Verkiezingen

[0:00:00] Welkom bij het commissiedebat Verkiezingen bij de Vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken.

[0:00:06] Een bijzonder welkom aan de mensen op de tribune en die thuis meekijken.

[0:00:10] Een welkom bij de minister van Binnenlandszaak en Koningskrijgsrelaties.

[0:00:14] En welkom de Kamerleden, mevrouw Schilder van Groep Markushouwer, de heer Klemmink van JA21, me vrouw Huizinga van D66, de meulenkamp van VVD,

[0:00:23] Thijs van der Brink, meneer Van der Brinck van het CDA en Mohamdis van Pro.

[0:00:28] We hebben vandaag vijf minuten spreektijd per fractie.

[0:00:32] Ik stel voor om het aantal interrupties op vier te houden.

[0:00:35] Niet extreem kort, maar hou het wel een beetje kort en bondig.

[0:00:37] Ook om vandaag wel een tweede termijn met die minister te kunnen doen in plaats van bij het vorige debat wat wij met haar voerden.

[0:00:44] En dan is het woord aan mevrouw Schilder.

[0:00:47] Voorzitter, dank.

[0:00:49] Het huidige stembiljet is een onding.

[0:00:51] Een gigantisch vel papier, lastig te wouwen en vreselijk om te tellen.

[0:00:55] Je kan met zo'n vel bijna een kamer behangen.

[0:00:58] Dus dat er een kleiner biljet komt, dat omarmen wij zeker.

[0:01:01] Maar kleiner betekent niet altijd beter.

[0:01:04] Afgelopen gemeenteraadsverkiezingen werden in elf gemeenten met het nieuwe stembilket gewerkt.

[0:01:08] In 10 van de 11 gemeenten lag het percentage ongeldige stemmen hoger dan bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022.

[0:01:14] In Den Bosch ging het om 0,77%.

[0:01:17] Oftewel, 520 mensen zagen hun uitgebrachte stem niet meetellen.

[0:01:24] En dat is behoorlijk meer dan het aantal ongeldig stemmen met het oude biljet.

[0:01:28] Dus moet je eens voorstellen wat dat betekent als we dit landelijk invoeren.

[0:01:31] Dan gaan tienduizenden mensen voor niks naar het stemhokje.

[0:01:34] En wat kunnen we niet wegwijven met die mensen moeten er nog even aan wennen.

[0:01:39] En toch lezen we vooral dat de proeven positief zijn verlopen en dat de landelijke invoering in 2029 het doel is.

[0:01:46] Dus ik vraag de minister welke grens hanteert hij eigenlijk?

[0:01:49] Wanneer zijn er te veel ongeldige stemmen om hiermee door te gaan?

[0:01:52] En voorzitter, er is nog iets opmerkelijks aan deze situatie.

[0:01:56] Wanneers iemand alleen een partij aankruist, geldt die stem als geldige stem op de lijsttrekker.

[0:02:02] Voor het volgende experiment wil de minister hetzelfde doen wanneer iemand wel een partij kiest, maar vervolgens een kandidaatnummer dat niet bij die partij bestaat.

[0:02:10] In beide gevallen heeft de kiezer niet de lijsttrekker gekozen.

[0:02:14] Waarom maakt het kabinet dan deze keuze?

[0:02:16] Is dat enkel en alleen omdat we in Nederland op een persoon stemmen en niet op een partijn?

[0:02:20] En wil het kabinent kosten wat het kost het nieuwe biljet erdoorheen drukken?

[0:02:25] Want het lijkt te gaan om kleine dingetjes, voorzitter.

[0:02:27] Maar verkiezingen vormen de basis van onze democratie.

[0:02:30] De kiezer heeft beperkte momenten om daadwerkelijk inspraak te kunnen leveren.

[0:02:34] En dan zijn dit soort details van groot belang.

[0:02:37] Voorzitter, dan wil ik het nog hebben over een andere vreemde regel.

[0:02:40] Partijen die bij de vorige verkiezingen meer dan 15 zetels hebben gehaald, mogen maximaal 80 kandidaten op de lijst zetten.

[0:02:47] Kleine partijen mogen maar 50 mensen leveren.

[0:02:50] Dat is 30 kandidateverschil.

[0:02:52] En op basis waarvan?

[0:02:54] Verkiezingen zijn het moment waarop de kiezer de verhouding opnieuw mag bepalen.

[0:02:58] En dan moet iedereen tenminste met dezelfde spelregels aan de start verschijnen.

[0:03:02] Misschien kon dat ooit nog een praktisch verhaal zijn met het gigantische stembiljet, maar op dit nieuwe stembilet staan alleen nummers.

[0:03:09] En de nummers 51 tot en met 80 staan al op die lijst.

[0:03:13] Dus dat excuus is weg.

[0:03:14] Hoe denkt de minister hierover?

[0:03:16] En is hij bereid hier iets aan te veranderen?

[0:03:19] En nu we het toch over die aantallen hebben, maximaal 50 en maximaal 80 kandidaten.

[0:03:24] Hoezo?

[0:03:25] Waarom is eigenlijk in een wet begrensd hoeveel kandidat een partij maximaal op de lijst mag zetten?

[0:03:31] Waarom mag bijvoorbeeld DNA geen 80 kandidaten op de lijst zetten?

[0:03:35] Want een meerderheid aan zetels bij de volgende verkiezing is op zijn minst het doel.

[0:03:40] Als een partij meer zetel krijgt toegewezen dan zij als kandidaat op de... ...lijst heeft staan, gaan die zetelt tegen de wil van de kiezer in naar een andere partij.

[0:03:49] Dit is toch eigenlijk best een bizarre gang van zaken.

[0:03:52] Waarom mag één partij überhaupt niet alle 150 zetels kunnen bezetten?

[0:03:57] Theoretisch gezien is het mogelijk dat één partijk alle zetel haalt.

[0:04:01] Dus eigenlijk zou iedere partij minimaal 150 kandidaten op de lijst moeten kunnen zetten.

[0:04:06] Of, rekening houdend met het doorschuiven van bewindslieden, misschien zelfs 175.

[0:04:10] Ik vraag de minister hier tegenaan kijkt en of hij bereid is de kieswet te wijzigen.

[0:04:17] Voorzitter, dan nog even snel iets over de kiesdrempel.

[0:04:20] Want waarom begint het kabinet hier opnieuw over, terwijl de Kamer zich via motie Bikker heeft uitgesproken tegen nieuw onderzoek?

[0:04:27] Nederland heeft een duidelijke grens.

[0:04:28] De kiesdeder.

[0:04:30] Haalt een partij genoeg stemmen voor één zetel, dan krijgt zij één zethel.

[0:04:34] iedere stem telt.

[0:04:36] Met een hogere kiesdrempel kunnen honderdduizenden geldige stemmen bewust buiten de Kamer worden gehouden.

[0:04:41] En ik vraag de minister welk probleem lossen we hier nou eigenlijk mee op?

[0:04:46] Dan voorzitter, tot slot de volmachtstemmen.

[0:04:49] Dit jaar ging het gruwelijk mis in Gorinchem.

[0:04:51] We hebben het er al eens eerder over gehad, maar ik wil de minister vragen hoe kijkt de minister terug op de verkiezingsfraude met volmachtstemmen in Gorchum?

[0:04:58] Het legt een probleem bloot in onze samenleving.

[0:05:03] Ik neem aan dat de minister dit onderwerp niet heeft laten rusten, dus welke oplossing heeft de minister hiervoor met de volgende verkiezingen om de hoek?

[0:05:10] Tot zover mijn inbreng en ik kijk uit naar de beantwoording.

[0:05:12] Dank u wel.

[0:05:14] Ik dank u voor uw inbreng.

[0:05:16] Als u uw microfoon zou willen uitzetten, dan heten we de heer Vermeer namens de BBB welkom.

[0:05:20] Hij is niet ondersteuning van de minister, maar zal zometeen zelf een inbreg brengen.

[0:05:23] En dan geven we het woord aan de heere Klemmink van JA21.

[0:05:28] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:29] Commissiedebat over verkiezingen.

[0:05:31] Mag ik dan beginnen met dank en waarderingen uitspreken naar iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan de organisatie van de verkiezen.

[0:05:37] De afgelopen keer.

[0:05:39] Voorzitter, terwijl een deel van de Kamer zich verliest in stelselwijzigingen

[0:05:44] Artificial intelligence en buitenlandse beïnvloeding bleken het meest concrete en directe verhaal van onze democratie gewoon al binnen te zijn.

[0:05:51] En ik heb het natuurlijk over het dronselen van de volmachten bij de gemeenteraadsverkiezing in Gorinchem.

[0:05:55] Het was geen techbedrijf, geen Rusland, geen Trump, maar de Turkse gemeenschap al daar.

[0:06:00] En de vraag aan de minister is, is hij nou verrast door de gebeurtenissen in Gorinchem?

[0:06:03] En ik vraag dat omdat eigenlijk al in de jaren tachtig van de vorige eeuw allerlei krantenartikelen verschenen over stemronsten in vooral migrantengroepen.

[0:06:11] En vermoedens van opsporen en bewijs, maar dat lukte vaak niet in een veroordeling.

[0:06:16] Maar ook in de jaren 10 van deze eeuw waren er tal van vermoedens van het ronsten van volmachten.

[0:06:20] Ik citeer uit de NRC.

[0:06:22] Uit gesprekken met deze krant, met 26 betrokkenen, doemt een beeld op dat het ronsten van stemmen in de Turkse gemeenschap van ongeveer 2000 mensen in Gorakum al decennia gaande is.

[0:06:32] Volgens de heer Gungor, tussen 2014 en 2019 raadst dit voor de SP al daar, zit het rontsen van stem men een beetje in de cultuur.

[0:06:40] Gungor en een andere man van Turkse Komaf, die eerder in de gemeente politiek was, kunnen zich eigenlijk niet voorstellen dat dit uniek is voor Gorkum.

[0:06:47] Einde citaat.

[0:06:49] Bij het stembureau in de Ulu Moskee in Bergen op Zoom waren zelfs 25% van alle uitgebrachte stemmen volmachten.

[0:06:56] 25%.

[0:06:58] Collega Bosma stelde ook al schriftelijke vragen over aan deze minister.

[0:07:02] In het antwoord stelt de minister dat er geen onregelmaatreden zijn geconstateerd.

[0:07:05] Maar dat is voor mijn fractie iets te makkelijk.

[0:07:08] Kan de minister bevestigen dat fysiek stemmen altijd een voorkeur heeft, in ieder geval de norm zou moeten zijn.

[0:07:14] En dus niet met volmachten.

[0:07:16] En een stemlokaal waar 25% volmachte stemmen hebben, dat moet ook vragen oproepen.

[0:07:21] En dan voorstel ik nog aan aanleiding daarvan een stemnokaal in een moskee.

[0:07:25] Kan de minster aangeven wat de regels zijn voor stemnokalen als het gaat om niet-neutrale locaties?

[0:07:30] Of wat er nu in moskee is of in kerk, etcetera, etcetera.

[0:07:33] En laat ik me eerlijk bijzeggen, voorzitter, een antwoord in het rand van, nou, burgers kunnen toch zelf kiezen in welk stembokaal ze hun stem willen uitbrengen, is voor mij niet voldoende.

[0:07:41] Voorzitter dan over het nieuwe stembiljet.

[0:07:43] De fractie van J1 en J2 is nog niet overtuigd van het nieuwe compacte stembilket.

[0:07:47] En te lijken tijd is het goed en volgbaar dat de minister het experiment wil voorzetten richting de provinciale statenverkiezingen.

[0:07:54] En het is goed dat de minster uiteindelijk ook een wetsvoorstel voorbereidt.

[0:07:58] Want zo langzamerhand liggen al de analyses en argumenten denk ik al op tafel.

[0:08:01] En dan zal er ook gewoon een beslissing moeten worden genomen.

[0:08:04] Ik hoor een punt.

[0:08:05] Verder gaat er dus een interruptie van de heer Van den Brink.

[0:08:08] Ja, ik heb een vraag over wat u net zei over de locatie waar verkiezingen worden gehouden.

[0:08:13] U suggereert dat u tegen kerken en moskeeën bent als locatie.

[0:08:17] Waar bent u precies bang voor?

[0:08:18] Bent u...

[0:08:18] Want daar zit gewoon een... Zou u via de voorzitter willen spreken?

[0:08:21] Sorry, via de heerklemming.

[0:08:23] Excuus.

[0:08:23] Waar is de heerclemmings bang voor, want daar zit daar gewoon een stembureau dat volgens mij net zo neutraal is als in een andere locatie?

[0:08:31] De heer Klemmink.

[0:08:33] Nou, bang sowieso niet, voorzitter.

[0:08:36] Ik vraag de minister wat aan te geven over de regels die er gelden voor locatiekeuze als het gaat om stemlokalen.

[0:08:43] En ik wacht de antwoord af, maar als u mij nu zo direct vraagt, heb ik wel een principiële bezwaren of vraagtekens bij.

[0:08:50] Is het nou verstandig om stemblokalen in gebedshuizen te organiseren?

[0:08:54] Het gaat me overigens niet over wat voor gebedshuizen het is.

[0:08:55] Het was een voorbeeld uit Berg om Zoom.

[0:08:58] Ik kan me goed voorstellen dat er Nederlandse burgers zijn die daar moeite mee hebben om een stem uit te brengen in een stemlokaal die bijvoorbeeld in een moskee, maar ook in een ander gebedshuis gevestigd kan zijn.

[0:09:07] Dus ik wacht de beantwoording van de minister af.

[0:09:11] Misschien zijn er praktische redenen voor, omdat er in een bepaalde wijk weinig andere gebouwen beschikbaar zijn.

[0:09:16] Ik ben benieuwd naar het antwoord.

[0:09:19] Ik ben niet de woordvoerder van de minister, maar ik kan me voorstellen dat de minister gaat zeggen dat het hoofd van het stembureau, de burgemeester, ook een bepalende rol heeft in het inrichten van stembureaus.

[0:09:30] En ik wil eigenlijk wat meer scherpte hebben van collega Klemmink, wat zijn exact voorstel is.

[0:09:35] Want uw collega deed ook een voorstEL om de politie-iftar

[0:09:38] te schrappen door een bredere motie in te dienen.

[0:09:41] En nu geldt het voor alle religieuze feesten.

[0:09:43] U bent wat eerlijker, dat het gaat om alle gebedshuizen.

[0:09:48] Is dat het concrete voorstel?

[0:09:49] Want dan moeten we dat opleggen.

[0:09:50] Dan moet u dat tegen de minister zeggen van u moet dat gaan regelen.

[0:09:52] Of is het gewoon het punt maken, het antwoord aanhoren en een filmpje maken?

[0:09:56] Ik hoor graag iets concreter wat dit voorstEL is.

[0:10:00] En ook voor de mevrouw de voorzitter, want dat is wat we hier hebben afgesproken met elkaar.

[0:10:05] De heer Klemmink.

[0:10:07] Voorzitter, volgens mij is het heel gebruikelijk dat Kamerleden naar aanleiding van de stukken die zij ontvangen vragen stellen.

[0:10:14] Ik stel een vraag aan de minister.

[0:10:16] Wat nu eigenlijk de spelregels zijn als het gaat om locatiekeuze voor stemlokalen, in het specifieke geval bijvoorbeeld in de gebedshuizen.

[0:10:24] Ik ga dat antwoord afwachten.

[0:10:25] Ik geef u mijn principiële standpunt dat dat bij mij vragen oproept, omdat ik me goed kan voorstellen dat er burgers zijn die zeggen, nou, ik voel mij niet zo nauw om in een moskee mijn stem uit te brengen.

[0:10:35] Bijvoorbeeld homo's.

[0:10:36] Ik kan me dat goed voorstellen.

[0:10:37] Je denkt, nou dat is niet het gebouw waar ik mij nou het prettigst en het meest thuis voel om mijn stemuit te bregen.

[0:10:42] Dus ik stel daar vragen over.

[0:10:43] Ik geven al meteen de suggesties mee aan de minister dat er misschien ook reden kunnen zijn om wel die locatiekeuze te maken.

[0:10:48] Nou, dan ga ik dat antwerp afwarten.

[0:10:50] En daarmee doe ik precies volgens mij wat het werk van de Kamerlid hoort te zijn, voorzitter.

[0:10:55] De heer Vermeer.

[0:10:56] Sorry, de heer Mohandes met een vervolgvraag.

[0:10:58] Ja, sorry voorzitter.

[0:10:58] Het lijkt wel toch een beetje op terugkrabbelen.

[0:11:00] Het klonk als een voorstel, zeg ik via uw voorzitten.

[0:11:03] Het voorstelt om aan de minister te vragen... geen stembureaus in welke vorm van gebedshuis ook.

[0:11:13] En dan zegt u later weer alleen een moskee.

[0:11:15] U moet wel consequent zijn.

[0:11:16] We kunnen hier niet halve voorstellen doen.

[0:11:18] Of u doet een concreet voorstijl en dan gaat de minister daar antwoord op geven...

[0:11:22] Maar ik vind het nog niet een heel scherp voorstel.

[0:11:24] Het roept bij u bezwaren op, maar ik kan nog niet helemaal vastpinnen wat jij precies wil.

[0:11:30] Wat u gaat veranderen aan hoe het nu is en of die bevoegdheid weg moet bij de burgemeester of niet.

[0:11:36] Graag een concreet antwoord via uw voorzitter.

[0:11:39] De heer Klemmink.

[0:11:41] Ja, voorzitter.

[0:11:41] Het zou fijn zijn als de collega ook goed luistert.

[0:11:43] Want dan had hij gehoord namelijk, voor zitter, dat ik een vraag stel aan de minister.

[0:11:47] Wat nu eigenlijk de spelregels zijn als het gaat om locatiekeuze van stemlokalen.

[0:11:51] In het specifieke geval als het geht om gebedshuizen.

[0:11:54] Dat is een vraag.

[0:11:55] En dat had mijn collega goed kunnen horen.

[0:11:57] Dat hij nu van 0 naar 100 gaat in zijn eigen beleving, dat is zijn probleem.

[0:12:01] Ik heb het volgens mij heel duidelijk aangegeven.

[0:12:03] Ik stel deze vraag aan de Minister.

[0:12:04] Ik ben benieuwd naar het antwoord.

[0:12:06] Vanuit de eerste instantie wat bezwaren gevoel bij een locatiekeuze van stemlokalen in een gebedshuis.

[0:12:11] Ik geef u het voorbeeld van bijvoorbeeld een homo die misschien helemaal niet zich welkom voelt in een moskee.

[0:12:17] Daar kan ik me alles bij voorstellen.

[0:12:18] Nou, ik ben benieuwd naar het antwoord van de minister.

[0:12:22] De heer Vermeer.

[0:12:25] Ja, voorzitter.

[0:12:27] Hoeveel procent van de stembureaus van de ruim 9000 is een religieus huis of een ge bedshuis?

[0:12:34] De heere Klemmink.

[0:12:36] Ja, het is nog niet zover dat ik de minister ben.

[0:12:38] Dus dat lijkt me een heel goede vraag om aan de minister te stellen.

[0:12:44] De heer Vermeer, nog een tweede of niet meer?

[0:12:46] Dan kan de heer Clemmings zijn inbreng vervolgen.

[0:12:49] Mevrouw Huizinga.

[0:12:51] Dank u wel.

[0:12:52] Ik wil toch nog even doorvragen.

[0:12:53] U zei, ik kan me voorstellen dat homo's zich misschien minder slang voelen in een moskee.

[0:13:00] En daarmee wekt u toch de suggestie dat er een verschil zit tussen een mosnee en een ander gebedshuis.

[0:13:05] Kunt u nog even definitief bevestigen dat het om alle gebedshuizen gaat in dit geval?

[0:13:10] Waarvan u zegt, daar wil ik zeker van weten dat de neutraliteit gewaarborgd wordt...

[0:13:15] En waarom zou het niet zo kunnen zijn dat mensen in andere locaties zich ook misschien minder salang voelen?

[0:13:21] En ik ben ervan overtuigd dat ieder stemlokaal neutraal is.

[0:13:25] Kunt u daar dan nog wat meer op toelichten?

[0:13:28] En ook voor mevrouw Huizinga zal het kan de heer Klemmink zeggen.

[0:13:31] En we gaan niet in de U, we gaan echt vierde voorstel.

[0:13:35] Kan de heere Klemming daar dan wat meer toeleggen?

[0:13:40] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:13:41] Ik was heel precies in mijn woorden daarstraks.

[0:13:44] Dus ik gaf het voorbeeld van de moskee.

[0:13:47] Maar ik zei er onmiddellijk bij dat het mij gaat om gebedshuizen in zijn algemeenheid.

[0:13:51] En daarmee heb ik volgens mij mijn collega van Antwerpen gezien.

[0:13:56] Mevrouw Huizinga.

[0:13:58] Dan kunt u dan nogmaals bevestigen dat het niet om een moskee alleen gaat, maar om alle gebedshuizen.

[0:14:03] Want door dat te noemen wekt u de suggestie dat u meer bezwaar heeft...

[0:14:07] Doordat ze noemen, wekte de heer Klemmink de suggestie dat het meer van belang is dan andere gebedshuizen.

[0:14:17] Dan herhaal ik mijn antwoord.

[0:14:18] Ik heb een concreet voorbeeld genoemd en daar middelijk bij gezegd dat het om één gebedshaus in de algemeenheid gaat.

[0:14:24] Dan kunt u uw inbreng vervolgen.

[0:14:27] Dank u wel, voorzitter.

[0:14:27] Ik was bij het nieuwe stemmedia gebleven.

[0:14:31] En ik gaf al aan dat het goed is dat de minister het experiment voortzet... en ook een wetsvoorstel voorbereidt, zodat de Kamer daar uiteindelijk iets van kan vinden.

[0:14:39] Ik heb aangegeven dat mijn fractie toch wat vragen heeft.

[0:14:43] En dat gaat eigenlijk vooral over de voorkeursstemmen.

[0:14:45] Is het nou voldoende geborgd dat de verschillende namen op de kandidatenlijst...

[0:14:51] Dat dat ook tot goede voorkeursstemmen leidt.

[0:14:54] Het experiment wat ik heb gezien in de cijfers van de minister is dat er zelfs een hogere percentage was voorkeurstemmen.

[0:15:00] Dat stemt ons wat betreft tevreden en blij.

[0:15:03] En dat betekent dat het wetsvoorstel gaan afwachten en dat dat voor ons een belangrijk toestand zal zijn voor de keuze over het nieuwe stembiljet.

[0:15:09] En ik zie uiteraard ook dat de uitvoeringspraktijk heel erg blij is met dit experiment.

[0:15:16] Voorzitter, dan over geschilderbeslichting.

[0:15:18] Daar hadden wij met de ambtsomgang van deze minister eerder een debat over.

[0:15:24] Tijdens het vorige commissiedebat heeft de fractie 21 samen met de VVD een aantal principiële bezwaar uit en vragen gesteld bij het voorstel over geschilbeslichten in het verkiezingsproces.

[0:15:34] En we hebben daar ook een schriftelijke reactie van ontvangen van de ambtsvoorgang van deze minister, voorzitter.

[0:15:39] En het zal de mensen niet vermazen als ik zeg dat die 21e zorgen maakt over de vergaande juridisering van het politieke domein.

[0:15:45] En dat is ook eigenlijk wat dit voorstel doet.

[0:15:47] Wat het hele voorstelen heeft natuurlijk weer te maken met een uitleg en uitspraak van het Europese Hof gebaseerd op het EVRM over een zaak in België.

[0:15:57] En daarom moeten wij nu in Nederland weer een aantal aanpassingen doen.

[0:16:00] Niet de volksvertegenwoordiger heeft straks het laatste woord bij de vaststel van verkiezingenuitstaf, maar de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.

[0:16:07] Mijn fractie blijkt principeel tegen dit voorstel en ik wil graag van de meester wat nu eigenlijk de status is van dit voorgestel.

[0:16:14] Ten slotte voorzitter, als ik nog tijd heb, nog kort over het FIMI.

[0:16:19] Ik ben heel graag, wat is het?

[0:16:21] Het gaat over online gecoördineerd inauthentiek gedrag met een buitenlandse oorsprong zoals potnetwerken.

[0:16:29] Kan de minister toelichten wat deze pilot precies behelst?

[0:16:32] Ik weet, de minister schreef het eerder al in een van de brieven, dat we eind dit jaar nog de onderzoeksreportie krijgen.

[0:16:38] Tegelijkertijd was ik ook een beetje verrast, want ik had er eigenlijk nog nooit van gehoord.

[0:16:40] Dus van wie komt deze opdracht nu eigenlijk en waar is dit hele idee van een FIMI ontstaan?

[0:16:45] En kan de minister nu wel wat vertellen over welke wetenschappers en maatschappelijk middenveldpartijen hierbij betrokken zijn?

[0:16:52] Tot zover, voorzitter.

[0:16:52] Dank u wel.

[0:16:54] Echt precies vijf minuten, de heer Klemmink.

[0:16:56] Er is nog een interruptie van de heerd Van der Brink.

[0:16:59] Ik heb een vraag over de geschilbeslechting.

[0:17:01] Is uw bezwaar als de kiesraad het uiteindelijke oordeel zou vellen minder groot dan in dit voorstel zoals het nu ligt bij de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State?

[0:17:11] De heer Klemink.

[0:17:13] Dat is zeker een beter voorstel.

[0:17:16] Wellicht, ik zou het wat verder moeten doordenken eerlijk gezegd hoor, omdat er ook wel weer wat bezwaren bij mij in mijn hoofd opdoen als u dit scenario schetst.

[0:17:23] Maar ik vind hem al beter dan inderdaad precies rechtsspraak van de afdeling van de Raad van State.

[0:17:28] Tegelijkertijd komt het dan ook weer niet tegemoet aan mijn principiële bezwaar en dat is uiteindelijk het politiek privilege.

[0:17:33] En dat betekent dat de Kamer uiteinde in hoogste instantie moet bepalen wat de uitslag van een verkiezing is.

[0:17:41] Was het einde gekomen van uw inbreng, dan is het woord aan mevrouw Huys.

[0:17:44] Ik ga.

[0:17:46] Dank u wel, voorzitter.

[0:17:48] Voorzitter, het is wat mij betreft een van de belangrijkste onderwerpen hier in de Kamer.

[0:17:52] Verkiezingen.

[0:17:53] Of je nu minister bent of student, net 18 bent geworden of al je hele leven stemt... op verkiezingsdag heeft iedereen één stem.

[0:18:01] En voor mij is een belangrijke vraag bij dit debat... hoe zorgen we dat verkiezingen zonder fouten verlopen?

[0:18:08] Maar misschien nog wel belangrijker, hoe zorgen we dat we de verkiezingen organiseren op een manier dat aan iedereen recht doet?

[0:18:14] En die vraag leidt wel eens tot stevige discussies.

[0:18:17] Ook mijn fractie heeft er geen geheim van gemaakt.

[0:18:20] De plannen van het vorige kabinet om een districtestelsel in te voeren vond D66 onverstandig.

[0:18:25] Dus zeer terecht dat deze minister het over een andere boek gooit.

[0:18:29] Voorzitter, wat D66 betreft starten we met twee dingen.

[0:18:32] Tempo op het vernieuwen van onze verkiezingen en volmondig uitdragen dat we trots zijn op onze democratie.

[0:18:39] En dan om met het ver Nieuwen te beginnen.

[0:18:41] Niet iedereen voelt zich nu goed vertegenwoordigd en daar moeten we wat aan doen.

[0:18:46] Sommige groepen zijn hier in de Tweede Kamer relatief slecht vertegenwoordigd.

[0:18:50] Dat komt ook omdat het nu lastig is om met voorkeursstemmen de Kamer binnen te komen.

[0:18:55] Het kabinet wil onderzoeken om voorkeurstemmen meer gewicht te geven.

[0:18:58] En daar is D66 groot voorstander van.

[0:19:01] Geef kiezers de optie om voor een lijst of voor een kandidaat te stemmen, waardoor een voorkeurstem zwaarder gaat wegen.

[0:19:08] Daar ligt al een voorstel voor.

[0:19:10] Met één stem meer keus.

[0:19:12] Mijn vraag aan de minister is eigenlijk vrij simpel.

[0:19:15] Welke stappen gaat hij vanaf vandaag zetten en kan de Kamer snel voortgang verwachten?

[0:19:20] Er is namelijk al genoeg kennis verzameld.

[0:19:22] Dit dossier loopt al jaren.

[0:19:25] En er is nu vooral tempo en keuzes nodig.

[0:19:28] En voorzitter, dan het stembiljet.

[0:19:30] D66 is blij dat de minister de keuze voor vernieuwing al wel heeft gemaakt over het kleinere stembilet.

[0:19:36] Kiezers en ook al die vrijwilligers die onze stemmen tellen worden eindelijk verlost van stembiljet op posterformaat.

[0:19:43] Of zelfs kamervormaat, hoorde ik daarnet van mijn collega.

[0:19:46] Er is inmiddels al veel mee geëxperimenteerd met positieve resultaten.

[0:19:51] Dus goed dat er wetgeving aankomt.

[0:19:53] Er stond vandaag een mooie oproep in de Volkskrant.

[0:19:56] Maak dan ook meteen de genderaanduiding X mogelijk op het stembilket.

[0:20:00] Ik hoor graag hoe de minister daarnaar kijkt.

[0:20:03] Voorzitter, vernieuwen.

[0:20:05] Stemmen vanuit het buitenland.

[0:20:06] Ook Nederlands...

[0:20:08] Voordat u verder gaat, zijn er twee interrupties op uw vorige punt.

[0:20:11] Volgens mij was de heer Vermeer als eerste en daarna de heerd Klemmer.

[0:20:13] De heer Vermeer.

[0:20:15] Ja, voorzitter.

[0:20:16] Mevrouw Huizinga vraagt naar de vermelding X.

[0:20:23] Maar is het niet veel handiger, en dat mag nu gewoon al, wat wij ook altijd doen, er gewoon geen man of vrouw achter laten zetten en gewoon alleen de persoon benoemen?

[0:20:33] En dan kan het X, Y, Z.

[0:20:35] Dan mag het wezen wat iedereen erbij vindt.

[0:20:38] Omdat het ook niet relevant is wat ons betreft op wie gestemd wordt.

[0:20:44] Mevrouw Huizinga.

[0:20:45] Wat ons betref is het wel relevant.

[0:20:47] Want wij willen een evenredige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen.

[0:20:50] Dus van diversiteit.

[0:20:51] Dus wat ons bedreft is het er wel relevant dat dat erbij staat.

[0:20:56] De heer Vermeer.

[0:20:58] Voorzitter, en hoe ziet D66 die evenredige vertegenwoordiging dan voor zich over alle type genders die er tegenwoordigt benoemd worden?

[0:21:07] Moet dat dan naar percentage zoals die ook in de maatschappij voorkomen of welk criterium denkt D66 dan te hanteren bij die even redigheid en de hoogte op de lijst van de positie op de

[0:21:25] In dit geval gaat het alleen om de aanduiding man, vrouw of x.

[0:21:29] En de uiteindelijke vertegenwoordiging is wat de kiezer voor stemt.

[0:21:32] Dus daar hebben we geen percentages.

[0:21:34] Maar het is mooi als we een representatieve democratie hebben.

[0:21:37] Dus dat mensen kunnen aangeven op wie ze willen stemmen.

[0:21:41] En het mooie zou zijn dat wij in de volksvertegenwoording... een goede afspiegeling hebben van onze samenleving.

[0:21:47] De heer Klemmink.

[0:21:49] Ja, voorzitter.

[0:21:50] We kennen natuurlijk D66 als de superkampioen diversiteit.

[0:21:53] En is het ook zo dat we in een diploma-maatschappij leven, dus de algemene opleidingsniveau van volksvertegenwoordigers is veel hoger en buitenproportioneel in vergelijking met die van de samenleving.

[0:22:08] Zou mijn collega van D66 misschien dan ook willen oproepen om het aan het opleidsniveautje te vermelden?

[0:22:13] Mevrouw Huizinga?

[0:22:15] Nee, we hebben alleen aangegeven M, V of X.

[0:22:18] Dus dat is voldoende wat ons betreft.

[0:22:21] De heer Klemmink?

[0:22:23] En kan de collega van D66 dan iets meer vertellen en ons uitleggen waarom dit specifieke element wel op een stembiljet hoort?

[0:22:31] En andere die ook van belang kunnen zijn bij de representativiteit van de lijst weer niet op een stebiljet te horen te staan, volgens mijn collega.

[0:22:39] Mevrouw Aziga.

[0:22:41] Nou, het zou ook mooi zijn misschien dat we leeftijd erop kunnen zetten.

[0:22:44] Dat zou ook een idee kunnen zijn.

[0:22:47] Maar we willen het stembiljuit ook compact houden, dus laten we het hierbij laten.

[0:22:53] Ik zie geen verdere interrupties.

[0:22:54] U kunt uw inbreng vervolgen.

[0:22:57] Ga ik verder.

[0:22:58] Ook Nederlanders die in het buitenland wonen wachten op een vernieuwing.

[0:23:02] Doordat zij hun stempen brieven uitbrengen moeten ze vaak weken eerder stemmen dan andere Nederlanders.

[0:23:08] En daar komt nog een probleem bij kijken.

[0:23:10] Ze zijn afhankelijk van buitenlands postdiensten die net als in Nederland steeds trager bezorgen of soms zelfs helemaal niet.

[0:23:17] Het aantal te laat binnengekomen briefstemmen is afgelopen Kamerverkiezingen maar liefst verdubbeld.

[0:23:23] Daarom doet de gemeente Den Haag de aanbeveling, maak een experiment mogelijk met digitaal stemmen voor de groep die het het hardst nodig heeft.

[0:23:31] Waarom wil de minister nog steeds niet aan een proef beginnen en ziet hij ook dat het gaat om een kleine afgebakende groep, die op dit moment wordt benadeeld bij verkiezingen?

[0:23:40] En zo ja, waarom dan niet beginnen met een kleinschalig experiment bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen.

[0:23:46] Hoeveel verloren stemmen accepteren we nog voor we actie ondernemen?

[0:23:51] Ook in het buitenland gaan de campagnes pas draaien als de buitenlands Nederlanders al moeten stemmen.

[0:23:58] Dus nog een reden om dit op te versnellen.

[0:24:02] Voorzitter, tot slot.

[0:24:03] We mogen ook best wat vaker laten zien hoe bijzonder het is om in een democratie te leven.

[0:24:08] Ik noem een concreet voorbeeld.

[0:24:10] Als de Zweden naar de stembus gaan voor landelijke verkiezingen hangt overal de Zweedse vlag uit.

[0:24:16] Maar in Nederland komt verkiezingsdag niet eens voor in de vlaginstructie van de overheid.

[0:24:21] Terwijl die vlag ons allemaal verenigt.

[0:24:23] Als je een medaille wint bij een NK of een WK dragen we met trots die vdag.

[0:24:28] En zo moet het ook zijn met de verkiezingen.

[0:24:30] Nu heb ik begrepen dat de vlagnstructie wordt herzien.

[0:24:33] Dus de vraag waarom zouden we onze drie kleur fortan ook niet laten wapperen op verkiezungsdag?

[0:24:39] Graag een reactie van een minister.

[0:24:40] Dank u wel.

[0:24:43] Dan dank ik u voor uw inbreng in het woord aan de heer Meudekamp.

[0:24:45] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:24:47] Verkiezingen vormen de basis voor onze democratie.

[0:24:50] Het is daarom van groot belang dat mensen erop kunnen vertrouwen dat hun stem eerlijk wordt uitgebracht.

[0:24:54] Zorgvuldig wordt geteld en dat het verkiezingsproces transparant en controleerbaar is.

[0:24:59] De VVD vindt dat de afgelopen verkiezingen over het algemeen goed zijn verlopen.

[0:25:03] Dat is mede te danken aan de inzet van gemeenten, ambtenaren en de vele vrijwilligers op de stembureaus.

[0:25:08] Tegelijkertijd betekent een goed verlopen verkiezing niet dat we achterover kunnen leunen.

[0:25:13] Het verkiezingsproces moet betrouwbaar, toegankelijk en toegankelijk blijven.

[0:25:18] We moeten blijven kijken waar procedures beter kunnen.

[0:25:23] Daarbij wil ik allereerst stilstaan bij het kiesstelsel.

[0:25:25] De VVD is groot voorstander van de huidige evenredige vertegenwoordiging.

[0:25:30] Iedere stem moet zo goed mogelijk tot zijn recht komen.

[0:25:33] We wachten de verkenning van het kabinet af naar een kiestelsel waarin voorkeurstemmen meer gewicht krijgen.

[0:25:39] En wellicht kan de minister al iets meer zeggen over wanneer we daar meer inzicht in krijgen.

[0:25:44] Daarnaast vindt de VVD het belangrijk dat Nederlanders in het buitenland hun stem zo eenvoudig mogelijk kunnen uitbrengen.

[0:25:50] Welke mogelijkheden ziet het kabinet om het stemmen vanuit het buiteland verder te vereenvoudigen dan het nieuwe stembiljet?

[0:25:56] Dat is heel verwacht, want volgens mij is het de bel voor de stemming en die duurt een minuut.

[0:26:00] Dus voor de mensen die dan thuis meeluisteren is het iets lastiger.

[0:26:50] U vervolgt uw inbreng.

[0:26:52] Dank u wel, voorzitter.

[0:26:53] Het nieuwe stembiljet.

[0:26:54] We zien dat de ervaringen bij de gemeenteraadsverkiezing positief zijn geweest.

[0:26:57] Het biljet leidt voor zowel kiezers als stembureauleden voordelen te bieden.

[0:27:01] We wachten daarom het aangekondigde wetsvoorstel af.

[0:27:04] Tot slot de geschilbeslechting bij verkiezingen.

[0:27:07] De VVD vindt het belangrijk dat het zorgvuldig en onafhankelijk kan worden gekeken naar eventuele bezwaren over het verloop of op de uitslag van de verkiezen.

[0:27:15] Tegelijkertijd moeten we voorkomen, zoals de heer Klemmink ook al aangaf, dat het verkiezingsproces onnodig juridisch wordt gemaakt.

[0:27:21] Als procedures te gemakkelijk of te vaak worden ingezet, kan dat ook het vertrouwen in de verkiezungsuitslag onder druk zetten.

[0:27:28] Kan de minister toelichten hoe hij deze balans ziet en hoe hij ervoor zorgt dat een nieuwe procedure zorgvuldig is zonder dat onnodeige vertraging van het verkiezingproces?

[0:27:39] Dank u wel.

[0:27:43] Dank u wel, voorzitter.

[0:27:45] De verkiezingen waar wij het vandaag vooral over hebben... de verkiezen van de Tweede Kamer vorig jaar en de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar... zijn, zoals we hebben kunnen zien, goed verlopen.

[0:27:52] En de CDA-fractie blij mee.

[0:27:54] Want een goed en transparant verkiezingsproces is van groot belang voor het vertrouwen in de democratie.

[0:28:00] Er is al een aantal dingen gezegd over het nieuwe stembiljet.

[0:28:02] Ook wij zijn best positief daarover.

[0:28:04] De ervaringen zijn positief.

[0:28:06] Wat een punt van zorg blijft, is het percentage van verkeerd uitgebrachte stemmen.

[0:28:09] Dat ligt wat hoger dan nu bij het huidige stembilet...

[0:28:12] En is in de experimenteergemeente zelfs wat opgelopen bij de laatste verkiezingen.

[0:28:15] Dat is echt balen, want elke stem telt.

[0:28:17] Wat kan de minister doen om dat percentage naar beneden te krijgen?

[0:28:21] Meer voorlichting misschien, of meer voorlichtingen op het stembureau.

[0:28:23] Zijn er andere ideeën?

[0:28:24] We horen dat graag, want dat is voor ons wel echt belangrijk.

[0:28:28] Ons systeem van volmachtstemmen heeft voor- en nadelen.

[0:28:32] Maar wat opvallend blijft, is dat internationale waarnemers daar stevig kritiek op blijven hebben.

[0:28:37] En door de gebeurtenissen in Gorinchem is de kwetsbaarheid...

[0:28:39] die het met zich meebrengt, opnieuw aan het licht gekomen.

[0:28:42] Er ligt een initiatiefwetsvoorstel van D66 en Pro over vervroegd stemmen, waarin ook een verlaging van het aantal volmachten zit.

[0:28:48] Gaat de minister los van dit initiatiewetsvoorstal met het voorstel komen om het aantal volmacht te beperken?

[0:28:53] En hoe staat het met het onderzoek daarnaar?

[0:28:56] Voordat u verder gaat, heeft u een interruptie van de heer Meudekamp.

[0:29:00] Zou u uw microfoon willen uitzetten, meneer Van Brink?

[0:29:02] Ja, voorzitter.

[0:29:03] Dank u wel.

[0:29:03] Ik had een vraag aan de heer Van der Brink.

[0:29:06] We hebben 342 gemeenten in Nederland.

[0:29:10] Het is qua voorkeurstemmen in één gemeente wellicht misgegaan.

[0:29:14] Het OM doet nog onderzoek.

[0:29:17] Hoe kijkt u naar die analyse van mij dat het dan wellicht in 341 gemeentes goed is gegaan en in één wellicht fout?

[0:29:25] En zou u daar op basis van die uitkomst dan het systeem aan willen passen?

[0:29:31] Nou, daar ben ik op dit moment nog niet aan toe.

[0:29:36] Ik heb er geen definitief oordeel over geveild.

[0:29:38] Maar ik zie dat het regelmatig discussie oproept en ik zie dus ook dat internationale waarnemers zeggen van het is wel kwetsbaar.

[0:29:45] Dus dat lijkt me een goede reden om er eens goed naar te kijken en onderzoek naar te doen.

[0:29:50] U kunt uw inbreng vervolgen.

[0:29:53] Over Gorinchem gesproken, de gebeurtenissen daar zijn een goeie reden om het te hebben over geschilbeslechting.

[0:29:57] Wat als een gemeenteraad, de Provinciale Staten of zelfs het parlement hier beslist tot een herstemming?

[0:30:01] Of dat juist weigert en je bent het oneens met die beslissing.

[0:30:04] Bij wie kun je dan terecht?

[0:30:06] Sinds Gorinchem is dat een veel minder theoretisch probleem dan we dachten misschien.

[0:30:09] Daar is besloten tot een Herstemming omdat er vermoedens waren van fraude met volmachten.

[0:30:13] Het onderzoek daarna loopt nog dus ik spreek daar met voorzichtigheid over.

[0:30:00] hier beslist tot een herstemming of dat juist weigert en je bent het oneens met die beslissing.

[0:30:04] Bij wie kun je dan terecht?

[0:30:06] Sinds Gorinchem is dat een veel minder theoretisch probleem dan we dachten misschien.

[0:30:09] Daar is besloten tot een Herstemming omdat er vermoedens waren van fraude met volmachten.

[0:30:13] Het onderzoek daarna loopt nog, dus ik spreek daar met voorzichtigheid over.

[0:30:16] De gemeenteraad heeft daar met één stemverschil besloten op een herstelling.

[0:30:21] Als de gemeentenraad dat niet had gedaan, dan waren er mogelijk raadsleden benoemd die daar geen recht op hadden zonder dat daar beroep tegen mogelijk is.

[0:30:28] De CDA-fractie wil graag dat het kabinet dit probleem met meer vaart te lijf gaat.

[0:30:32] Er ligt een brief van het vorige kabinet, van dit kabinet hebben we daar nog niet veel over vernomen.

[0:30:36] Daarom zou ik allereerst van het kabinent willen horen hoe het zich verhoudt tot de plannen die er liggen.

[0:30:41] Het lijkt me van belang dat we een procedure ontwerpen die voorkomt dat politieke partijen te makkelijk tot een herstemming besluiten als de uitkomst niet bevalt of juist weigeren tot eenherstemming.

[0:30:49] als daar wel degelijk aanleiding voor is.

[0:30:52] Het vorige kabinet stelde voor om het mogelijk te maken in beroep te gaan tegen het besluit van de Kamer of de gemeenteraad om de uitslag vast te stellen.

[0:30:58] Hoeveel dagen wordt daarvoor uitgetrokken, is mijn vraag?

[0:31:01] En wat betekent dat voor hoe snel nieuwe raads- of kamerleden beëdigd kunnen worden?

[0:31:06] En hoe zit dat als door de Tweede Kamer besloten wordt de uinslag niet vast testellen?

[0:31:09] Dan zou een beroeptag ook mogelijk moeten zijn.

[0:31:12] Eigenlijk zit er een fundamentele vraag achter.

[0:31:14] Moeten we het vaststellen van die uitslag overlaten aan de volksvertegenwoordiging?

[0:31:17] Of zijn er instanties, we hebben de kiesraad al eerder genoemd, bij wie dat beter past?

[0:31:22] Tot slot op dit punt.

[0:31:23] Het vorige kabinet stelde voor criteria in de wet op te nemen voor de beoordeling van geschillen rond verkiezingen.

[0:31:28] Aan welke criteria moeten we dan denken?

[0:31:31] Werk aan de winkel voor het kabinet wat de CDA-fractie betreft?

[0:31:34] Ik wil de minister vragen om in de eerste helft van volgend jaar met de contouren nota over de kwestie te komen.

[0:31:40] Dan kunnen we verder met elkaar.

[0:31:41] Het zijn politiek onrustige tijden.

[0:31:43] We moeten goed voorbereid zijn op onstuimig weer rond verkiezingen.

[0:31:47] Bij de behandeling van het wetsvoorstel bijstand in het stemhokje heeft mijn fractie een aantal vraagtekens gesteld bij de uitvoerbaarheid van de inwerking training voor de Provinciale Staten en de waterschapsverkiezingen van volgend jaar.

[0:31:58] De brief van vorige week stelt ons niet onmiddellijk gerust.

[0:32:00] Zowel de kiesraad als de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken is kritisch over de haalbaarheid, de tijdsdruk en de gevolgen voor gemeenten.

[0:32:08] Als ik de brieven van beide instanties goed lees, aarzelen ze eigenlijk of het haalbaar is om de aanvullende hulp al bij de dubbele verkiezing van volgende jaar maar te realiseren.

[0:32:17] Ik hoor graag van de minister welke risico's hij ziet bij het huidige tijdspad.

[0:32:21] En is de minister ook bereid te wachten tot de volgende reguliere verkiezingen?

[0:32:25] Misschien beter iets later en goed dan snel en wat minder zorgvuldig.

[0:32:30] In de brief missen we ook informatie over hoe de evaluatievorm gegeven gaat worden.

[0:32:34] Kan de minister aangeven welk type gegevens bijgehouden zal worden?

[0:32:39] Nou, er is al wat gevraagd over het nieuwe kiesstelsel.

[0:32:41] Daar sluit ik me bij aan.

[0:32:43] En ik wilde graag nog een compliment maken aan de ChristenUnie.

[0:32:45] Maar die is er vandaag niet.

[0:32:46] Die hebben een initiatiefnota geschreven met een aantal voorstellen waar het CDA best blij van wordt.

[0:32:51] Niet automatisch nieuwe verkiezingen uitschrijven na de val van het kabinet.

[0:32:54] Zijn we voor.

[0:32:57] Geen voorstanden van het afschaffen van lijstverbindingen.

[0:32:59] Daar waren we het ook mee eens.

[0:33:00] En last but not least, the return of the king in de formatie.

[0:33:04] Daar zijn wij ook blij mee.

[0:33:05] Dus complimenten voor de ChristenenUnie en we kijken uit naar de behandeling van die initiatievnota.

[0:33:09] Ik dank u wel.

[0:33:27] Vooral veel dank naar al die vrijwilligers die elke verkiezing weer bereid zijn om dit proces goed te leiden.

[0:33:34] En ik ben ook blij om te zien dat als we kijken naar de animo onder vrijwilligen, dat dat in heel veel gemeenten toeneemt.

[0:33:39] Dus we zien ook echt wel dat het leeft en dat is ook goed.

[0:33:42] Dat moeten we ook met elkaar blijven stimuleren.

[0:33:45] Voorzitter, en ik hoor heel veel ook vandaag van verschillende collega's inbrengen om het proces nog beter te maken.

[0:33:50] En volgens mij is dat continu de zoektocht.

[0:33:52] We beginnen even met het, we hebben in brede zin wel zorgen over de weerbaarheid van ons kiesstelsel, omdat we steeds meer oneigenlijke beïnvloeding zien en er ook steeds vaker nepnieuws wordt verspreid.

[0:34:04] Ik doel op ook het rapport van het Rathenouw Instituut als het gaat om de impact van AI rond verkiezingen.

[0:34:11] We zien het niet alleen in Nederland, ook in het buitenland.

[0:34:13] Ik was gewoon heel concreet benieuwd hoe de minister kijkt naar dit rapport.

[0:34:17] Er zit ook aanbeveling in om het verkiezingsproces te versterken.

[0:34:21] En ik weet ook dat dat samenhangt met de AI Act, de Digital Service Act.

[0:34:25] Toch benieuwend hoe de minster naar dit raport kijkt, omdat het echt handvatten biedt.

[0:34:30] Dan voor ze als het gaat om het aantal stembureaus.

[0:34:32] Omdat gemeenten door kabinetsvallen, zeg maar even, best vaak trouwens,

[0:34:37] Ik heb op veel portefeuilles inmiddels al met de vierde bewindspersoon te maken in vier jaar tijd.

[0:34:41] Maar dat terzijde zien we gewoon dat ook de gemeentefinanciën onder druk staan, want die verkiezingen moeten worden georganiseerd.

[0:34:49] Het risico bij te weinig geld is dat er wellicht ook minder stembureaus worden ingesteld.

[0:34:54] Ik ben heel erg benieuwd hoe een minister dit weegt.

[0:34:55] De negatieve gevolgen van vaak verkiezen hebben en het afwentelen op.

[0:35:00] De gemeentelijke begroting.

[0:35:02] In het verlengde hiervan zou mijn vraag...

[0:35:05] Voordat u verder gaat, heeft u een interruptie van de heer Van den Brink.

[0:35:08] Uw microfoon is bij de uitdrukker, meneer Mahandes.

[0:35:11] Meneer de voorzitter, ik heb de indruk dat menear Mahandens niet heel enthousiast is over het feit dat we zo vaak verkiezingen hebben.

[0:35:16] Zou hij het dan ook een goed idee vinden om als het kabinet valt niet automatisch nieuwe verkiezen uit te schrijven?

[0:35:21] De heer Mandis.

[0:35:22] Ik zal eerlijk zijn, het staat niet in ons verkiezingsprogramma.

[0:35:25] Het is ook een punt van discussie, omdat je daar goed naar moet kijken.

[0:35:29] Er zullen altijd redenen zijn dat het misschien wel verstandig is.

[0:35:33] Je wilt ook geen onbestuurbaar land.

[0:35:35] Of een kabinet dat eigenlijk een minimale vertegenwoordiging heeft in het parlement.

[0:35:42] Ik ben niet voor minderheidskabinetten, dat is persoonlijk mijn.

[0:35:44] Ik bent heel erg voor meerderheids kabinetten.

[0:35:46] Degelijke politiek.

[0:35:48] Politiek is ook saai, het is geen entertainment.

[0:35:50] Maar het concrete antwoord op uw vraag is dat we daar nog niet helemaal over uit zijn wat we daarvan vinden.

[0:35:55] Dat is het eerlijke antwoor.

[0:35:57] Maar er valt wel wat te zeggen, want we zien dat dat ook dwingt om niet elke keer meer filmpjes te produceren dan amendementen.

[0:36:05] Dus het is een interessante gedachte, maar ik kan nog niet zeggen of ik het nu helemaal omarm.

[0:36:10] U kunt uw inbreng vervolgen.

[0:36:11] Dan kom ik bij...

[0:36:14] Het punt over de stembureaus, dat was ik voorzitter.

[0:36:16] En in het verlengde van het laatste punt dat ik maakte... ...zien wij bijvoorbeeld dat gemeenten steeds meer zorglocaties als stembureau inrichten.

[0:36:23] Dat heeft gewoon een simpele reden.

[0:36:25] We willen dat die opkomst hoog is.

[0:36:27] En voor veel ouderen die slecht te been zijn... ...is het ook gewoon fijn dat het in een verzorgingshuis plaatsvindt.

[0:36:31] En ik was gewoon benieuwd hoe de minister het ziet om verzorgungshuizen uiteraard wel mogelijk... ...dat dat ook in samenspraak met de gemeente om te kijken van...

[0:36:38] Kan het gewoon niet een standaardlocatie zijn?

[0:36:41] Ik ga er niet over, bespreek dat dan.

[0:36:43] Ik ben heel erg benieuwd of dat een manier is, ook met een vergrijzde samenleving, of we dat beter kunnen organiseren.

[0:36:49] Voorzitter, een ander punt betreft de vergoedingen voor de stembureauleden.

[0:36:53] Nou, dat punt hebben we in het verleden al eerder gemaakt.

[0:36:55] Het gaat gewoon over dat een vergoedering kan raken aan toeslagen en uitkering.

[0:37:00] Ik ga niet helemaal uiteenzetten dat het een SZW-debat wordt.

[0:37:02] Dat was ik niet van plan.

[0:37:03] Maar het is een bekend vraagstuk en wij zouden het echt ideaal vinden.

[0:37:07] Ik weet dat dat lastig is.

[0:37:08] Ik kijk ook naar de minister via uw voorzitter.

[0:37:10] Om te zeggen, de vrijwilligersvergoeding voor stembureauleden zou eigenlijk gewoon buiten de orde moeten plaatsvinden van toeslagen en uitkeringen.

[0:37:21] Want op die manier stimuleren we iedereen, ongeacht je achtergrond of inkomenspositie, om ook kans te krijgen om op dat stembureau te zitten.

[0:37:31] Dan kom ik bij een wat fundamentele punt, voorzitter.

[0:37:33] Dat staat wel in ons verkiezingsprogramma, zegt de heer Van der Brink.

[0:37:36] En dat is de actief kiesgerechte leeftijd naar 16 jaar.

[0:37:41] Ik ken artikel 4 van de grondwet.

[0:37:43] Ik wil geen grondweddiscussie, zeg ik gelijk, maar ik zie wel...

[0:37:45] Iets wat mij opvalt, en dat is de steeds meer omliggende landen, voorzitter, de leeftijd verlagen naar 16.

[0:37:51] Wat ik heel goed zou vinden als het gaat om participatie ook van een jonge generatie.

[0:37:57] Maar dat bij Europese verkiezingen dat normaler wordt.

[0:38:00] Dus bij Europes verkiezen 16 jaar.

[0:38:02] En ik ben heel erg benieuwd of de kieswet...

[0:38:07] ook wel ruimte biedt om te zeggen... bij bepaalde verkiezingen zou je wel de leeftijd kunnen verlagen of niet.

[0:38:12] Dat is een zoektocht geweest toen ik de kieswet zat uit te pluizen.

[0:38:15] Dus heel erg benieuwd of dat mogelijk is.

[0:38:17] Wij denken dat hier een kans ligt.

[0:38:18] Wij willen eigenlijk geen ongelijkheid tussen jongeren... die uit andere landen die wel invloed hebben... op de Europese samenstelling van onze volksvertegenwoordiging... en dat Nederlandse jongeren dat niet hebben.

[0:38:28] We vinden dat een ongelijke die niet zou moeten.

[0:38:31] Ik vlieg hem klein aan, dus niet 16 bij alle verkiezen...

[0:38:35] Laten we eens beginnen bij de Europese verkiezingen.

[0:38:36] En tot slot, voorzitter.

[0:38:38] Dat punt heeft collega van D66 gemaakt.

[0:38:42] Het gaat om de stemgerechten in het buitenland.

[0:38:46] Eigenlijk is mijn voorstel daar.

[0:38:47] Kunnen we niet het makkelijker maken om kiezers die in het buitenland willen stemmen te registreren?

[0:38:53] En je moet je registreraan.

[0:38:56] Iemand die geen plek heeft om te registreren, die zou naar een ander land moeten bijvoorbeeld voor het verlenen van een paspoort.

[0:39:03] Het is best ingewikkeld.

[0:39:04] Maar zouden we niet ook als een pasport wordt verlengd het kunnen aanbieden dat iemand zich registreert om te kunnen stemmen?

[0:39:11] Kunnen wij het registrere niet vereenvoudigen?

[0:39:14] Ik ben heel erg benieuwd hoe de minister daarnaar kijkt.

[0:39:17] En dan hou ik het even bij.

[0:39:19] Dan heeft nog een interruptie van de heer Van der Brink en daarna de her Klemmink.

[0:39:24] Mijn collega had het over de leeftijd voor verkiezingen.

[0:39:27] En als ik goed begrijp stelt hij dan voor om bij Europese verkiezen die leeftijden terug te brengen naar 16.

[0:39:34] Maar dan zit je wel met de rare situatie dat je als kiezer bij de ene verkieging wel mee mag doen en bij de volgende niet meer.

[0:39:39] Hoe ziet hij dat?

[0:39:40] Het was de laatste interruptie.

[0:39:43] Zeker voorzitter, dank voor die interruptie.

[0:39:46] Het uitgangspunt is dat wij naar 16 willen.

[0:39:48] Dat is het uitgangespunt.

[0:39:50] Alleen als ik naar de kieswet kijk, dan zie ik dat...

[0:39:53] dat er een beperking is.

[0:39:56] Ik wil niet te technisch worden, maar er is een wetsartikel in de kieswet die geeft als het ware, dat is de vraag, kunnen we die wijzigen?

[0:40:05] Dan zouden we kunnen beginnen bij de Europese verkiezingen.

[0:40:07] En natuurlijk, als je ergens begint, dan heb je het nog niet helemaal geregeld, voorzitter.

[0:40:11] Uiteindelijk willen we het helemaal regelen, maar als ik had gezegd het moet helemaal en dan hoor ik het kan niet, ja zo zit ik niet in de politiek.

[0:40:16] Dus je moet ook soms kijken en zoeken naar waar kunnen we wel beginnen.

[0:40:20] En ik vind het wel opvallend dat andere Europese landen, en daar is het mij om te doen, er wel voor hebben gekozen om te differentiëren.

[0:40:27] En de vraag is, kunnen we daarbij aansluiten?

[0:40:31] Is dat mogelijk?

[0:40:33] En als het aan mij ligt trekken we het helemaal naar 16 voor alle verkiezingen.

[0:40:36] Maar ik weet ook dat dat best ingewikkeld is om dat nu even hier met elkaar te besluiten.

[0:40:40] Dus ik heb altijd in de politiek geleerd, soms moet je iets kleiner beginnen om het grotere doel te bereiken.

[0:40:45] En daar was het om te doe.

[0:40:47] Dank u wel.

[0:40:48] De heer Klemmink.

[0:40:50] Ja, voorzitter.

[0:40:51] De heer Manders, collega Manders en Pro zijn democraten.

[0:40:55] En hij maakt zich zorgen om democratie en verkiezingen.

[0:40:59] En dan komt hij met een hele waaier aan zaken waar mijn collega's zorgen over maken.

[0:41:04] Artificial intelligence, fake news, buitenlandse beïnvloeding.

[0:41:08] En geen enkel woord, voorzet, geen enkele woord over de misstanden rondom de volmachten in Gorinchem.

[0:41:15] Als er ergens iets verkeerd is gegaan in onze meest pregnante dreiging...

[0:41:19] ...van onze democratie, dan is het toch wel wat er gebeurd is in Gorinchem.

[0:41:22] Hechtverkiezingen.

[0:41:24] En ik hield het al voor, voorzitter, als je de kranten erbij pakt... ...al in de jaren tachtig, krantartikelen over Turkse gemeenschappen in Nederland... ...met veel twijfels over de volmacht, hoe dat dan gaat.

[0:41:35] Ik heb zelf, voorzitter, in een soort van vlaag van verstandsverbijstering... ...jaar rondgelopen op de partijbureau van de voormalige Partij van de Arbeid.

[0:41:43] En het was daar op de Partijburelen geen enkele twijfel over wat daar gebeurde... ...als het ging om een rondsel van stemmen bij met name de deelraden... ...in de grote steden en de Turkse gemeenschap.

[0:41:53] Zou mijn collega, als hij dan toch zo zorgen maakt om de democratie... ...iets kunnen vertellen over hoe hij kijkt naar de gebeurtenissen in Gorkum?

[0:42:01] De heer Mohandes.

[0:42:03] Voorzitter, dat wil ik zeker doen.

[0:42:05] Zeker.

[0:42:05] Er zit al een valse insinuatie in dat er op de partijburelen van de voormalige PvdA, want daar doelt u dan op, dat daar stemmen zouden worden gerondsteld.

[0:42:16] Wat is dit voor achterlijke aantijging?

[0:42:20] Ik weet dat u er heeft gewerkt bij het wetenschappelijk bureau.

[0:42:24] Ik heb daar ook rondgelopen, maar dit is echt een... Dan moet u het nu hard maken en anders is het gewoon een aantijging.

[0:42:31] Op de partijburelen, dat er dus functionarissen zouden zijn op het partijburo die dit zouden doen.

[0:42:38] Dat terzijde, over Gorkum...

[0:42:40] Voordat u daarmee verder gaat, wil de heer Klemmink eerst persoonlijk feit maken.

[0:42:43] De heer Clemmink.

[0:42:44] Ja, voorzitter.

[0:42:46] Waar licht heeft de heermann dus in de snelheid niet zo goed gehoord.

[0:42:49] Maar ik had het niet over dat er stemmergrond werd door de Partij van de Arbeid op het partijbureau.

[0:42:54] Ik zei dat de mensen die daar werkten, wanneer ik destijds, zeer goed wisten dat dat plaatsvond in de buitenwereld, namelijk bij de deelraden.

[0:43:02] Dat is wat anders dan de heerman anders net zo zei.

[0:43:04] Heeft u een punt gemaakt en volgens mij kan de heer Mahandes verder met de beantwoording op de vraag.

[0:43:08] Ik snap niet helemaal die link met Gorkum, maar goed, ik bedoel, u knopt van alles aan elkaar.

[0:43:12] Uw verantwoordelijkheid, uw betoog en de insinuaties die u daarmee misschien wil oproepen zijn ook volledig voor uw rekening.

[0:43:18] Maar ik spreek er u wel op aan als ik het vermoeden heb dat insinuwaties iets kunnen oproeping wat ik heel snel wil weerleggen.

[0:43:24] Daar was mijn reactie op bedoeld.

[0:43:25] Dan ga ik in op het punt van Gorkom, voorzitter.

[0:43:28] Volgens mij werkt onze democratie heel goed.

[0:43:30] Ik vind dat elke vorm van ronselen, als daar sprake van zou zijn... ...en als er spraken van is, dan moet ik keihard worden ingrepen.

[0:43:38] Dat is hier ook gedaan.

[0:43:39] Er is zelfs, en dat gebeurt trouwens bijna uniek, dat er zelfs opnieuw wordt gestemd.

[0:43:46] Het is echt iets waar je je echt niet lichtzinnig over moet doen.

[0:43:49] Dat is best een heftig besluit, zeg ik dan maar even.

[0:43:52] Heel heftig beslui, wat echt tot een minimum moet worden beperkt wat ons betreft.

[0:43:57] En dan is de uitkomst, in ieder geval de verkiezingsuitkomst is niet anders geweest.

[0:44:01] Dus wat mij betreeft moet het zo zijn en moet het zou werken.

[0:44:05] Ja, en nogmaals voorzitter, als er voorstellen zijn om de volmacht te beperken, ligt een initiatiefvoorstel notabene van mijn eigen fractie.

[0:44:14] Dus die van u zie ik nog tegemoet meneer Klemmink, om die volmachten terug te brengen.

[0:44:18] Dus uiteindelijk moet je een concrete politiek bedrijf om zaken te veranderen.

[0:44:23] En volgens mij zijn volmasten, of in ieder geval stemmen rondselen, in welke vorm dan ook,

[0:44:27] Heb ik altijd fout gevonden?

[0:44:28] Had ik fout gevunden?

[0:44:30] Ik moet van iets afstand nemen.

[0:44:32] Kennelijk wat ik al fout vond.

[0:44:34] Nou als de heer Klemming dat wil horen bij deze.

[0:44:36] Maar dat is een open deur.

[0:44:37] Want als de klemming mij een beetje kent weet ik dat ik dit heel fout vind.

[0:44:41] En heel blij ben met hoe ons verkiezingsproces uiteindelijk ook heeft laten zien.

[0:44:45] Dat bij een hertelling de uitkomst niet anders was.

[0:44:49] En dat je daarmee ook gelijk duidelijk maakt dat daar een grens wordt getrokken.

[0:44:53] En die werd getrokke en daar was ik wel blij mee.

[0:44:56] De heer Klemmink met zijn laatste interruptie.

[0:44:58] Ja, voorzitter, de heer Mohandas heeft echt een probleem met goed luisteren.

[0:45:01] Want het is nu de tweede keer dat hij allerlei zaken bijhaalt die ik niet gezegd heb.

[0:45:06] Ik ben aan het woord tot de voorzitters, ik ben er niet meer aan het worden.

[0:45:09] Ik ga nu aan het wort, maar ik snap dat u het punt voor orde wil maken, deheer Mohanders, maar die kan ik u pas geven als ik u het woort geef en niet...

[0:45:15] Als u door de heer Klemmink heen praat.

[0:45:18] Voorzitter, even heel duidelijk maken.

[0:45:19] Als de heere Klemmik duidelijke politiek bedrijft... dan moet hij gewoon duidelijker zijn in zijn voorstellen... en niet allerlei zaken aan elkaar knopen... en vervolgens een heel warrig verhaal houden... en dan hopen dat ik dat ga ontwarren.

[0:45:29] Dan moet hij een hele concrete vraag stellen.

[0:45:31] Als u een voorstel doet over...

[0:45:33] ...geen moskeeën laatst, maar ook geen kerk... ...ja, maar het gaat mij om moskee'en... ...dan blijf ik het vaag vinden.

[0:45:37] Dus het is aan u om een concrete interruptie te doen... ...een concrete vraag te stellen en dan krijgt u een concrete antwoord.

[0:45:43] En niet een heel warrig verhaal houden... ...alles aan elkaar knopen en het ging om Gorkum... ...zou ik zeggen, stel die vraag duidelijk... ...en dan krijg je een duidelijke antwoорд.

[0:45:50] Ik luister heel goed, maar ik zou zeggen... ...stel eens de vraag heel scherp.

[0:45:53] Houd eens kort in uw interruptie.

[0:45:54] Mijn kant op.

[0:45:55] Dan kan ik antwoorden.

[0:45:56] U heeft uw punt gemaakt en ik ga nogmaals verzoeken, we spreken hier via de voorzitter.

[0:46:01] En juist voor dit soort punten doen we dat, spreken we aan met de heer Klemmerk.

[0:46:05] En niet met u, omdat we juist die afspraak over hebben gemaakt.

[0:46:08] Dus ik ga het nogmaal aan iedereen vertellen.

[0:46:10] We spreken via de voorsitter van de heerklemmer.

[0:46:12] Volgens mij heeft de heere Mohandes zijn punt gemaakt.

[0:46:13] Dan zoek ik gewoon de heereklemmer om verder te gaan met zijn vierde interruptie en hier niet verder op in te gaan.

[0:46:20] Ik ga mijn best doen, voorzitters.

[0:46:23] De heer Mannes maakt het niet makkelijk met zijn commentaar.

[0:46:26] Ik ga naar u luisteren, u bent de voorzitter.

[0:46:29] Ik stelde toch vast dat ik het bijzonder vind, bijzond hypocriet vind, dat de collega van Pro zich zorgen zegt te maken om democratie, dat deed ik met hem.

[0:46:41] dan komt hij met alleen maar voorbeelden over buitenlandse beïnvloeding, artificial intelligence, fake news, waar je zorg over mag maken.

[0:46:50] Maar het feit dat de collega van Pro de meest fragante schending van onze democratie niet benoemd in zijn betoog, namelijk de gebeurtenissen rondom de volmachten in Gorinchem, zegt heel veel over de oprechtheid van de collaga van Pro als het gaat over zijn democratische zwaarheid.

[0:47:04] En dat we dat toch benoend hebben daarmee.

[0:47:06] Laat ik het bij u, voorzitter.

[0:47:08] Ik hoor verder geen vraag meer, maar de heer Mohandas mag uiteraard nog reageren als hij dat wil.

[0:47:12] Nou voorzitter, ik heb er genoeg over gezegd.

[0:47:14] Ik ben het totaal oneens met dat het ene wat heel ernstig is tegenover het andere wordt afgestreefd.

[0:47:20] De heer Klemming doet alsof er geen problemen zijn met AI en verkiezingsbeïnvloeding.

[0:47:26] De suggestie die hier wordt neergelegd.

[0:47:27] Omdat zijn punt dan kennelijk belangrijker is dan andere punten.

[0:47:30] Nee, ze zijn allemaal belangrijk.

[0:47:32] En we moeten ze allemaal benoemen.

[0:47:33] En wij in de wedstrijd zitten.

[0:47:36] En daar zijn niet van cherrypicking.

[0:47:38] Heb ik ook nooit gedaan.

[0:47:40] En het feit dat hier de soort van.

[0:47:41] De suggestie wordt gewekt, voorzitter, zeg ik via u, richting de heer Klemmink, dat wij een andere opvatting zouden hebben wat er in Gorkmis gebeurt.

[0:47:49] Dat is ook krankzinnig, krankzinige aantijging.

[0:47:51] Het is ook gewoon nonsens en onze democratie werkt.

[0:47:54] Als er is gerondstot moet je die keihard aanpakken.

[0:47:56] Er is opnieuw gestemd, de uitslag was niet anders en u kunt van alles vinden.

[0:48:01] Ik ga over mijn eigen inbreng, het is net zo ernstig en u gaat over uw eigen in breng en dat moeten we van elkaar respecteren.

[0:48:08] Hij heeft geen interrupties meer.

[0:48:09] Dan hoop ik echt dat het een hele groei is.

[0:48:13] Dat laat ik aan uw beoordeling.

[0:48:14] Ik wil toch even heel duidelijk maken dat ik mijn betoog nog geen dertig seconden voordat de heer Manders het woord kreeg, heel duidelijk zei dat hij terecht zorg gemaakt over artificial intelligence, over fake news, over buitenlandse beïnvloeding.

[0:48:26] Ik heb wat extra gezegd.

[0:48:27] Het zijn terecht zorgen.

[0:48:29] Hij werd weer genegeerd.

[0:48:32] Dit staat genoteerd.

[0:48:34] We gaan verder met de inbreng van de heer Vermeer.

[0:48:43] Verkiezingen zijn het fundament van onze democratische rechtsstaat en zonder vertrouwen in de uitslag staat alles wat wij hier doen op losse schroeven.

[0:48:51] Gelukkig staat het vertrouwe van de Nederlanders in verkiezingen als een huis, maar om dat vertrouw te behouden vraagt dat om heldere regels en vooral om politici die de keuze van de kiezer respecteren, ook wanneer die keuzen hun niet bevalt.

[0:49:04] En dan gaat het internationaal al vaak mis.

[0:49:07] Donald Trump weigerde zijn verkiezingsverlies in 2020 te erkennen en de gevolgen waren enorm.

[0:49:14] Hij tastte daarmee het vertrouwen in het democratische proces aan.

[0:49:17] En in Duitsland zien we juist een andere reflex.

[0:49:21] Nu de AFD daarbij recente verkiezingen groot is geworden, klinkt opnieuw de roep van andere partijen om die partij te gaan verbieden.

[0:49:28] Maar niet alleen in Duitland.

[0:49:30] Ook in Nederland waren de reacties op die verkiezungsuitslag niet mals.

[0:49:34] En natuurlijk moet er een rechtsstaat optreden wanneer partijen of personen de wet overtreden.

[0:49:39] En laat ik hier maar duidelijk benoemd hebben dat BBB niks heeft met extreemrechtse denkbeelden van deze partij.

[0:49:45] Maar een onwelgevallige verkiezingsuitslag is geen grond om kiezers buitenspel te zetten.

[0:49:52] Verbieden en uitbannen neemt de onvrede niet weg.

[0:49:55] Luisteren, het debat aangaan en problemen oplossen wel.

[0:49:59] Tot zover mijn inleiding, voorzitter.

[0:50:01] BBB ziet voordelen in het nieuwe kleinere stembiljet.

[0:50:05] Het is beter hanteerbaar, eenvoudiger te vervoeren en praktischer bij het tellen.

[0:50:09] Maar tegelijkertijd is het percentage ongeldige stemmen in de experimentgemeenten nog steeds hoger.

[0:50:15] Bovendien verdwijnen de namen van de kandidaten van het biljet en moet de kiezerwerker werken met kandidaatnummers en een apart overzicht.

[0:50:23] Juist bij gemeenteraadsverkiezingen vindt BBB dat een stap te ver.

[0:50:27] Daar stemmen mensen vaak niet alleen op een partij, maar op de buurvrouw, de ondernemer uit het dorp of iemand die ze kennen uit de vereniging.

[0:50:34] Een gemeentaraad is geen Haagse partijmachine.

[0:50:37] Een Gemeenteraad is van haar inwoners en dat zou eigenlijk ook voor de Tweede Kamer moeten gelden.

[0:50:43] BBB wil daarom dat bij gemeeneraads- verkiezingen de namen van kandidaten op het stembiljet blijven staan.

[0:50:48] Is de minister bereid deze mogelijkheid voor gemeenten te behouden?

[0:50:52] Ook bij volmachten moet zorgvuldigheid voorop staan, is hier al meer over gezegd.

[0:50:57] De signalen over het ronselen van stemmen in Gorinchem zijn ernstig.

[0:51:01] Wie druk uitoefende op kiezers raakt aan het vrije en vertrouwelijke karakter van de verkiezing.

[0:51:06] Handhaving moet steviger en gemeenten moeten een duidelijker kader krijgen voor hertelling of herstemming.

[0:51:12] Maar beperk het aantal volmacht niet zomaar.

[0:51:15] Voor ouderen, mensen met een beperking en inwoners die voor werk ver van huis zijn is stemmen bij volmacht een noodzakelijke voorziening.

[0:51:23] Welke gerichte maatregelen neemt de minister tegen Ronselen zonder goedwillende kiezers te raken?

[0:51:29] Voorzitter, BBB staat open voor een kiesstelsel dat de band tussen kiezer, regio en Kamerlid versterkt.

[0:51:35] Een vorm met districten kan helpen om regio's beter zichtbaar te maken.

[0:51:39] Wie in Zeeland, Limburg of de Achterhoek woont, moet niet het gevoel hebben dat Kamerleden alleen langskomen wanneer de verkiezingsbus toevallig door de regio rijdt.

[0:51:48] De afstand tussen kiezer en Kamerlid is wat BBB betreft onder het huidige kiestelsel te groot.

[0:51:54] BBB wil daarom een kieststelsel waarin niet alleen de partij, maar ook de persoon en de regio herkenbaar zijn.

[0:52:00] Geef regionale kandidaten een eerlijke kans en geef voorkeurstemmen meer gewicht.

[0:52:05] Een vorm in de strikte kan daarbij helpen, zolang iedere stem even zwaar blijft tellen.

[0:52:09] Ik kijk dan ook met veel interesse naar de plannen van deze minister en heb de volgende vragen.

[0:52:14] Wat merkt een kiezer in de regio straks concreet van de plallen van de minister?

[0:52:18] En weet die kiezen straks beter welk Kamerlid zijn of haar streek vertegenwoordigt en bij wie ze kunnen aankloppen?

[0:52:27] Voorzitter, dan nog iets over de Kiesraad.

[0:52:29] De onafhankelijke positie van de Kiezerraad verdient bescherming.

[0:52:32] Benoemingen mogen niet de indruk wekken dat de politiek de scheidsrechters samenstelt.

[0:52:38] Meer checks en balances kunnen verstandig zijn, mits de Kamer haar controlerende rol houdt.

[0:52:42] Is de minister dat met mij eens?

[0:52:44] En hoe zien wij dat terug in zijn voorstellen?

[0:52:47] Tot slot, voorzitter, moeten verkiezingsgeschillen snel, onafhankelijk en volgens vooraf bekende criteria worden beoordeeld.

[0:52:55] Ook de kiesraad en het digitale telsysteem Abacus moeten aantoonbaar, onanvankelijk, veilig en controleerbaar zijn.

[0:53:02] Technologie mag helpen, maar nooit een blackbox worden.

[0:53:05] Kan de minister toezeggen dat papieren stemmen altijd handmatig controleerbaar blijven?

[0:53:10] Dat de adviezen over de beveiliging van Abacos volledig worden uitgevoerd?

[0:53:14] En hoe zien we dat terug in zijn voorstelling?

[0:53:16] Dank u wel.

[0:53:18] En heb ik nog tijd over?

[0:53:20] U mag nog twintig seconden vol praten.

[0:53:22] Ja, dan wil ik even iets zeggen over wel of geen stembureaus in gebedshuizen.

[0:53:28] Want ik had daar ook een discussie over met beleidsmedewerkers.

[0:53:32] Maar het is natuurlijk zo dat iemand die zelf niet gelooft een heel ander gevoel heeft bij het gebedshuis dan mensen die gelovig zijn opgevoed.

[0:53:41] En een gebedshaus is vaak ook een huis van God of van welke religie dat dan ook uitgaat.

[0:53:49] En dat geeft natuurlijk een heel ander druk en gevoel op het moment dat je in het stemhokje zit en daar een vakje aan kruist.

[0:53:57] Want voor sommige mensen is het letterlijk zo dat zij vinden dat God daarin meekijkt, helemaal in het huis van God zelf.

[0:54:04] Dus wij moeten niet onderschatten dat dit niet voor iedereen dezelfde lading heeft en het dus een zeer valide punt is om het hier eens een keer over te hebben.

[0:54:14] Even buiten allerlei praktische zaken om.

[0:54:16] Omdat in sommige plaatsen een kerk het enige gemeenschappelijke gebouw nog is wat beschikbaar is.

[0:54:23] Dank u wel.

[0:54:28] Ja, dat roept inderdaad een interruptie op.

[0:54:31] Er mag namelijk ook in een kroeg gestemd worden.

[0:54:33] Of in een snackbar of in een poppodium.

[0:54:36] Er zullen ook mensen zijn die daar wat minder mee hebben.

[0:54:38] Hoe kijkt u daar dan naar?

[0:54:39] Want het gaat erom dat we in de stemlokaal neutraliteit waarborgen.

[0:54:44] Welk lokaal of plek het nou is.

[0:54:47] Wat is dan daar uw reflectie op?

[0:54:49] Wat is daarop de reflectie van de heer Vermeer?

[0:54:51] De heer Vermeer.

[0:54:52] Voorzitter, mevrouw Huizinga gaat volledig voorbij aan mijn punt dat het niet gaat om de mensen die er niets mee hebben.

[0:55:01] Het gaat hier juist om de mens die er alles mee hebben en die worden beïnvloed.

[0:55:05] Iemand die niets met een kerk heeft, heeft er ook geen last van dat er

[0:55:10] Iets of iemand met hem meekijkt op een moment van stemmen.

[0:55:14] Maar als je daar wel heel veel symbolische en religieuze waarden aan hecht, dan zit er een hele andere druk.

[0:55:21] En dat is het punt wat ik wil maken.

[0:55:23] En ja, dat.

[0:55:26] Mevrouw Huizinga met de laatste interruptie.

[0:55:28] Bent u dan een voorstander van de gebedshuizen benut als stemlokaal of een tegenstander?

[0:55:34] Is de heer Vermeer voorstande?

[0:55:36] De heer Vermeer.

[0:55:37] Ja, we moeten echt een debattraining gaan houden.

[0:55:42] Heel goed, voorzitter.

[0:55:46] Ik vind dit een punt waar we eens een keer een apart debat over moeten gaan houderen.

[0:55:50] Omdat ik dit wel een dilemma vind.

[0:55:54] En dat ik ook snap en voel dat mensen die niet religieus zijn opgevoed of religieuz zijn... ...dat zich heel moeilijk kunnen voorstellen welke lading dat met zich meebrengt.

[0:56:04] En ik weet ook niet of een debat dat op gaat lossen.

[0:56:07] Maar ik zou persoonlijk zeggen als er een alternatief is wat religieus neutraal is, zou ik liever hebben dat daar dan het stembureau is als daaruit gekozen kan worden.

[0:56:19] De heer Mohandes.

[0:56:21] Via u, voorzitter, wat de heer Vermeer en ik delen, is dat we allebei in de lokale politiek hebben gezeten.

[0:56:26] En wat ik weet van de meeste gemeenten, en echt zijn ongetwijfeld uitzonderingen, dit dilemma ook best wel op tafel leggen.

[0:56:34] En ook met elkaar het gesprek voeren van, goh, wat is nou een verstandige...

[0:56:37] En volgens mij is het ook op de meeste plekken zo in Nederland dat het niet even in een gebedshuis plaatsvindt.

[0:56:45] Dus dat gesprek vindt plaats.

[0:56:47] Het enige wat ik tegen de heer Vermeer zou willen zeggen via uw voorzitter is dat er altijd discussie over neutraliteit.

[0:56:54] Wat doe je met een heel druk buurthuis waar...

[0:56:57] Misschien niet een afspiegeling komt van de gemeente.

[0:57:01] Dus altijd zoeken naar wat is dan wel een neutrale locatie.

[0:57:05] Ik denk dat dat nog wel, we kunnen heel veel debat over voeren.

[0:57:08] Maar wat ik de heer Vermeer op vooral wil wijzen is, ik zie echt wel dat gemeenten dit gesprek voeren en dat er ook, ik denk het overgrote deel van degemeente durf ik wel te zeggen, juist bewust voor kiest om dat niet te doen.

[0:57:18] Dus volgens mij is dat bewustzijn er best.

[0:57:22] De heer Vermeer.

[0:57:24] Voorzitter, dat bewustzijn kan er zijn, maar in mijn eigen gemeente zie ik dat zowel kerk als moskee als stemlocatie op de lijst staan.

[0:57:32] En dat heeft aan de ene kant het voordeel, een vertrouwde omgeving waar je de route naartoe kent en wat je misschien juist uitnodigt omdat je daar misschien ook gelijkgestemden nog kunt ontmoeten.

[0:57:45] dat dat een voordeel kan zijn voor de opkomstpercentage.

[0:57:49] Ik wil alleen de discussie wel ondersteunen... van dat het ook andere gevoelens opwekt.

[0:57:55] En dat is vanuit religieuze oogpunt gezien ook goed... want dat is ook de bedoeling van dat huis van God.

[0:58:03] De heer Mohandes met uw laatste interruptie.

[0:58:05] Ja, nee, alle laatste.

[0:58:06] En het is ook meer om even de discussies... wel recht te doen, zeg ik dan maar even.

[0:58:12] En natuurlijk dat ook in een...

[0:58:14] of het nou moskee of een kerk is, dat het uiteindelijk gewoon een stembureau zit met alle instructies die daarbij horen en dat ook de plek die ik heb gezien in een gebedshuis, dat dat ook vaak een lokaal is

[0:58:27] Wat toch zo goed is ingericht dat je het gevoel hebt dat je in een gewoon stembureau binnenkomt.

[0:58:33] En dat je niet echt het gevolg hebt dat van alles meer moet doen die dag dan je stem uitbrengen.

[0:58:38] Maar dat is nog even gewoon een constatering vanuit mijn kant, voorzitter, richting de heer Vermeer.

[0:58:42] De heer Vermeer, afrondend.

[0:58:43] Ja, voorzetters, strikt fysiek geldt dat zo?

[0:58:49] Maar ik ben afgelopen februari in Cairo geweest en ik heb daar zowel kerken als moskeeën bezocht.

[0:58:57] En op het moment dat je een poort al binnentreedt, een terrein oploopt, dan heerst daar al een andere sfeer en een ander gevoel.

[0:59:05] In ieder geval voor mij.

[0:59:07] Als ik de enige ben die dat heeft, is er niets aan de hand.

[0:59:10] Want dan hoeven we daar geen regels op aan te passen.

[0:59:12] Maar ik kan me voorstellen dat er nog meer mensen zijn die dat zo voelen.

[0:59:17] Daarmee zijn we aan het eindigen van de eerste termijn van de inbreng van de Kamer.

[0:59:20] Ik schors de vergadering tot vijf over half drie.

[1:34:44] Welkom terug bij het commissiesbad verkiezingen van de commissie Binnenlandse Zaken.

[1:34:49] We hebben de eerste termijn van de Kamer gehad en we zijn nu afwachten op de eerste termin van de minister.

[1:34:54] Ik stel voor vier interrupties, hou ze kort en bondig.

[1:34:58] En dan is het woord aan de minister

[1:35:01] Ik heb met interesse naar de inbreng van uw Kamer geluisterd en ik heb voornemens om op uw inbreg te reageren.

[1:35:09] En tegelijkertijd zeg ik naar de voorzitters dat ik daarbij terdege mijn best ga doen om in de derde persoon daarbij te spreken.

[1:35:16] Maar dank u wel.

[1:35:18] Voorzitter, wij spreken vandaag met elkaar over een heel belangrijk onderwerp.

[1:35:22] Dat hebben verschillende sprekers aan de kant van de Kamer ook heel duidelijk benadrukt en dat is terecht.

[1:35:30] Eerlijk en vrije verkiezingen vormen de basis van onze representatieve democratie.

[1:35:35] En het verkiezingsproces behoeft daardoor voortdurend aandacht... zodat onze verkiezen daadwerkelijk vrij en eerlijk blijven.

[1:35:41] Daarom vind ik het ook belangrijk dat uit de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen... en de Tweede Kamerverkiezing het jaar ervoor blijkt dat deze eerlijk, transparant en controleerbaar zijn verlopen.

[1:35:51] Vanzelfsprekend zet ik mij in met de kiesraad, de gemeente en overige partners in het verkiezensproces...

[1:35:56] Om ook in maart bij de verkiezing van provinciale staten, algemene besturen van waterschappen, de eilandsraden en het college niet ingezeten, wederom vrij en eerlijk te laten verlopen.

[1:36:11] Graag ga ik daarom in op de door u gestelde vraag en ik zal daar...

[1:36:15] in vijf blokken beantwoorden, want dat waren een grote scala aan onderwerpen... die bij dit debat langkwamen.

[1:36:21] Ik wil beginnen met weerbare democratie, rechtsstaat en verkiezingen.

[1:36:25] Dan ga ik daarna in op de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen... en de Tweede Kamerverkiezing.

[1:36:31] Daarna heb ik een apart blokje waarin ik specifiek inga op Gorkum en de herstemming... om vervolgens in te gaan op het onderwerp waar de meeste vragen over zijn.

[1:36:41] Dat is het nieuwe stembiljet.

[1:36:43] En dan volgt er als laatste, hoewel de heer Bosma hier niet is... zijn favoriete blok, Varia.

[1:36:53] Voorzitter, dan beginnen we weer bij democratie, rechtsstaat en verkiezingen.

[1:36:57] Het eerste blok.

[1:36:58] Nederland is een sterke democratie-rechtsstaat.

[1:37:01] Dat is echter geen vanzelfsprekendheid.

[1:37:03] Geopolitieke spanningen nemen wereldwijd toe... en ook gevestigde democratieën staan onder druk.

[1:37:09] Nederland Is Hier Niet Immuun Voor...

[1:37:12] Denk aan pogingen tot het manipuleren van informatie en inmenging rondom verkiezingen, agressie en intimidatie van onze bestuurders en politici.

[1:37:20] Dat is in dit debat nu niet ingebracht, maar ongeveer alle debatten die we over de gemeenteraadsverkiezingen hebben gehad was dit terecht ook steeds een punt van zorg.

[1:37:30] En onze democratische rechtsstaat blijft daarom om onderhoud vragen.

[1:37:33] Ik heb u daarom voor het zomerreces mijn inzet voor de weerbare democratische rechtstaat toegestuurd.

[1:37:40] Ik zou in dit blok in willen gaan specifiek op de geschilbeslechting.

[1:37:44] Daar is door verschillende partijen iets over gezegd.

[1:37:48] Een deel van de vragen waren gewoon informerend over het proces en onder andere de heer Klemmink heeft aangegeven hoe hij daarnaar kijkt.

[1:37:57] Ik ga het proces schetsen waar we nu staan en ik denk dat een deel

[1:38:03] Een onderdeel van de aanpak om de weerbaarheid van het verkiezingsproces te versterken betreft het aanpassen van de geschilbeslechting in het verkiezingproces.

[1:38:11] Dit is een complex onderwerp, dat bleek ook al uit de verschillende inbrengen vanuit uw Kamer en daarvoor is eerder voorlichting gevraagd aan de Raad van State.

[1:38:22] Het vorige kabinet heeft op die voorlichtingen gereageerd en hierbij de hoofdlijnen geschetst van hoe een nieuw stelsel eruit zou kunnen zien.

[1:38:28] De fractie van jaar 21 heeft gevraagd naar de status van dit voorstel.

[1:38:32] Op dit moment werk ik aan de verdere uitwerking hiervan en ik zal u, uw Kamer, voor het einde van dit jaar informeren over de voortgang.

[1:38:40] Vanuit de Kamer is door verschillende partijen aangedrongen op hier tempo bij maken, maar daar werd ook een termijn geschetst volgens mij van de eerste helft van volgend jaar, maar wij streven daarnaar om die nadere uitwekking voor het

[1:38:56] Het CDA heeft in het kader gevraagd of we het vaststellen van de verkiezingsuitslag wel bij de volksvertegenwoordiging neer moeten blijven leggen.

[1:39:07] De heer Klemmink heeft daar juist een andere positie in genomen, dus daar zal het debat ook zeker nog over gevoerd gaan worden.

[1:39:12] Op dit moment is het besluit.

[1:39:14] van het vertegenwoordigde orgaan over eventuele geschillen finaal.

[1:39:19] Dat is niet alleen de Tweede Kamer, dat geldt op alle lagen.

[1:39:23] Mijn voornemen is om dit besluit toetsbaar te maken bij de rechter.

[1:39:27] De heer Klemmink gaf aan wat een Europees arrest hiervoor is geweest en daarnaast heeft dus...

[1:39:32] In de vorige periode het kabinet hier ook een verkenning naar gedaan.

[1:39:36] De historische schets daarvan klopt, maar ik ben dus voornemend door te gaan op de lijn waarvan een deel van de Kamer dat een positieve ontwikkeling vindt en de heer Klemmink daar iets anders over zei.

[1:39:48] Dat behelst ook dat ik moet inzetten op een grondwetswijziging waardoor een rechter verkiezingsgeschillen kan toetsen.

[1:39:56] Dat zou daar onderdeel van zijn.

[1:39:58] Het CDA heeft voortgevraagd naar de mogelijke wettelijke criteria voor het beoordelen van geschillen rondom verkiezingen.

[1:40:04] Ik ga hier eerlijk over zijn, want hier hangt die complexiteit mee samen.

[1:40:09] Ik heb hier nog geen besluit over genomen.

[1:40:12] Maar ik hecht er in ieder geval belang aan dat deze criteria zo duidelijk mogelijk moeten zijn.

[1:40:17] En tegelijkertijd is het zo dat het niet mogelijk is om volledig te voorspellen wat er allemaal kan gaan gebeuren in de toekomst bij een verkiezing.

[1:40:26] Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat het niet te lichtvoetig mee omgegaan moet worden om een verkiezingsuitslag onscheldig te verklaren.

[1:40:36] En er moet heel duidelijk iets aan de hand zijn dus wat van invloed is geweest op de uitslag van de verkiezingen.

[1:40:43] Het CDA heeft gevraagd, ook weer een terecht complexe vraag, naar de termijnen van de procedure van verschilbeslechting.

[1:40:49] Hoeveel dagen kunnen hiervoor uitgetrokken worden en wat betekent dat?

[1:40:54] ...voor hoe snel een raad of een kamer beëdigd kan worden.

[1:40:59] De termijnen in het verkiezingsproject zijn ook bij geschilbeslechting van belang.

[1:41:02] Aan de ene kant moet er ruimte zijn om een ordentelijk proces te doorlopen... ...en een zorgvuldige beoordeling van het geschil vergt tijd.

[1:41:12] Aан de andere kant is het van groot belang dat na verkiezingen zo snel mogelijk duidelijk is... ...wat de nieuwe politieke verhoudingen zijn en de nieuwe leden aan de slag kunnen.

[1:41:20] En ik betrek deze vraag daarom ook in de uitwerking.

[1:41:23] Ik verwacht hier dus aan het einde van het jaar de nader uitwerking te geven.

[1:41:28] En uw Kamer heeft denk ik in eerste termijn laten zien hoe complex dit is dat dat zorgvuldige afweging verwijst.

[1:41:34] Dat bevestig ik hier.

[1:41:37] En ik denk dat het daarom ook heel goed is zodra er naderuitwerking is dat we daar een serieus debat met elkaar over hebben.

[1:41:42] Juist omdat het een serieux vraagstuk is en niet zomaar iets.

[1:41:47] De heer Klemmink vroeg specifiek naar FIMI en stelde daar eigenlijk bijna de vraag, FIMA wat is het eigenlijk?

[1:41:58] FIME staat voor Foreign Information Manipulation and Interference.

[1:42:02] Dat is de Europese gangbare term.

[1:42:06] Daar komt het vandaan.

[1:42:08] En tegelijkertijd is het ook best de vraag hoe kun je dit in goed Nederlands vertalen.

[1:42:13] In het Nederlands betekent buitenlandse informatie manipulatie en inmenging.

[1:42:17] En er wordt ook veelal over desinformatie vanuit het buitenlands gesproken.

[1:42:21] En ik denk dat dat voor een groot deel ook de lading dekt.

[1:42:24] In de kern gaat het om digitaal gecoördineerde informatiecampagnes door buitenlandse actoren gericht op het heimelijk en oneigenlijk beïnvloeden van het publieke debat onder meer rond verkiezingen.

[1:42:34] Dit ondermijnt onze democratische rechtsstaat en deze dreiging neem ik zeer serieus.

[1:42:38] In het coalitieakkoord is afgesproken dat er een organisatie komt voor het monitoren van de herkomst en verspreiding van desinformatie.

[1:42:44] Daarom maak ik wetgeving en werk ik aan de inrichting van een organisaties die online femicampagnes structureel kan detecteren.

[1:42:52] Tot deze organisatie er is laat ik wetenschappers en partijen uit het maatschappelijk middenveld via pilots onderzoek doen naar FIMI-campagnes rond verkiezingen.

[1:42:59] En ik informeer uw Kamer eind 2026 over de stand van zaken met de inrichting van de organisatie, de uitkomsten van de onderzoeken, het wet en het wetgevingstraject.

[1:43:10] Ik zal de onderzeeksrapport en de gegevens van de ondersoekers dan ook met u delen.

[1:43:14] Daar was een heel specifieke vraag van de heer Klemmink over.

[1:43:16] Dit komt allemaal dus bij het einde van het jaar.

[1:43:20] Voordat u verder gaat, heeft de heer Klemmink een interruptie.

[1:43:23] De heer Clemmink.

[1:43:25] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:43:26] De vraag of dat nu beantwoord kan worden of dat dan in de informatie die in het einde van het jaar komt, dat laat ik even aan de minister.

[1:43:33] Het roept wel de vraag op of dat niet een taak is die bij bijvoorbeeld een inrichtingdienst hoort.

[1:43:37] Een beïnvloeding van onze verkiezingsuitslag door buitenlandse actoren.

[1:43:41] Dus in hoeverre daar nou noodzaak is om daar een aparte entiteit voor te creëren.

[1:43:46] De minister.

[1:43:48] En het is handig als u uw microfoon aanzet.

[1:43:50] Dat helpt, dank u voorzitter.

[1:43:57] Ik wil hier niet een heel debat over de inrichtingendiensten van maken... ...vandaar dat ik even moet nadenken over het antwoord... ...maar het gaat hier over het openbare debat... ...over beïnvloeding die in openbare bronnen plaatsvindt... ...en dat inzichtelijk maken.

[1:44:15] En dat...

[1:44:17] Ik zou zeggen dat waar dat niet nodig is, zou je dat toch juist buiten het domein van de diensten willen halen, omdat het onderdeel is van het openbare debat hierover.

[1:44:25] Ik zie de heer Klemmink heel ingepuzeld kijken, maar volgens mij is het belangrijk om het openbaar debat te voeren over wat we in het openbaars zien gebeuren, maar waar niet altijd voldoende bewustzijn van is.

[1:44:42] U vervolgt uw beantwoording.

[1:44:44] Ja, dan ga ik naar de vraag van de heer Mohandes... die over het Rathenouw Instituut en over een rapport had.

[1:44:53] Sociale mede-inmenging vraagt om een brede samenhangende aanpak.

[1:44:56] Mede naar aanleiding van het rapport waarvan ik denk dat de heur Mohandas eraan verwijst... is het kabinet gestart om beter zicht te krijgen op de invloeding van verkiezingen.

[1:45:05] Zo ben ik gestart met de pilots rondom vimiedetectie... en om beter zich te krijgen...

[1:45:10] Op wat er rond verkiezingen gebeurt.

[1:45:12] Hebben we structureel overleg met toezichthouders.

[1:45:14] En werken dus aan de oprichting van een firme detectie eenheid.

[1:45:18] De uitgebreide reactie op dit rapport.

[1:45:20] Als ik het goede rapport voor ogen heb.

[1:45:24] Is gekomen in de commissiebrief.

[1:45:27] Richting het commissiedebat sociale media en inmenging.

[1:45:31] Van 1 juni 2026.

[1:45:33] Dat was het debat met de staatssecretaris.

[1:45:36] van digitale weerbaarheid destijds.

[1:45:40] En er zal ook verder op in worden gegaan... in de eerder aangekondigde brief... waar ik het zojuist richting de heer Klemmink ook over had... rondom FIMI.

[1:45:52] De heer Mohandes met een interruptie.

[1:45:54] Als de minister zijn microfoon uit wil drukken.

[1:45:56] De meheer MohANDES.

[1:45:58] Voorzitter, dank u wel.

[1:45:59] Ik dank de minister voor het antwoord.

[1:46:00] Natuurlijk weet ik ook dat het in een andere commissie is besproken en dat is het hele punt ook.

[1:46:06] Wat we zien is als het gaat om een gerichte aanpak, echt kijken hoe we vanuit Nederland een vuist kunnen maken, dan is het grootste risico dat ik zie, is niet dat we de urgentie niet delen, maar dat we ook verschillende ministeries hebben die ook verschilend van elkaar aangeven hoe ingewikkeld het in Europa is om...

[1:46:22] of naar de Digital Service Act is... of welke act dan ook, zeg ik maar even... om die heel gericht... bijna getarget op het doel... effectief te laten zijn.

[1:46:33] Want er ook flink wordt gelobbyd in Europa... om de wet anders te laten.

[1:46:35] Dus mijn punt is meer van... hoe gaat de minister ervoor zorgen... dat hij als regievoerder op dit onderwerp... ook echt wel ziet hoe Nederland impact kan maken.

[1:46:44] En dat het niet te versnipperd over ministeries... wordt uitgestrooid.

[1:46:47] De minister.

[1:46:48] Misschien even specifiek over dat debat.

[1:46:50] Dat debat...

[1:46:52] Daar zaten zowel de minister van Binnenlandse Zaken, Koninkrijksrelaties, als de staatssecretaris van EZK... ...juist vanwege het belang van de integraliteit.

[1:47:00] Het blijft een feit, en dat kan ik als minister van EZZK een waaier aan onderwerpen noemen... ...waarbij de verantwoordelijkheden gedeeld worden of er veel departementen bij betrokken zijn.

[1:47:11] Ik kan me nog een debat over racisme en discriminatie herinneren... ... waar er volgens mij met vijf, zes departementten tijdens het debat...

[1:47:18] geschakeld werd.

[1:47:20] Dus daar wordt goed samengewerkt met EZK, met SZW en ook met JNV.

[1:47:27] Mijn verwijzing naar die brief zat meer over het, ik meende dat de heer Mohandes vroeg, hoe kijkt het kabinet tegen dat rapport aan?

[1:47:33] Daar is vrij uitgebreid in die brief omgaan.

[1:47:36] En ik heb hem toegezegd, want ik snap ook dat hij de vraag nu stelt, dat we er in de brief, waar ik het zojuist

[1:47:40] met de heer Klemmink over gehad, nader op terugkomen als het gaat over die FIMI-autoriteit.

[1:47:45] En dan kunnen we daar, want het is een belangrijk onderwerp, met elkaar verder over praten.

[1:47:50] Dit is het einde van mijn eerste blokje.

[1:47:53] Dan ga ik naar het tweede blok en dat is de evaluatie van de verkiezingen, zowel Tweede Kamer als gemeenteraadsverkiezingen 2025-2026.

[1:48:02] Ik wil aansluiten om te beginnen bij wat ik de heer Klemmink en de heere Mohandas het meest expliciet heb horen zeggen in eerste termijn.

[1:48:11] Namelijk mijn respect en waardering en dank uitspreken naar iedereen die zich rondom die verkiezingen inzet voor...

[1:48:20] belangrijke dag van onze democratie, het feest van de democratie.

[1:48:23] En ik heb, dat was een van de mooie voordelen van vlak voor een verkiezing een minister van Binnenlandse Zaken te worden.

[1:48:33] Ik heb de negatieve kant ook gezien, namelijk wat er in de campagnes gebeurde, maar rondom die verkiezen zien wat er op stembureaus gebeurt, wat er de dag daarna bij het tellen van de stemmen bijvoorbeeld in Rotterdam waar ik geweest ben, hoeveel mensen zich daar

[1:48:50] ...inzetten... ...vanuit dat besef... ...dat die verkiezingen belangrijk zijn... ...en dat ze daar een steentje aan bij willen dragen.

[1:48:58] Dat is mooi en dat is... ...ik geloof ook dat mijn hand is over... ... dat is groeiende en dat jest groeiend.

[1:49:03] En ik denk dat dat... ...ook groeien is aan het beseft dat onze democratie... ...iets schitterends is waar we met z'n allen... ...een steentjen bij moeten dragen, dus ik sluit me zeer aan... ...bij wat heer Klemmink en heer Mohanders daarover in eerste termijn hebben gezegd.

[1:49:13] Voordat u verder gaat heeft u een interruptie van de heer Vermeer.

[1:49:17] Ja, voorzitter, want ik moest toch eerst nog even iets laten bezinken over het vorige punt waar de minister over kwam.

[1:49:24] Over sprak, zeg maar, buitenlandse beïnvloeding, desinformatie en dat soort zaken.

[1:49:31] Maar in EW Magazine is ook nog een artikel vandaag verschenen over andere clubs zoals Justice for Prosperity, Stichting Democratie Monitor voor ons Nederland, die ook op een bepaalde manier proberen

[1:49:46] De publieke opinie op zijn mens te beïnvloeden.

[1:49:51] Met ook financieringen die niet onder de wet politieke financiering valt.

[1:49:59] Wordt dat ook meegenomen in het beleid van de minister?

[1:50:03] De minister.

[1:50:04] Het is altijd lastig om...

[1:50:07] Er is kennelijk vandaag een publicatie gegaan die ik niet heb gezien.

[1:50:10] Dus hou me ten goede, de heer Vermeer, als ik het verkeerd interpreteer.

[1:50:17] Maar het gaat bij die FIMI-detectie daadwerkelijk over buitenlandse heimelijke beïnvloeding tijdens verkiezingscampagnes.

[1:50:26] Mijn neiging is te zeggen, nee, daar gaat dit niet over.

[1:50:30] Alleen ik heb de artikelen waar de heur Vermeert het over heeft, heb ik niet bezien.

[1:50:34] Maar het gaat om buitenlandse inmenging.

[1:50:42] Het coalitieakkoord spreekt hier ook over en ik heb ook in de brief waar ik net ook verwees naar de heer Mohandas wordt daar ook over gesproken.

[1:50:49] Is het even handig om uw interruptie te besparen dat de minister de tweede twijfel terugkomt of wilt u in de hoek doorgaan?

[1:50:55] Ik wil er even op doorgaan omdat de minister beïnvloeding nu lijkt te beperken tot buitenlandse beïnnvloeden terwijl binnenlandse veel impactvoller kan zijn.

[1:51:06] Zeker als daar bekende gezichten aan betrokken zijn ten opzichte van allerlei buitenlands campagnes.

[1:51:15] Zegt de minister eigenlijk, daar gaan we niks aan doen?

[1:51:18] Of gaan we alleen in dit project niks doen, maar op een andere manier wel?

[1:51:22] En misschien kan de minister daar in tweede termijn dan even op terugkomen.

[1:51:25] Dat lijkt me wel zo safe voor iedereen.

[1:51:28] De minister.

[1:51:29] Het is sowieso prima om er in tweete termijn op terug te komen.

[1:51:32] Maar de insteek van FIMI, dat is de F...

[1:51:37] Als je het in Nederland zou vertalen zou het BIMI zijn overigens, is Foreign Information Manipulation.

[1:51:42] Dus vanaf het begin is dit de insteek en ik zal voor de rest er in tweede termijn inderdaad op terugkomen.

[1:51:49] Dan is wellicht ook de kans dat we het artikel even bekeken hebben waar de heer Vermeer naar verwijst.

[1:51:54] Dan ga ik nu wel door met het tweede blok.

[1:51:57] Ik ga zo in het derde blok in op Gorkum, want daar hebben vrij veel sprekers vanuit uw Kamer naar verwezen.

[1:52:08] Maar ik wil toch beginnen met dat de verkiezingen voor zowel de Tweede Kamer als de gemeenteraden zijn goed verlopen.

[1:52:15] Dat wordt onderschreven door de kiesraad, de Nederlandse Vereniging van Burgerzaken en wat betreft de Tweede Kamerverkiezingen ook door de commissie voor het onderzoek van de geloofbrieven in uw kamer.

[1:52:25] Positief is ook dat de opkomst bij de verkiezingen hoger was dan bij voorgaande verkiezen.

[1:52:29] Daarnaast blik ik terug op een succesvolle invoering van de wet kwaliteitsbevordering uitvoering verkiezingsproces die bij de laatste gemeenteraadsverkiezing voor het eerst van kracht was.

[1:52:37] Met deze wet is de kwaliteit en betrouwbaarheid van ons verkiezingsproces... ...verder versterkt van het proces met een belangrijke rol voor de kiesraad.

[1:52:46] Een belangrijker kurenrol ook voor de Kiesraat.

[1:52:48] De toegankelijkheid van de verkiezing is wederom licht verbeterd.

[1:52:52] Al blijft fysieke toegankelijkheid van stemlokalen wel achter.

[1:52:56] En blijf ik mij onverminderd hiervoor inzetten.

[1:53:01] Ik zal in het blokje Faria aan het einde nog ingaan op een aantal specifieke vragen die hierover zijn gesteld.

[1:53:06] Een ander aandachtspunt betreft de postbezorging in de aanloop naar beide verkiezingen.

[1:53:11] Hoewel het overgrote deel van de post tijdig is bezorgd, zorgen bijvoorbeeld laat aangevraagde vervangende stempassen regelmatig voor problemen.

[1:53:20] In lijn met het advies van onder meer de kiesraad hierover vervroeg ik daarom de termijn voor schriftelijke aanvragen.

[1:53:26] Gelet op de ontwikkeling op de postmarkt blijft dit een belangrijk aandachpunt voor toekomstige verkiezen.

[1:53:30] Er zijn een aantal fracties die iets gezegd hebben over kiezers in het buitenland.

[1:53:35] Ik geloof de fracties van VVD en D66 en wellicht ook Pro.

[1:53:44] Zij merken dat ze het belangrijk vinden dat het voor Nederlanders in buiten land gemakkelijker moet worden om te stemmen.

[1:53:50] Zijn vragen welke mogelijkheden het kabinet hiervoor ziet.

[1:53:53] Ik hecht evenals deze fractie belang aan dat het stemmen vanuit het buiteland zo eenvoudig mogelijk is.

[1:53:59] Ik heb daarom uiteraard aandacht voor mogelijke hindernissen... die kiezers in het buitenland kunnen ervaren.

[1:54:03] De verandering op de postmarkt waar ik net aan refereerde... voor kiezens in Nederland spelen in het Buitenland bijvoorbeeld net zo goed.

[1:54:10] Tegelijkertijd gelden het belang van de weerbaarheid van het verkiezingsproces... en de waarborgen van dit proces voor kiezers in het Buitenland net zo zwaar...

[1:54:18] ...als verkiezers in Nederland.

[1:54:20] En dat raakt aan een deel van de inbreng... ...van de BBB-fractie.

[1:54:24] Hoewel het een net ander onderwerp betrekt... ...zat daar wel... ...het belang van die weerbaarheid zat daarin.

[1:54:30] Aanpassingen van regels voor kiezers... ...in het buitenland dienen daarom... ...aan deze waarborgen te voldoen.

[1:54:35] Voor kiezgers in het buiteland werk ik nu daarom aan het volgende.

[1:54:38] Er ligt op dit moment... ...een wetsvoorstel bij de Raad van State... ...waarmee ik het mogelijk maak... ...om het briefstembewijs... ...digitaal te versturen...

[1:54:47] En bij de aankomende verkiezingen gaat de gemeente Den Haag kiezers buiten Nederland voor het eerst een ontvangstbevestiging sturen als hun briefstem in goede orde is ontvangen.

[1:54:57] Dit zijn twee concrete verbeteringen voor kiezens in het buitenland.

[1:55:01] Maar de D66-fractie heeft ook gevraagd of ik bereid ben om een proef met digitaal stemmen in het

[1:55:09] Gelet op het feit dat voor stemmen vanuit het buitenland dezelfde waarborgen moeten gelden als voor stemnen vanuit Nederland, ben ik niet voornemens om een proef met online stemmen op te starten.

[1:55:20] Het papieren proces verzekert immers dat het verkiezingsproces controleerbaar is en weerbaar tegen digitale dreigingen.

[1:55:26] Het gegeven dat het om een relatief beperkte groep gaat, doet daar niets aan af.

[1:55:31] Bovendien merk ik op dat het stemmen vanuit het buitenland voor het overgrote deel goed gaat.

[1:55:36] Tussen de 98 en 99 procent van de verstuurde brieven is nu al tijdig en op de juiste manier aangekomen.

[1:55:43] Hoewel ik geen proef met online stemmen voornemens ben te gaan opstarten, blijf ik mij uiteraard inzetten voor het verder verbeteren van het stemden voor kiezen vanuit buiten land.

[1:55:53] En daar heb ik zojuist twee voorbeelden van gegeve.

[1:55:57] De heer Vermeer, met een interruptie daarna mevrouw Huizinga.

[1:56:00] Ja, voorzitter.

[1:56:01] Want de minister die zegt dat 98% of zo tijdig is van het buitenland...

[1:56:06] Maar het grootste probleem van het stemmen in het buitenland is dat heel veel mensen het gewoon niet lukt om het überhaupt in te dienen of de deadline te halen waardoor ze niet indienen.

[1:56:17] En daardoor is het allemaal tijdig, maar dat geeft geen enkele weergave over het aantal mensen wat het wel geprobeerd heeft en uiteindelijk de boel niet in kon dienen.

[1:56:28] En dat is het grote probleem in Australië.

[1:56:30] Zoals je ziet welke afstanden mensen moeten afleggen om de boel in orde te maken op sommige momenten, omdat ze dan weer zich ergens moeten melden.

[1:56:40] Dat is gewoon niet te doen in de tijd.

[1:56:41] En daar krijgen wij heel veel berichten juist over.

[1:56:45] En mensen, als ze het dan eenmaal indienen, is het al tijdig.

[1:56:48] Ja, maar dat zegt niets over het aantal mensen wat het gewild had of geprobeerd heeft.

[1:56:53] Heeft de minister daar nog cijfers over?

[1:56:55] De minister.

[1:56:57] Ik heb daar geen cijfer van.

[1:56:59] Ik denk ook dat die niet te geven zijn in het specifieke voorbeeld wat de heer Vermeer aanhaalt.

[1:57:04] Want mensen die de intentie hadden, maar dat is onmogelijk om daar een cijfers over te geven.

[1:57:13] Tegelijkertijd geldt dat het probleem wat de

[1:57:18] aanraakt, wat dus ook vanuit verschillende sprekers in de Kamer zijn gegeven.

[1:57:22] Daarom werken we dus aan het verbeteren van het proces en het vergemakkelijke.

[1:57:26] En daar zit onder andere dat voorstel wat nu bij de Raad van State ligt, wat het mogelijk maakt om het briefstembewijs digitaal te versturen, is hier een verbetering voor en tegelijkertijd

[1:57:39] geef ik ook aan op de vraag die D66 stelt, dat gegeven het belang van de controleerbaarheid van het verkiezingsproces, maar ook de weerbaarheid tegen digitale dreigingen, dat ik niet voornemens ben om een dergelijke proef op te starten.

[1:57:57] Mevrouw Huistergaard.

[1:58:00] Ja, ik begrijp inderdaad dat het goed gaat met de stemmen, maar mijn vraag ging er ook over...

[1:58:09] Mensen in het buitenland moeten veel eerder hun keuze maken... terwijl dan in de laatste weken de campagne eigenlijk pas draait.

[1:58:16] Dan pas is het duidelijk welke partijen waarvoor staan.

[1:58:20] En ik hoor gewoon van mensen die in het Buitenland wonen... dat zij zeggen, ja, wij moeten eigenlijk onze stem op het moment baseren... terwyl heel Nederland nog heel in een ander sentiment zit.

[1:58:31] Dus doordat we het niet digitaal doen...

[1:58:35] helpt dit niet mee.

[1:58:37] Dus kunt u dan toch nog zeggen, wat zijn dan de alternatieven?

[1:58:39] Als je niet digitaal gaat stemmen, wat is dan het alternatief om dit beter te maken?

[1:58:45] En dan zeggen we het weer, kan de minister.

[1:58:47] Minister.

[1:58:50] Dank u voorzitter.

[1:58:53] Ik ben het met de Kamer eens dat we het...

[1:58:57] moeten willen verbeteren, vergemakkelijken.

[1:58:59] Daarom werken we dus aan een aantal voorstellen.

[1:59:03] Die heb ik aangegeven.

[1:59:04] En tegelijkertijd geldt dat elk... Een probleem wat je oplost, kan ook weer een nieuw probleempje creëren.

[1:59:13] Dat moet je tegen elkaar afwegen...

[1:59:16] En indachtig het feit dat je het stemproces moet kunnen controleren, dat was mijn verwijzing overigens naar de inbreng van de BBB-fractie.

[1:59:24] En de digitale zorgen die je eerder rond het stem proces, waarom wij ook nu in Nederland fysiek met een potlood stemmen, die zorgen vind ik...

[1:59:38] En leidde ertoe dat ik niet voornemens ben om de proef op te starten waar mevrouw Huizinga naar vraagt.

[1:59:44] En tegelijkertijd onderken ik wel dat er dingen verbeterd kunnen worden en daarom heb ik een paar voorbeelden gegeven van waar we op dit moment al aan werken.

[1:59:50] En we zullen dat ook, en dat zal ook met uw kamer blijven kijken, wat er nog meer kan.

[1:59:55] Maar de specifieke vraag ben ik niet voorneemens om te gaan doen.

[1:59:59] MevrouW HuizingA.

[2:00:01] Is het dan mogelijk dat we nog in een korte toelichting of een brief wat meer uitleg krijgen over die nadelen van de proef met digitaal stemmen?

[2:00:16] De minister.

[2:00:17] Daartoe ben ik altijd bereid en ik verzoek dan even, ik wil heel even bezien of er een brief is waar we dat heel goed bij zouden kunnen betrekken.

[2:00:23] En dan kom ik dan in tweede termijn even op terug.

[2:00:26] U kunt de beantwoording vervolgen.

[2:00:30] Ja, dank voorzitter.

[2:00:31] De heer Mohandes die vroeg eigenlijk in het verlengde van dit onderwerp het makkelijk maken voor mensen in het buitenland om zich te laten registreren bijvoorbeeld bij paspoortverlenging.

[2:00:43] Kiezen in het Buitenland kunnen zich digitaal registrere.

[2:00:46] Digitale proces is op dit moment al vrij eenvoudig en toegankelijk.

[2:00:51] En in de grensgemeenten, dat zijn er twintig in Nederland, worden kiezers die emigreren gewezen op het registreren voor het kiezen buiten Nederland.

[2:01:01] Nederland wereldwijd en de gemeente Den Haag voeren ook samen campagne om Nederlands buiten-Nederland zich erop te wijzen en om zich te laten registrere.

[2:01:12] Dit is ook terug te zien in het stijgende aantal kiezors dat zich registreert als kiezer in het buitenland.

[2:01:18] Daar is een stijgende trend in te zien en daar wordt dus ook inzet op gepleegd.

[2:01:26] Dan ga ik, voorzitter, als ik mijn microfoon niet uitzet, naar de herstemming in Gorinchem.

[2:01:37] Zoals ik in mijn inleiding al zei, zijn de verkiezingen over het algemeen goed verlopen.

[2:01:40] Dat is dus...

[2:01:42] gelukkig breed vastgesteld.

[2:01:45] Helaas heeft er bij de gemeenteraadsverkiezing in Gorinchem een herstemming plaatsgevonden.

[2:01:49] Meerdere fracties hebben daar vandaag vragen over gesteld en hebben ook aangegeven hoe

[2:01:55] Uitzonderlijk dit is.

[2:01:57] En laten we zeggen, gelukkig.

[2:01:59] En los van deze herstemming, moeten we ook vaststellen dat de herstemning zonder incidenten is verlopen.

[2:02:12] Daar waren vooraf zorgen over, maar dat is...

[2:02:15] Daar is geen sprake van geweest.

[2:02:17] De aanleiding voor de herstemming in Gorinchem, namelijk de signalen dat er mogelijk spraken was van het ronselen van volmachten, neem ik vanzelfsprekend zeer serieus.

[2:02:26] Ik heb uiteraard hiervoor bijzonder aandacht bij de voorbereiding en informatievoorziening richting de aankomende verkiezingen van maart 2027.

[2:02:34] Daar vroegen verschillende fracties ook naar en daar zal dus...

[2:02:36] bij de voorbereiding en informatieverdiening extra aandacht voor zijn.

[2:02:40] Ik bereid daarom nu ook, dat heb ik eerder aangegeven... een onderzoek voor naar het volmachtstelsel... om goed te kunnen beoordelen of er aanvullende maatregelen nodig zijn... om het rondzullen van volmachten te voorkomen... en zo ja, welke maat regelen dan om zou gaan.

[2:02:55] Ik zie dat sommige deelnemers aan dit debat eigenlijk al... en er ligt ook een initiatiefwetsvoorstel... de conclusie al trekken, dit is nodig...

[2:03:06] Tegelijkertijd heeft onder andere de heer Vermeer, maar volgens mij was het ook de her Meulekamp.

[2:03:12] Er zitten echte twee kanten aan dit vraagstuk.

[2:03:14] Het is zo dat de discussie over volmacht is er langer.

[2:03:17] Daar verwees de heur Klemmink ook naar.

[2:03:19] Er is ook de afgelopen jaren het nodige gebeurd.

[2:03:21] De strafmaat is verhoogd.

[2:03:23] De bestrafbaarheid, de grens daarvan is verlaagd.

[2:03:29] Er is noodzaak nu, zeker door wat er gebeurt is in Gorkum... maar eigenlijk ook al doordat er vanuit internationaal verkiezingwaarnemers... deze discussie loopt om het goed te bestuderen.

[2:03:42] Maar ik zou toch ook in de richting van de Kamer willen zeggen... omdat dat volmachtstemmen ook echt een andere kant heeft.

[2:03:49] Ik zal zoiets over de heer Klemmink zeggen...

[2:03:51] Waar er meer met volmachten gestemd wordt, ik heb daar geen onderzoek naar gedaan, maar er zijn verschillende redenen waarom op sommige stembureaus een hoger percentage volmacht heeft.

[2:04:02] Het heeft ook die kant dat er mensen via die volmachte de kans hebben dat hun stem mee kan tellen.

[2:04:10] En daarom zou ik toch willen zeggen laten we dit onderzoeken, want we gaan er goed naar kijken.

[2:04:14] Afwachten om te bezien wat er moet gebeuren en of er iets moet gebeurden.

[2:04:20] Dat is ook de beantwoording van de vraag die de heer Van den Brink stelde van het CDA over het terugbrengen naar één...

[2:04:32] Volmacht per kiezer, hij gaf zelf ook aan na de interruptie dat hij daar nog geen standpunt over neemt.

[2:04:38] Volgens mij is dat recht, volgens mij moeten we dit onderzoek afwachten.

[2:04:42] En hier zal ook aandacht besteed worden aan bijvoorbeeld dit vraagstuk.

[2:04:47] De wijziging van het volmachtstelsel heeft namelijk een grote impact voor bijvoorbeeld ouderen.

[2:04:55] Een van de meest voorkomende redenen voor volmachten is mensen die voor hun ouders gaan stemmen.

[2:04:59] En je ziet dus ook dat bijvoorbeeld op plekken waar verzorgingsinstellingen zijn van relatief veel ouderen wonen, dat daar bij die stembureaus een hoger aantal volmachtstemmen is.

[2:05:11] En daarmee met deze, die tweekanteneel geef ik ook volgens mij invulling aan de vraag die de heer Vermeer van de BBB stelde, dat we ook de effecten van een wijziging voor goedwillende kiezers in ogenschouw moeten nemen.

[2:05:24] Dat zullen we dit in het onderzoek meenemen.

[2:05:27] Ik informeer uw Kamer dit najaar over de opzet van het onderzoek.

[2:05:31] En een onderdeel van dit onderzoak zal ook plaatsvinden tijdens de Provinciale Statenverkiezingen, de Waterschapverkiezen en de Eindraterverkiezingen van maart 2027.

[2:05:42] En ik verwacht u het onder zoek vervolgens de tweede helft van 2027 toe te kunnen sturen.

[2:05:48] En dat betekent dat er dus twee momenten komen waarop uw Kamer er ook iets van kan vinden.

[2:05:54] Dat is bij de opzet van het onderzoek zoals ik dit najaar stuur en na omkomst van het oorzoek.

[2:05:59] En laten we dan het serieus inhoudelijk gesprek hier met elkaar over voeren.

[2:06:03] De heer Klemming vroeg of de minister kan bevestigen dat fysiek stemmen altijd de voorkeur heeft en de norm zou moeten zijn.

[2:06:10] Het uitgangspunt is inderdaad dat zoveel mogelijk mensen hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen.

[2:06:15] Een volmacht kan worden gebruikt als iemand niet in staat is om in persoon te stemmen.

[2:06:19] Dit gaat om mensen die bijvoorbeeld in het buitenland zijn of fysiek niet in staats zijn om naar het stembureau toe te gaan.

[2:06:27] Dit wat betreft het blokje Gorkum.

[2:06:32] Dan zijn er best veel vragen en ook bespiegelingen gehouden op het nieuwe stembiljet.

[2:06:42] Waar inderdaad al een aantal jaren mee geëxperimenteerd wordt.

[2:06:46] En de heer Klemmink gaf aan nog niet overtuigd te zijn, maar het wel goed vindt dat er na meerdere experimenten ook een wetvoorstel is, zodat er over gedebatteerd kan worden.

[2:06:56] Mevrouw Schilder gaf

[2:06:58] wel de gedachte van een kleiner stembiljet... daar voordelen van te zien.

[2:07:04] Zij omschreef het vrij plastisch... totdat het stemformulier ongeveer een wandbekleding zou kunnen zijn.

[2:07:12] Ik heb het eerder zelf met een tafellaken vergelijken.

[2:07:14] En in sommige gevallen heeft het die omvang.

[2:07:17] Maar ik heb mevrouw Schilder ook heel kritisch horen vragen... over een aantal keuzes daarbinnen.

[2:07:20] En ik ga daar proberen antwoord op te geven.

[2:07:24] Ook over waarom we het experiment op dit moment aanpassen...

[2:07:28] En ik denk dat het echte debat hierover zal er eens naar aanleiding van het wetsvoorstel komen.

[2:07:33] Want het is niet zomaar iets.

[2:07:34] Het is iets fundamenteels dat we daar dan ook serieuze debat met elkaar over voeren.

[2:07:39] Een nieuw kleine stemmilieut moet zorgen voor verkiezingen die toegankelijker en beter uitvoerbaar zijn.

[2:07:43] Met het nieuwe stemmiliet is nu drie verkiezen op rij geëxperimenteerd... ...en de evaluatie van de experimenten bij de gemeenteraadsverkiezingen schetsen opnieuw een positief beeld.

[2:07:53] Hoewel zowel kiezers, gemeenten als stembureauiden zijn uitgesproken...

[2:07:58] tevreden over het gebruik van het nieuwe stembiljet en ik heb dat bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen ook zelf kunnen zien in Leiden, waar ze voor het eerst meededen en bij Alphen aan de Rijn waar ze het volgens mij voor de derde keer meenemen en

[2:08:11] Ik heb zowel bij kiezers als stembureauleden als bij de gemeente het enthousiasme hierover gezien.

[2:08:15] Bijvoorbeeld als het gaat over de toegankelijkheid van het nieuwe stembiljet voor mensen die bijvoorbeeld een fysieke beperking hebben.

[2:08:26] Na de positieve evaluaties heb ik besloten om het wetsvoorstel voor te bereiden om het nieuwe stambiljet landelijk in te voeren.

[2:08:32] Dat maakt ook de kans dat we het er serieus over kunnen hebben met uw Kamer.

[2:08:36] Uw Kamer kan dit wetsvoorstel in 2027 verwachten en dat betekent dat als de behandeling leidt tot dat de Kamer dit in meerderheid aanneemt, dat je bij de verkiezingen in 2029 voor het Europese parlement voor het eerst met het nieuwe stembiljet als norm zou kunnen stemmen.

[2:08:57] Maar dat is allemaal...

[2:08:58] afhankelijk van het tijdpad en ook de behandeling in de Kamer.

[2:09:01] Een belangrijk uitgangspunt is de eenduidigheid... en daarom kies ik voor één model stembiljet voor alle verkiezingen... zodat kiezers bij iedere verkieving op dezelfde manier stemmen.

[2:09:10] Een ander biljet bij de gemeenteraadsverkiezingen dan bij andere verkiezen... waar de BBB naar vraagt, vind ik persoonlijk om die reden ook onwenselijk... omdat je daarmee bij verschillende verkiegingen verschillnde formulieren krijgt... wat de kans op verhoogde ongeldigheid vergroot...

[2:09:25] En ik heb ook gehoord, zeker bij mevrouw Schilder en bij de heer Klemmink trouwens ook, dat het feit dat men er nog niet ervaring mee heeft, dat dat niet voldoende antwoord is op een iets verhoogd ongeldigheidsbeleid.

[2:09:39] Er is wel een correlatie mee.

[2:09:42] We stemmen al decennia met hetzelfde principe.

[2:09:45] En dat als dat verandert, dat het ongeldigheidspercentage iets hoger is, is niet verwonderlijk.

[2:09:52] En tegelijkertijd is het internationaal gezien nog steeds heel laag.

[2:09:54] En ik zal toch ook zo direct specifiek nog even ingaan.

[2:09:57] Want mevrouw Schilder heeft zich goed ingelezen.

[2:09:59] Die had een aantal hele specifieke vragen waar ik ook op in zal gaan.

[2:10:03] Om de continuïteit voor kiezers, stembureauleden en gemeenten te waarborgen, heb ik voor de verkiezingen van 2027 de gemeentenen die eerder hebben geëxperimenteerd opnieuw gevraagd

[2:10:12] met het nieuwe stembiljet te stemmen.

[2:10:14] En daar is er ook, voor zover ik weet, bij alle deelnemende gemeentes... enthousiasme over op basis van de eerder ervaringen.

[2:10:21] Hoewel veruit de meeste kiezers een geldige stem uitbrengen... blijft het aan de ongeldige stemmen een belangrijk aandachtspunt.

[2:10:26] Dat is volgens mij door bijna alle deelnemers in dit debat ook uitgesproken.

[2:10:29] Met het nieuwe stimbiljet wordt iets meer ongeldig stem uitgebracht... dan met het huidige stimbilet.

[2:10:34] In dit kader heeft de groep Markers Home mevrouw Schilder gevraagd of ik bij mijn besluit blijf om door te gaan met het nieuwe stembiljet en of ik daar een grens hanteer voor de ongeldige stemmen.

[2:10:44] Ik hanteert geen harde grens omdat dit per definitie arbitrair zou zijn en het

[2:10:49] Het CDA vroeg wat ik eraan doe om het aantal ongeldige stemmen verder naar beneden te krijgen.

[2:10:55] Vanzelfsprekend vind ik het van belang om het antal ongeldig stemmen zo laag mogelijk te houden.

[2:11:00] Daarom neem ik de volgende maatregelen.

[2:11:01] Samen met gemeentes zal ik me inzetten op goede voorlichting aan kiezers over de werking van dat nieuwe stembiljet.

[2:11:07] Daar hebben de gemeentes die er nu meerdere keer mee gewerkt, hebben daar ook lessen uitgetrokken hoe die voorlichting verbeterd kan worden.

[2:11:14] Voor de provinciale staat- en waterschapverkiezingen voeren we een aantal kleine wijzigingen door in de opmaat van het stembiljet, waardoor het nog duidelijker is hoe je je stem geldig uit kan brengen.

[2:11:26] Bij landelijke invoering zal er dan sowieso ook sprake zijn van landelijken voorlichtingen en ook veel media-aandacht.

[2:11:33] En die zullen ook helpen bij de...

[2:11:35] De kennis en de bewustzijn van een nieuw stembiljet.

[2:11:40] Indien de Kamer het wetvoorstel aanneemt.

[2:11:44] Voordat u verder gaat.

[2:11:47] Ja, nee, u mag toch verder gaan.

[2:11:51] Om het risico te verkleinen, daar kom ik zo op.

[2:11:56] Ook wordt in vergelijking met het experiment bij de gemeenteraadsverkiezing... ...de beoordeling van stemmen aangepast.

[2:12:03] De reden hiervoor is dat een aanzienlijk deel van de ongeldige stem op het nieuwe stemmiljard wordt uitgebreid... ...en dit was bij degemeenteraadverkieging volgens mij ook iets hoger... ...op een niet bestaand kandidatsnummer.

[2:12:14] En ik ga nu een voorbeeld geven waar ik niet onderbouwing van heb dat dat percentage geweest is... ...maar je ziet vaak dat bij landelijke verkiezingen lijstduwers dan op plek 50 staan... ...dat raakt aan een andere vraag van mevrouw Schilder...

[2:12:25] Op het moment dat mensen dan op 50 denken om dan op een lijstduur te stemmen, dan is die stem op dit moment ongeldig.

[2:12:31] En dat hangt samen met de andere vraag die mevrouw Schilder heeft gezet.

[2:12:33] En wat we dus gaan doen is in die gevallen de stem niet verloren laten gaan.

[2:12:40] En die wordt dan toegekend aan de lijsttrekker van in dit geval een partij bij de gemeenteraadsverkiezingen.

[2:12:45] Uit onderzoek bij de verkiezingen blijkt namelijk dat kiezers heel bewust kiezen voor een kandidaat van een bepaalde partij.

[2:12:54] En met deze wijziging wordt daarmee naar onze mening beter recht gedaan aan de intentie van kiezers en voorkomen dat stemmen onbedoeld verloren gaan.

[2:13:04] En dat is een aanzienlijk deel dus van het aantal ongeldige stemmen en dus ook een verklaring waarom het naast de gewenning, naast dat...

[2:13:14] waarom het iets hoger is dan met het oude stemformulier.

[2:13:21] Zullen we dat nu toch even een moment, want de heer Vermeer wil graag interruperen.

[2:13:25] Maar meneer Mohandes was eerder, dus wil meneur Mohandnes nog een interruptie plaatsen?

[2:13:29] Dan kunt u ook gewoon even wachten hoor.

[2:13:31] Ik wacht nog even.

[2:13:32] Dan ga ik naar de heere Vermeers voor uw laatste interruptie hè.

[2:13:37] Dan wacht de heeri Vermeerd ook, dan gaan we door met de beantwoording van de minister.

[2:13:42] Nee, want ik...

[2:13:44] Voorzitter, ik vind die conclusie over die nummer 50 aanklikken.

[2:13:48] Misschien hebben ze wel dan ook de hele verkeerde partijen aangekruist.

[2:13:53] Dus...

[2:13:56] Grotere foutmarge is gewoon grotere faultmarge.

[2:13:59] En ik denk dat we gewoon meer ongeldige stemmen hebben.

[2:14:02] Dat we het daarbij moeten houden.

[2:14:04] En dat dat een hele slechte ontwikkeling is.

[2:14:07] En hoe dat dan allemaal precies komt, kunnen we allemaal...

[2:14:10] Proberen te onderzoeken, maar er blijft nog steeds een fout te stemmen.

[2:14:14] En dan wordt die opeens wel meegeteld als dat op een bepaalde manier fout is.

[2:14:20] Ik vind het wel kwalijk om de ene fout zwaarder te wegen dan de andere.

[2:14:25] De minister.

[2:14:27] Ik zal zo direct, want mevrouw Schilder heeft hier een vrij specifieke vraag over verteld, zeg ik nogmaals, ga ik er nog iets meer over toelichten.

[2:14:35] En dan blijft dat de heer Vermeer, het staat vrij om daar de eigen conclusies aan te verbinden.

[2:14:40] Het is wel degelijk zo dat uit onderzoek blijkt dat de keuze voor een kandidaat van een specifieker partij, dat die wel overwogen gemaakt wordt.

[2:14:48] En ik zal zo even aangeven wat de aanpassing nu bij het experiment is en wat de...

[2:14:53] Wat daar de gevolg tijdelijk is, want mevrouw Schilder vroeg waarom kiest het kabinet hiervoor en de aanleiding hiervoor is denk ik net een andere in de context.

[2:15:02] En daarbij geldt, ik heb dat zelf ook aangegeven, dit is een van de grootste aandachtspunten hierbij dat het aantal ongeldige stemmen wat hoger is dan bij de verkiezingen.

[2:15:14] met het oude stemformulier en daar past ook ons ding bij dat het internationaal vergelijkend nog steeds heel laag is maar het is nog steeds meer en de rekensom die mevrouw Schilder maakt dat als je het landelijk doet dat het niet om een paar stemmen gaat, die is ook terecht dus daar moeten we inzet op oplegen

[2:15:37] Mevrouw Schilder heeft twee andere vragen nog gesteld.

[2:15:40] Zij merkt op dat we nu stemmen op mensen en niet op politieke partijen... en vraagt hoe we dit in stand houden... maar het stemmen als een stem op een niet bestaand kandidaatsnummer... naar de lijsttrekker toe gaat.

[2:15:54] Het nieuwe stemformuliering verandert niets aan ons kiesstelsel.

[2:15:57] Kiezers stemmen ook met het nieuwe stembiljet op een kandiaat.

[2:16:00] Stemmen worden nu per kanditaat geteld... en zetels worden net als nu aan kandidaten toegewezen.

[2:16:06] De manier waarop de kiezer een kandidaat kiest blijft hetzelfde.

[2:16:09] Enkel de manier waardoor het stembiljet wordt ingevuld verandert.

[2:16:12] Ook met het geldig verklaren van stemmen op een te hoog kandidatenummer stem je op een kandaat.

[2:16:17] Alleen is dat in dat geval de lijsttrekker.

[2:16:24] Voordat ik overga naar de tweede vraag die over die 50 en 80 kandidaten op mijn lijst gaat...

[2:16:30] Bij de totstandkoming van de tijdelijke wet... rondom de experimenten met het nieuwe stemformulier... zat aanvankelijk het feit dat een stem naar de lijsttrekking gaat... niet in het oorspronkelijke voorstel.

[2:16:45] En wat de Kamer er toen in geamendeerd heeft... dat is bij amendement Leijten geweest.

[2:16:51] Dus Kamerlid Leijte van de SP heeft een voorstEL gedaan... en dat behelste net iets anders.

[2:16:57] Namelijk, wanneer iemand alleen een partij invult...

[2:17:01] en geen kandidaat... dan zou in het oorspronkelijke voorstel... de stem ongeldig zijn verklaard.

[2:17:07] Dat heeft de Kamer onwenselijk geacht... en heeft daarom bij meerderheid... en dat betrof overigens in eerste instantie... alleen een amendement met stemmen vanuit het buitenland... gezegd, als alleen één bolletje rood ingevoerd... zou de stem moeten gaan naar de lijsttrekker...

[2:17:20] van de partij in plaats van dat de stem was ongeldig.

[2:17:24] Dat heeft dus bij de experimenten gespeeld.

[2:17:27] Toen is er, ik zal niet de hele wetsgeschiedenis langslopen... is er gezegd, als dat voor stem in het buitenland is... dan moet het eigenlijk over de hele linie.

[2:17:34] Daar is het wetsvoorstel toen op aangepast.

[2:17:36] Het ging toen naar de Eerste Kamer.

[2:17:39] Het is heel breed in de Eurste KamER aangenomen...

[2:17:41] En toen is er een...

[2:17:45] De ANVB die kwam.

[2:17:47] Daar is volgens mij alleen een opmerking vanuit de ChristenUnie... op het punt van zorg.

[2:17:51] En sindsdien wordt dus in de experimenten... op voordracht van de Kamer... wordt één bolletje rood in kleuren namelijk van de partij... wordt geldig verklaard.

[2:18:00] En dus aan de lijsttrekker van die partij genoeg geweest.

[2:18:02] Wat we nu aanpassen, is dat we in lijn eigenlijk... met wat er daar al gold... na het initiatief van mevrouw Leijten... dit ook geldt wanneer een te laag kandidaatnummer wordt...

[2:18:11] En het initiatief wat het kabinet dus deed sluit eigenlijk aan bij de wens die de Kamer toen heeft geuit bij de behandeling van de tijdelijke wet op de experimenten.

[2:18:25] En ik vind dit...

[2:18:27] Omdat stemmen niet verloren moeten gaan en omdat duidelijk is dat mensen een bewuste keuze maken, vind ik dit zeer verdedigbaar.

[2:18:32] We kunnen dus, omdat het in die tijdelijke wet wordt meegenomen, kunnen we dat ook bezien.

[2:18:38] Ook na maart weer wat daar de effecten van zijn.

[2:18:40] En dat kan dan meegenommen worden bij de bespreking van het wetsvoorstel als het hier in de Kamer is.

[2:18:45] Ik ben hiermee aan het einde van het subblokje wat gaat over het stemmiljet.

[2:18:51] En ik zal zo direct nog even op de...

[2:18:55] 50 of 80 mensen op een lijst per kiesging van mevrouw Schildering gaan, maar ik denk dat dit het moment is waarop de heer Mohandes mij onder vuur wil nemen.

[2:19:02] De heer Mohandes.

[2:19:04] U kent mij altijd op de bal.

[2:19:07] Voorzitter, het triggert me wel, want ik had eigenlijk op dit punt, ik dacht we gaan dat wetsvoorstel via uw voorzitter gewoon op zijn meritus beoordelen en dan hebben we gewoon een goed debat in de Kamer.

[2:19:17] En daar kijken we ook naar uit.

[2:19:18] Maar ik ben wel benieuwd wat uw aanvliegroute wordt in een eventuele memorie van toelichting.

[2:19:23] Want wat weegt nou zwaar om over te gaan tot het wetsvoorstel?

[2:19:28] makkelijker kunnen tellen, is dat het uitgangspunt?

[2:19:30] Dat het makkelijk is voor vrijwilligers?

[2:19:33] Want wat ik nog steeds wel een risico vind... is dat in onze hoofden geprent één bolletje in kleuren... twee bolletsjes in kleur wordt.

[2:19:42] En ik denk dat we dat niet moeten onderschatten.

[2:19:44] Dat dat gewoon een andere manier van stemmen is.

[2:19:47] En we hebben dat in Gouden ook gehad de afgelopen keer.

[2:19:50] Dus dat was ook voor mijn persoonlijke ervaringen.

[2:19:53] Het is niet niks...

[2:19:55] Dus ik ben wel heel erg benieuwd wat nou uiteindelijk het zwaarst weegt en waarom het kabinet hiertoe overgaat.

[2:20:00] De minister.

[2:20:08] Uiteindelijke geeft de doorslag de toegankelijkheid.

[2:20:14] Dus ik vind de ervaring van het enthousiasme... is er inderdaad bij ook de mensen die het kiesproces doen.

[2:20:25] Het is er ook bij gemeenten.

[2:20:26] Dus de uitvoerbaarheid neemt absoluut toe...

[2:20:29] Maar het vergroot echt, en ik kan ook elke Kamerlid aanraden om daar bijvoorbeeld met mensen die daadwerkelijk met een fysieke beperking te maken hebben, die ik dus ook gesproken heb in Alphen aan de Rijn, die het echt een enorme verbetering vinden.

[2:20:45] En dus ook dat enorme...

[2:20:51] Ik zou zeggen wandbekleding in het kader van schilderen.

[2:20:54] Maar dat enorme tafellaken, dat is echt een verbetering.

[2:20:57] Dus daar begint het bij.

[2:20:59] Maar het is ook zo dat zowel alle mensen in de stembureaus... de tellers, de gemeentes, die zien de voordelen ook.

[2:21:04] En dat geeft de doorslag.

[2:21:08] Maar ook, en daar refereerde de heer Klemming aan... je kunt heel lang met iets blijven experimenteren.

[2:21:14] En op een gegeven moment moet je een knoop doorhakken...

[2:21:16] Zijn nou de resultaten dus daarom dat je zegt het was een experiment maar het stopt nu?

[2:21:21] Of gaan we er een wetsvoorstel maken zodat de Tweede Kamer er iets van kan vinden?

[2:21:27] En ik vind dat na drie keer experimenteren dat dat moment gekomen is.

[2:21:30] En ik find de uitkomsten van de experimenten, de evaluatie dusdanig dat het besluit dit is een succes is.

[2:21:39] ...aanleiding geeft om dat wetsvoorstel nu ook te gaan maken.

[2:21:43] En ik zie ook dat dit niet zomaar iets is... ...en dat we daar serieus een debat met elkaar over moeten voeren.

[2:21:47] En daar zie ik dus ook naar uit.

[2:21:51] Voordat u verder gaat, heeft mevrouw Schild nog een interruptie.

[2:21:56] Ja, voorzitter.

[2:21:56] Dank u.

[2:21:57] Voorzitter, ik ben het volledig met minister eens... ...dat we zo min mogelijk ongeldige stemmen moeten hebben.

[2:22:02] En dan ben ik moedig ieder voorstel om dat aantal te verminderen zeker aan...

[2:22:06] Maar het kabinet zet aan de andere kant ook in op het zwaarder laten wegen van voorkeursstemmen.

[2:22:12] En bij de vorige verkiezingen waren er in die elf gemeentes op bijna 3000 stemmen die dus alleen op de partij zijn uitgebracht en die dus nu vervallen aan de lijsttrekker.

[2:22:22] Nou, dat komt bij het volgende experiment, komt daar nog bij de niet bestaande partijstemmen, dus op een nummer dat niet bestaat.

[2:22:31] En hoe rijmt de minister dat dan met het zware laten wegen?

[2:22:34] Van die voorkeurstemmen?

[2:22:36] Ja, eigenlijk legt mevrouw Schilder de bal op de stip voor een vraag van de heer Klemmink die ik nog niet beantwoord had.

[2:22:44] Dus die neem ik daarin mee.

[2:22:45] Dus dank daarvoor.

[2:22:47] Ik snap heel goed wat mevouw Schlder zegt.

[2:22:51] En tegelijkertijd is het zo dat in de afweging...

[2:22:55] gaat een stem verloren terwijl die wel bewust op een partij gezet is, is ook vanuit de Kamer dus eerder gezegd dat zou niet moeten en in die lijn trekken wij door.

[2:23:04] En het is ook zo dat daarin potentieel

[2:23:08] een voorkeurstem verloren zou kunnen gaan... in plaats van dat een stem verloren gaat... omdat die ongeldig verklaard wordt.

[2:23:14] Mevrouw Schilder heeft hier een terechtpunt.

[2:23:16] En tegelijkertijd vind ik in lijn met wat de Kamer eerder zei... vind ik dat zeer verdedigbaar gegeven het feit... dat dat zo bewust gedaan is.

[2:23:23] En het is zo, hoewel het wat verschilt...

[2:23:26] De vergelijkbaarheid verschilt wat per soort verkiezingen.

[2:23:29] Want de vergelijkelijkheid bij gemeenteraadsverkiezingen... is iets ingewikkelder dan bij landelijke verkiezen.

[2:23:36] De heer Klemming heeft gelijk dat als je kijkt naar de experimenten... zoals ze tot nu toe uitgevoerd zijn met het nieuwe stembiljet... een verhoging van het aantal stemmen op een voorkeurskandidatie.

[2:23:49] Dus er is, en de heer Vermeer...

[2:23:53] Het klikte mij net terecht op de vingers dat ik niet te veel moet speculeren over wat oorzaken daarvan zijn.

[2:23:58] Maar het is dus niet ondenkbaar dat dat nieuwe stembiljet leidt tot een verhoogd bewustzijn.

[2:24:06] Wie staan er op die lijst?

[2:24:07] En het heeft dus in ieder geval niet geleid tot minder voorkeurstemmen.

[2:24:10] Het heeft voor zover het vergelijkbaar is, want die zorgvuldigheid moet ik zeggen, zie je dat het leid tot een Verhoging van het aantal stemmen op een voorkeurskandidaat in weerwil van het terechte punt wat mevrouw Schilder ook maakt.

[2:24:24] Mevrouw Schilder die maakt het punt van de 50 of 80 kandidaten.

[2:24:36] Daarmee gaat zij eigenlijk terug naar een verandering die is ingevoerd bij de algehele herziening van de kieswaardheid 1989.

[2:24:47] Want sindsdien zie je haar knikken, dus dat heeft ze...

[2:24:51] En is er toen een differentiatie gekomen?

[2:24:54] Het is daarbij overigens niet zo dat het een maximaal aantal kandidaten voor een partij bij verkiezingen behelst.

[2:25:01] Bijvoorbeeld bij de Tweede Kamer, omdat het een maximum per kieskring is.

[2:25:05] Het is heel uitzonderlijk.

[2:25:09] Ik snap dat mevrouw Schilder streeft naar zetelaantallen van een bepaalde omvang.

[2:25:16] Dat staat haar als partijpoliticus vrij.

[2:25:18] Maar waar zij naar verwijst is heel uitzonderlijk...

[2:25:23] Wordt ook al een dagje ouder.

[2:25:24] Ik weet een voorbeeld waarin bijvoorbeeld iemand van een provinciale startlijst alsnog in de Kamer is gekomen.

[2:25:30] Dus dat komt voor, maar het is dus niet zo dat het maximum 50 per se het maximum 5 is omdat het kandidaten per kieskring zijn en daarmee is het totaal.

[2:25:41] wat partijen dus aan namen op lijsten kan zetten is veel hoger dan die 50 en het geschetste risico dat een politieke partij meer zetels behaalt dan het mogelijke aantal kandidaten is daarmee erg klein dat is het antwoord op de vraag die mevrouw Schilders stelt

[2:26:07] Met de microfoon aan alsjeblieft.

[2:26:10] Dan ga ik naar het blokje Varia.

[2:26:15] Hier probeer ik in te gaan op de overgestelde vragen.

[2:26:20] Heer Van den Brink vroeg onder verwijzing naar het wetsvoorstel wat wij behandeld hebben over hulp in het stemhokje.

[2:26:31] Dat was overigens ter voorzitter verwezen aan het start van het debat.

[2:26:34] Zo'n debat waarin het volgens mij niet in één keer afgerond is en we daar twee sessies voor nodig hadden over hulpeits in het STEM-hok.

[2:26:43] Uw Kamer heeft voor de zomer hier in grote meerderheid ingestemd met het wetsvoorstel en het ligt momenteel ter behandeling in de Eerste Kamer.

[2:26:54] En ik geloof dat wij niet zo heel lang geleden het verslag binnengekregen hebben en we werken er nu naar om de noodandaanvraag zo snel mogelijk naar de Eerstekamer toe te sturen.

[2:27:02] Want de CDA-fractie heeft gevraagd naar de risico's van het huidige tijdspad.

[2:27:09] En of ik bereid ben om te wachten met de invoering van het wetsvoorstel bij een later verkiezing dan die van maart volgend jaar, verwijzend onder de brieven die ik meegestuurd had richting dit debat.

[2:27:20] Vooruitlopende op de eventuele aanvaarding van het wetvoorstEL door de Eerste Kamer werken de kiesraad en gemeente op dit moment hard aan de voorbereidingen

[2:27:29] voor de invoering van het wetsvoorstel.

[2:27:30] Denk hierbij bijvoorbeeld aan de aanpassing van instructies en trainingen van stembureauleden.

[2:27:34] Gelet hierop schat ik nu in dat een verantwoorde invoer van het wet voorstel bij de verkiezingen van maart 2027 mogelijk is.

[2:27:42] Ik blijf hierover echt in overleg met de kiesraad en met gemeentes

[2:27:46] En daarbij tussendoor, het CDA heeft ook gevraagd naar de vormgeving van de evaluatie van het wetsvoorstel.

[2:27:55] Of ik kan aangeven welke types gegevens bijgehouden zullen worden.

[2:27:59] Bij de plenaire behandeling van het wet voorstel heb ik aangegeven dat de effecten van het... ...wetsvoorstellen zullen meegenomen bij de reguliere evaluatie... ...van de verkiezingen en dat vijf jaar na inwerkingstreding de wet integraal zou worden geëvalueerd.

[2:28:11] Voor deze evaluatie zal in elk geval de volgende gegevens worden verzameld... hoeveel kiezers maken gebruik van het recht, hoe hebben zij dit ervaren... hoe hebben stembureauleden het bieden van hulp ervagen... en hoe de implementatie van de wet is gelopen door gemeentes.

[2:28:26] En ik zal dus in de komende maanden... dat heeft ook te maken met de snelheid waarmee een wet wel of niet wordt aangenomen in de Eerste Kamer... als er aanleiding toe is om te zeggen dat het niet zorgvuldig kan...

[2:28:40] Dan zullen we dat heroverwegen.

[2:28:41] Op dit moment hebben wij de indruk dat in de voorbereiding dat dat wel kan.

[2:28:45] Maar we zullen dit blijven afwegen.

[2:28:48] De heer Mohandas van Pro vroeg specifiek naar de ruimte om de leeftijd te verlagen bij de Europese verkiezingen.

[2:28:55] En hij leek hierbij te suggereren dat heel veel landen inmiddels die beweging aan het maken zijn.

[2:29:06] Ja, gaat de minister verder.

[2:29:10] Ik ben geen voorstander van het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd na 16 voor alleen de Europese verkiezingen.

[2:29:17] In slechts 4 van de 27 lidstaten, voor zover mij bekend, is de kiezeleeftijd voor de EP-verkiezingen op dit moment 16 jaar.

[2:29:24] Ik hou de regels bij de verschillende verkiezen zoveel mogelijk uniform.

[2:29:29] In deze discussie speelt mee dat jongeren in onderzoek zelf aangeven ook geen voorzander te zijn van het verlagen van de KGL.

[2:29:35] En de commissie Remkes heeft ook niet geadviseerd om deze te verlagen.

[2:29:40] Ik moedig betrokkenheid van jongeren bij de politiek en bestuur op allerlei manieren aan.

[2:29:45] En daarvoor zijn nu al veel mogelijkheden.

[2:29:47] Zo kunnen jongeren lid worden van politieke jongerenorganisaties.

[2:29:51] En zo werkt ook mijn ministerie samen met onder andere ProDemus, Nationale Jeugdraad, De Kiesmannen en TienSkip...

[2:29:58] En zij dragen bij aan de betrokkenheid en informeren van jongeren bij de democratie en dus bij het belang van democratisch burgerschap.

[2:30:04] Maar ik ben niet een voorstander van om alleen voor de Europese verkiezingen de leeftijd naar 16 te verlagen.

[2:30:13] De heer Klemmink en de heer Mohandes hebben op een hele andere manier iets ingebracht over stemlokalen.

[2:30:00] En informeren van jongeren bij de democratie en dus bij het belang van democratische burgerschap.

[2:30:04] Maar ik ben niet een voorstander van om alleen voor de Europese verkiezingen de leeftijd naar 16 te verlagen.

[2:30:13] De heer Klemmink en de heer Mohandes hebben op een hele andere manier iets ingebracht over stemlokalen.

[2:30:21] De heer Klemming voegt naar de regels omtrent locaties van stemlokalen en verweest daarbij naar gebedshuizen en religieuze instellingen.

[2:30:32] In de kieswet en het kiesbesluit zijn een aantal eisen gesteld over de geschiktheid van stemklokalen.

[2:30:37] Zo moeten ze toegankelijk zijn en mogen er geen politieke uitingen aanwezig zijn in het stemlokaal.

[2:30:42] Een gebedshaus heeft weliswaar religieuzen kenmerken, maar dat is iets anders dan een politieken uiting.

[2:30:47] Gebedshuizen worden daarom niet gezien als ongeschikte locaties voor stemlokalen.

[2:30:54] En op dit moment hebben we stemlokaal heel dicht in de buurt bij mensen en op sommige plekken, en als je dan helemaal de toegankelijkheid wat een groot vraagstuk is meeneemt, dan verlies je ook iets als je daar nu dit soort eisen aan gaat stellen terwijl dat

[2:31:10] Ook hier geldt weer, elk voorstel moet je ook bezien vanuit de nadelen die het oplevert.

[2:31:19] En het is op dit moment zo, daar was een debat tussen de heer Mohandes en de heur Vermeer over... dat ongeveer 10% van de stemlokalen tijdens de afgelopen verkiezing... in een vorm van religieus gebouw heeft plaatsgevonden.

[2:31:32] Wat iets anders is dan puur gebedshuizen.

[2:31:34] Want je ziet ook bijvoorbeeld dat voormalige kerken...

[2:31:37] een bredere, nog steeds op religie geïnspireerde functie hebben.

[2:31:44] Ik merk daarnaast op dat een kiezer het altijd vrij staat en moet staan om in elk stemlokaal in zijn of haar gemeente stem uit te brengen.

[2:31:54] En als een kieser zich niet prettig voelt om stem uitbrengen in een gebedshuis of een religieus gebouw,

[2:31:59] ...dan zijn er voldoende andere stemlokalen in de gemeente om een stem uit te kunnen brengen.

[2:32:04] De heer Mohandes, vanuit een heel ander perspectief... ...die vroeg naar verzorgingshuizen als een soort standaardlocaties... ...om een stembureau te maken.

[2:32:13] Gemeentes moeten voor alle stembureaus een geschikt stemlokaal aanwijzen.

[2:32:19] Het staat gemeenten vrij om hier zelf een keuze in te maken... ...zolang de stemloken voldaan aan de eisen die de kieswet daaraan stelt.

[2:32:25] Bij de laatste verkiezingen was ongeveer wederom 10% van de stemblokalen...

[2:32:29] Gevestigd in een zorg- of welzijninstelling.

[2:32:32] Dus gemeenten maken hier al goed gebruik van deze mogelijkheid.

[2:32:35] En ik ben niet voornemens om nader regels te stellen over de locatie van stembureaus.

[2:32:39] Hier mogen gemeenters zelf een keuze in maken.

[2:32:42] Voordat u verder gaat, heeft de interruptie van de heer Klemmink.

[2:32:47] Ja, dank u wel voorzitter.

[2:32:48] En dank aan de minister voor de beantwoording.

[2:32:50] Duidelijke toegankelijkheid en geen politieke uitingen.

[2:32:53] Religieuze gebouwen, gebedsgebouwen vallen daar niet onder.

[2:32:56] Ze zijn inderdaad op dit moment toegestaan.

[2:32:58] 10% begrijp ik.

[2:32:59] Zo ongeveer bij de laatste verkiezingen.

[2:33:02] Voor mij is dat wel een cruciaal punt.

[2:33:05] Ik gaf in mijn eigen termijn ook aan... het antwoord gaat waarschijnlijk zijn van de minister... dat kan deze stemgerechtigde ook wel naar een ander stemlokaal gaan.

[2:33:13] Maar stemmen is zo'n onderdeel van onze democratie... en van onze staatsinrichting, dat je daar...

[2:33:18] misschien nog wat strenger mag zijn in de neutraliteit.

[2:33:20] Dus ik zou de minister toch willen vragen om iets verder in te gaan op dit element, namelijk van neutraliteit ook richting de burger toe.

[2:33:28] En ik gaf het ook voorbeeld zelf van die homo die zich waarschijnlijk niet prettig voelt om in een moskee te gaan.

[2:33:33] Dus als de minister daar nog iets meer over wil ingaan, zou dat fijn zijn.

[2:33:39] Volgens mij heb ik het antwoord op de vraag die de heer Klemmink stelt... ...heb ik wel al gegeven zojuist.

[2:33:44] En ik snap dat de heere Klemming daar een andere mening over heeft.

[2:33:49] Het blijft staan dat de regels die er zijn... ...die hebben te maken met de geschiktheid, de toegankelijkheid... ...geen politieke uitingen.

[2:33:59] En dat geldt ook voor de vraag... ...ik ben niet voornemens daar nu nadere regels aan te stellen...

[2:34:09] Er kunnen ook andere redenen zijn waarom mensen zich niet prettig voelen in een bepaald stemlokaal.

[2:34:19] En op het moment dat we daar...

[2:34:25] allerlei beperkingen aan gaan stellen, dan gaan we echt de toegankelijkheid van stemmen gaat daar in verloren.

[2:34:32] En dat zou ik echt niet verstandig vinden.

[2:34:35] En als je het hebt over verkiezingen, zijn gebedshuizen politiek neutraal?

[2:34:41] Dus de heer Klemmink mag het er niet mee eens zijn.

[2:34:46] Hij heeft ook recht dat dit een principeel punt is.

[2:34:49] De heer Vermeer heeft al aangegeven dat hij vindt dat hier een debat over plaats moet vinden.

[2:34:55] Dat staat de Kamer ook vrij.

[2:34:58] Ik geef antwoord aan de kant van het kabinet.

[2:35:00] Ik ben niet voornemens de regels aan te passen.

[2:35:02] Niet naar aanleiding van de heere Klemming, maar ook niet naar...

[2:35:05] De vraag van de heer Mohandas, die eigenlijk de andere kant op ging, namelijk richting zorginstelling en dat soort preferred supplier maken.

[2:35:12] Zo interpreteer ik zijn vraag.

[2:35:14] De heer Klemmink.

[2:35:16] Ja, dank u wel.

[2:35:17] Het antwoord is van de minister natuurlijk.

[2:35:19] Ik denk dat het goed is om hier als Kamer wat langer en uitgebreider over te debatteren.

[2:35:23] Omdat het een van de problemen is, de toch wat nonchalante houding die we hebben tussen de schijn van kerk en staat in dit land.

[2:35:31] Geconfronteerd met een bevolkingsgroep die steeds religieuzer wordt.

[2:35:34] Ik ben het één punt echt niet met de minister eens, namelijk dat kerken of andere gebedsgebouwen neutraal zijn, politiek neutraals zijn.

[2:35:41] En om mijn collega Van Proon niet te akkrediteren, ga ik nu een voorbeeld nemen vanuit de Rooms-Catholieke Kerk.

[2:35:47] Die bijvoorbeeld hebben gezegd, je kan eigenlijk als Rooms katholiek niet op bepaalde partijen stemmen.

[2:35:52] Een uitspraak vanuit het Koordinatencollege hier in Nederland.

[2:35:56] Het ging over de PVV een tijdje terug.

[2:35:58] Dan kan je toch niet met goed fatsoen zeggen, vind ik, dat een kerk een politiek neutraal gebouw zou zijn voor een stem in elkaar.

[2:36:04] Daar kijken minister Nick alles tegen aan.

[2:36:06] Dus ik zal zeker het initiatief nemen om als Kamer hier uit te breiden of te debatteren in de toekomst.

[2:36:10] De minister?

[2:36:13] Ik ben niet verrast door wat de heer Klemming zegt.

[2:36:16] Dat had ik eigenlijk uit zijn eerste termijn al gezegd.

[2:36:19] Al begrepen, het feit dat er uitspraken gedaan worden in het politieke debat maakt een gebouw niet.

[2:36:30] Daarmee niet een politiek neutrale plek om te stemmen.

[2:36:34] En ik wilde heer Klemmink meegeven, hoewel hij niet echt een vraag stelde, dat de toegankelijkheid van stemmen is in elk debat...

[2:36:42] Is een punt van zorg door de Kamer geuit.

[2:36:44] En ook het feit dat de toegankelijkheid niet voldoende stijgt.

[2:36:49] Dat heb ik net in het begin van mijn termijn ook aangegeven.

[2:36:51] Dat het een van de aandachtspunten is dat het wel stijkt.

[2:36:53] Maar niet dat het aantal stembureaus dat echt toegankelijke is.

[2:36:57] Voor mensen met een beperking niet volledig snel stijgen.

[2:36:59] Dat is ook iets.

[2:37:01] Ik kan uit mijn eigen ervaring over alle jaren heen.

[2:37:03] Dat ik plekken heb geweest waarbij het meest toegankelike stembureau in de buurt.

[2:37:09] een religieuze functie heeft.

[2:37:12] Dus ik geef de heer Klemming een overweging om dat mee te wegen... in de stellingname waarvan het hem verder vrijstaat om die te doen.

[2:37:23] Ik dacht dat ik een interruptie had, maar dan ga ik verder.

[2:37:29] Die heb ik gehad.

[2:37:31] Mevrouw Huizinga stelde een vraag en daar werd ook een debat over gevoerd over de mogelijkheid van een X op het stembiljet.

[2:37:40] Op dit moment staat het kiesbesluit alleen een M en een V toe ter indicatie van het geslacht van de kandidaat.

[2:37:45] Maar de rechter heeft inmiddels bepaald dat personen zonder mannelijke of vrouwelijke geslachtsvermelding in het BRP opgenomen kunnen worden.

[2:37:53] Het BRP is leidend in de manier waarop het kiesbesluit, hoe dat vormgeven wordt.

[2:38:02] En daarom zal ik het kiezen besluit aanpassen in lijn met het BRP.

[2:38:07] Waardoor het mogelijk is om de vermelding X mogelijk te maken.

[2:38:12] En dat volgt gewoon uit de aanpassing van het BRB.

[2:38:15] En ik ben bezig nu met het opstellen van de wijziging van een kies besluit.

[2:38:21] Dan was er denk ik na het nieuwe stembiljet waar dus een van de meest gestelde vragen ging over het nieuwe kiesstelsel en het coalitieakkoord wat daar iets over zegt.

[2:38:36] Een onderzoek naar een nieuw kies stelsel volgend jaar.

[2:38:40] Op ook de discussie uit de vorige periode.

[2:38:42] En eigenlijk al terugkijkend op het adviezen van de commissie Remkes.

[2:38:47] De fracties van onder andere D66, CDA en BBB hebben vragen gesteld over een mogelijk nieuw kiesstelsel.

[2:38:53] En de groep Maxo heeft specifiek verwezen naar het coalitieakkoord.

[2:38:57] En die daarin werd opgeworpen over een kiesdrempel.

[2:39:01] En ook de motie van mevrouw Wikker die daar stond.

[2:39:04] begin dit jaar opvolgde.

[2:39:06] Zoals in het coalitieakkoord is afgebroken... wil het kabinet een nieuw kiesstelsel voor de Tweede Kamer onderzoeken... waarbij voorkeursstemmen meer gewicht krijgen.

[2:39:15] Ik wil daarom de mogelijkheid voor het aanpassen van het kiesselsel op een rij zetten.

[2:39:18] Hierbij zal ik ook het onderzoek van het vorige kabinet... naar effecten van een regionaal kieselsel en het eerdere wetsvoorstel...

[2:39:25] met één stem meer keus betrekken.

[2:39:27] Ik verwacht uw Kamer hier medio volgend jaar, dus medio 2027, verder te kunnen informeren.

[2:39:34] Vervolgens ga ik daarna graag met uw Kamers in gesprek over deze mogelijkheden en het vervolg van dat traject.

[2:39:38] In het coalitieakkoord is ook aangegeven dat we de invoering

[2:39:44] van een kiesdrempel onderzoeken.

[2:39:47] En daar heeft uw Kamer vrij breed van verzocht... dat niet opnieuw te onderzoiken... en de verhoging van de kiesdempel niet mee te nemen in het onderzoek.

[2:39:59] En uw Kamers is daar zeer duidelijk over geweest.

[2:40:02] We kijken dus naar hoe we de bestuurbaarheid van Nederland kunnen verbeteren... en daarbij wordt in ieder geval verkend... hoe het kiesstelsel voor de Tweede Kamer verkent en onderzocht.

[2:40:13] of daar voorkeurstemmen meer gewicht in gemoedigd worden.

[2:40:17] Maar daarbij zijn we ons zeer degelijk bewust van het duidelijke signaal... wat de Kamer daarover gegeven heeft wat betreft de kiesdrempel.

[2:40:26] De heer Vermeer had vragen over de onafhankelijkheid van de kiezeraad...

[2:40:33] En heeft geweest op het belang van het beschermen van de onafhankelijke positie van de kiesraad.

[2:40:39] De BBB-fractie wijst in dit kader dat meer checks en balances verstandig zouden kunnen zijn... ...mits de Kamer haar controlerende taak behoudt.

[2:40:49] Ik onderschrijf het belang dat de BBB fractie hecht aan ons democratisch stelsel van checks en balances...

[2:40:54] Binnen dit bestel heeft de kiesraad een bijzonder karakter.

[2:40:56] De taken van de kiezeraad dienen een absolute onafhankelijkheid van de politiek te worden uitgevoerd.

[2:41:01] Het is daarom een belangrijk uitgangspunt in mijn voorstellen voor het versterken van het waarborgen van het benoemingsproces van de Kiezeraat.

[2:41:08] Natuurlijk hou ik hierbij in het oog dat de controlerende taken van uw Kamer behouden blijft, maar volgens mij is dit in lijn ook met wat de heer Vermeer aangaf dat dat van groot belang hierbij is.

[2:41:21] De heer Mohandes die had het over negatieve effecten van vaker verkiezingen houden en die waren

[2:41:29] Ik wilde net zeggen, die waren met name financieel van aard.

[2:41:32] Voor de wettelijke taak voor het organiseren van verkiezingen ontvangen gemeenten jaarlijks een vergoeding vanuit de algemene uitkering van het gemeentefonds.

[2:41:40] Gemeenten moeten voldoende mede hebben voor het organiseren van verkiezingen.

[2:41:43] Daarom is bij de afgelopen vervroegde Tweede Kamerverkiezingen een extra eenmalige vergoeding voor gemeentetoegevoegd aan het gemeentefonds van 60 miljoen euro voor het organizeren van de verkiezen.

[2:41:53] En daarbij is...

[2:41:57] moet geconstateerd worden dat er wederom meer dan voldoende stemlokalen beschikbaar zijn gesteld door gemeentes.

[2:42:05] Dit is een discussie die loopt al langer.

[2:42:09] Ook de vraag, is er voldоende geld voor?

[2:42:11] En er is juist vanwege het feit dat er volledige kiezingen is, dus eenmalig extra geld voor beschikbar gesteld.

[2:42:17] De heer Mohandas van Pro vroeg ook over...

[2:42:22] Dat is een...

[2:42:23] ...complexe vraag die hij ook eerder gesteld heeft, volgens mij rondom een motie ook al gesteld... ...heeft hij rondom de financiële vergoeding van stembureau leden in relatie tot uitkeringen en toeslagen.

[2:42:36] Ik heb eerder al aangegeven dat rondom toeslagen een aantal dingen die de heer Mohander zegt niet uitvoerbaar zijn... ...om daar ook een specifieke uitzondering voor te maken.

[2:42:45] Wel is het zo dat de...

[2:42:48] Als het gaat over stembureau-leden met een uitkering, de vergoeding van stembureauleden met bijvoorbeeld een WW-uitkering.

[2:42:56] Die hoeven niet tot een korting op de WW-utkering te leiden.

[2:42:59] voldaan is aan de voorwaarden voor vrijwilligerswerk bij de WW.

[2:43:05] Over bijstandsgerechtigden kunnen geen induidige uitspraken worden gedaan, aangezien gemeenten daar eigen regels voor hebben op grond van de participatiewet.

[2:43:12] In algemene zin geldt wel dat vrijwilligerwerk zoals stembureau lidmaatschap mogelijk is en dat de gemeente daarvoor toestemming kan geven.

[2:43:21] Was dit ook de beantwoord op deze vraag?

[2:43:23] Want dan heeft de heer Behanders een interruptie.

[2:43:24] Nou, op het gevaar dat we nu heel erg een discussie aangaan of het wel of niet uitvoerbaar is, voorzitter.

[2:43:28] Daar kijk ik echt anders naar als fractie.

[2:43:31] We hebben gewoon de regel dat er bij een verkiezing een vrijwilligersvergoeding wordt verstrekt.

[2:43:37] En dus maar net of je die verplicht bent op te geven of niet verplikt bent opgeven...

[2:43:41] Bij het versterken van het democratische proces.

[2:43:43] Maar laten we dat debat dan maar gewoon even op een ander moment voeren.

[2:43:46] Het raakt ook de sociale zekerheid.

[2:43:48] Maar wij vinden dit wel echt een punt van zorg.

[2:43:49] Omdat ik niet wil dat bepaalde groepen worden uitgesloten.

[2:43:52] Die gewoon wel mee moeten in het democratisch proces.

[2:43:54] Gewoon mee moeten kunnen doen.

[2:43:56] Maar laat we dat punt op een andere moment vouren wat mij betreft.

[2:44:01] De minister?

[2:44:02] Dat is prima.

[2:44:04] En ik heb ook de indruk dat de heer Mohandes en zijn fractie dat ook...

[2:44:07] Hij verwijst naar de sociale zekerheid dat debatten ook op andere plekken met andere bewindspersonen opvoeren.

[2:44:11] En overigens ook die discussie breder gevoerd wordt dan alleen bij stembureau leden.

[2:44:19] Maar ik wacht het andere moment van de heer Mohandes af.

[2:44:24] De heer Vermeer van de BBB heeft ook gevraagd of ik toe kan zeggen dat papieren stemmen altijd handmatig controleerbaar blijven en adviezen over de beveiliging van Abacus volledig worden uitgevoerd.

[2:44:35] Daar verwees ik net al aan toen ik het had over de

[2:44:37] Het andere onderwerp van het belang van dat stemmen controleerbaar moet zijn.

[2:44:43] Ja, ik kan toezeggen dat papieren stemmen altijd handmatig controleerbaars zullen blijven.

[2:44:48] Abacus verandert niets aan het papieren proces en wordt alleen ingezet bij het optellen van stemlokalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

[2:44:56] Voor de beveiliging van de uitslagprogrammatuur geldt dat deze elke verkiezingen door een deskundige en onafhankelijk instantie wordt getoetst.

[2:45:04] Dit staat vastgelegd in de kieswet...

[2:45:07] Ook de nieuwe uitslagprogrammatuur Abacus wordt uiteraard op deze wijze getoetst.

[2:45:13] Het toetsrapport wordt voorafgaand aan de verkiezingen door de kiesraad openbaar gemaakt, waarbij wordt ingegaan op de eventuele wijzigingen die als gevolg van de toets aan de programmatuur zijn uitgebracht.

[2:45:23] Naast de bovengenoemde toets wordt door een andere onafhankelijk instantie getoets of Abacust voldoet aan de eisen die de kiezwet stelt toetsen.

[2:45:32] aan de uitslagprogrammatuur.

[2:45:35] Ook dit rapport wordt door de kiesraad voorafgaat aan de verkiezingen openbaar gemaakt.

[2:45:40] Dan vroeg de D66-fractie nog naar de vlag uithangen op verkiezingsdagen.

[2:45:49] Ik ben het eens met de D67-factie dat de verkiezindagen... belangrijke dagen zijn in onze democratie.

[2:45:54] Daar hebben diverse sprekers, en ik ook, aan het begin van een eerste termijn iets over gezegd.

[2:45:59] En verkiezingen mogen met recht het feest van de democratie genoemd worden.

[2:46:03] Verkiezingen krijgen daarom veel positieve aandacht in de media en van allerlei organisaties.

[2:46:07] Het voorstel om de vlag uit te hangen op verkiezingsdagen vind ik sympathiek klinken.

[2:46:12] Ministeries hangen reeds dagelijks de vlag uit en volgens mij doen veel gemeenten dit ook al.

[2:46:16] En ik wil daarom het ook aan organisatieden zelf laten om te bepalen of zij dit doen op verkiezen.

[2:46:21] Het is wel zo, en daar preludeerde mevrouw Huizinga op, dat op dit moment...

[2:46:25] Ook gekeken wordt naar de vraag of vlaginstructies aangepast moeten worden en hoe.

[2:46:31] En ik kan toezeggen dat ik het punt wat mijn verhuizing gemaakt daarbij richting het ministerie van Algemeen Zaken onder de aandacht breng, want daar ligt dat nu.

[2:46:41] Daarmee is de minister aan het einde van zijn termijn gekomen.

[2:46:43] Kijk even naar de leden of zij nog het gevoel hebben dat de vragen zijn blijven liggen.

[2:46:47] Dat is niet het geval.

[2:46:48] Dan gaan we door naar de tweede termijn van de Kamer.

[2:46:51] Daar heeft u 1 minuut 40 de tijd voor.

[2:46:54] Ik stel voor om twee interrupties te maximaliseren.

[2:46:57] Het woord aan mevrouw Schilder.

[2:46:59] Ja, voorzitter.

[2:47:00] Dank u wel.

[2:47:00] Ik zal het kort laten.

[2:47:01] Ik wil de minister bedanken voor de beantwoording.

[2:47:04] Wat voor ons van groot belang is en waar we ook zeker met belangstelling naar uit zullen kijken, is het onderzoek naar de toestanden in Gorkum.

[2:47:11] En ik ben blij dat de minister daar onderzoeks naar laat doen.

[2:47:14] Daarnaast blijven we wel zitten met een aantal vragen en opmerkingen over het nieuwe stembiljet.

[2:47:19] Maar daar gaan we met elkaar over in gesprek tijdens de behandeling van het wetvoorstel.

[2:47:22] En daar wil ik het dus bij laten.

[2:47:24] Dank je wel.

[2:47:26] De heer Klemmink voor zijn inbreng.

[2:47:28] Dank u wel voorzitter en dank aan de minister voor de beantwoording van de vragen.

[2:47:32] Ik heb nog wat vragen over het FIMI, maar daar gaan we nog later over spreken.

[2:47:35] Want gaat het alleen over desinformatie?

[2:47:37] De minister had over buitenlandse actoren, maar zijn dat dan niet ook statelijke actoren?

[2:47:40] En komen dan toch niet in het terrein van de Eerlichting en Veiligheidsdiensten?

[2:47:43] Maar dat debat en het gesprek kunnen we nog wel voeren.

[2:47:46] Mij is helder geworden, ik was even in verwarring over de MVX-registratie, maar het komt uit het BRP en dat is mij dan ook wel helder worden...

[2:47:54] Dan kijken we anders naar wat betreft de scheiding van kerk en staat en de keuzes van stemlokalen in gebedshuizen.

[2:48:04] Ik denk juist met een sterker wordende nieuwe religie die op allerlei fronten steek afwijkt van de Nederlandse, dat we dat scherper moeten doen.

[2:48:12] En daar ga ik ook een twee minuten debat voor aanvragen, voorzitter.

[2:48:15] Dank u.

[2:48:18] Dat staat getrunken.

[2:48:19] Ik dacht we kunnen dit debat afronden zonder twee minuutende debat, maar de heer Klemmerk heeft hem aangevraagd.

[2:48:22] Mevrouw Huizinga.

[2:48:26] Twee minuten.

[2:48:27] Het debat is al niet meer nodig.

[2:48:30] Ik ben blij met de beantwoording van de minister op een aantal punten.

[2:48:35] Zoals de vlag op verkiezingsdag zou mooi zijn als we dat kunnen vieren.

[2:48:40] En ik denk dat we wat er allemaal aankomt in de beantworting over de nieuwe wetgeving rondom het stembeljaar.

[2:48:46] Dus dat wacht ik even af.

[2:48:48] Dus wat dat betreft kunnen we het hierbij laten, denk ik, voor de tweede termijn.

[2:48:53] De heer Meudekamp.

[2:48:55] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:48:56] De beantwoording van de minister stemt mij positief.

[2:49:00] En ik vat het maar even samen zoals ik het beluister.

[2:49:03] We hebben in de basis gewoon een goed kiesstelsel.

[2:49:07] En voordat we daar aan gaan sleutelen, moeten we daar gewoon heel goed over nadenken.

[2:49:10] Zo beluist ik de minister in ieder geval.

[2:49:14] Ik heb het op dat vlak nog gehad over de...

[2:49:17] geschilbeslechting.

[2:49:19] Volgens mij is dat niet helemaal aan boord gekomen, dus daar wil ik nog even op terugkomen.

[2:49:22] Hoe zorgen we ervoor dat dit niet te juridisch wordt?

[2:49:27] En dat zelfs het vertrouwen in de uitslag verslechterd in plaats van verbeterd omdat het zo juridischer wordt en dat mensen het gewoon niet meer snappen.

[2:49:34] Dus ik weet niet of de minister daar nu op in wil gaan of dat hij daar op terugkomt in een brief.

[2:49:40] Dat vind ik ook prima, maar die vraag wil ik

[2:49:44] Voordat de heer Van den Brink een van de eerste toezeggingen die de minister heeft gedaan is een brief over deze vraag.

[2:49:48] Dus dan weet de medewerker dat vast ook, maar dat kan de minister zo meteen misschien nog bevestigen.

[2:49:53] De heer van den Brinck voor uw tweede termijn.

[2:49:56] Dank u wel voorzitter en ik bedank de minister ook voor de antwoorden op de gestelde vragen.

[2:50:02] Ik wil graag steun uitspreken voor de aanpassing.

[2:50:05] Van als er wordt gestemd op een te hoog kandidaatnummer aan de lijsttrekker toe te wijzen.

[2:50:09] Dat pas ik aan.

[2:50:10] Dat vind ik een goed idee.

[2:50:11] Fijn, blij mee.

[2:50:13] Dank voor de heldere antwoorden over geschilderslichting en ook de snelheid waarmee dat gepaard gaat.

[2:50:18] Nog dit jaar zijn we blij mee, dank u wel daarvoor.

[2:50:21] Ik heb een aanvullende vraag.

[2:50:22] Ik had het even met meneer Mohandas over niet automatische verkiezingen uitschrijven als een kabinet is gevallen.

[2:50:28] Ik ben benieuwd of het kabinet bij monden van meneheer Heema daar een opvatting over heeft.

[2:50:32] Fijn dat u bereid bent af te zien van de invoering van extra hulp in het stemhokje als dat onverantwoord zou blijken.

[2:50:38] Ik heb twee suggesties voor de evaluatievragen.

[2:50:41] Hoe vaak is er hulp geweigerd en waarom?

[2:50:43] Dat zou een mooie vraag zijn bij de evaluatie, denk ik.

[2:50:45] En hoe vaak is de hulp gestaakt?

[2:50:47] Daar zou ik ook benieuwd naar zijn.

[2:50:48] Verder vond ik het debat over de invloed van het gebouw op de stem heel interessant.

[2:50:53] Ik snap dat gebouwen gevoelens op kunnen roepen.

[2:50:55] Ik begrijp dat je ook in discotheken kistenman kan stemmen in sommige plaatsen.

[2:50:59] Nou, dat vinden sommige mensen fantastisch en anderen zullen het daar misschien toch spannend vinden.

[2:51:02] In zijn algemeenheid zou ik willen zeggen van, we hebben veel gebouven nodig.

[2:51:07] En ja, religiestress, dat kan je hebben, maar daar kan je ook een beetje relaxed over doen, denk ik.

[2:51:14] Dat was het, voorzitter.

[2:51:16] En de eigenaren van discotheek Kistenwand zijn geen familie van mij.

[2:51:20] De heer Mohandes.

[2:51:21] Voorzitter, op alle punten waar een toezegging op is gekomen via een brief of anderszins dank.

[2:51:28] De punten die het minister niet eens is met mijn inbreng, daar komen we een andere keer weer op terug.

[2:51:35] Dan nog een paar serieuze punten.

[2:51:36] Ik leen even het punt van collega Van den Brengt als het gaat om wel of geen tussentijdse verkiezingen bij...

[2:51:41] in de Tweede Kamer, dus als het kabinet valt.

[2:51:45] Ik ben niet alleen benieuwd naar een kort antwoord van de minister, maar als ik even de...

[2:51:49] de vraag mag uitbreiden, is gewoon een reflectie op de voor's en tegen's.

[2:51:52] Kijk, we hebben daar als fractie nog geen afweging in gemaakt, maar ik ben wel benieuwd wat voor voor- en nadelen er daaraan hangen in analogie van hoe het gaat bij provinciale staten en gemeenteraad.

[2:52:01] Want daar wordt natuurlijk vaak aan afgemeten.

[2:52:03] En wat zou het betekenen als we dat landelijk zouden invoeren?

[2:52:06] Dan moeten we ook echt de implicaties kunnen wegen, in plaats van al te makkelijk te kunnen vergelijken met de gemeente of de provincie.

[2:52:11] Dat wilde ik nog even, als dat mag, meegeven.

[2:52:15] Tot slot, voorzitter.

[2:52:16] We komen in twee minuten het debat gewoon terug op een paar punten.

[2:52:18] Dat heeft te maken met een zorginstelling aan standaard gebouw.

[2:52:21] Wij passen continu de wet aan als het gaat om fysieke toegankelijkheid.

[2:52:24] Dus er is wel degelijk een rol vanuit het Rijk.

[2:52:26] Maar daar kom ik dan terug op in het twee minuutendebat.

[2:52:28] En tot slot,

[2:52:29] De financiën worden vaak, als ik het goed heb, achteraf gecompenseerd als er tussentijdse verkiezingen zijn richting gemeenten.

[2:52:35] We weten inmiddels dat kabinetten in mijn optiek veel te vaak vallen.

[2:52:38] Maar het is gewoon een gegeven en daar moeten we toch meer op anticiperen met een standaard post-OID.

[2:52:44] Maar goed, daar kom ik op terug in de twee minuten debat.

[2:52:46] Daar hoef ik nu geen debat over te voeren met de minister.

[2:52:49] Wordt vervolgd.

[2:52:49] Dank u wel.

[2:52:53] Ja, dank u wel voorzitter.

[2:52:55] De vragen over de kiezer in de regio, ja dat moeten we allemaal dus nog maar afwachten.

[2:53:00] Dus met die verkenning die we dan nog krijgen, ik zal er in twee minuten debat proberen wat spoed achter te krijgen.

[2:53:10] Want voor je het weet moeten weer andere mensen dat doen.

[2:53:14] Dan heb ik nog het punt over dat EW Magazine artikel.

[2:53:21] Ik ben benieuwd naar het antwoord, want het schijnt zelfs dat het ministerie van BZK die organisaties die daar genoemd waren heeft ingehuurd.

[2:53:32] In ieder geval één daarvan.

[2:53:35] En wij zitten nog steeds met het punt dat er allerlei partijen zijn die spotjes uit zijn tijdens verkiezingen in Nederland...

[2:53:42] En die donaties die worden op dit moment niet openbaar gemaakt.

[2:53:46] En dat gaat gezien de lengte van de spotjes om minimaal tonnen en misschien zelfs miljoenen.

[2:53:52] En ik wil heel graag weten wat de minister hier aan gaat doen voor volgende verkiezingen.

[2:53:57] Om te zorgen dat wie dan ook op deze manier via spotjes verkiezen probeert te beïnvloeden.

[2:54:02] Ook de donatjes moet gaan publiceren net zoals politieke organisaties dat moeten doen.

[2:54:11] Daarmee zijn we aan het einde van de tweede termijn van de Kamer.

[2:54:14] Ik schors ik deze vergadering voor tien minuten en gaan we om vijf over vier verder met de reactie van de minister.

[3:06:28] Hierbij heropen ik het commissiedebat verkiezingen.

[3:06:31] We zijn bij de tweede termijn van de minister en ik stel voor om het aantal interrupties te maximaliseren op twee.

[3:06:37] Het woord aan de minister.

[3:06:41] Uw Kamer heeft in de tweete termijn een bovengemiddeld aantal nieuwe vragen gesteld en ik heb mijn best gedaan, en mijn ambtenaren vooral ook, om daar in hele korte tijd zo goed mogelijk antwoord op te laten geven en daar ga ik mijn best voor doen.

[3:06:54] Mevrouw Huizinga die vroeg

[3:06:56] Maar eigenlijk naar een nadere toelichting op waarom we niet digitaal kunnen stemmen in het buitenland.

[3:07:03] Mijn eerste antwoord is dat daar is al heel veelvuldig antwoorden op gegeven en tegelijkertijd heb ik in de eerste tijd al min of meer toegezegd dat ik daar in een brief nader op teruggekomen ben.

[3:07:15] Ik moet nog even zien welke brief dat doet, maar we proberen in een van de brieven dit najaar nog, dus voor het einde van het jaar, daar nog opnieuw op terug te komen.

[3:07:23] De heer Vermeer vroeg naar een reactie op een artikel dat in EY verschenen is vandaag.

[3:07:30] Mijn medewerkers hebben het artikel in Ey net gelezen en dat in de korte termijn net met mij besproken.

[3:07:35] Ik had het daarvoor zelf nog niet gezien.

[3:07:37] Het artikel gaat over de onderzoekmethodes van privaat maatschappelijke organisaties die ook onderzoeken doen naar desinformatie en buitenlandse beïnvloeding.

[3:07:45] Ik neem u graag mee in de basis van het probleem.

[3:07:48] Het kabinet ziet namelijk dat buitenlandse informatiemanipulatie onvoldoende wordt herkend in de maatschappij.

[3:07:53] AI maakt informatie manipulatie bovendien makkelijker en de geopolitieke dreiging neemt toe.

[3:07:59] Dit baseren wij mede op de openbare publicaties van veiligheidsdiensten.

[3:08:03] Daar is een link met de vraag die de heer Klemming stelde.

[3:08:05] Daarom richt het kabinet een FIMI-detectieorganisatie op.

[3:08:07] Onderdeel van die aanpak is ook dat we een groter aantal onderzoekers en maatschappelijke organisaties in staat stellen om hun eigen werkwijze te ontwikkelen om onderzoeken te doen naar FIMi.

[3:08:17] Hiervan leren wij ook voor onze toekomstige aanpak met methoden en technieken.

[3:08:21] Daarom zijn we ook pilots gestart.

[3:08:24] In het aangehaald artikel lijkt naar voren te komen dat nog niet alle onderzoeksmethoden van voldoende kwaliteit zijn.

[3:08:29] In de eerder toegezegde brief, ook in dit debat voor eind 2026, zal ik daarom de werkwijze van dit soort partijen die betrokken zijn bij de pilot gaan beoordelen.

[3:08:37] De inhoud van het artikel vind ik dan ook relevant.

[3:08:40] Ten slotte vroeg de heer Vermeer ook naar het financieel toezicht op deze organisatie.

[3:08:44] De partij waarmee wij samenwerken leggen verantwoording af aan BZK.

[3:08:48] Verder houd ik buiten de WFPP geen toezichten op maatschappelijke organisaties en hun geldstromen.

[3:08:54] Maar ik kom er dus specifiek op het punt terug in de brief die ik al toegezet heb voor het einde van het jaar.

[3:08:58] Toch vermoed ik dat de heer Vermeer hier nog graag een vraag over wil stellen.

[3:09:01] De heer Vermeer.

[3:09:02] Ja, voorzitter, omdat daar geen toezicht op gehouden wordt, dat was juist mijn punt.

[3:09:06] En mijn vraag was, wat vindt de minister hiervan en zou dat niet moeten gebeuren?

[3:09:13] En daar wil ik graag een antwoord op.

[3:09:15] De minister?

[3:09:17] Ik heb in mijn antwoorden aangegeven dat wij in het kader van die pilot... dus met een aantal organisaties samenwerken.

[3:09:27] En dat we dat doen om te leren van de toekomstige aanpak.

[3:09:31] En het artikel aangeeft dat dat niet in alle gevallen... van voldoende kwaliteit lijkt te zijn.

[3:09:36] En daar gaan we wel degelijk naar kijken.

[3:09:39] En ik heb ook de toezegging zojuist gedaan...

[3:09:41] Dat de werkwijze van de partij die betrokken zijn bij de pilot, dat we die gaan beoordelen.

[3:09:45] En dat ik daar ook met de brief die ik al heb toegezegd op terugkom.

[3:09:50] Alleen ik ga dat niet nu hier ter plekke doen.

[3:09:54] Dat gaan we terdege bekijken en dat zullen we dus in die brief doen.

[3:09:57] En dan kunnen we naar aanleiding daarvan echt een debat met elkaar overvoeren.

[3:10:00] De heer Vermeer, afrondend.

[3:10:02] Ja maar voorzitter, dit kost mij dus een interruptie omdat ik geen antwoord krijg op mijn vraag.

[3:10:07] Want het ging niet om die onderzoeksmethodes, dat is mij duidelijk.

[3:10:10] Dat is een duidelijke toezegging naar aanleiding van wat er in het artikel staat.

[3:10:14] Onderzoek wordt hier gezegd gerammeld en dat ga ik evalueren zegt de minister en daar kom ik op terug.

[3:10:20] Maar mijn vraag is en was, een deel hier aan deze organisaties gelieerde clubs...

[3:10:28] Doen ook allerlei campagneactiviteiten.

[3:10:34] En stoppen daar tonnen, zo niet miljoenen in.

[3:10:36] Terwijl het niet duidelijk is waar hun donaties vandaan komen.

[3:10:40] Op die vraag wil ik van de minister weten.

[3:10:43] Want de minister zegt, daar oefenen we geen toezicht op uit.

[3:10:48] En ik wil weten, en dat was mijn eerdere vraag al in de tweede termijn.

[3:10:54] Wat vindt de minister hiervan en wat gaat hij hier aan doen?

[3:10:57] Ik kom specifiek, want ik heb twee verschillende vragen gezien.

[3:11:04] Eén rondom de betrokkenheid van organisaties rondom the pilots die nu draaien rondom Vimy.

[3:11:11] En specifijk heeft de heer Vermeer ook nog iets gevraagd over spotjes in campagnetijd.

[3:11:16] En dan kom ik zo op terug en dan zal ik proberen de vraag die hij stelt zo goed mogelijk te beantwoorden.

[3:11:22] Dan zal ik de heer Vermeer collant zijn en dan dit niet als interruptie tellen.

[3:11:25] Dat lijkt me zeer terecht, voorzitter.

[3:11:30] De heer Vermeer stelde dus de vraag waarom wordt alleen naar buitenlandse informatie manipulatie inmerking gekregen.

[3:11:35] Ik zie een dreiging vanuit het buitenlands waar het gaat om FIMI.

[3:11:38] Dit beeld wordt bevestigd door verschillende rapporten onder andere van de veiligheidsdiensten.

[3:11:41] Maar ook van de Europese dienst voor extern optreden.

[3:11:44] Daarom richt ik in Nederland een organisatie op die online buitenlijke informatiemanipulatie kan detecteren.

[3:11:50] En diverse andere landen zijn ons daar al in voorgegaan.

[3:11:53] Zoals in Frankrijk en in Zweden.

[3:11:55] Die hebben al vergelijkbare organisaties.

[3:11:57] En ook deze organisatie kijken uitsluitend naar inmenging van uit het buiteland.

[3:12:00] De heer Meulenkamp die vroeg een specifieker antwoord op de geschilbeslechting en of het niet te juridisch wordt.

[3:12:09] Ik ga naar verwijzing naar mijn eerste termijn waar de heer Klemmink eigenlijk hetzelfde punt misschien nog wel iets met iets meer klem maakte.

[3:12:18] En ik ga toch zeggen, ik heb daar al een brief over toegezegd en ik denk dat het heel goed is.

[3:12:22] Ik zal er daar ook op ingaan en ook de heur Klemming had zijn huiswerk goed gedaan...

[3:12:25] Over de uitspraak die er al is geweest in België.

[3:12:30] En dan kunnen we naar aanleiding daarvan met elkaar ook het debat voeren.

[3:12:35] Of het hier een kans of een risico betreft.

[3:12:38] Of allebei.

[3:12:39] En welke verhouding dat tot mij staat.

[3:12:41] Maar ik heb die toezegging in eerste termijn al gedaan.

[3:12:43] Naar aanleiding van wat heer Klemmink zegt.

[3:12:45] En ik denk dat het ook goed is om daar, naar aanlijding van de brief die komt.

[3:12:49] Voor het einde van het jaar het debат met elkaar over te voeren."

[3:12:52] Toch heeft u nog een interruptie van de heer Clemmink.

[3:12:53] Oh, dat was verrassend.

[3:12:56] Nee, dank voorzitter.

[3:12:58] Duidelijk hoor wat de minister er een avond later over heeft.

[3:13:00] Maar een van de dilemma's, en dat zat een beetje in de interruptie van de collega van het CDA, zijn er ook alternatieven.

[3:13:06] Want nu wordt één voorstel gepresenteerd door het kabinet.

[3:13:11] Daar heb ik wat moeite mee.

[3:13:13] Maar ik ben ook nog een zoektochter eigenlijk.

[3:13:14] Wat zou dan nog een alternatief kunnen zijn voor hetgeen wat nu aan de Kamer is verstuurd?

[3:13:19] De minister.

[3:13:21] Ik ben altijd heel erg voor het discussie over dilemma's.

[3:13:29] We hebben morgen een debat als het gaat over het lobbyregister waarbij de brief die ik gestuurd heb juist dilemma's neerlegt omdat ik het ook vind passen om op die manier soms het debat te voeren.

[3:13:39] Tegelijkertijd hebben we het hier over iets wat al best ver in een

[3:13:43] traject is, waar ook een rechtelijke uitspraak ligt in het buitenland, maar ook het vorige kabinet al richtgegeven heeft.

[3:13:50] Ik zou toch willen voorstellen wij komen met die brief, wij komen dat het voorstel en in dit parlement staat het elke partij vrij om dan vervolgens te zeggen wij zien een beter alternatief.

[3:14:00] Ik zag in het interruptiedebat al daar tussen twee partijen iets over gewisseld worden, maar ik ben wel voornemens om met een voorstelt te komen en daar kunnen we

[3:14:08] in dit huis dan vervolgens het vrije debat met elkaar overvoeren.

[3:14:13] De heer Van der Brink, die wilde nog een aantal dingen meegeven... als het gaat over...

[3:14:20] ...de evaluatie van hulp in het stemhokje.

[3:14:23] En ik merk dat ik een beetje op twee gedachten hing bij zijn vragen... ...want het makkelijke antwoord is, we nemen het mee in de evaluatie.

[3:14:30] Dus dat wil ik als eerste zeggen.

[3:14:32] En tegelijkertijd ga ik daar ook een kleine caveat bij plaatsen.

[3:14:37] De specifieke vragen die de heer Van den Brink stelt...

[3:14:41] maken ook dat ter plekke dat er nogal wat gevraagd wordt van de mensen in stemhokjes om dat heel secuur allemaal te beschrijven en bij te houden.

[3:14:51] Dus ik neem het mee in de evaluatie en tegelijkertijd wil ik een klein haakje openhouden dat ik het ook uitvoerbaar moet...

[3:14:57] vinden voor de mensen die in die stemhokjes zitten.

[3:15:03] En dan is de vraag, hoe vaak is het gestaakt?

[3:15:06] Dat is best ingewikkeld.

[3:15:08] Dus ik zeg het toe en tegelijkertijd vind ik het wel fair om dit erbij te zeggen.

[3:15:12] De heer Mohandas, die er inmiddels niet is, die gebruikt in zijn tweede termijn...

[3:15:16] maakte hij gebruik van de mogelijkheid om de minister te vragen... om een vrij fundamentele beschouwing op een complex vraagstuk te geven.

[3:15:25] Ik ga een kort antwoord geven en dan toch verwijzen naar... laten we dit op een later moment doen.

[3:15:31] Het zijn er mogelijkheden binnen de kieswet.

[3:15:35] Het is niet zo dat na val van het kabinet er altijd nieuwe verkiezingen plaatsvinden.

[3:15:41] Dat is deels ook de discussie in de Kamer en hoe daarmee omgaan.

[3:15:44] Daar zijn historische voorbeelden van.

[3:15:46] Daar zullen verschillende partijen verschillend over denken, maar dat is iets wat aan de Kamer zelf is.

[3:15:51] En tegelijkertijd, er werd door de heer Van der Brink ook verwezen naar een initiatiefnoten in het Oost...

[3:15:56] werd ook de vraag gesteld, kunt u hierop reflecteren?

[3:15:59] Wat ik zou willen toezeggen is, er komt nog een nader advies van de kiesraad... die gaat over de termijn waarop vervroegde verkiezingen plaats kunnen vinden.

[3:16:08] Dat is de discussie over, duurt dat niet te lang?

[3:16:10] Dat is in het verleden de motie Timmermans geweest volgens mij.

[3:16:13] En de kiezerraad kijkt op dit moment naar de mogelijkheden om dat te verkorten.

[3:16:17] En wij komen daar als kabinet weer met een reactie op.

[3:16:19] En hoewel het verkort van die termijn, dat het net een ander onderwerp is, zou ik toch willen toegeven...

[3:16:23] Dat in de reactie waar wij als kabinet komen op het advies van de kiesraad.

[3:16:28] Dat verwacht ik in het voorjaar van volgend jaar dat ik hier een beschouwing op geef.

[3:16:35] Dan de heer Vermeer en zijn niet gebruikte interruptie.

[3:16:41] Ten aanzien van sportjes geldt dat sinds het van toepassing worden van de Europese verordening in zaken transparantie en gerichte politieke reclame, transparantieverplichtingen van toewassing zijn op zogeheten politieken reclamen.

[3:16:56] 10 oktober 2025 is er in Nederland dus sprake van labels op politieke reclame... die in het kader van verkiezingen, referenda, wetgevingstrajecten of stemmingen worden uitgebracht.

[3:17:06] Deze verplichtingen zijn ook van toepassing op maatschappelijke organisaties die in dat kader reclamen maken.

[3:17:12] De noten naar aanleiding van het verslag bij de wet die uitvoering geeft aan deze Europese verordening... komt dit najaar naar de Kamer en hierin zal dit ook aan de orde komen.

[3:17:21] En dat is wellicht ook een moment om, naar aanleding van die verplichten die daar staan...

[3:17:25] De noten aan het verslag van de uitvoeringswet kunnen we daar ook verder over praten.

[3:17:30] Maar sinds die verordening geldt een verplichting op transparantie ook voor maatschappelijke organisaties.

[3:17:38] Ja, voorzitter, dat is mij bekend, dat die maatschappelijke organisaties ook dat labelden, die disclaimer erop moeten zetten.

[3:17:46] Maar blijft het punt staan, en mijn vraag nog staan, wat vindt de minister ervan dat zij wel onder dat regime vallen, maar dat zij niet inzichtelijk hoeven te maken waar zij hun geld vandaan halen?

[3:17:58] En dat is mijn punt.

[3:18:03] Dat gaat een stuk verder dan alleen melden dat het een politieke uiting is.

[3:18:10] De minister.

[3:18:15] Ik kan hier nu op...

[3:18:17] Het is een artikel waar ik net me heel kort even op heb laten informeren.

[3:18:21] Dit is het antwoord wat ik heb rondom die transparantie.

[3:18:26] En ik kan hier niet nu uit de...

[3:18:29] De heer Vermeers zegt dat hij de vraag net al zo bedoeld heeft.

[3:18:31] Ik dacht dat dit was wat hij bedoelde.

[3:18:34] Ik wil u toezeggen dat ik daar in een brief op terugkom.

[3:18:40] Ik stel voor om het hierbij te laten.

[3:18:42] Er wordt een twee minuten debat aangevraagd, dus dan kunnen we daar nog eventueel verder.

[3:18:46] En de minister zegt nog zijn brief toe.

[3:18:49] Zou hij dan nog wel kunnen vertellen over welke brief hij het dan heeft?

[3:18:56] En wanneer?

[3:18:58] Ik verwijs net naar de notenhandeling van het verslag bij de Europese verordening.

[3:19:03] Ik zal zorgen dat ik daarbij iets in zal gaan op dit vraagstuk, want daar heb ik het net al aan verbonden.

[3:19:10] Dat staat goed in.

[3:19:11] Dan zijn we aan het einde gekomen van de tweede termijn van de minister.

[3:19:15] En dan wil ik nog even de toezeggingen langslopen.

[3:19:17] En het zijn er best wat, dus scherpheid geboden.

[3:19:22] De eerste is dat de Kamer ontvangt voor het eind van dit jaar een brief over de voortgang van het voorstel onder wijze van geschilbeslechting in het verkiezingsproces te wijzigen.

[3:19:32] De Kamer ontvangt voor het einde van het jaar een brief over de voortgang van de VMI-campagnes, de oprichting van de FMI-detectieeenheid en het bijbehorende wetsgevingsproces.

[3:19:43] De Kamers ontvangen dit najaar een brief met een toelichting over de nadelen van een proef met digitaal stemmen voor kiezers in het buitenland.

[3:19:53] Mevrouw Huizinga?

[3:19:55] Ja, naja kan het wat specifieker.

[3:19:59] Ik heb aangegeven dat ik nog even moet zien waar ik het bij betrek, maar dat wordt dit jaar nog.

[3:20:05] En ik kan nu niet een week of een maand noemen.

[3:20:09] Dus deze toezegging blijft zo staan.

[3:20:11] Dan gaan we naar de vierde.

[3:20:13] De Kamer ontvangt dit najaar de onderzoeksopzet voor het onderzoek naar het voormachtstelsel.

[3:20:20] We hebben het jaar geknikt hè?

[3:20:21] Ja, oké.

[3:20:22] Vijf.

[3:20:23] De kamer ontvankt in de tweede helft van 2027 de uitkomst van het onder zoek naar

[3:20:28] Elk akkoord?

[3:20:29] Die hangt samen met die andere?

[3:20:31] Oké.

[3:20:31] 6.

[3:20:32] De Kamer ontvangt in 2027 het wetsvoorstel in zaken de landelijke invoering van het nieuwe stembiljet.

[3:20:37] 7.

[3:20:37] De kamer ontfangt midden in 2029 het onderzoek in zake het kiesstelsel en het meer gewicht toekennen naar voorkeurstemmen.

[3:20:46] En dan de laatste 8.

[3:20:48] De Camer ontfangt in het voorjaar van 2017 een reactie op het advies van de kiesraad over de termijn van vervoegde verkiezingen, waarin ook wordt ingegaan op voor- en nadelen niet direct Tweede Kamerverkiezingen.

[3:20:59] Dat ook akkoord.

[3:20:59] Missen jullie nog een toezegging?

[3:21:01] De heer Van der Pink?

[3:21:04] De minister heeft aan mij toegezegd dat ik een aantal suggesties heb gedaan voor de evaluatie.

[3:21:07] En die heeft hij ook toegezigd om niet mee te zullen nemen.

[3:21:10] Ja, dat klopt.

[3:21:10] Maar dat is geen...

[3:21:11] Maar dat niet in een aparte brief?

[3:21:12] Nee, dat hoeft niet.

[3:21:13] Dat klopt, dus dan noteren we nog niet of er geen brief uit voorkomt.

[3:21:16] Dus hij heeft het wel toegelegd, dat komt.

[3:21:18] Dan rest mij tot slot nog te zeggen dat er een twee minuten debat aangevraagd wordt als eerste spreker.

[3:21:22] Het lid Klemmink namens JA21.

[3:21:24] Dan dank ik de mensen op de tribune voor het meekijken en het meeluisteren.

[3:21:28] En de mensen die online hebben meegekeken.

[3:21:30] Ik dank de minister voor de beantwoording, de leden voor de aanwezigheid, de gevieren voor de ondersteuning.

[3:21:35] En iedereen die het debat omhoog heeft gemaakt.

[3:21:36] Dan sluit ik daarbij het debet.