je laten zien dat je eigenlijk in de hybride tijd zoals we nu zitten... ...u zegt het terecht, dreiging is het niet meer, er zijn al aanslagen geweest... ...dat je ook een role speelt in die samenleving.

[0:44:04] Maar dat je tegelijkertijd de samenlevening ook nodig hebt.

[0:44:06] En dat we elkaar nodig hebben om op momenten dat er crisis is...

[0:44:10] dat je dan in gezamenlijkheid dat moet doen.

[0:44:11] Ik denk wel dat we in die continue zichtbaarheid van Defensie op straat en wat ze daar daadwerkelijk doet voor de samenleving, dat we daar nog in kunnen verbeteren in de komende tijd.

[0:44:23] Stuur op effecten.

[0:44:27] Het effect dat wij wensen te bereiken is dat je met

[0:44:30] Militair vermogen een bepaald operationeel effect op het gevechtsveld weet te creëren en daarmee uiteindelijk het hogere strategische doel weet te bereiken.

[0:44:40] Dat klinkt als vaag taal, maar waar het om gaat is dat bij de inzet van je capaciteiten je kijkt naar wat is eigenlijk het effect dat ik op het

[0:44:50] Een gemechaniseerde brigade bereikt een bepaald effect op het gevechtsveld.

[0:44:53] Je kunt dat invullen met bijvoorbeeld een tank of een herkenbaar element wat we uit het verleden kennen, maar je kunt dat effect ook op een andere manier realiseren.

[0:45:02] En wij willen juist kijken naar op welke andere manieren kun je dat effect nou bereiken dan in een conventionele capaciteit die we vanuit het verlenen kenden.

[0:45:13] Omdat het soms ook goedkoper kan en effectiever kan en dat het ook minder menskracht vergt dan wat we in het verleden hebben gezien.

[0:45:19] En daarmee met die technologie die continu voortscheidt, kijk naar het effect en niet naar de capaciteit zelf.

[0:45:26] Zo kijken wij naar effect-based.

[0:45:27] Maar dat betekent dus dat we het effect met KPIs moeten beschrijven en dat je het daarna ook kan toetsen.

[0:45:34] Heb je het dan daadwerkelijk met de middelen ook gerealiseerd op het moment dat je dit beoefent of laat zien of die brigade ook daadwerk hetzelfde effect levert zoals je dat misschien...

[0:45:43] vijf of zes jaar geleden zag.

[0:45:45] Dus op die manier kijken we naar effectsturing.

[0:45:51] Dat zijn mijn antwoorden nu.

[0:45:55] Dank voor de beantwoording.

[0:45:57] Ik kijk even in de richting van de leden of daarmee alle vragen zijn beantword.

[0:46:00] We hebben namelijk nog ruimte voor een... Indien alle leden de vragen kort en bondig houden... en ook de antwoord daar aangehouden kunnen worden... hebben we nog ruim te voor een tweede vragenronde.

[0:46:10] Dus ik zou eigenlijk willen voorstellen om die hierbij te starten met het verzoek om de vragen kort en bondig te houden.

[0:46:16] De heer Strijs.

[0:46:18] Ja, ik wil even nog een vraag over de samenwerking veiligheidsregio.

[0:46:22] Hier zit een oud-commandant van de veiligheid regio.

[0:46:26] Mijn recente bezoek aan de haven van Rotterdam was...

[0:46:29] om het kennisbehoefte van alle commandanten toch een stukje hoger te krijgen.

[0:46:35] Dan kijk ik met name naar de civiele commandanten, brandweerpolitie, GOOR en dat soort dingen.

[0:46:40] Wordt eraan gewerkt om dat kennisniveau weer op peil te krijgen met alle nieuwe inzichten die we hebben?

[0:46:45] En hoe staat het daarmee?

[0:46:49] Mevrouw Belhiers namens de fractie van D66.

[0:46:52] Ja, dank u wel.

[0:46:54] Mijn collega aan de linkerzijde had het net over de NAVO.

[0:46:58] Maar lezende de nota mis je toch ook de veranderde strategische transatlantische relatie met de VS.

[0:47:09] En er wordt toch van uitgegaan dat de relatie toch enigszins hetzelfde blijft.

[0:47:13] En ik vroeg me toch meer af ook van u om uw visie te horen van hoe kijkt u nou ook naar eigenlijk toch realistisch, er is een sterk veranderde relatie en zouden dan ook niet andere keuzes gemaakt moeten worden of in ieder geval daar rekening mee houden dat je ook op andere zaken moet investeren als je straks over een aantal jaar of misschien sneller dan een aantal jaar die strategische samenwerking minder hebt?

[0:47:38] Dank.

[0:47:38] Dan gaan we naar de heer Van Houdingen.

[0:47:40] Ik heb hierover ook een vervolgvraag.

[0:47:42] Ik begrijp het antwoord van de heere Davids.

[0:47:43] We zitten nou in de NAVO, we zitten in de EU.

[0:47:45] Maar dat is onze zorg.

[0:47:46] Het zou heel te kunnen zijn dat de NAVO er misschien heel anders uitziet of misschien wel aan elkaar gevallen is over vijf of tien jaar.

[0:47:51] Dat kan.

[0:47:52] Het kan ook dat het hetzelfde geldt voor de EU Wij willen uit de EU, maar we willen eerlijk gezegd ook uit de NAVA-mal herinnen.

[0:47:57] En dan lees ik dus, en dat is nogmaals mijn zorg, het is een technische vraag.

[0:48:00] Nederland kiest expliciet voor een krijgsmacht die past bij de NAVI-verdediging.

[0:48:03] Stel dat we in de situatie zitten, het kan toch over vijf of tien jaar dat die NAVO er misschien helemaal niet is of dat we er geen goede relatie meer mee hebben.

[0:48:09] Hoe staat het dan, bijna een technische vraag voorzitter, met onze landverdeling?

[0:48:13] Kunnen we ons land er nog verdedigen of zitten we dan met een krijgsmacht die eigenlijk op zichzelf niet veel kan, dat die helemaal in het grote NAVO geheel zit?

[0:48:20] Dus hebben we dan nog capaciteit om onszelf als land zelfstandig te verdedigeren?

[0:48:25] Dank.

[0:48:26] Mevrouw Dobbe.

[0:48:28] Ja, dank u wel.

[0:48:28] Ik heb een vraag over onbemense systemen.

[0:48:30] Want deze nota heeft het ook over onbeense systeme en AI.

[0:48:35] En ik vroeg mij af, kijk op het moment dat een systeem onbement doelwitten bijvoorbeeld gaat identificeren of doelwerken gaat uitschakelen.

[0:48:42] Maar ook bijvoorbeeld als het gaat over het verzamelen van persoonsgegevens en AI en het gebruik van algoritmes daarin.

[0:48:49] Welke regels en welke normen worden daar nu bij gehanteerd?

[0:48:54] Zijn die nog in ontwikkeling?

[0:48:56] Zij die er?

[0:48:56] Zien die duidelijk?

[0:48:57] Is er altijd een hele duidelijke menselijke toets?

[0:49:00] Hoe wordt dat ingericht?

[0:49:02] Dus daar ben ik wel benieuwd naar.

[0:49:04] Want het is redelijk sumier, maar volgens mij gaan we er wel flink op inzetten.

[0:49:09] Dank u wel.

[0:49:10] De heer Bolhuis.

[0:49:12] Ja, ik had een vraag eigenlijk over de technische, over de financiën.

[0:49:16] In de zin van, u zei er zijn aanvullende middelen vrijgemaakt tot en met test 31, volgens mij, van financiër, van een aanvulende post.

[0:49:23] Ik weet uit de vorige leven dat je dan een behoorlijk onderbouwd plan moet hebben als je die middellen wil krijgen.

[0:49:27] En meerdere van jullie hebben gezegd, er worden scherpe keuzes gemaakt in deze defensienota.

[0:49:32] Maar ik weet niet zo goed wat de scherpen keuzen zijn die hier nou gemaakt worden.

[0:49:35] Dus wat zijn de scharpe keuze die in deze defensienota gemaakt worden?

[0:49:38] En vooral wat doen we dan dus niet?

[0:49:41] Dank u wel.

[0:49:42] Tot slot de heer Boon.

[0:49:44] Ja, dank u voorzitter.

[0:49:44] Ik heb een soort vraag over het materieelbeheer.

[0:49:47] We zien nu in Oekraïne de drone van twee maanden geleden.

[0:49:49] Die is eigenlijk verouderd en daar kun je eigenlijk niks mee mee.

[0:49:52] Hoe gaan wij ons nou op instellen?

[0:49:53] Gaan we onze magazijnen volleggen met spullen en elke twee maandes vervangen?

[0:49:58] Of gaan we een hele kleine voorraad doen?

[0:49:59] Waar gaan we productiekapaciteit, gaan we daar volledig op investeren?

[0:50:03] Dus hoe gaat het materiëelbegeer van Nederland in de toekomst zien bij snel vervangende, veranderende middelen?

[0:50:11] Dank wederom aan de leden voor de gestelde vragen.

[0:50:13] Het waren er een hoop.

[0:50:14] Ik zie nog wat meegeschrijf.

[0:50:16] En zodra dat klaar is, kijk ik graag wie ik als eerste het woord zou mogen geven.

[0:50:22] Dat is de heer Davidsen.

[0:50:23] Ik zal een paar van deze vragen pakken.

[0:50:26] Ik denk dat, ja, wat de veiligheidsregels betreft, General Ejkens had het al over de benadering die we met de NTV samenvolgen.

[0:50:34] Dus het is zeker zo dat we daar dieper op ingaan en wellicht zal...

[0:50:38] zal de commandant de strijdkrachten daar nog iets meer over willen zeggen, maar in ieder geval is het zo dat we daar wel stappen gemaakt hebben.

[0:50:45] En dat de weerbaarheidsbenadering, eerlijk gezegd, twee jaar geleden nog een heel erg haags dingetje was.

[0:50:51] Maar dat we nu zien dat we die veiligheid van religio's meer betrekken en dat we zien dat wij daar dichter bij elkaar komen.

[0:50:57] Dus we hopen daar nog verder voortgang op te boeken.

[0:51:01] Wat betreft transatlantisch, een aantal van u had die vraag over transatlantis.

[0:51:05] Ik denk dat we inderdaad niet

[0:51:07] Ja, ik moet een beetje denken aan het debat over de geringsverklaring.

[0:51:10] We kiezen niet van we gaan de een of de andere kant op, maar we kiezeren wel voor een herbalancering.

[0:51:14] En dat betekent dus ook dat we wel degelijk meer in staat zullen zijn zelf om de verdediging ter hand te nemen en dat we die middelen zullen hebben.

[0:51:22] Het is niet alleen zo dat wij een bepaalde tak van sport binnen de NAVO doen, maar dat we ook wel een complete verdedigung tot stand kunnen brengen, maar wel in samenwerking met bondgenoten en steeds meer met Europese bondgenooten.

[0:51:35] En ook daar zal, denk ik, de commandant en strijdkrachten iets meer over vertellen.

[0:51:40] Wat de autonome systemen betreft wil ik met name even wijzen op het antwoord op vraag 144 in de beantwoording.

[0:51:49] En dat geeft de laatste stand van de onderhandeling in het kader van het conventioneel wapenverdrag.

[0:51:55] En daar zijn wij met anderen erop uit om autonomen systemen te verbieden.

[0:52:00] Dus dat is nog steeds...

[0:52:01] Een strijd die dan zonder wapens gevochten wordt.

[0:52:06] Om te zorgen dat we inderdaad controle krijgen over die mechanismen.

[0:52:09] En dat we dus inderдаad zorgen.

[0:52:11] Dat we daar internationale afspraken over hebben.

[0:52:12] Dat is niet makkelijk in de huidige omstandigheden.

[0:52:14] Omdat de meningsverschillen daar enorm groot zijn.

[0:52:18] Maar als Nederland hebben we in ieder geval een sterke inzet.

[0:52:20] Dat er wel degelijk menselijke controle moet zijn.

[0:52:23] Op die mechanismes.

[0:52:24] We hebben ons natuurlijk ook ingezet in het kader van de re-aim discussie.

[0:52:28] waar we samen met Zuid-Korea en andere landen proberen om AI in het kader van defensie daar duidelijke civiele controle over te hebben en ook controle van de leiding van de strijdkrachten.

[0:52:39] Dus wat dat betreft zitten wij inderdaad in die discussie aan de kant van regulering.

[0:52:45] Wat betreft de scherpe keuzes, daar willen mijn collega's denk ik nog misschien iets meer over zeggen.

[0:52:50] Maar het is wel degelijk zo dat onder de... Sorry.

[0:52:54] Ik zie inderdaad een verzoek van de heer Polaris.

[0:52:56] De vraag ging volgens mij niet zozeer over autonome systemen, maar over onbemande systemen.

[0:53:02] Wat in Defensie nodig is, onbemanste systemen?

[0:53:04] Dus voor mij lopen er nu twee antwoorden door elkaar heen.

[0:53:07] Dus ik ben wel heel benieuwd naar de antwoord op specifiek die vraag.

[0:53:10] Een verduidelijking.

[0:53:11] Wenst iemand daarop een nadere toelichting te geven?

[0:53:15] Wij zien discussies wel degelijk als verbonden met elkaar.

[0:53:18] Dat het wel degelijk zo is dat je die autonomie zult moeten controleren.

[0:53:23] En we zien dat al in de discussies die wij hebben met onze Oekraïnse collega's, dat zij al voor die dilemma staan.

[0:53:29] Hoe die onbemenste systemen ook autonome systemen kunnen worden.

[0:53:33] En zo zou ik de vraag wel interpreteren, dat we daar wel degeling over aan het nadenken zijn.

[0:53:38] Hoe kunnen we daar zelf mee omgaan?

[0:53:40] En wat dat betreft leren we.

[0:53:41] De lessen van onze Oekraïense collega's die dat natuurlijk dagelijks zien gebeuren.

[0:53:50] Het is wel degelijk zo dat er een bestedingsplan onder de keuzes ligt die in de defensienoten worden gemaakt.

[0:53:57] En u zult ook in de komende tijd in de begroting en andere discussies zien dat we daar meer in detail op ingaan.

[0:54:02] Mijn collega'S zullen daar waarschijnlijk wat meer over zeggen.

[0:54:06] Ik denk dat dat de punten zijn die ik wilde benoemen.

[0:54:11] Dan geef ik het woord aan mevrouw Van Aarle.

[0:54:12] Om die laatste aan te vullen, wat de heer Davidsen zegt, dat doen we natuurlijk allereerst intern.

[0:54:17] Dat we echt heel goed kijken naar, nou ja, vanuit de doelstellingen die in de defensienota zitten, wat is daar dan voor nodig?

[0:54:24] Hoe is dat onderbouwd?

[0:54:26] Is dat haalbaar realistisch?

[0:54:28] Dus intern kijken we daar met elkaar goed naar.

[0:54:32] En u heeft helemaal gelijk, daar gaat uiteraard ook met Financiën altijd het gesprek over gevoegd worden.

[0:54:38] De inspectie Rijksfinanciër kijkt daar vervolgens in mee.

[0:54:41] Dus die onderboudingen hebben we inderdaad gemaakt.

[0:54:44] Wat ook ertoe heeft geleid dat zij de middelen op deze manier aan onze ontwerpbegroting willen toekennen.

[0:54:51] En de heer Davidsen zegt, de komende periode zal daar meer van inzichtelijk worden gemaakt.

[0:55:00] Ja.

[0:55:00] De keuzes maak je ook op basis van, het is een combinatie van dat je je slagkracht verstrekt.

[0:55:04] Je moet je voortzettingsvermogen vergroten en je moet ondertussen je ondersteuning tot een bepaald niveau krijgen.

[0:55:10] En je kunt niet alles tegelijk realiseren.

[0:55:14] Je zult er een tijdsfasering in moeten aanpassen wat je als eerste belangrijk vindt.

[0:55:18] Is het mijn slag krachten op dat moment verhogen?

[0:55:21] En dan laten we ondersteuning doen of gaan we eerst ondersteunen doen en later de slagkracht versterken?

[0:55:25] Dus ook daar hebben we keuzes in moeten maken, met name de tijdsversiering, omdat natuurlijk die financiële middelen door een bepaalde tijd naar ons toe komen.

[0:55:33] Moet je daar ook op die manier naar kijken.

[0:55:37] Maar je kunt niet alle capability targets in de grote maat zoals je misschien zou willen invullen.

[0:55:44] Dus je zult een balans moeten vinden in hoe je toch elk target op de best en efficiënt mogelijke manier realiseert.

[0:55:51] En daar hebben we in aanloop naar het onderliggende plan daadwerkelijk ook harde keuzes in moeten maken.

[0:56:03] Dan ten aanzien van de vraag van de heer Van Houwelingen.

[0:56:08] Kijk, het is zo dat met deze defensienoten Nederland sowieso ook ten aanzien van de territoriale verdediging vele, vele malen beter voorstaat.

[0:56:17] Desalniettemin is het ook financieel denk ik niet draagbaar als je alles zelf zou willen om een opponent als de Russe federatie tegen te houden.

[0:56:27] Dus daarvoor zit je nou eenmaal in het bondgenootschap.

[0:56:32] Waar wij voldoende vertrouwen in hebben dat we dat ook op die manier kunnen invullen.

[0:56:35] En heb je je rol daar ook in te vervullen.

[0:56:38] Maar met de krijgsmacht van 3,5 procent, met de defensienoten die er staan, ben je ontegenzeggelijk ook voor de verdediging van Nederland vele, vele malen sterker.

[0:56:46] En daar is ook een deel van plan op gebouwd.

[0:56:48] De territoriale verdedigen, de verdeding ten aanzien van de Noordzee, de dreiging die we hebben vanuit ballistische raketten op het Nederlands grondgebied, daar kunnen we onszelf ook in een bepaalde mate goed tegen verdediger.

[0:57:00] Maar we zullen het altijd met elkaar moeten doen, anders is het financieel, in ieder geval wordt mevrouw Van Aarde heel erg boos op mij.

[0:57:07] is dat niet verstandig.

[0:57:11] Dan de veranderende... Sorry?

[0:57:14] Ik dacht, die vraag van de heer Boonen nog.

[0:57:15] Ja, het materieelbeheer.

[0:57:16] En terecht, je kunt... A, je moet wel ervoor zorgen dat je een voorraad hebt aan de drones vanaf het moment dat je daadwerkelijk het gevecht ingaat.

[0:57:24] Want voordat de industrie opgeschaald is om weer dat niveau extra bij te plussen, moet je in ieder geval een voorlaat hebben.

[0:57:31] Maar je moet met de industpie een samenwerkingsband zijn aangegaan waarbij je continu de innovatie hebt...

[0:57:36] op kleine hoeveelheden drones die je in voorraad hebt zitten.

[0:57:40] En dat je daarna bij het moment dat er een crisis of een oorlog plaatsvindt, dat je dat daadwerkelijk kan opschalen.

[0:57:46] Daar zijn de samenwerkingsverbanden met de industrie ook nu...

[0:57:49] Zo zijn we ze nu ook aan het vormgeven.

[0:57:52] En dan betekent het inderdaad niet dat we miljoenen drones bij wijze van spreken in onze voorraadskamers hebben liggen.

[0:57:57] Omdat het best lastig is om die dan ook elke keer up-to-date te houden.

[0:58:00] Dus dat gaan we niet doen.

[0:58:04] Ehm...

[0:58:04] De veiligheidsregio's zijn ze nu allemaal up to speed.

[0:58:08] Eerlijk gezegd weet ik dat niet of ze volledig up to speak zijn.

[0:58:11] We zijn wel een programma begonnen met brandweer en politie en elementen van de veiligheid regio's onder leiding van de NCDV.

[0:58:18] Om met hen de kennis en kunde over wat we van elkaar kunnen verwachten en wat nodig is ook daadwerkelijk te versterken.

[0:58:25] Maar ik durf niet te zeggen in welke fase dat nu zit en waar ze op dit moment staan.

[0:58:29] Maar ze zijn voor ons een essentiële partner.

[0:58:32] In uiteindelijk de weerbaarheid en datgene wat nodig is voor Nederland.

[0:58:39] Dat waren mijn antwoorden.

[0:58:42] Hartelijk dank voor de beantwoording.

[0:58:46] Ik kijk even in de richting van de leden of daarmee alle vragen zijn beantword.

[0:58:50] Ik zie dat dat het geval is.

[0:58:53] Dat betekent ook dat we aan het einde zijn gekomen van deze technische briefing.

[0:58:57] Hartelijk dank aan de leden uiteraard, aan de mensen die hier in de zaal of van achter de livestream hebben meegekeken.

[0:59:03] En in het bijzonder ook dank aan onze gasten voor de beantwoording en de toelichting van de defensienota.

[0:59:08] Morgen vindt het rond de tafel gesprek plaats over de defensienota en een verdere behandeling vindt plaats bij het wetgevingsoverleg personeel op 28 september en het wet gegevensoverleg materieel op 1 oktober.

[0:59:19] De kleine begrotingsbehandeling vind vervolgens plaats op 5 oktober Dank voor de belangstelling en ik sluit de vergadering.