De Klimaat- en Energieverkenning 2026

[0:00:02] Goedemiddag allemaal, welkom aan onze gasten en welkom bij de technische briefing van de Vaste Commissie voor Klimaat en Groene Groei.

[0:00:10] En we gaan het hebben over de Klimaat- en Energieverkenning 2026.

[0:00:13] En aangeschoven zijn Martijn van Sebieën, Jacco Stremler en Marijke Menkveld.

[0:00:19] En ik kijk wie ik als eerst het woord mag geven.

[0:00:22] Minister Stremmer, ga je gang.

[0:00:27] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:29] Fijn dat we in de gelegenheid zijn om de klimaat- en energieverkenning kort toe te lichten en uw vragen daarover te beantwoorden.

[0:00:36] We hebben zoals ieder jaar weer een KEF gemaakt.

[0:00:40] Dat doen we als PBL in consortium met meerdere partijen, waaronder TNO.

[0:00:44] Marijke is van TNO, Martijn en ik van het PBL.

[0:00:47] Ik zal heel kort een aftrap geven en dan geef ik het sokje door aan Martijn die de hoofdboodschappen van de KEF verder zal vertellen.

[0:00:55] Dat sluit ik af en dat proberen we in een kwartier te doen zodat er ruim voldoende tijd is om vragen te beantwoorden.

[0:01:05] Misschien even de eerste boodschap.

[0:01:06] Wij hebben voor het eerst een klimaat- en energieverkenning gemaakt waarbij we een raming hebben gemaakt tot en met 2040.

[0:01:13] We keken altijd naar 2030.

[0:01:16] En wat wij in die raming zien, dat er toch wel een hele grote kloof zit tussen de lange termijn ambities en wat wij ramen op basis van het huidige beleid.

[0:01:28] Voor 2040, maar ook als je kijkt naar 2050, dat is nog maar 24 jaar, als je dan klimaatneutraal wil zijn volgens de Europese en de Nationale Klimaatwet, dan liggen we met beleid echt uit koers.

[0:01:41] En dat is denk ik een belangrijke boodschap, omdat als je die koers wil veranderen, je dan echt ook op korte termijn een aantal wissels op moet zetten, zowel in Europa als nationaal.

[0:01:53] Daarnaast hebben we natuurlijk ook weer gekeken naar 2030, de doelstelling van 55% emissiereductie ten opzichte van 1990.

[0:02:02] En wij hebben geconstateerd dat er al drie jaar op rij...

[0:02:06] we de boodschap moeten afgeven van die doelstelling wordt niet gehaald.

[0:02:12] Niet alleen is het zo dat de afgelopen jaren de emissies niet zijn gereduceerd, maar dus ook in de raming verandert niets en dat we zien, dat heeft allerlei factoren, maar een belangrijke factor is toch wel echt ook de keuzes die in de politiek zijn gemaakt en alle politieke wisselingen die er zijn geweest.

[0:02:29] Overigens zien we daar wel verschillen tussen de sectoren.

[0:02:35] En

[0:02:35] Ten slotte, dit zijn boodschappen die gerelateerd zijn aan de reductie van broeikasgasemissies.

[0:02:43] Maar een belangrijk thema is natuurlijk ook van waar halen we onze energie vandaan, de energieimportafhankelijkheid.

[0:02:50] Dat hangt daar nou mee samen en we hebben ook laten zien dat met dank aan energiebesparing en hernieuwbare energie...

[0:02:58] Dat aandeel groeit wel, maar voor 2030 en ook voor 2040 blijven we toch voor een heel groot deel van onze energie nog afhankelijk van de import van fossiele brandstoffen van buiten Nederland.

[0:03:11] Dus ook dat is denk ik een belangrijke reden om te kijken hoe je met het beleid de dingen weer op koers kan krijgen.

[0:03:20] Dat zijn even de hoofdboodschappen en daar zal mijn collega Martijn ze wat nader toelichten.

[0:03:31] Ja, dankjewel.

[0:03:34] Hier ziet u een figuur van de broeikasgasuitstoot.

[0:03:37] Op het linkerdeel, het lichtblauwe deel, is de historische uitstoot vanaf 1990 tot 2025.

[0:03:45] En in het rechterdeel ziet u vervolgens onze raming.

[0:03:49] Als we beginnen bij het linkerddeel.

[0:03:51] De historischeuitstot.

[0:03:53] In 2025 zaten we op 36% emissiereductie.

[0:03:57] Ten opzichte van 1990.

[0:03:59] Dat is gelijk aan de reductie in 2024 en die in 2023.

[0:04:05] We zaten toen allemaal op 36% reducties.

[0:04:08] En als we vervolgens vooruitkijken naar de raming, dan zien we dat in 2030 is er een doel van 55% emissiereductie.

[0:04:15] En dat doel ligt buiten de bandbreedte die wij ramen.

[0:04:19] Dus dat betekent concreet gezien dat de kans dat we dat doelen halen kleiner dan 5% is.

[0:04:25] Dat ziet u in het figuur als dat bolletje, dat doel voor 2030, als dat nou net binnen die bandbreedte valt, dan lijkt het misschien alsof het dan wel wordt gehaald.

[0:04:35] Maar als dat net binnen de bandbreede valt, betekent dat die kans nog steeds heel klein is.

[0:04:39] Dat zou dan 5 of 10 procent zijn.

[0:04:43] Als we dan verder vooruit kijken naar 2040, daar hebben we een bollertje gezet voor 90% emissiereductie.

[0:04:50] We liggen daarvoor in ieder geval niet op koers.

[0:04:53] Met aanvullend beleid komen we op 57 tot 68 procent emissiereductie.

[0:05:03] En daarvoor zien we dat we niet op Koers liggen om voor 2050 netto klimaatneutraal te zijn.

[0:05:14] Als we dan nog inzoomen op 2030, Jacco zei het al, we ramen eigenlijk al drie jaar ongeveer hetzelfde.

[0:05:20] Ik loop jullie even ermee doorheen.

[0:05:23] Hier ziet u de ramingen van de afgelopen vier jaar.

[0:05:26] In 2023 zat het doel, dat is de horizontale streepjeslijn, die lag binnen de bandbreedte.

[0:05:34] Dat was in het kabinet Rutte 4.

[0:05:37] Toen was de kans grofweg 15% kans dat het doel zou worden gehaald.

[0:05:45] Toen viel het kabinet Rutte 4, toen is een aantal maatregelen controversieel verklaard, waaronder betalen naar gebruik, rekeningrijden.

[0:05:54] En daarna kwam de raming in 2024 ook weer wat hoger uit en zat het doel weer buiten de bandbreedte, was de kans kleiner dan 5%.

[0:06:02] Hetzelfde ziet u in 2025, weer lag het doelpunt buiten bandbreeden en ook deze KEF ligt het doeltje voor 2030 buiten die bandbreede.

[0:06:14] Als in 2023 meer was geïnvesteerd in hernieuwbare energieopwek, meer elektrificatie, dan was wellicht dat doel wel binnen de bandbreedte op dit moment.

[0:06:29] Maar inmiddels zien we dat de tijd tot 2030 echt heel kort is.

[0:06:34] En dat je met dat soort maatregelen, de structurele emissiereductie, dat dat de kortste tijd is voor 2030.

[0:06:42] En inderdaad, dat maakt het heel erg lastig om dat 2030 doel te halen.

[0:06:46] Je moet echt kijken naar andere type maat regelen zoals normeren of beprijzen.

[0:06:55] We hebben ook gekeken naar de energie-import, zoals Jacco zei.

[0:06:58] De afgelopen jaren zien we dat die afhankelijkheid van fossiele energie vanuit het buitenland kwetsbaar kan zijn.

[0:07:07] Onder andere bij de inval van Rusland in Oekraïne, de prijsstijgingen, maar ook recent de oorlog in het Midden-Oosten.

[0:07:16] We maken daar ook ramingen van.

[0:07:19] Hoe afhankelijk zijn we van die fossiele import?

[0:07:23] Links ziet u weer de historische data.

[0:07:25] En rechts ziet u onze ramingen voor 2030 en voor 2040.

[0:07:33] We zitten in 2030...

[0:07:36] 2025 zaten we op 77% afhankelijkheid en dat daalt richting 2030.

[0:07:44] En vervolgens richting 2040 daalt het nog verder naar 49 tot 63%.

[0:07:50] En dat komt door meer hernieuwbare initiatieopwek in Nederland.

[0:07:59] Een andere manier om die afhankelijkheid af te bouwen is met hulp van vermindering van het verbruik in Nederland.

[0:08:06] Want alle energie die niet wordt verbruikt in Nederland, die hoef je ook niet te importeren of op te wekken.

[0:08:13] Dat hebben we ook een raming van gemaakt.

[0:08:15] Dat ziet u hier.

[0:08:17] Weer links de historie en rechts de raming.

[0:08:21] En dit is onderverdeeld naar verschillende sectoren.

[0:08:24] We zien dat hier een lichte daling zit in de ramiing.

[0:08:29] En dan wil ik een aantal sectoren nog toelichten.

[0:08:34] Te beginnen met de industrie, daar zien we een daling.

[0:08:37] En dat komt met name door lagere producties in de industpie.

[0:08:42] Bij de gebouwde omgeving zien we dat bij woningen het energieverbruik daalt.

[0:08:48] En dat komt voornamelijk door investeringen in na-isolatie bijvoorbeeld of vervangen van cv-ketels door warmtepompen.

[0:08:58] Tegelijkertijd zien we, dat die energiebesparing in de geboudene omgevening of bij woning teniet wordt gedaan door stijging van het energieverbruik bij datacenters.

[0:09:08] Want die vallen namelijk ook onder de gebauwde

[0:09:13] Bij de binnenlandse mobiliteit zien we ook een daling in het energieverbruik en dat komt met name door de implementatie van de hernieuwbare energierichtlijn vanuit Europa.

[0:09:24] In Nederland is dat de brandstoftransitieverplichting.

[0:09:28] Daardoor zien we dat er op de korte termijn biobrandstoffen worden gebruikt om die verduurzaming tot stand te brengen.

[0:09:38] Op de langere termijn wordt dat ingevuld met elektrificatie.

[0:09:42] Een elektrische auto verbruikt ongeveer twee derde minder energie dan een vergelijkbare benzineauto.

[0:09:53] Nou, die afhankelijkheid van energie kun je dus reduceren door minder energie te verbruiken.

[0:10:01] Maar ook door in Nederland meer energie op te wekken.

[0:10:05] Hier ziet u daar de raming van.

[0:10:07] Links weer historisch en rechts de ramiing.

[0:10:12] En hier ziet u het uitgebeeld in het opnieuw finaal energieverbruik.

[0:10:18] En dan ziet u waar de energie vandaan komt.

[0:10:21] Dus het blauwe deel is het energie wat we verbruiken opgewekt met fossiele energie en kernenergie.

[0:10:27] En de groene vlakken zijn hernieuwbare energie, waarvan het donkergroene vlakt windenergie op zee is.

[0:10:34] En wat hierin opvalt is dat in 2030 verdubbeld het opgesteld vermogen van windenergie op zee ten opzichte van 2025.

[0:10:47] En dat is verdubbeld opnieuw richting 2040.

[0:10:50] Dus dat is een flinke stijging.

[0:10:53] En daarmee groeit ook het aandeel van hernieuwbare energie in het totaal energieverbruik in Nederland.

[0:11:01] En dan komen we rond de 50% uit in 2040...

[0:11:04] Hiervoor is ook een doel in 2030 gesteld vanuit de Europese Commissie.

[0:11:11] Dat doel is 39%.

[0:11:12] In onze raadming halen we dat niet.

[0:11:16] En dat is net als in de vorige kefs het geval.

[0:11:20] Ik moet er nog bij opmerken dat dit figuur op basis van het basispad is.

[0:11:26] In het aanvullend beleid, de raming waar ook de voorjaarsnota en het coalitieakkoord van kabinet Jetten in zit, daar zitten twee richtingscontracten en extra subsidies voor wind op zee.

[0:11:38] En dan komen we nog een stuk hoger uit met de wind op zeen.

[0:11:41] Dan komen we rond de 30 tot 36 gigawatt opgesteld vermogen en dan is het aandeel hernieuwbare energie in de totaalenergieverbruik nog een

[0:11:54] En dan misschien ter afsluiting.

[0:11:57] Kijk, we geven nu een briefing over de KEF en wat we daar zeggen.

[0:12:00] Maar we zien natuurlijk heel vaak de vervolgvraag van ja, en wat moet er dan gebeuren?

[0:12:05] En wellicht dat er ook dat soort vragen van uw kant zijn.

[0:12:08] En die vraag had de minister van KGG ook.

[0:12:13] Daar zijn we ook gisteren geweest, hebben een gesprek gehad, hebben ook een presentatie gegeven.

[0:12:17] Die hebben we ook op internet gezet.

[0:12:18] We willen heel transparant zijn, ook richting u.

[0:12:21] Wat wij daar vertellen dat het ook voor u beschikbaar is.

[0:12:25] Maar misschien even één sheet die we daar ook hebben gepresenteerd.

[0:12:31] Bij de vraag van wat nu?

[0:12:33] Dan kan je natuurlijk heel veel discussies gaan voeren over allerlei concrete instrumenten.

[0:12:37] Dat hebben wij niet onderzocht in de KEF, zeg ik ook maar even.

[0:12:40] Maar we hebben natuurlijk wel op basis van onze kennis...

[0:12:43] wat ideeën van wat wel en niet kan werken.

[0:12:47] Maar wat wij ook vanuit onze rol als planbureau willen benadrukken, is dat je kan natuurlijk heel erg focussen op de korte termijn en daar een tonnenjacht van maken.

[0:12:58] Dat is een keuze en er zijn doelen, ook al voor 2030.

[0:13:02] En die zouden dat kunnen legitimeren om dat te doen.

[0:13:05] Maar we zeggen dan ook van kijk dan in ieder geval niet alleen daarna, maar kijk ook echt naar die lange termijn.

[0:13:11] en naar de samenhang in het hele energiesysteem.

[0:13:15] En eigenlijk, als je naar het hele energysysteem kijkt, dat bestaat eigenlijk uit drie grote onderdelen.

[0:13:21] Dat is het industriële systeem, zou je kunnen zeggen, met de grote industrie, de internationaal concurrerende elektriciteitssector en ook de lucht- en scheepvaart.

[0:13:31] Daar is natuurlijk het Europese beleid echt cruciaal om daarop in te zetten.

[0:13:37] Er komen allerlei voorstellen.

[0:13:39] Dus de bottomline zou daar moeten zijn om ook maximaal in te zitten op goed Europees beleid.

[0:13:45] En dan kan je aanvullend nog nationaal beleid maken en dat is natuurlijk ook een politieke afweging.

[0:13:52] Als we kijken naar de gebouwde omgeving en de mobiliteit, dat zijn sectoren, daar is ook Europees Beleid voor nodig.

[0:13:59] Maar daar heb je als nationale overheid ook veel meer de mogelijkheid om richting burgers en kleine bedrijven hier in Nederland maatregelen te nemen.

[0:14:10] En daar gaat het natuurlijk ook over van hebben alle burgers in Nederland het juiste handelingsperspectief?

[0:14:17] Kunnen ze verduurzamen?

[0:14:18] Hoe ga je om met kwetsbare huishoudens?

[0:14:21] En het derde systeem is eigenlijk het landbouw- en natuursysteem.

[0:14:25] Nou, daar speelt natuurlijk volop discussie over het stikstof- en natuurbeleid.

[0:14:29] Daar hebben we ook recent een reflectie op uitgebracht.

[0:14:32] Zit niet in onze ramingen, maar die dragen natuurlijk wel bij ook aan broeikasgasemissiereductie.

[0:14:38] Maar bij de landboud en de natuur zien we dat er eigenlijk nog heel weinig echt klimaatbeleidssysteem

[0:14:44] terwijl we in onze lange termijnverkenningen, zoals we die ook hebben gepresenteerd voor landbouw en natuur, op de lange termijnen zien dat met name de broeikasgasuitstoot een hele bepalende factor gaat worden.

[0:14:56] Dus daar moet je ook over nadenken.

[0:14:58] Maar het zijn drie verschillende systemen, drie verschilende doelgroepen.

[0:15:03] Er zijn ook relaties tussen.

[0:15:05] Dus het is echt belangrijk om...

[0:15:07] goed te kijken van wat is nou voor die verschillende systemen... de goede beleidsfilosofie voor de lange termijn.

[0:15:14] Wat doe je nationaal, wat doe je Europees?

[0:15:18] En het sluit ook aan deze benadering bijvoorbeeld bij de Europese pijlers.

[0:15:21] We hebben ETS 1 voor de industrie, ETS 2 voor de kleinverbruikers.

[0:15:25] En voor de landbouw is er eigenlijk geen Europees klimaatbeleid.

[0:15:32] En het is ook heel belangrijk om het in samenhang te zien...

[0:15:35] met andere opgaven.

[0:15:36] Dus het gaat niet alleen over CO2-reductie bijvoorbeeld bij woningen, maar het gaat ook over klimaatadaptatie in de hitteproblematiek of inkomensproblematiek.

[0:15:48] Wij denken dat het heel belangrijk is dat als je het beleid goed wil vormgeven voor de toekomst, dat je ook echt naar dat soort samenhangen en interacties kijkt.

[0:15:58] Daar hebben we dus een verhaal over verteld bij de minister en dachten we geven even een

[0:16:03] Tipje van de sluier en de rest, dat staat ook op onze website.

[0:16:08] Dank u wel.

[0:16:11] Dank voor de toelichting.

[0:16:12] We gaan kijken of er vragen zijn aan de zijde van onze Kamerleden.

[0:16:17] Mevrouw Van Oosterhuis.

[0:16:19] Dank u wel en dank voor de presentatie.

[0:16:22] Wel deprimerend dat u al drie jaar op rij hetzelfde verhaal eigenlijk moet vertellen.

[0:16:28] Ik begrijp heel goed de oproep van ik heb geen tonnenjacht, heb oog voor rechtvaardigheid en een hele hoop andere bewegingen.

[0:16:34] Maar zou je toch nog iets verder dat tipje van de sluier kunnen oplichten over waar dan toch kansen liggen voor 2030?

[0:16:47] Als het gaat over wat we hier noemen het stedelijke systeem, gebouwde omgeving, mobiliteit.

[0:16:58] Wat we daar zien is dat bij burgers via de energiebelasting, straks via ETS2 of via de benzineactie worden heel veel middelen binnengehaald op de rijksbegroting.

[0:17:12] Tegelijkertijd als we bijvoorbeeld kijken naar de begroting van het ministerie van Vroo, dan zien we dat er tot 2030 zijn daar nog middelen beschikbaar om bijvoorbeeld te investeren in de ISDE-regeling, het warmtefonds of andere maatregelen.

[0:17:27] En daarna staat er niks meer in de begrotingen.

[0:17:30] Dus een hele belangrijke is zorg, zeker voor zo'n sector waar het echt een kwestie van een lange adem is, dat je op lange termijn blijft investeren in isolatie, in warmtepompen, in het doorbreken van de impasses rondom de warmtenetten.

[0:17:46] En daar zijn dus ook gewoon financiële middelen bij nodig.

[0:17:51] En zoals we nu naar de begrotingen kijken, dan is dat voor na 2030 nog onvoldoende geregeld.

[0:17:57] Als voorbeeld...

[0:18:00] Ik zag dat die bandbreedte vrij breed is.

[0:18:06] Dus die is van 47% tot 54%.

[0:18:09] Als je op 54% zou uitkomen, dan zou je al bijna gepositioneerd staan op het punt waar de Europese Unie in brede zin ook staat.

[0:18:16] Die zegt bijna zijn doelen te gaan halen door op 54%.

[0:18:21] Wat zou nou maken dat je op die 54% uitkomt ten opzichte van die 47?

[0:18:26] Wat zijn de verschillen daartussen?

[0:18:27] Welke randvoorwaarden moeten op orde zijn om aan de bovenkant te gaan zitten van jullie raming?

[0:18:38] Bij de ramingen maken we ook onzekerhedenanalyses.

[0:18:43] We gaan ervan uit wat er wel of niet mee kan zitten.

[0:18:49] Dat ligt onder andere in het weer...

[0:18:51] De energieprijzen, de ETS-prijsen, factoren waar eigenlijk weinig op te sturen is.

[0:18:58] Er zijn ook zaken waar wel op testuren is, bijvoorbeeld gaat de verduurzaming van Tata Steel gaat dat door?

[0:19:08] Of treedt er vertraging op bij de uitrol van wind op zee?

[0:19:13] Dat soort factoren die maken dat je ergens binnen die bandbreedte uitkomt.

[0:19:18] En als je echt bij die 54% wil uitkomen, moeten al die factoren in de meest positieve, meest gunstige kant uitkopen.

[0:19:29] Dank u wel.

[0:19:29] Minister Milet, namens CDA.

[0:19:31] Ja, dank u wel en dank ook voor de presentatie.

[0:19:35] Het is...

[0:19:36] Nou ja, deprimerend, stilstand, drie jaar enzovoort.

[0:19:40] Dus daar sla ik me ook bij aan, want uiteindelijk wil je vooruit en ook je doelen halen.

[0:19:46] Je ziet natuurlijk toch, en u hebt een aantal dingen genoemd, waarom het zo uiteinde 2030 niet gehaald gaat worden.

[0:19:53] Maar dan als je daarop inzoomt, wat zijn de oorzaken?

[0:19:57] Want toch even terug om te kunnen leren voor de komende tijd.

[0:20:00] Want u hebt natuurlijk een aantal dingen wel genoEMd.

[0:20:02] U zegt nou, daar hebben we de minister over ingeïnformeerd, maar gaat het dan over

[0:20:05] Bij wijze van spreken enkel onvoldoende beleid of vertraging in de uitvoering, bijvoorbeeld door netcongressie of economische ontwikkelingen.

[0:20:14] Of bijvoorbeeld ook als het gaat om veranderde aannames.

[0:20:17] Want er wordt heel vaak natuurlijk ook gesproken over modellen en over aannamens.

[0:20:22] Dus mijn vraag zou zijn, wat kunnen we leren eigenlijk van waarom we het niet gehaald hebben?

[0:20:28] Vooral om het beter te doen.

[0:20:32] Ja, kijk, er zijn inderdaad gewoon heel veel factoren.

[0:20:34] Zoals Martijn net al zei, of je een zachte of een minder zachte winter hebt, dat maakt uit.

[0:20:42] Hoe de internationale marktprijzen zijn, dat Maakt uit, maar als we terug gaan kijken naar de afgelopen jaren, dan zien we er is tot twee keer toe een kabinet gevallen en een periode geweest dat beleidsmaatregelen controversieel zijn verklaard en dat eigenlijk gewoon een jaar verloren is gegaan bij het maken van aanvullend beleid.

[0:21:02] Daarnaast is het zo dat er maatregelen waren die in de pijplijn zaten, zoals bijvoorbeeld het betalen naar gebruik.

[0:21:10] Het vorige kabinet was een discussie over circulaire prestigheffing.

[0:21:15] We hebben discussie gehad over de CO2-heffing.

[0:21:18] Dus we zien gewoon dat er dus maatregelen zijn aangekondigd en weer afgeschaald.

[0:21:23] Het vorig kabinet heeft besloten om geen middelen meer voor de SDE na 2026 beschikbaar te stellen.

[0:21:31] Dat heeft heel veel onzekerheid in de markt gegeven, dat heeft dit kabinet weer gerepareerd.

[0:21:36] Een salderingsregeling, er was eerst een discussie over een gefaseerd afschaffen.

[0:21:43] Waar op zichzelf goede redenen voor waren.

[0:21:46] Op een gegeven moment was het gewoon van, we stoppen ermee in één keer.

[0:21:50] We zien dat dat ook investeringsonzekerheid creëert bij burgers en bedrijven.

[0:21:55] Zo spraken zijn geweest van een normering van hybride warmtepompen.

[0:21:59] Dus er zijn heel veel dingen en dat is daarom toch ook die boodschap van die wisselende politieke afwegingen, daar bent u van.

[0:22:08] Maar dat is toch wel een belangrijk factor geweest, dat dat onzekerheid ook in de markt heeft gegeven en daarmee ook het vertrouwen bij burgers en bedrijven om investeringen te doen waarvan ze ook denken van er is stabiel beleid waardoor we dat ook echt daarop kunnen koersen en op kunnen terugverdienen.

[0:22:25] Dat heeft denk ik daardoor wel een knauw gekregen.

[0:22:29] Ik begrijp dat u een vervolgvraag wil stellen, maar ik stel voor dat we eerst toch even het rondje afmaken en dan kijken in hoeverre we nog... Mevrouw Mühle, misschien als de vraagjes korter kunnen en de antwoorden ook, dan is iedereen ook in de gelegenheid om nog een tweede of derde rondje te doen.

[0:22:43] Mevouw Möhle, ga je gang.

[0:22:44] Dank voor de presentatie.

[0:22:47] En ik denk dat jullie terecht weergeven, doe het nou echt zoveel mogelijk op Europees beleid.

[0:22:52] Ook in het kader van ons concurrentievermogen en weerbaarheid van het hele continent.

[0:22:58] Want dit is heel erg het Nederlands plaatje, maar het is natuurlijk ook een Europees plaatjen met hoe de emissieuitstoot gewoon Europa breed gedaan wordt.

[0:23:04] En dan denk ik dat je daar als continent goed naar moet kijken.

[0:23:07] Dus hoe ziet dat Europees er nu uit, het emissiedoelstellingreductiepad?

[0:23:18] In de KEF kijken we naar Nederland.

[0:23:26] Zover ik weet liggen wij binnen Europa ongeveer gemiddeld.

[0:23:30] Dus wij komen ongeveel, zoals net gezegd, rond de 55-54% uit in het meest gunstige geval.

[0:23:37] Dat is inderdaad ook gemiddelt wat er in Europa is.

[0:23:43] Misschien nog als aanvulling.

[0:23:46] Er is ook een Europese ESR-doelstelling.

[0:23:49] Dus dat is voor de mobiliteit gebouwde omgeving.

[0:23:53] Daar ramen wij dat Nederland de kans groot is dat die doelsteling haalt.

[0:23:59] Om even ook iets positiefs te noemen.

[0:24:01] En ook in vergelijking met bijvoorbeeld een aantal andere landen.

[0:24:04] Neem even Duitsland.

[0:24:06] Doen we het daar dus echt heel erg goed.

[0:24:09] Maar dat is dan wel voor een stukje van de emissies.

[0:24:13] Dank u wel.

[0:24:14] Mevrouw Teunissen.

[0:24:16] Dank voorzitter.

[0:24:17] Ik heb een vraag over de energieimport.

[0:24:19] U schrijft in de KEF dat in 2040 we nog voor 49 tot 63 procent afhankelijk zijn van energie import.

[0:24:28] Dat is best fors en we zien ook in de huidige tijd dat dat heel veel risico's met zich meebrengt, onder andere hele hoge energierekeningen.

[0:24:35] Dus mijn vraag is wat voor aanvullend beleid zou daar nou nodig zijn om die importafhankelijkheid af te bouwen?

[0:24:43] Er zijn eigenlijk meerdere manieren om die energieafhankelijkheid te verminderen.

[0:24:55] Ten eerste minder energie gebruiken.

[0:24:57] Dus energiebesparing blijft heel belangrijk.

[0:25:01] En daar zien we dat het beleid heel erg gericht is op het anders opwekken van energie.

[0:25:07] Dus het vervangen van fossiel door hernieuwbaar.

[0:25:10] Maar we zouden ook meer aandacht mogen hebben voor het echt bewust minder energie gebruiken.

[0:25:18] Anders reizen, minder auto rijden, minder stoken, zuinig stoken.

[0:25:25] Minder producten gebruiken, dus echt bewus minder energiën gebruiken

[0:25:32] En een andere manier is toch zoveel mogelijk hernieuwbaar opwekken.

[0:25:38] Want dat is eigenlijk wat je in je eigen land aan productie doet.

[0:25:44] En het gaat niet alleen om elektriciteit, waar je met wind op zee en wind op land en zonnestroom...

[0:25:53] hernieuwbaar kunt opwekken, maar ook voor warmte.

[0:25:56] Dus ook onze warmtevoorziening kunnen we meer in Nederland opwekkelen door bijvoorbeeld meer warmtepompen te gebruiken waarmee je de omgevingswarmte benut.

[0:26:07] Maar ook aardwarmte of aquatermie of dat soort bronnen ook te benutten.

[0:26:18] Meneer Van den Berghe.

[0:26:20] Ja, voorzitter, dank.

[0:26:22] Ik heb meer een vraag bij de berichtgeving over de KEF.

[0:26:25] Daar werd weleens gesteld dat we de doelen nu niet zouden gaan halen.

[0:26:28] Maar volgens mij zit daar wel een onderscheid in of je bijvoorbeeld ETS-sectoren nou wel of niet mee rekent.

[0:26:35] En als je het niet meerekent, dan gaan we het volgens me hartstikke halen en zelfs als je de ETS doelstellingen mee rekend, zijn we ook aardig op koers.

[0:26:43] Dus mijn vraag is daarom.

[0:26:45] Waarom wordt daar niet eenduidig over gecommuniceerd of we nou de doelen met of zonder ETS gaan halen?

[0:26:55] We hebben gekeken naar alle officiële doelen die er zijn, zowel nationaal als Europees.

[0:27:00] En dan zien we bijvoorbeeld, er staat een streefdoel in de Klimaatwet voor 2030 van 55% emissiereductie in Nederland.

[0:27:07] En daar is de boodschap, dat halen we niet.

[0:27:11] Voor ETS als zodanig is geen doel.

[0:27:14] ETS is een instrument en dat instrument is erop gericht om het aantal emissierechten in de loop van de tijd te laten reduceren tot uiteindelijk nul.

[0:27:25] Maar het is niet zo dat daar een doel aan gekoppeld is.

[0:27:27] Op dat jaar is onder ETS...

[0:27:30] De uitstoot nul.

[0:27:32] En wij hebben alle doelstellingen die we kennen ook op een rijtje gezet in de KEF.

[0:27:36] Bijvoorbeeld ook voor methaanemissies, voor hernieuwbare energie, voor finaal energieverbruik.

[0:27:42] En daar zien we dat met uitzondering van de doelstellung die ik net zei voor de ESR-sector.

[0:27:50] Dat is een Europese doelselling.

[0:27:51] Dat de kans dat we die andere doelen halen gewoon heel klein is.

[0:28:00] En ik ben nog even een beetje op zoek wat er misschien achter uw vraag zit over ETS.

[0:28:07] Even checken of dat klopt.

[0:28:09] Daar wordt vaak gezegd van jongens, oké, maar die rechten gaan naar nul, dus de emissies gaan ook automatisch naar nulp.

[0:28:16] En dat is niet zo.

[0:28:19] Kijk, wij kunnen niet een raming maken van omdat dat in een Europees document staat... ...zullen we wel aannemen dat het nul is.

[0:28:24] Wij kijken nu juist van wat doet de CO2-prijs voor investeringsprikkels om te verduurzamen... ...of dan wel om een fabriek te sluiten.

[0:28:33] En dat ist de afweging die bedrijven maken.

[0:28:35] En daar zien we dat bedrijfen gewoon veel minder emissies reduceren en investeringen doen... ...dan misschien logisch zou zijn gegeven...

[0:28:45] de afbouw van emissierechten.

[0:28:47] Ik zag meneer Van den Berg instemmend knikken.

[0:28:49] Dat is hoe hij het ongeveer bedoelde met uw antwoord.

[0:28:52] En anders horen we straks in de tweede ronde, want ik ben bij iedereen... Meneer Grimis.

[0:28:59] Voorzitter, dank u wel.

[0:29:01] En dank voor de presentatie.

[0:29:03] Ik heb nog even een vraag naar aanleiding van... wat is nou echt een gevolg van de tot nu toe gerealiseerde reductie... en de verwachte reducties van klimaat- en energiebeleid?

[0:29:15] En wat is een gevoel van bijvoorbeeld de industrialisatie?

[0:29:20] Er worden natuurlijk veel berichten over de enorme impact... van Chinese staatssteun, laaggehouden munt...

[0:29:29] ...op Europese industrieën en dat dat Europese industriennormen onder druk zet... ...heeft natuurlijk mede geleid tot een afzwakking van het ETS-systeem in Europa.

[0:29:41] En ik ben een beetje op zoek naar...

[0:29:45] Oké, je kunt natuurlijk helemaal vanuit het focus van klimaatbeleid hiernaar kijken.

[0:29:48] Maar uiteindelijk gaat klimaatgeleid over wat er gebeurt op mondiale schaal.

[0:29:51] En als inderdaad wij de-industrialiseren, is het saldo-effect op de CO2-uitstoot in de wereld misschien wel negatief, in ieder geval niet zo positief.

[0:30:00] Dus kunt u daar iets meer inzicht in geven?

[0:30:05] Ja, dat kan.

[0:30:08] Wij hebben daar inderdaad ook naar gekeken.

[0:30:12] Zoals Jacco net zei... ...bedrijven die in Nederland produceren... ...die hebben de keus om of te verduurzamen... ...of te vertrekken als het onbetaalbaar wordt.

[0:30:22] En wij zien in onze ramingen voor 2040...

[0:30:25] Welk aandeel komt nou door dat bedrijf echt verduurzamen en welk aardeel van die reductie komt doordat bedrijven de deuren sluiten.

[0:30:39] Voor 2040 zit die verhouding op ongeveer 60% door verduarzaming en 40% doorddat bedrijfen vertrekken.

[0:30:49] Met het aanvullend beleid erbij zit die behouding net iets gunstiger voor de verduuzaming.

[0:31:00] Tweede ronde, mevrouw Van Oosteren.

[0:31:02] Ja, dank u wel.

[0:31:04] In deze kef is de afzwakking van ETS 1 nog niet meegenomen, want het was natuurlijk gepubliceerd na de pijldatum van 1 mei.

[0:31:11] Zouden jullie wel iets kunnen zeggen over de effecten daarvan op het halen van de doelen?

[0:31:15] En kunnen jullie daarin ook meenemen wat in de raming het effect is van het volledig afschaffen van de nationale CO2-heffing?

[0:31:23] En welke reductie in heffing als stok achter de deur zou kunnen opleveren?

[0:31:31] We hebben recent samen met het Centraal Planbureau een korte studie uitgebracht over de voorstellen van commissaris Hoekstra om ETS 1 aan te passen.

[0:31:43] En de kernboodschappen daar waren van dat de aanpassing in het ETS zoals voorgesteld tot ongeveer 2,9 gigaton extra broeikasgasemissie in Europa zal leiden.

[0:31:55] Dat het wel tot een iets lagere prijs van de CO2 zal leidingen.

[0:32:00] Maar dat dat maar een relatief heel beperkt deel is van de hoge gasprijs in Europa.

[0:32:06] Dus dat de mate waarin de concurrentiepositie van de internationale bedrijven ook beperk zal zijn.

[0:32:13] En dat het ook tot veel meer onzekerheid in de markt zal leiden.

[0:32:18] Dus als je de Europese industrie wil verduurzamen, dan zijn dit afzwakkingen die daar niet bij helpen.

[0:32:27] Uiteraard moet je dan wel kijken, als je ETS1 wel sterk overeind wil houden, hoe je dat ook combineert met beschermende maatregelen, bijvoorbeeld aan je grens of andere maat regelen.

[0:32:39] Want de concurrentie vanuit de rest van de wereld is natuurlijk ook heel groot.

[0:32:45] De tweede vraag ging over het afschaffen van de CO2-heffing.

[0:32:49] Wij hebben eerder vorig jaar in de KEF in kaart gebracht

[0:32:53] dat de CO2-heffing zoals die toen aan de orde was, als die zou worden afgeschaft, dat dat voor 2030 ongeveer 2 megaton verschil in de emissiereductie voor 2030 zou kunnen opleveren.

[0:33:07] En we hebben toen geen raam ingemaakt voor 2040.

[0:33:14] Ja, en u vroeg aan een stok achter de deur, tenslotte...

[0:33:19] Ja, dat was het achterliggende idee van die CO2-heffing.

[0:33:22] En dat is dus een politieke keuze die u kunt maken... om zo'n stok achter de deur of een andere stok... te introduceren met alle voor- en nadelen die daarbij horen.

[0:33:36] Dank u wel.

[0:33:37] Meneer Klos.

[0:33:39] Ik zag dat PBL net congresie noemde als belangrijk knelpunt... ook in gemiste emissiereductie.

[0:33:44] Heeft PBL nou berekend wat de gemiste emission reductie is...

[0:33:49] die samenhangt met netcongressie tot 2030 en misschien zelfs tot 2040?

[0:33:57] Nee, dat hebben we niet berekend.

[0:33:59] We maken integrale ramingen waarin alle effecten bij elkaar zitten.

[0:34:07] Dus daar kunnen we dat niet uitsplitsen.

[0:34:10] Dus helaas.

[0:34:13] Meneer Fumelet.

[0:34:15] Daar zat mijn vraag eigenlijk ook nog, die tweede vraag dus, of die vervolgvraag.

[0:34:21] U noemde net een aantal beleidsvoornemens die niet zijn doorgegaan als het gaat om waarom zijn we nou niet...

[0:34:30] in die raming die we nu hebben op wat we moesten bereiken, tenminste 2030.

[0:34:37] En ik zei daarbij ook, de vertraging en de uitvoering noemen daar ook net congestie bij.

[0:34:43] Ik begrijp wel eens dat op ministeries gebak wordt gegeten bij het vaststel van het beleid.

[0:34:48] Ik zou kunnen voorstellen, ik lust ook graag gebak, dat we dat ook doen bij de uitвоering, als dat ook gerealiseerd is.

[0:34:53] Dus de vraag is even van, beleid en uitvouring, zit daar ook niet een deel van in het probleem?

[0:35:02] Ja, dat is echt een belangrijk factor.

[0:35:05] RVO, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, maakt ook regelmatig studies waar ze ook bij bedrijven en allerlei partijen kijken van wat zijn nou echt daadwerkelijk de belemmeringen in investeringen.

[0:35:16] Dan is netcongestie een serieuze.

[0:35:20] Bijvoorbeeld ook de vergunningverlening in relatie tot de stikstofproblematiek.

[0:35:25] Maar ook de financiering van investeringen.

[0:35:27] Dus dat is een heel breed palet.

[0:35:30] En als het gaat over de verduurzaming, is elektrificatie echt een cruciaal spoor.

[0:35:36] En daar hoort natuurlijk ook het investeren in de netten bij en het oplossen van de netcongustie.

[0:35:40] Dat is evident.

[0:35:44] Maar het is niet zo, wij kunnen niet herleiden dat net congestie nou bijvoorbeeld een bepalende factor is geweest in het wel of niet kunnen halen van het doelstellen voor 2030.

[0:35:55] In eerdere ramingen zagen wij dat het ook...

[0:36:00] ...gegeven die netcongestie nog mogelijk zou zijn.

[0:36:05] En netcongustie is uiteindelijk ook naast de papierenetcongusti van alle aanvragen en de partijen in de wachtrij... ...moet je denken, waar is nu echt ook fysieke netcongstie?

[0:36:16] En dat heeft met name te maken met flexibiliteit en het slim bij elkaar brengen vraag en aanbod...

[0:36:22] En daar zijn ook nog steeds gewoon heel veel mogelijkheden, ook decentraal, om dingen op te lossen met batterijen, met opslag, met uitwisseling.

[0:36:32] Dus sommige partijen... En daar bedoel ik niet u mee, maar meer in het algemeen wordt gezegd, ja, netcongressie, de grote showstopper voor de energietransitie.

[0:36:41] Ja, hij moet worden aangepakt, maar het is niet zo dat er dan niks meer kan.

[0:36:51] Ik kom toch weer een klein beetje terug op het meer het Europese beeld.

[0:36:56] Want volgens mij, ik heb net eventjes gezocht, ligt Europa gewoon on track om de 55% reductie doelstelling te halen.

[0:37:02] En ik denk ook dat het verstandig is om uit brede Europese prijzen te kijken.

[0:37:05] Jullie schrijven ook in het CAF op dat er de afgelopen drie jaar elke keer 145 megaton CO2 uitgestoten is.

[0:37:12] Maar dat er wel echt een afname is in verschillende sectoren, behalve in de elektriciteitssector.

[0:37:16] Daar is 3,4 megaton bijgekomen.

[0:37:20] Terwijl we in de elektriciteitssector juist heel erg aan het verduurzamen zijn, maar jullie schrijven zelf ook op, dat is omdat er veel vraag is geweest vanuit Duitsland en België.

[0:37:27] Dus het voelt wel wat dat betreft een beetje oneerlijk om extra elektriciteitsproductie die we hier in Nederland moeten maken vanuit gas en kolen, omdat andere landen onze elektricheid nodig hebben.

[0:37:37] En dat dat heel erg meet altijd met onze plaatjes, maar dat we dan zelf wel gaan kijken, maar in Nederland is het niet voldoende.

[0:37:42] Begrijpt u mijn struggle daarin?

[0:37:45] Ja.

[0:37:50] Ja, ik snap wat u zegt en vraagt.

[0:37:55] We kijken naar de uitstoot binnen Nederland, dat is conform de Europese regels, zoals het in de klimaatwet staat en ook zoals het IPCC dat van ons vraagt om dat op die manier te doen.

[0:38:06] Dat doen de andere landen ook, ook om ons heen, die doen het op een vergelijkbare manier.

[0:38:10] En op die manier kan je ook de contributies van de verschillende landen goed met elkaar vergelijken.

[0:38:17] Op sommige momenten exporteren wij elektriciteit en op andere momenten importeren we elektriciteiten.

[0:38:24] En dat gebeurt binnen Noordwest-Europa.

[0:38:29] En dat is dan ook weer afhankelijk van het weer en het elektriciteitsprofiel van de landen om ons heen.

[0:38:35] En in sommige gevallen zal het inderdaad leiden tot meer uitstoot binnen Nederland.

[0:38:39] En ja, in sommigen gevallen zou het ook leiden... tot meer import.

[0:38:47] Wachten we even op de bel, mevrouw Teunissen?

[0:38:49] Of gaat u, ja...

[0:39:07] Mevrouw Teunissen, ga je gang.

[0:39:08] Dank, voorzitter.

[0:39:09] Ja, nog een vraag over de landbouw.

[0:39:11] Want we zien dat in de afgelopen twintig jaar de methaanuitstoot in de landbaan nauwelijks is gedaald.

[0:39:17] En net legt u toe van, ja, we hebben natuurlijk ook de plannen voor de stikstof doorgerekend.

[0:39:22] Dus daar zal wel iets van ook emissiereductie in zitten.

[0:39:26] Maar hoe kunnen we nou zorgen dat klimaatbeleid en stikstoffenbeleids beter op elkaar aan gaan sluiten?

[0:39:33] Kan het bijvoorbeeld door echt expliciet klimaat beleid te maken voor de land bouw of

[0:39:38] Ja, misschien heeft u daar ideeën bij.

[0:39:45] Misschien eerst even, wij hebben inderdaad een reflectie uitgebracht op het stikstof- en natuurpakket en daar hebben we aangegeven dat als alle maatregelen die daarin staan volledig worden uitgevoerd, dat dat additioneel ongeveer 4 megaton extra reductie in 2035 kan leiden.

[0:40:03] Dus er is een duidelijke relatie tussen stikstofbeleid en klimaatbeleiden, met name daar waar het gaat over de reductie van de veestapel, want dan hebben we het uiteindelijk toch over de metaanemissies van het vee.

[0:40:16] Een belangrijk element in dat beleid is ook de doelsturing, zoals dat dan wordt genoemd.

[0:40:22] En daarbij is het heel belangrijk dat je die doel sturing niet alleen inricht op stikstoffen, maar ook op broeikasgassen zoals methaan en lachgas.

[0:40:32] En een belangrijk ander element daarbij is denk ik dat er voor de landbouw afhankelijk van de omvang zullen er altijd restemissies blijven.

[0:40:44] Maar er is onduidelijk wat nu het doel is van het kabinet of van de politiek van waar wil je op uitkomen en als je klimaatneutraal wil zijn moet je dat wel weten want die restemissions moet je elders compenseren.

[0:40:58] Dus wij denken dat het verstandig zou zijn om ook echt een lange termijn doel als het gaat over de broeikasgasemissies voor de landbouw neer te zetten.

[0:41:06] En dat vervolgens ook de instrumentatie die er is rondom stikstof en natuur daar ook dat doel in mee te nemen.

[0:41:18] Meneer Van den Bergh.

[0:41:21] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:41:23] Ik wil nog iets vragen over extra hernieuwbaar, bijvoorbeeld wind op zee.

[0:41:27] In de CAF staat dat ook al zetten we in op extra productie, dat in 2040 dat eigenlijk maar tot een minimale reductie van broeikasgassen zal leiden.

[0:41:38] En dan vooral vanwege curtailment, dus afschakeling, export, netcongestie.

[0:41:44] En dat de kernvraag hiervan is dat er gewoon te weinig betaalbaar productie

[0:41:48] regelbaar vermogen is, bijvoorbeeld batterijen en waterstofcentrales waar heel veel over wordt gesproken.

[0:41:52] Dus kortom, is het dan nog wel effectief om daar dan heel erg op in te zetten, zolang daar geen oplossingen zijn voor het balanceren van de vraag?

[0:42:03] Nee, ik denk dat we dat eigenlijk meerdere sporten tegelijk moeten bewandelen.

[0:42:08] Dus we hebben tijd nodig om die windparken op zee te bouwen.

[0:42:12] Maar tegelijker tijd moeten we ook werken aan regelbare vraag.

[0:42:18] Dus ook aan slimme sturing en aan opslag.

[0:42:24] En daar slimme mechanismes in de markt voor te introduceren.

[0:42:28] Dus je moet het eigenlijk tegelijke tijd opontwikkelen, zeg maar.

[0:42:31] Zodat het...

[0:42:32] in gelijk tempo met elkaar oploopt.

[0:42:45] Ja, want voorzitter, dat is volgens mij geen antwoord op de vraag.

[0:42:48] De KEF stelt dat als we, al zetten we daarop in voor extra emissiereductie, dat het effect verwaarloosbaar zal zijn zolang die oplossingen nog niet zijn.

[0:42:57] Moeten we op meerdere dingen inzetten?

[0:42:59] Ongetwijfeld.

[0:43:00] Maar dat is nog geen antwoord op van moeten we daar dan nog wel voor nu op inzitten?

[0:43:04] Of zijn er effectievere middelen?

[0:43:09] Ik denk dat er gewoon nog te weinig beleid is om op die slimme sturing en die opslag daadwerkelijk fors in te zetten.

[0:43:16] Dus dat moet ook ondersteund worden vanuit beleid en vanuit de marktmechanismes.

[0:43:22] Dat je daadwerk tot slimme structuring en opslagen en dat soort dingen overgaat.

[0:43:27] En ook zorgen dat je ook tegelijkertijd snel genoeg elektrificeert, zodat ook de elektriciteitsvraag gelijk opgroeit met die hernieuwbaar aanbod van elektriciteit.

[0:43:41] Dank u wel.

[0:43:41] We hebben nog een kwartier.

[0:43:44] Als de vragen kort en de antwoorden kort zijn, dan redden we dat.

[0:43:48] Mevrouw van Oosterhuis.

[0:43:50] Ja, dank u wel.

[0:43:53] Om toch de kans op 90% reductie in 2040 op 50% te brengen, hebben we ongeveer 62 extra megaton reducties nodig.

[0:44:01] Kunnen jullie schetsen hoe die opgave zich verdeelt over de ETS1 en ETS2 sectoren en andere sectoren?

[0:44:07] En misschien ook welk gedeelte daarvan nationaal stuurbaar is?

[0:44:16] We hebben zo de getallen niet paraat.

[0:44:22] In de CAF staan wel gewoon een aantal tabellen... waarin je gewoon per sector kan zien waar we uitkomen in emissies.

[0:44:30] En in zijn algemeenheid zie je dat sowieso natuurlijk op dit moment... de emissie's in de industrie en de elektriciteitssector samen nog het grootst zijn.

[0:44:39] Dus daar zal een belangrijk deel reductie moeten plaatsvinden...

[0:44:43] En we zien ook dat op dit moment met het beleid voor de landbouw, de emissies zijn daar ook nog substantieel, maar die dalen gewoon heel beperkt.

[0:44:51] Dus het relatieve aandeel van de landbauw-emissies zal in de loop van de tijd toenemen.

[0:44:56] Emissies die in alle berekeningen voor de doelstellingen buiten beschouwing worden gelaten, zijn natuurlijk ook nog de emossies voor de lucht en de internationale scheepvaart.

[0:45:07] Wij zeggen wel iets over de bunkerbrandstoffen en wat de daaraan gerelateerde emissies zijn.

[0:45:13] Die zijn ook substantieel, alleen die tellen niet mee in de doelstellingensystematiek.

[0:45:20] En daar is natuurlijk wel ook nog een grote opgave.

[0:45:26] Maar als het gaat om de exacte getallen, dan moeten we echt even naar de tabel gaan kijken.

[0:45:31] En dan zie je dat...

[0:45:33] Dat is tabel 2.3 in de KEF.

[0:45:36] Daar zien we de bandbreedtes en dan zie je dat... Totaal hebben we het dan nog over... Bij de ETS 1 hebben we over de 16,3 tot 39,3 megaton emissies.

[0:45:49] Grote bandbreeden vanwege de onzekerheid over de productievolumes in de industrie.

[0:45:54] En bij ETS 2 praten we over 24,6 tot 35,7 megaton.

[0:46:00] En dat...

[0:46:02] daar zie je dat de binnenlandse mobiliteit nog steeds heel fors is.

[0:46:07] En dat is tabel 2.4.

[0:46:08] Als we met tabellen...

[0:46:12] Nee, want anders gaan we het echt niet redden.

[0:46:13] Want als we de tabellen ingaan, worden de antwoorden niet kort.

[0:46:16] En als ik aan tabellen denk, moet ik ook altijd denken aan meneer Grimwis... die nog geen tweede ronde heeft gehad.

[0:46:21] Dus ik ben zo coulant om meneerd Grim wist eerst even nog een vraag te laten stellen... voor ik dan bij meneerklos kom.

[0:46:27] Of wilt u nog wat bedenkt uit meneert Grim?

[0:46:29] Kort dan, en dan kan het antwoord ook kort.

[0:46:32] U overvalt me wel, maar het is onze taak om vragen te hebben, dus die hebben we altijd.

[0:46:36] Voorzitter, mijn vraag is nog even misschien in het verlengde van wat eerder aan de orde kwam over ESR.

[0:46:42] We liggen dus op koers om het ESR-doel te halen.

[0:46:46] De ESR omsluit verschillende sectoren, ETS2-sectoren, waaronder landbouw.

[0:46:51] Terwijl op landboud de conclusie is, we hebben eigenlijk nauwelijks klimaatbeleid voor de veehouderij en we realiseren bijna niks aan reductie.

[0:47:01] Even kort door de bocht samengevat, dat zijn eigenlijk allebei conclusies uit het stuk van de KEF.

[0:47:08] Hoe verhouden die twee doelen zich tot elkaar en de voortgang en resultaten tussen nationaal, de constatering, we realiseren eigenlijk weinig op het gebied van landbouw en we hebben ook niet zoveel figerend beleid wat daadwerkelijk zo aan de dijk zet.

[0:47:24] En anderzijds, ja, qua ESR-doel in Europa zitten we eigenlijk aardig op koers.

[0:47:31] Ja, we zien in de KEF dat de kans dat we het ESR-doel gaan halen is meer dan 95%.

[0:47:40] Het ESR is een bijzonder doel.

[0:47:42] Het is namelijk een cumulatief doel dat gaat over de uitstoot gedurende een periode tot en met 2030.

[0:47:49] En die uitstot van al die jaren moet je dan bij elkaar optellen en dan moet je onder een plafond blijven.

[0:47:55] En wat er bij het ESR gebeurt... waarom we dat nou zo ruim gaan halen... komt omdat in de eerste paar jaren van die periode... was de uitstoot relatief laag.

[0:48:09] Dat komt door de coronapandemie.

[0:48:12] Toen waren de activiteiten...

[0:48:13] Een stuk lager, er werd minder auto gereden.

[0:48:19] En er was ook nog de inval van Rusland in Oekraïne.

[0:48:23] Er waren hoge gasprijzen en daardoor werd er ook minder energie verbruikt en minder uitstoot.

[0:48:31] Dus in die eerste paar jaren zaten we relatief ver onder dat plafond.

[0:48:36] En daardoor hebben we een soort buffer opgebouwd, waardoor we in die latere jaren tot 2030 voldoende ruimte hebben om binnen dat cumulatieve doel te blijven.

[0:48:48] Bedankt.

[0:48:49] Nikolaus.

[0:48:50] Ik heb nog een vervolgvraag op de eerste vraag van collega Van Oostruyt over wat je kan doen tot 2030.

[0:48:56] Het kabinet heeft de ambitie om dat 2030-doel te halen, maar het antwoord eigenlijk van u, meneer Stremmer, was... ...ja, je moet de financiering vasthouden tot 2040.

[0:49:05] Daar ben ik zeer mee eens.

[0:49:06] Maar ik denk niet dat dat een maatregel is of aanvullend beleid voor het doel van 2030.

[0:49:12] Dus kunt u daar misschien toch nog wat voorbeelden van geven...

[0:49:14] van dingen die je zou kunnen doen, die ook voldoen aan de definitie die u geeft dat dat systemisch intelligent zou moeten zijn?

[0:49:25] Nou, dat is best een uitdagende vraag.

[0:49:27] Want wat wij zien, als je echt meters wil maken, dan gaat het toch vaak om grote investeringen.

[0:49:35] En het zou zomaar kunnen zijn dat als Aramis vertraagt of als Tata Steel niet in 2030 een eerste grote stap heeft gezet, dat dat zijn echte grote klappers.

[0:49:45] En er moeten nog veel meer investeringen plaatsvinden.

[0:49:48] En de doorlooptijd daarvan, van een subsidiebeschikking, een vergunning, de bouw en het daadwerkelijk reduceren, die tijd is eigenlijk al te kort tot en met 2030.

[0:49:57] Dus dan moet je vooral naar gedragsmaatregelen kijken.

[0:50:03] Wat het beste dan werkt, zijn vormen van beprijzing, prijsprikkels geven... waardoor mensen minder energie gaan gebruiken of bedrijven minder energiën gaan gebruik.

[0:50:15] En het werkt ook vaak beter om aan te sluiten bij al bestaande beleid... dat je eigenlijk al beleidsknoppen hebt waar je aan kan draaien.

[0:50:22] Omdat als je nog nieuw beleid moet maken, dat is heel vaak weer wet en regelgeving.

[0:50:25] Nou, dat heeft ook weer een hele procedure.

[0:50:28] Dus die tijd tussen nu en 2030 is echt heel erg kort...

[0:50:33] En wij zeggen ook dat als je dat nog wil halen, dan moet je echt hele ingrijpende maatregelen nemen die ook echt gewoon pijnlijk zijn.

[0:50:42] En dat hebben we eerder ook al gezegd.

[0:50:45] Ja, en dat wordt alleen maar urgenter.

[0:50:49] En dan kom je dus toch uit op hele ingripende beprijzing of hele strakke normering die op korte termijn echt pijn gaat doen bij burgers en bedrijven.

[0:51:01] Meneer Chimelet.

[0:51:02] Voorzitter, ik geef mijn beurt door.

[0:51:05] Dank, mevrouw Muller.

[0:51:06] Ook niet, meвrouw Teunissen.

[0:51:09] Ik heb nog wel een vraag over datacenters.

[0:51:11] U zei, als ik het goed heb begrepen, dat dataccenters vallen onder de bebouwde omgeving.

[0:51:15] En hoe gaan we nu voorkomen, aangezien er nog steeds een groei is in het aantal datacenter, dat we niet de doelen nog verder voorbij schieten als we dus aan de ene kant inderdaad meer inzet op isolatie en energiebesparing in de bebrouwde... ...omgeving, maar aan de andere kant wel die ruimte geven aan datacenters?

[0:51:33] Ziet u dat risico op dit moment ook?

[0:51:39] Ja, dat is een risico.

[0:51:42] Het aantal datacenters groeit en ook het elektriciteitsverbruik groeidt daarvan.

[0:51:50] Daar zijn we ook onzeker over hoe hard dat gaat groeien.

[0:51:54] Dat hangt ook heel erg af van waar die dataccenters komen... of die in Nederland komen of elders.

[0:52:04] Het vraagt eigenlijk denk ik ook gewoon een politieke...

[0:52:08] Afweging van hoe wil je daarbij omgaan en wil je dat accommoderen in Nederland of wil je er ook palenperken aan stellen?

[0:52:21] En wat hebben we nodig als Nederland of hoeveel ruimte moeten we bieden voor de hoevele datacentercapaciteit die in Europa nodig is?

[0:52:35] Meneer Van den Berg.

[0:52:37] Ja, voorzitter.

[0:52:38] Ik hoorde dat we wellicht wel pijnlijke maatregelen zouden moeten nemen en aan bepaalde knoppen moeten draaien.

[0:52:43] Heeft het PBL ook daarnaar gekeken waar we dan aan zouden kunnen draaiden om dat dan toch op die manier zo te realiseren?

[0:52:49] En vooral is er dan nog gekeke naar van hoeveel pijn gaat dat dan doen?

[0:52:54] Bijvoorbeeld voor gezinnen of voor industrie en bedrijven.

[0:52:57] Is dat allemaal helder in kaart gebracht?

[0:53:01] Nee, daar hebben wij als PBL niet naar gekeken.

[0:53:04] Waar ik wel naar kan verwijzen, er is een rapport van de ambtelijke werkgroep van Kempen.

[0:53:10] Dat is in aanloop naar de kabinetsformatie gemaakt en daar zit ook wel een overzicht van maatregelen bij waar je aan zou moeten of kunnen denken om toch op korte termijn nog die 2030-doelstelling te halen.

[0:53:24] Maar dat is dus niet van ons als Pbl.

[0:53:28] Dank u wel.

[0:53:29] Meneer Grimwees.

[0:53:30] Ja, voorzitter.

[0:53:31] Dank u.

[0:53:31] In een eerdere vraag had ik het al even over dat wij in de klimaatboekhouding ons straatje schoonvegen met de weglek.

[0:53:37] Maar dat de wereld er mogelijk naar weinig meer opschiet, zeker als wij het blijven importeren.

[0:53:41] Nog zo'n voorbeeld van zo'r sector die dan weer nadelig werkt voor onze klimaat boekhouding is de elektriciteitssector.

[0:53:46] Dat schrijft u ook in de KEF.

[0:53:47] dat de uitstoot met 15% is toegenomen in 2025 ten opzichte van 2024 naar 26,4 megaton CO2-equivalenten.

[0:53:55] En dat het vooral komt door de extra export naar Duitsland en België.

[0:54:01] Mijn vraag is, wat is nou de netto-uitstoot van elektriciteitsgebruik in Nederland?

[0:54:07] Dus met andere woorden, als je deze 26, 4 megaton corrigeert voor export en import,

[0:54:19] Dat getal hebben wij niet paraat.

[0:54:23] Overigens is het denk ik wel goed om te melden, als je naar die getallen kijkt... ...het feit dat de emissies nu hoger zijn... ...hebt voor een deel ook te maken met een paar belangrijke administratieve verschuivingen.

[0:54:36] Wat je bijvoorbeeld ziet, dat als je ervan uitgaat dat Tata Steel... ...een eerste hoogoven verduurzaamt in 2030 op aardgas...

[0:54:44] Dan verandert dat ook voor de inzet van restgassen in de velzencentrale.

[0:54:49] En dat zijn dan emissies waar ze voorheen meetellen voor de industrie... ...dan meetellen for de elektriciteit.

[0:54:57] Dus er zitten ook al dat soort administratieve dingen onder.

[0:55:01] En ja, wij zijn helaas genoodzaakt om gewoon volgens de internationale regels... ...en de statistische definities te werken.

[0:55:07] En dan krijg je dus ook dit soort verschuivingen.

[0:55:10] Maar even het getal wat het netto doet...

[0:55:13] Dat kunnen we helaas nu niet geven.

[0:55:18] Kort.

[0:55:19] Voorzitter, heel kort.

[0:55:20] Maar dat heeft u wel beschikbaar ergens in de analen bij PBL?

[0:55:26] Is dat wel op te leveren?

[0:55:28] We gaan er even naar kijken en dan laten we dat weten.

[0:55:32] Dank u wel.

[0:55:33] Dan zou ik tot slot nog willen vragen of u afsluitende woorden heeft.

[0:55:36] Anders gaan we afronden.

[0:55:38] Dan dank ik u voor de toelichting en ik dank de Kamerleden voor hun aanwezigheid en scherpe vragen.

[0:55:43] Dan is de vergadering bij deze gesloten.