Voedselzekerheid

[0:00:00] Het is twee uur, dat betekent dat wij gaan beginnen aan dit commissiedebat voor de Vaste Commissie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.

[0:00:09] Het commissie-debat over voedselzekerheid, een van de V's in de naamgeving van onze commissiefijn, dat u er allemaal bent.

[0:00:17] Hartelijk welkom aan de staatssecretaris en zijn ondersteuning.

[0:00:21] Welkom aan de leden van de commissie, de mensen op de publieke tribune en de mensen die meekijken via het internet.

[0:00:29] Fijn dat u allemaal ingetuned bent.

[0:00:32] Ik zie twee Kamerleden aan deze tafel die nog geen lid zijn van onze commissies.

[0:00:41] U mag uzelf de vraag stellen, maar ik wil het ook eventjes voor u doen of de commisie akkoord is met uw deelname aan deze commissiën.

[0:00:49] Dat is mevrouw Tenhove en volgens mij ook mevouw Keijzer.

[0:00:54] Vrouw Bromet.

[0:00:55] Voorzitter, ik vind het prima.

[0:00:56] Ik vind het wel jammer dat wij hebben ons heel erg goed verdiept in dit debat.

[0:00:59] We hebben wetenschappers uitgenodigd en er zitten dus nu ook mensen aan tafel die zich daar niet op de hoogte hebben gesteld.

[0:01:04] Maar we zullen zien of ze dat op een andere manier hebben gedaan.

[0:01:07] En daar kunt u straks uw collega's in het debat op bevragen.

[0:01:13] Akkoord?

[0:01:13] Nou, hartstikke goed.

[0:01:15] Dan zijn we toe aan de huishoudelijke mededelingen.

[0:01:21] Voor u wellicht bekend, interrupties onder de 30 seconden zijn gratis.

[0:01:28] Boven de 30 seconden tellen ze dubbel.

[0:01:29] U heeft er dan in totaal vier.

[0:01:32] Interrupties doen wij in tweeën, is het voorstel.

[0:01:35] Zodat het gesprek ook op gang kan blijven en iedereen ook aan het woord kan komen.

[0:01:41] Als dat wat u betreft ook akkoord is, dan kunnen we beginnen.

[0:01:46] Ja?

[0:01:46] Akkoord?

[0:01:46] Nou, dan is het woord aan mevrouw Van der Plas van de BBB.

[0:01:50] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:53] Voedselzekerheid klinkt misschien als een beleidsterm, totdat het eten er niet is.

[0:01:58] Totdat door misoogsten in Marokko en Spanje ineens groenten niet of nauwelijks onze kant op komen.

[0:02:03] Tot dat de Nederlandse regelgeving maakt dat productie van voedsel hier niet of minder mogelijk is.

[0:02:08] Todat andere landen besluiten hun voedselfroducten voor zichzelf te houden, zoals we hebben gezien tijdens de covid-periode.

[0:02:15] En ondertussen groeit de wereldbevolking naar 10 miljard mensen.

[0:02:18] En we weten ook, waar welvaart groeiet, stijgt de vraag naar voedsel.

[0:02:22] En met name naar dierlijke eiwitten zoals vlees en zuivel.

[0:02:26] De voedselorganisatie FAO van de Verenigde Naties verwacht dat de wereldwijde consumptie van dierlijke producten de komende tien jaar verder toeneemt.

[0:02:34] Vooral in Azië, Afrika en Zuid-Amerika waar de bevolking ook het hardste groeit.

[0:02:40] En dan kijkt de BBB-fractie naar Nederland.

[0:02:42] Wij hebben vruchtbare grond.

[0:02:44] Wij haben goed grasland waarop je niet zomaar even brood, graan of groente kunt telen.

[0:02:50] Maar waar koeien gras kunnen omzetten in hoogwaardig voedstof.

[0:02:53] We hebben kennis, techniek, veredeling, logistiek en een voedselverwerkende industrie... waar de rest van de wereld met jaloezie en bewondering naar kijkt.

[0:03:03] We hebben een pootgoedsector waar de hele wereld alleen maar van kan dromen.

[0:03:07] 800 miljoen mensen in deze wereld kunnen aardappelen eten... omdat in Nederland pootaardappels geteeld worden... waarmee mensen over de hele Wereld hun eigen aardapple kunnen verbouwen.

[0:03:20] Waarom zouden we die kracht kleiner maken, terwijl de wereld juist meer voedsel nodig heeft?

[0:03:26] En welke verantwoordelijkheid ziet de staatssecretaris voor Nederland bij die groeiende wereldwijde voedselfraag?

[0:03:32] En hoe zorgt hij ervoor dat beleid vanuit Den Haag die productiecapaciteit niet ondertussen afbreekt?

[0:03:38] De pluimveesector waarschuwt bijvoorbeeld dat de Nederlandse productie fors kan dalen.

[0:03:43] Het kabinet erkent zelf dat nationale maatregelen gevolgen kunnen hebben voor productie en zelfvoorzieningsgraad.

[0:03:50] Nederland produceert op dit moment maar net genoeg kip om aan de Nederlandse vraag te voldoen.

[0:03:55] En die vraag blijft groeien, terwijl de Nederlandste productie door alle regels afneemt, terwyl de consumptie richting 2040 met 15,5% groeit, ontstaat er een ongekend probleem.

[0:04:08] We produceren niet eens meer genoegen om aan Nederlandse vragen te volden en Nederland zal uiteindelijk meer pluimveevlees moeten importeren uit landen waar lagere eisen gelden voor dierenwelzijn en duurzaamheid.

[0:04:20] En dat kan toch niet de bedoeling zijn dat we hier de kippenstallen leegmaken en vervolgens kip uit Brazilië, Oekraïne of Thailand halen.

[0:04:28] U heeft een interruptie van mevrouw Clement van Pro.

[0:04:32] Ja voorzitter, heeft mevouw Van der Plassen het nou over voedselzekerheid of heeft ze het over vleeszekerheden?

[0:04:41] Ja, voorzitter.

[0:04:43] Vlees maakt gewoon onderdeel uit van een gebalanceerd eetpatroon.

[0:04:47] En dierlijke eiwitten zijn gewoon nodig in de totale nutriëntenbehoeften.

[0:04:53] Dus ja, vlees valt daar zeker onder.

[0:04:55] Ik zeg niet dat iedereen de hele dag alleen maar vleesch moet eten.

[0:04:58] Overigens, als iemand het wil, be my guest.

[0:05:00] Dat moet je zelf eten, maar dat is zeker onderdeels van een goed voedingspatroontje.

[0:05:07] Mevrouw Bromet.

[0:05:09] Ja, voorzitter.

[0:05:09] Daarom is het jammer dat mevrouwer Van der Plas niet aanwezig was bij deze expertmeeting die wij hierover hebben gehad.

[0:05:15] Want het is waar dat de wereldbevolking groeit naar 10 miljard mensen.

[0:05:19] Maar de aarde kan dat niet dragen als zij allemaal vlees eten.

[0:05:22] Dus daar moet toch iets op gevonden worden?

[0:05:26] Mevrouwer Van Der Plas.

[0:05:27] Voorzitter, ik zeg helemaal niet dat iedereen vleES moet eten, feit is wel en dat constateert de Faro ook en de Faroe is de

[0:05:35] voedselorganisatie van de Verenigde Naties, niet de eerste de beste, dat in landen waar de welvaart stijgt, heb ik net ook genoemd, daar zie je gewoon een toename van de consumptie van dierlijke eiwitten.

[0:05:50] Vlees, zuivel, eieren.

[0:05:52] De toegang, als je meer welvaarte hebt, is de toegANG

[0:05:55] Tot dat soort producten is groter.

[0:05:58] En dat zie je ook gewoon in alle cijfers.

[0:06:00] Ook van banken zie je gewoon in de landen waar de welvaart toeneemt.

[0:06:03] Zie je gewoon een toenemende consumptie van dierlijke eiwitten.

[0:06:07] Dus mevrouw Bromet kan wel willen dat iedereen stopt met vlees eten.

[0:06:11] Of dat mensen minder vleES gaan eten, maar de feiten liggen gewoon anders.

[0:06:16] En dan zou je zeggen in een land als Nederland, zo'n klein postzegeltje, waar wij zo duurzaam op een goede manier met hoge dierenwelzijnstandaarden ons voedsel kunnen produceren.

[0:06:27] Dus ook vlees, zuivel en eieren.

[0:06:29] Dan zou je sagen laten we dat dan hier doen in plaats van het verplaatsen naar andere landen waar die standaarden minder zijn.

[0:06:36] Dank u wel.

[0:06:37] Ik ga naar dit kost iets voor interruptie.

[0:06:39] Ja, voorzitter.

[0:06:40] Ik wil ook de pers wijzen op rond de tafel gesprekken met al die wetenschappers.

[0:06:43] En die zijn heel duidelijk.

[0:06:44] Ik zie het hier, de waging in de universiteit.

[0:06:47] Conclusie is dat de omvangrijke Nederlandse landbouwexport niet bijdraagt aan de voedselzekerheid in andere landen.

[0:06:52] Het draagt juist bij aan voedsonzekerheit, ook in Nederland.

[0:06:56] Dus ik daag de BBB uit om te kijken naar die conclusies.

[0:07:01] Hoe reageert de BB daarop?

[0:07:03] Mevrouw van der Plas.

[0:07:05] Ja, voorzitter.

[0:07:06] Onderzoekers zeggen zelf dat Nederland de wereld wel degelijk helpt te voeden.

[0:07:10] Kijk, ik heb altijd gezegd, Nederland hoeft de werelden niet te voelen, maar wij kunnen wel helpen de werel te voeren.

[0:07:15] En ik snap ook niet de weerstand daartegen.

[0:07:18] Want nogmaals, wij hebben op zo'n klein oppervlak, mensen komen uit Azië, uit alle delen van de werend, naar ons toe om te kijken hoe wij op die kleine profzegel zo...

[0:07:28] hoogwaardig voedsel kunnen produceren op een duurzame manier.

[0:07:33] En ons punt is, laten we dat dan hier houden... want als we dat gaan verplaatsen naar andere landen... noemen we bijvoorbeeld een Oekraïne of landen in Azië... waar al die regels niet gelden, laten wir das dann hier houde... en niet het overlaten aan andere lande.

[0:07:52] De wetenschappers concluderen allemaal... dat we door de focus op die intensieve veehouwdrijen in ons land... juist niet bijdragen aan die voedselzekerheid.

[0:08:01] Dus als je iets wel wil bijdragen aan de voedselszekeriteit... in Nederland, in het buitenland... dan zeggen alle wetenschoppers duidelijk conclusies... dan moet je die stap maken naar meer plantaardig en minder dierlijk.

[0:08:11] Want daarmee heb je minder input nodig van buitenaf... minder grond en daarmee kun je juist meer mensen voeden.

[0:08:17] Ben je bereid om daar realistisch een keer naar te kijken?

[0:08:20] Mevrouw Van der Plassen, uw antwoorden mogen iets compacter.

[0:08:24] Voorzitter, elke koe die je hier weghaalt... daar heb je in andere landen twee koeien voor nodig voor dezelfde productie.

[0:08:32] En nogmaals, ik heb niet gezegd dat iedereen de hele dag alleen maar vlees moet eten.

[0:08:36] Iedereen moet dat helemaal voor zichzelf weten.

[0:08:38] En als mensen kiezen...

[0:08:39] voor wat meer plantaardig, dan is dat helemaal prima.

[0:08:42] Ik ga daar niet over, dat is de mensen hun eigen keus.

[0:08:46] En wij kijken ook naar de FAO, de Voedselorganisatie van de Verenigde Naties.

[0:08:52] Wij kijken ook bijvoorbeeld naar wat banken in hun cijfers zien... en laten zien dat de voedselconsumptie wereldwijd stijgend is.

[0:09:02] Ik zeg het gewoon nog een keer, laten we dat dan in een land als Nederland, waar we dat op een hoogwaardige, duurzame manier doen.

[0:09:10] Laten we dat hier doen en laten we het niet wegjagen, zodat we ook nog van importer afhankelijk moeten worden uiteindelijk.

[0:09:16] En dat er uiteindeelijk ook veel meer landgebruik nodig is wereldwijd om dezelfde productie te halen.

[0:09:22] Dank u wel.

[0:09:22] Mevrouw Pot van D66.

[0:09:24] Ja, voorzitter.

[0:09:25] Ik zou willen beginnen met een vraag of het goed gaat met Liz Kostic.

[0:09:29] Want als vlees inderdaad zo'n belangrijk onderdeel is van het gezonde eetpatroon... dan hoop ik dat het goed met haar gaat.

[0:09:36] Maar misschien... Mevrouw van der Plas zegt nogal veel.

[0:09:41] Maar ik zat me vooral...

[0:09:44] af te vragen van waar nou steeds die focus alleen op dat vlees.

[0:09:48] Want we hebben in Nederland fantastische bonentelers.

[0:09:51] We hebben mensen die fantastische groenten delen.

[0:09:54] En dan zegt mevrouw Van der Plas... ja, dat kunnen we allemaal niet zomaar omzetten.

[0:09:58] Ik denk dat we in Nederland...

[0:10:00] prachtige bedrijven hebben... die enorm veel groente en fruit leveren... waar we ons voordeel mee kunnen doen.

[0:10:09] En dan hoeven we niet, zoals zij net zegt... het eerst te verwerken via een koe.

[0:10:15] Maar dan kunnen we dat gewoon allemaal zelf eten.

[0:10:18] Mevrouw Van der Plas.

[0:10:20] Ten eerste heb je een koe nodig voor de mest.

[0:10:22] Dus als je überhaupt wat wil laten groeien, dan zal er toch mest moeten zijn.

[0:10:27] Je kunt niet zomaar op de bodemsoorten...

[0:10:30] We hebben in Nederland heel veel bodemzoorten.

[0:10:32] We hebben zand, we hebben lus, we haben veen, we klei.

[0:10:35] Je kan niet zomaaar ergens groenten telen.

[0:10:38] Dat is gewoon niet mogelijk.

[0:10:41] Wij hebben veel grasland.

[0:10:42] Wij wonen in een vruchtbare delta.

[0:10:44] Door dat grasland zijn we koeien gaan houden.

[0:10:49] Die koeiden zetten het gras om in een heel hoogwaardig voedselproduct.

[0:10:53] Dat heet zuivel.

[0:10:54] Daar kunnen we van alles van maken.

[0:10:55] Boter, kaas, noem alles maar op.

[0:10:57] En die koe die levert mest, dat is goed voor de gewassen en het gras wat weer kan groeien.

[0:11:05] En uiteindelijk als het dier geslacht is, ja sommige mensen vinden het niet leuk dat dieren worden geslachten, maar feit is dat heel veel andere producten uit die khoe ook weer worden gebruikt voor andere zaken.

[0:11:15] Dus dat is, als er iets kringloop is in Nederland, dan is dat wel de Nederlandse veehouderij.

[0:11:21] En nogmaals, in mijn bijdrage heb ik het niet alleen over vlees gehad, ik heb alleen geconstateerd daar waar de welvaart stijgt,

[0:11:27] ...wereldwijd.

[0:11:28] Daar zie je de dierlijke eiwittenconsumptie toenemen.

[0:11:30] Ik heb het ook over de pootgoedsector gehad.

[0:11:33] Mevrouw Pot.

[0:11:34] Voorzitter, wat een beetje lastig is in deze discussie... ...is dat mevrouwer Plaster zo'n ontzettende één-of-nul-discussie van maakt.

[0:11:41] Niemand zegt dat we geen melk of vlees meer gaan eten in Nederland... ...of dat die hele sector weg wordt.

[0:11:45] Nemand zegt... ...dat mensen morgen moeten overschakelen naar meer plantaardig... ...dan alleen maar plantaarde of dat we alleen nog maar groenten gaan verbouwen in Nederland.

[0:11:53] Wat wel heel veel mensen zeggen, ook die wetenschappers die hier zaten, is dat we zoveel weerbaarder zouden zijn als land, precies waar we het vandaag over hebben, als we wat meer plantaardig zouden kunnen eten.

[0:12:04] En dat is de vraag die nu voor ligt.

[0:12:06] Dus hoe reageert mevrouw Van der Plas daar dan op?

[0:12:09] MevrouWanDerPlas.

[0:12:10] Nou, voorzitter, ik herhaal wat ik heb gezegd.

[0:12:12] Als mensen meer plant aardig willen eten, dan moeten ze dat vooral doen.

[0:12:15] En als mensen dat niet willen doen, dan moet ze dat niet doen.

[0:12:18] Ik ga niet als overheid mensen vertellen wat ze wel en niet op hun bord mogen leggen.

[0:12:23] Dus, en kijk, mevrouw Pot zegt ook, niemand zegt dat de veehouderij hier weg moet, maar intussen zien we wel hier beleid gemaakt worden, waardoor je ziet dat de vezetapel, als je kijkt naar de cijfers van de vezestapel in de afgelopen, laten we zeggen, 20, 30 jaar...

[0:12:38] is die veestapel al behoorlijk gekrompen.

[0:12:40] En deskundigen zeggen ook dat op een gegeven moment hier in Nederland... ook de voedselvoorziening daardoor in gevaar kan komen.

[0:12:48] Dus ik heb niet gezegd dat iedereen vlees moet eten.

[0:12:52] Ik heb niet gesagt dat niemand plantaardig mag eten, hè.

[0:12:55] Laten we dat vooral aan de keuze van de consument zelf houden.

[0:12:59] Mevrouw Brommets.

[0:13:00] Ja, voorzitter.

[0:13:01] Weet mevrouw Van der Plas wat er gebeurd is in het begin van de Tweede Wereldoorlog, waardoor de eerste vier jaar van de Zweede Wereldenoorlog geen hongersnood is uitgebroken?

[0:13:11] MevrouWanDerPlas

[0:13:14] Nou ja, voorzitter.

[0:13:15] Kijk, een oorlog is natuurlijk sowieso een heel andere situatie... dan dat je in een andere crisis terechtkomt door misoogsten bijvoorbeeld.

[0:13:25] Wat belangrijk is, en dat hebben we in de Tweede Wereldoorlog ook gezien... is dat de mensen uit de stad gewoon allemaal aan het sterven waren van de honger... en dat op het platteland nog voedsel werd verbouwd.

[0:13:37] Daarmee is juist aangetoond dat het heel belangrijk is... dat we voedselfroducenten in Nederland houden...

[0:13:43] die dat op een goede manier kunnen doen.

[0:13:46] Bij wijze van spreken, mensen kwamen op hun knieën naar het platteland... om te vragen of ze alsjeblieft wat voedsel mochten hebben.

[0:13:51] En als wij op een punt komen dat die voedselfoorziening die in Nederland is... en het aantal dieren wat wij hebben, wat ik al zeg, dat is al behoorlijk gedaald... dan lijkt het mij heel belangrijk dat wij dat hier op een hoogwaardige en duurzame manier blijven doen.

[0:14:09] En wat ik niet snap, is dat er hier partijen zijn...

[0:14:12] ...die dat allemaal niet zo belangrijk vinden en die daar wat bagatelliserend over doen.

[0:14:18] Maar wij hebben onze hoogwaardige productie wel nodig.

[0:14:21] Zeker als je ziet dat je in andere landen veel meer landgebruik nodig hebt... ...veel minder dierenwelzijn is, veel minder milieustandaarden zijn.

[0:14:29] Dank u wel, mevrouw Bromets.

[0:14:31] Ja, voorzitter.

[0:14:32] Het moeilijke van dit debat is dat er zoveel onzin uit de mond van mevrouw Van der Plas komt.

[0:14:36] Dus ik weet niet waar ik moet beginnen.

[0:14:37] Maar ik kan wel vertellen dat in het begin van de Tweede Wereldoorlog... de overheid heeft gezegd de veestapel moet krimpen... zodat we voedsel voor mensen kunnen maken in plaats van voor dieren.

[0:14:47] En dat heeft ervoor gezorgd dat de eerste vier jaar van de oorlog geen hongersnood was.

[0:14:52] Dat is een feit.

[0:14:54] En ja...

[0:14:57] Verder weet ik het ook.

[0:14:58] Ik weet het gewoon niet, hoe ik hier moet debatteren.

[0:15:01] De heer Lohman van het CDA.

[0:15:02] Oh, sorry.

[0:15:03] U mag daar natuurlijk even op rechten.

[0:15:04] Maar mevrouw Van der Plas, ik vraag u wel dat echt compact te doen.

[0:15:07] Want u heeft nog een aantal andere vragen en nog wat spreektijd.

[0:15:11] Ja, voorzitter.

[0:15:13] Een hongersnood of geen honger waar we het over hebben is...

[0:15:17] We hebben het ook over ondervoeding.

[0:15:19] Mensen hebben gewoon een aantal nutriënten nodig zodat je niet onder voet raakt.

[0:15:24] En onder voed is iets anders dan een hongesnood.

[0:15:31] Porties eten en er zal genoeg voedsel zijn.

[0:15:33] Maar als jij niet je nutriëntenbehoeften goed aanvult... dus zaden, noten, groenten, aardappels en dierlijke eiwitten... dan raak je gewoon onder voet.

[0:15:44] En dat is wat... Nou ja, dat kan mevrouw Bruin zeggen dat het niet zo is.

[0:15:48] Vraag elke diëtist.

[0:15:49] Als je je nutriïntenbeheeften niet op orde hebt...

[0:15:51] Dan raak je gewoon ondervoed.

[0:15:52] En ondervoet is iets anders dan mager zijn.

[0:15:55] Ondervoed is dat je niet genoeg vitamine, mineralen en al je nutriënten tot je neemt.

[0:16:01] En dan raakje gewoon onder voet.

[0:16:03] Dat is gewoon een feit.

[0:16:06] Dit is gewoon een persoonlijk feit.

[0:16:08] Ik eet volledig plantaardig.

[0:16:10] Mijn bloedwaren waren nog nooit zo goed geweest.

[0:16:12] Nou, zie ik er ook ondervoed uit?

[0:16:14] Nee.

[0:16:15] En bovendien, en belangrijker nog, weet het gezappen zeggen... je kan prima en juist gezonder leven op een plantaардig dieet.

[0:16:22] Gezonder, omdat je ook minder risico's hebt op hart- en vaatziektes... en al die andere westerse ziektes.

[0:16:27] Dus laten we die mythe van de BBB ook even van tafel geven.

[0:16:31] Voorzitter, mag ik een persoonlijk feit maken?

[0:16:33] Mevrouw Keijzer.

[0:16:34] Ja, ik eet niet volledig plantaardig.

[0:16:37] Godzijdank zou ik bijna willen zeggen.

[0:16:39] En met mij gaat het ook fantastisch.

[0:16:42] Ik stel voor dat we onze gezondheidstoestand even laten voor wat hij is.

[0:16:48] Maar meneer Lohman heeft nog een interruptie.

[0:16:51] Ja ik heb geen persoonlijke feit over mijn persoonliche dieet maar een vraag.

[0:16:56] Maar een vraag aan mevrouw Van der Plas.

[0:17:00] Ik hoor u spreken over de hoogwaardige duurzame voedselproductie die we in Nederland hebben.

[0:17:05] Daar ben ik het mee eens.

[0:17:06] Maar is mevouw Van Der Plas het met mij eens dat die ontwikkeling die we hebben gemaakt, dat dat mede komt door de beperkingen die we hier hebben?

[0:17:13] Klein land, dure grondprijzen en ook de milieu en wetgeving die we natuurlijk al vanaf de jaren 70, 80 hebben, waardoor boeren innovatiever zijn gaan werken.

[0:17:23] MevrouWanDerPlas.

[0:17:25] Ja, ik snap het punt niet helemaal.

[0:17:28] Want ik heb het juist hier ook in mijn bijdrage over gehad.

[0:17:33] Maar wat ik zeg, wij hebben een vruchtbare delta.

[0:17:37] Dat hebben wij gewoon in onze schoot geworpen gekregen.

[0:17:41] Dat is gecultiveerd uiteindelijk.

[0:17:43] In Nederland was er ooit één groot moeras.

[0:17:44] En dat is geculotiveerd dankzij het feit dat wij boeren hadden.

[0:17:49] Daardoor kunnen wij hoogwaardig voedsel produceren.

[0:17:51] Doordat de agrarische sector hier zo sterk en groot is geworden...

[0:17:55] is er heel veel kennis gekomen.

[0:17:57] De reden dat wij een agrarisch kennisland zijn, komt omdat we een agarische sterke sector hebben.

[0:18:02] Dat zie je in alle landen.

[0:18:04] Waar een sector sterk is, zie je ook een hele kennisindustrie en innovatieindustrie ontstaan.

[0:18:09] En ook daar maak ik me zorgen over, even los van de voedselzekerheid.

[0:18:14] Als dat minder wordt of verdwijnt, dan zal die kennis hier ook verdwijnen.

[0:18:18] We kunnen wel altijd zeggen, we moeten kennis exporteren, maar die kennis moet je wel in huis hebben.

[0:18:22] Dus dat is ook mijn pleidooi.

[0:18:24] Ja, dank u wel.

[0:18:26] Mijn punt ging ook over dat omdat we in zo'n vruchtbare delta, maar met ook heel veel mensen en verschillende druk op de ruimtes, dat we daardoor wellicht ook innovatief zijn geworden, efficiënt en een duurzame landbouw hebben opgebouwd.

[0:18:38] Maar mijn voorvraag zou zijn, ik hoor u spreken over het buitenland en dat standaarden daar lager zouden zijn.

[0:18:43] Ik twijfel daar een beetje over.

[0:18:47] In Zuid-Amerika, heeft u een beeld van wat de duurzaamheidsontwikkelingen en standaarden op dit moment in Zuid Amerika zijn in relatie tot wat die in Europa zijn?

[0:18:57] Mevrouw Van der Plas.

[0:18:58] Zuid-Amerika is natuurlijk heel groot, dus dat kun je niet vergelijken met Nederland als kleine postzegel.

[0:19:04] Wat ik wel weet uit Zuid Amerika, laten we even Brazilië noemen, is dat er nu in ieder geval een importverbod is gekomen op rundvlees door de Europese Unie.

[0:19:14] vanwege juist waar wij voor hebben gewaarschuwd, dat die standaarden veel lager zijn.

[0:19:18] En dat er gewoon rundvlees en kippenvleesch bijvoorbeeld met salmonella, we zien het regelmatig in de pers verschijnen, dat er producten uit de schappen moeten worden gehaald, die uit het buitenland komen, die dus die lagere milieustandaarden hebben.

[0:19:32] In China zijn een paar jaar geleden alle milieuregels geschrapt,

[0:19:36] Omdat de varkensector daar zo was gedecimeerd vanwege de varkenpest.

[0:19:41] Dat ze die varkensproductie weer helemaal omhoog hebben moeten doen.

[0:19:44] En ze hebben gezegd, al die milieurees gaan we strappen.

[0:19:47] Want wij moeten zo snel mogelijk weer onze eigen varkenfleesproductie doen.

[0:19:51] Dus ja, die standaarden zijn wel degelijk lager.

[0:19:55] En er zullen misschien gebieden in Zuid-Amerika ergens zijn die wat hogere standaard hebben.

[0:20:00] Maar wereldwijd loopt Nederland toch echt wel voorop met de standaarde.

[0:20:03] Vervolgt u me toch, mevrouw Van der Plas?

[0:20:10] Dank u wel.

[0:20:11] Ik was geëindigd dat wij kippenstallen hier niet moeten leegmaken en vervolgens kip uit Brazilië, Oekraïne of Thailand moeten halen.

[0:20:17] En als we minder afhankelijk willen zijn van het buitenland, dan begin dan ook met onze eigen productiemiddelen.

[0:20:23] Wij hebben dierlijke mest vol waardevolle stoffen voor onze grond en tegelijkertijd maken Europese regels ons afhankelijker van kunstmest.

[0:20:30] Welke concrete inzet pleegt de staatssecretaris in Brussel om meer stikstof uit dierlike mest verantwoord te kunnen benutten en onze afhankelijkheid van kunstemest te verkleinen?

[0:20:40] Voorzitter, Nederland hoeft niet alles zelf te produceren.

[0:20:43] Dat kan niet en dat hoeft ook niet.

[0:20:45] Maar juist daarom moeten we zuinig zijn op de producten die wij hier wel heel goed kunnen maken.

[0:20:50] Op onze vruchtbare landbouwgrond, op ons grasland, op onze boeren, op onzen kennis en op onze voedselverwerkende industrie.

[0:20:57] Voedselzekerheid is niet ieder land voor zich.

[0:21:00] Voedsels zekerheid is dat landen op elkaar kunnen rekenen, maar dat kan alleen als je ook zelf iets te bieden hebt en niet voor je eerste levensbehoefte volledig afhankelijk gaat worden van een ander.

[0:21:10] Een sterke eigen voedselproductie maakt Nederland weerbaar.

[0:21:13] Het voorkomt dat andere landen

[0:21:15] ...bij een crisis of handelsoorlog zomaar in de tang kunnen nemen.

[0:21:19] We kunnen toch niet aan de ene kant spreken over minder afhankelijkheid van het buitenland... ...terwijl we aan de andere kant regels en beleid invoeren... ...waardoor onze eigen voedselproductie afgebroken wordt.

[0:21:29] Voorzitter, tot slot.

[0:21:30] De staatssecretaris schreef zelf... ...afhankelijkheden werken immers twee kanten op.

[0:21:35] En precies.

[0:21:36] Andere landen hebben ons ook nodig.

[0:21:38] Dus waarom maken we Nederland dan afhankelijker... ...en tegelijkertijd de landen die op onze voedselfroductie rekenen...

[0:21:44] Ook kwetsbaar.

[0:21:45] Dank u wel.

[0:21:47] Mevrouw Van der Plas, dan gaan we naar de termijn van de heer Vlag van de SGP.

[0:21:53] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:21:55] Voedselzekerheid, het wordt wel eens vergeten.

[0:21:57] Dus ik ben ook ontzettend blij dat we nu eindelijk dit debat hebben.

[0:22:02] En een bekend spreekwoord zegt, voorkomen is beter dan genezen.

[0:22:06] We dachten dat ons elektriciteitsnet wel in bubs, windparken en warmtepompen aankon.

[0:22:11] Niet dus.

[0:22:13] We dachten dat onze wegen en bruggen het nog wel een tijdje zouden uitzingen.

[0:22:16] Niet dus.

[0:22:18] We denken dat onze voedselzekerheid tot in lengte van jaren vanzelf gegarandeerd is.

[0:22:22] Niet op korte termijn, denkend aan de hybride oorlogsvoering van Rusland, niet op langere termijn denkend... ...aan de kelderende landbouwproductie in Zuid-Europa en de druk op landbougronden hier.

[0:22:34] Goed dat de staatssecretaris dus werkt aan een agenda voedselszekerheids.

[0:22:38] Ik moedig hem aan om de aanbeveling van Klingendaal om werk te maken van voedselfoorraden...

[0:22:42] concreet handen en voeten te geven.

[0:22:44] Komt de regering in ieder geval met een oproep aan huishoudens... om te zorgen voor een grotere voorraad houdbaar voedsel... zodat ze acht in plaats van drie dagen kunnen overbruggen?

[0:22:53] De agenda Voedselzekerheid focust op acute verstoringen in de voedseketen.

[0:22:59] U heeft een verstoring in de keten van uw betoog, want mevrouw Pot wil graag iets aan uw vraag.

[0:23:06] Ja, voorzitter, ik hoop niet dat dat zo opgevat wordt.

[0:23:09] Fijn dat de heer Vlag aandacht vraagt voor het onderzoek van Klingendaal.

[0:23:12] Een van de aanbevelingen van Kringendaal was ook om een voorraad sojaschroot van twee à drie maanden aan te leggen, om te zorgen dat we weerbaar zijn.

[0:23:23] Wat vindt de heur Vlag van dat idee?

[0:23:28] Ik heb daar niet direct een mening over.

[0:23:30] Ik heb er kennis van genomen.

[0:23:31] Welke kant wil mevrouw Potthop zou ik aan zeggen?

[0:23:35] De kant die ik op wil is dat Klingendaal zelf al constateert dat dat eigenlijk onmogelijk is.

[0:23:40] Omdat we in Nederland zo ontzettend veel sojasrood gebruiken in het veevoer, dat dat geen enkele zin zou hebben dat we dat helemaal niet aankunnen.

[0:23:50] Dus zou het dan niet veel verstandiger zijn om onze afhankelijkheid van soja en van sojasroot af te bouwen?

[0:23:56] Misschien inderdaad door iets minder vee en iets meer plantaardig, omdat we dan weerbaarder en onafhankelijker zijn.

[0:24:05] Meneer Vlag.

[0:24:06] Ja, voorzitter.

[0:24:07] Ik weet niet of dat verstandig is.

[0:24:10] Het kan best zijn dat dat nodig is om de twee tot drie maanden aan te leggen en dat dat heel lastig is, maar tegelijkertijd zie ik ook pogingen om alternatieven te vinden daarvoor.

[0:24:18] Dus ook daarin zien we ontwikkelingen.

[0:24:21] Nee, ik denk niet dat het nodig is.

[0:24:25] Dit kost iets.

[0:24:27] Korte vervolgvraag hierop.

[0:24:29] Universiteit Leiden had een tijdje geleden al geconcordeerd in het geval van Oekraïne, maar ook met andere crisis, dat het juist voor onze weerbaarheid en goed kunnen inspringen in zo'n crisisgeval beter is om ons te focussen op meer plantaardig en minder degelijk.

[0:24:43] Is SGP bereid om daar nog even goed naar te kijken?

[0:24:47] Meneer Vlag.

[0:24:49] Ja, voorzitter.

[0:24:50] Ik heb natuurlijk ook met interesse de discussie net met mevrouw Van der Plas allemaal gevolgd.

[0:24:55] En wat me opvalt is dat de focus hier in de Kamer toch wel sterk is op het terugdringen van dierlijk.

[0:25:02] En dat eigenlijk het verbouwen van gewassen nauwelijks ter discussie staat.

[0:25:07] Dus daar richt ik me ook niet op.

[0:25:08] Ik weet dat Nederland ook in hoge mate bekend staat... om de hoge kwaliteit akkerbouw.

[0:25:12] Maar er is gewoon veel minder discussie over in de Kamer.

[0:25:15] Waar ik me dus op focus, is dat we zeggen... 9% van ons landgebruik is bijvoorbeeld veen.

[0:25:20] Daar kun je geen akker bouwen op laten plaatsvinden.

[0:25:22] Je kunt er wat lisdolder telen, maar die smaken niet zo lekker.

[0:25:26] Maar je kunt daar vooral...

[0:25:28] heel goed, duurzaam, ook intensief veeteelt toepassen.

[0:25:32] En ik weet één ding, als wij hier in Nederland minder vee gaan houden, draagt dat in ieder geval niet bij aan de voedselzekerheid Europees, Noordwest-Europees.

[0:25:41] Om redenen die mevrouw Van der Plas ook al noemde, dat het zich verplaatst naar landen waar gewoon meer dieren nodig zijn voor dezelfde productie als hier.

[0:25:51] Ja, voorzitter.

[0:25:52] Maar dit wordt dus bestreden door al die wetenschaps onder de ronde tafel... maar ook wat ik net zei, Leiden, die concludeerde heel duidelijk eigenlijk... niet omdat het zo leuk is, maar gewoon omdat het de realiteit is... als we meer onafhankelijk willen worden... als ze bestand willen zijn tegen crisis, tegen oorlog... tegen afsluiting van de Staten van Hormuz, et cetera... dan moeten we echt die transitie maken naar meer plantaardig en minder dierlijk...

[0:26:17] Dat kan ook in ons land, op ons grondgebied.

[0:26:20] En dan hebben we ook nog eens minder ruimte nodig.

[0:26:23] Dan kunnen we wel meer mensen doorvoelen.

[0:26:25] Nogmaals, is SGP bereid, want zij waren niet aanwezig bij dat ondertafelgesprek... om daar echt een keer goed over in gesprek te gaan.

[0:26:32] Ook met die wetenschappers.

[0:26:35] Meneer Vlag.

[0:26:36] Ja, voorzitter.

[0:26:36] Om te beginnen.

[0:26:37] Het is al de derde keer dat het aan de orde komt... dat bepaalde partijen niet aan wezen zijn bij dat ondertafelgespreks.

[0:26:41] Dat vind ik irritant.

[0:26:43] Bepaalde fracties hebben nu eenmaal meer dingen te doen dan...

[0:26:46] Alleen daarbij te zijn, dat neemt niet weg dat je kennis kunt nemen van de documenten die zijn uitgedeeld.

[0:26:52] Dus ik vind dat een beetje irritant.

[0:26:55] Natuurlijk is het zo dat als je als land helemaal geïsoleerd zou zijn door een crisis of een oorlog, dat je dan keuzes moet maken die misschien anders zouden zijn dan nu.

[0:27:02] Maar dat is een vrij extreme situatie.

[0:27:06] Waar ik nu vooral naar kijk, ik zeg namelijk ook niet dat we helemaal niet afhankelijk zouden moeten zijn van het buitenland, maar er moet wel iets van wederkerigheid in blijven.

[0:27:14] Nederland staat bekend om de hoogwaardige kennis die wij hebben op het gebied van veeteelt en akkerbouw.

[0:27:19] Die kan bestaan omdat dat bij ons nog steeds een behoorlijk volume heeft.

[0:27:22] Nederland is ook een van de meest vruchtbare delta van Europa, misschien wel van de wereld.

[0:27:28] Ik vind het ethisch onverantwoord om die te vergooien aan een ideologie die gericht is op meer plantaardig eten.

[0:27:34] Dat komt misschien zelf ook omdat ik zelf niet heel gek ben op plantaARDIG eten,

[0:27:38] Ik weet dat het moet en dat doe ik ook wel, maar om daar mijn hele dieet uit te laten bestaan, ik moet er niet aan denken.

[0:27:44] Met andere woorden, we moeten niet eenzijdig hierin zijn.

[0:27:47] We hebben zowel plantaardig nodig, dat staat in Nederland heel goed onbekend, wereldwijd, maar ook vrije teelt.

[0:27:53] Daar spreek ik me voor uit.

[0:27:55] Mevrouw Pot heeft nog een interruptie voor u, meneer Vlag.

[0:27:57] Ja, voorzitter.

[0:27:59] Het staat iedereen vrij om te zeggen... ik hou niet van groenten en dan doe ik dat niet.

[0:28:03] Of ik eet liever meer vlees of vis of wat anders.

[0:28:06] Ik vind het vooral belangrijk dat iedereen kan kiezen.

[0:28:09] Het zou de heer Vzag wel sieren als hij het niet had over plantaardige ideologie.

[0:28:13] Want dat is wel echt wetenschappelijk.

[0:28:16] De wetenschap heeft echt aangetoond.

[0:28:17] En dan kan je er nog steeds voor kiezeren.

[0:28:20] Maar laten we dat gewoon niet doen met elkaar.

[0:28:23] Meneer Pag.

[0:28:24] Ja, maar voorzitter, dat moet ik me misschien iets scherper uitdrukken.

[0:28:29] Ik wil niet zeggen dat het een ideologie is om te zeggen dat plantaardig eten goed voor je is.

[0:28:34] Maar ik zie wel dat bepaalde partijen dat sterk in hun politieke ideologie hebben verankerd om die overstap naar plantaардig nadrukkelijk te maken.

[0:28:42] Ik heb met lid Kostis wel eens discussies gehad.

[0:28:45] Die wil de veestapel in Nederland met 75% terugdringen.

[0:28:48] Dat komt vanuit ideologische motieven dat ze moeite hebben met de intensieve veeteelt.

[0:28:53] En daar spreek ik even namens de Partij voor de Dieren dan.

[0:28:55] En ik denk, ja, daar zit een ideologisch component achter om over te schakelen op plantaardig.

[0:28:59] Zo bedoel ik hem.

[0:29:01] Ik wil geen zins de indruk wekken dat ik op wat voor manier dan ook zou veronderstellen dat plantaардig eten een ideologie is.

[0:29:07] Sterker nog, dat doen we allemaal.

[0:29:08] Dat moeten we ook blijven doen.

[0:29:09] Daar is Nederland ook heel sterk in.

[0:29:11] Ik ga eerst naar mevrouw Brommet.

[0:29:13] Oh sorry, oh sorry, sorry, ja nee terecht mevrouw Pot.

[0:29:17] Nou voorzitter, ik ben blij dat de heer Vlag dat in ieder geval opklaart.

[0:29:22] Maar laten we wel zijn, we zitten hier vandaag bij elkaar om het te hebben over voedselzekerheid.

[0:29:26] En volgens mij waar de discussie zich net in ontspon, was natuurlijk een discussie over wat de wetenschap zegt.

[0:29:34] Over de noodzaak van toch wat meer plantaardig verbouwen in Nederland.

[0:29:40] Om ons onafhankelijker te maken.

[0:29:41] En ook dat is echt wetenschappelijk.

[0:29:43] Dat is geen ideologie.

[0:29:45] Nou, tot slot kort afrondend.

[0:29:47] De heer Vlag voordat ik naar het lidkost iets ga.

[0:29:49] Nee, naar mevrouw Brommet gaan.

[0:29:50] Voorzitter, volgens mij heb ik dat ook niet gezegd.

[0:29:53] Dat is heel kort.

[0:29:54] Mevrouw Bromet.

[0:29:56] Het komt natuurlijk ook omdat ideologie bijna als een verwijt klinkt.

[0:29:59] Terwijl de standpunten die bijvoorbeeld Pro heeft over de veestapel zijn ingebed in van wat kan de aarde dragen en wat kunnen we voor de mensheid betekenen als iedereen te eten wil hebben.

[0:30:11] Hoe kijkt de heer Vlag dan daarna?

[0:30:13] Want je moet dan toch breder kijken dan alleen maar iedereen heeft recht op een stukje vlees.

[0:30:00] Terwijl de standpunten die bijvoorbeeld Pro heeft over de veestapel zijn ingebed in van wat kan de aarde dragen.

[0:30:06] En wat kunnen we voor de mensheid betekenen als iedereen te eten wil hebben.

[0:30:11] Hoe kijkt de heer Vlag dan daarna?

[0:30:13] Want je moet dan toch breder kijken dan alleen maar iedereen heeft recht op een stukje vlees.

[0:30:20] Ja, ik snap dat zeker wel.

[0:30:22] Maar een even nuchtere constatering is toch wel...

[0:30:25] dat er de komende jaren een grote behoefte zal blijven aan vlees en dierlijke producten.

[0:30:31] Dat is een feit, een gegeven.

[0:30:33] Sterker nog, je ziet de behoefde aan zuivel alleen nog maar toenemen op de wereld.

[0:30:37] Om dan in een land als Nederland, waar veeteelt op een ongekend hoge standaard functioneert, in een vruchtbare delta met 9% van de grond die uit veen bestaat, waar je eigenlijk het beste gewoon vee kunt houden, en ook op andere gronden trouwens,

[0:30:51] Om daar dan de veeteel terug te dringen, dat helpt in ieder geval niet aan iedereen op de aardbol ook een stukje van die mogelijkheid geven om vlees te kunnen eten.

[0:31:01] Want als we ook hier het weghalen, komt het zomaar niet elders terug.

[0:31:04] Of met veel meer milieu-impact.

[0:31:07] Mevrouw Bromet.

[0:31:09] Voorzitter, de SGP roemt dan de kennisintensieve sector op het gebied van de landbouw in Nederland en ik wil dat best beamen.

[0:31:16] Is het dan niet veel beter om te focussen op fermentatie, op nieuwigheden als kweekvlees in plaats van blijven slepen met kalveren uit heel Europa om ze hier vet te mesten en vervolgens te exporteren naar Italië?

[0:31:28] Is dat wat je met zo'n hoogwaardig land dan moet doen?

[0:31:32] Meneer Vlag.

[0:31:34] Nou voorzitter, mevrouw Promet weet dat de SGP in ieder geval uitgaat van de gedachte dat dit ons ook allemaal gegeven is in de schepping.

[0:31:41] En kweekvlees was daar geen onderdeel van.

[0:31:43] Dieren zijn nu eenmaal zo ontstaan en geschapen dat hun mest een positieve invloed heeft op het groeien van gras en gewassen.

[0:31:52] En dat hun vlees eetbaar is, dat is nu eenmal zo.

[0:31:57] Het is zeker zo dat Nederland heel hoogwaardig is.

[0:32:00] We doen het op de meest duurzame manier van Europa en denk wel van de wereld.

[0:32:04] En ook als je kijkt naar de productie, je kunt daarvan vinden wat je wil, maar een koe die meer dan 10.000 liter melk geeft, doet dat alleen maar als hij heel erg goed in zijn vel zit.

[0:32:14] En dat zie je eigenlijk alleen maar in Nederland.

[0:32:17] Dank.

[0:32:17] Ook de heer Vlag kan iets compacter worden in zijn antwoorden en dan ga ik naar de lidkost iets.

[0:32:22] Ja, dat was een persoonlijk feit en we hebben mij natuurlijk een voordeel in de mond gelegd.

[0:32:26] Kijk, de keuze die wij maken als Partij voor je Dieren heeft te maken met die wetenschappelijke conclusies.

[0:32:30] Het is niet alleen maar, oh wat vinden we leuk, maar het is vooral, wat is goed voor Nederland?

[0:32:34] En uit al die onderzoeken blijkt dat het juist strategisch nu goed is om meer over te schakelen naar plantaardig en minder dierlijk...

[0:32:41] Juist in onze vruchtbare delta, waarbij de wetenschappers zeggen... je moet je landbouwgroot bij voorkeur inzetten voor gewassen... die rechtstreeks voor menselijke consumptie kunnen worden gebruikt.

[0:32:52] Dat is geen persoonlijk feit, mevrouw.

[0:32:54] Dit kost iets, dus de teller loopt.

[0:32:56] Oké, maar dan maak ik hem even rustig af... want het is wel echt belangrijk.

[0:33:00] Wetenschappers zeggen echt... juist omdat je zo'n belangrijk landbouwgrond hebt... gebruik het zoveel mogelijk voor menselijke consumptie.

[0:33:06] En dat kan ook.

[0:33:07] En nu gebruiken we niet alleen bijna de helft van ons land... voor de veehouderij... maar ook nog eens een extra Nederland aan landoppervlakte... om al onze dieren te kunnen voeden.

[0:33:16] Ja, dat is super inefficiënt.

[0:33:19] Werkt tegen voedselzekerheid in.

[0:33:20] Laten we daar gewoon nuchter naar kijken en die transitie maken.

[0:33:25] Dank u wel.

[0:33:25] En daarmee heeft u uw laatste interruptie gehad.

[0:33:28] En dan kijk ik naar de heer Vlag om daarop te reageren.

[0:33:31] Als u daar de behoefte aan heeft, dan kunt u uw betoog vervolgen.

[0:33:33] Nee, ik denk daar 100% anders over.

[0:33:35] Nou, dan vervolg ik uw betog.

[0:33:37] Voedselstrategie wilde ik het over hebben.

[0:33:39] De agenda voedselzekerheid focust op acute verstoringen in de voedseketen.

[0:33:42] Heel goed, maar het is nog wel iets anders dan behoud van voedselszekerheden op langere termijn.

[0:33:46] De Kamer heeft gevraagd om voor de zomer met een

[0:33:49] Integrale Nationale Voedselstrategie te komen.

[0:33:51] Daar zie ik nog weinig van.

[0:33:53] Komt deze voedsel strategie voor het begrotingsdebat?

[0:33:55] En waarom vindt de SGP dit zo belangrijk?

[0:33:58] Eerder heb ik gewezen op dalende landbouwproductie in Zuid-Europa vanwege de klimaatproblematiek.

[0:34:02] In heel Frankrijk waren deze zomer fors lagere oogsten door de droogte.

[0:34:06] We moeten dan zuinig zijn op onze vruchtbare landbougronden.

[0:34:09] Die landbongronden hebben ook dierlijke mest en veehouderij en een goede zoetwatervoorziening nodig.

[0:34:13] En dat is helaas niet vanzelfsprekend.

[0:34:15] De druk op zowel landbouwgronden als veehouderij is groot.

[0:34:18] We hebben meer dierlijke mest in plaats van kunstmest nodig, maar we doen juist een stap achteruit.

[0:34:23] Beseft het kabinet dat Zeeuwse akkerbouwers met argusogen kijken naar de grondgebondenheidsnorm voor melkveebedrijven?

[0:34:30] Voorzitter, hoe gaat de staatssecretaris het belang van de voedselzekerheid verankeren in het convenant gewasbescherming?

[0:34:36] Het ene na het andere gewas beschermingsmiddel verdwijnt terwijl het er bij de aardappel en groente teelt nu echt om gaat spannen.

[0:34:42] Hier maak ik me grote zorgen om.

[0:34:43] We moeten zeker werk maken van minder milieubelasting, maar niet door aan de voorkant de medicijnkast te halveren.

[0:34:49] Het zet het teelt van Hollandse aardappelen en spruiten op het spel.

[0:34:53] We willen hiervoor toch geen importafhankelijkheid.

[0:34:55] Dit kan bovendien import zijn uit landen waar verboden middelen gewoon wel gebruikt mogen worden.

[0:35:01] Voedselzekerheid gaat ook over beschikbaarheid, gebruik, stabiliteit en toegang.

[0:35:05] En de staatssecretaris wil focussen op beschikbarheid en stabiliteit.

[0:35:09] Waarom is toegangen, inclusief betaalbaarheid voor hem een bijzaak?

[0:35:13] Nederlandse voedselproducten zijn in het schap goedkoper dan het Europese gemiddelde.

[0:35:17] Dat is niet omdat we Oost-Europese kostprijzen hebben, maar omdat we veel voedsels produceren.

[0:35:22] Hoe meer voedselfroductie, hoe minder voedsearmoede.

[0:35:25] Als we de tomaten- en paprikateelt hier halveren, zal zich dat doorvertalen in de supermarktprijs.

[0:35:31] Terwijl tomaten en paprika's zo gezond zijn.

[0:35:33] Hebben we net nog gewisseld.

[0:35:34] Neemt de staatssecretaris het aspect betaalbaarheid mee in zijn voedselstrategie?

[0:35:39] En dan wil ik het tot slot nog hebben over imkers.

[0:35:41] Naast wilde bijen zijn ook honingbijen nodig voor bestuiving van voedstalgewassen.

[0:35:44] In de fruitteelt, in kassen en op akkers.

[0:35:46] Imkers hebben echt een groot probleem.

[0:35:48] Steeds meer gemeenten en terreinbeherende organisaties weren bijenkasten bij natuurgebieden.

[0:35:53] Een deel van het jaar zijn de honingbijen echter afhankelijk van deze natuurgebieden.

[0:35:58] Deze bijenblokkade kan op termijn negatieve gevolgen hebben voor onze voedselvoorziening.

[0:36:02] Ziet de staatssecretaris het probleem en gaat hij in overleg met gemeenten en terreinbeheerders om ervoor te zorgen dat imkers die al decennia lang bijenkast hebben in natuurgebiden gewoon door kunnen gaan.

[0:36:12] Want maatwerk is nodig om de vermeende concurrentie met wilde bijen zo nodig in te perken.

[0:36:20] Dank u wel.

[0:36:21] Ga ik naar het lid Kostitsch.

[0:36:25] Dank u wel, voorzitter.

[0:36:27] Als we het hebben over voedselzekerheid, dan moeten we het... ...hebben over de grote koe in de kamer.

[0:36:32] Minder vee betekent meer voedsels zekerheid, beste mensen.

[0:36:36] En minder problemen met onder andere stikstof, ruimtetekort en dierenleed.

[0:36:41] En het eerste wat ze deden tijdens de Tweede Wereldoorlog, mevrouw Bromet zei het al, om genoeg mensen te kunnen voeden, is het aantal dieren in de veehouderij inkrimpen.

[0:36:50] En dat zit als volgt.

[0:36:51] Een groot deel van ons land wordt nu gebruikt voor de landbouw en bijna de helft daarvan is vee houderij.

[0:36:56] Waarbij we bijvoorbeeld negen keer meer kalfsvlees produceren dan we zelf nodig hebben.

[0:37:01] En om al die dieren te kunnen voeden gebruiken we een heel extra Nederlandse oppervlakte in het buitenland.

[0:37:07] We importeren meer calorieën en eiwitten dan we zelf produceren.

[0:37:11] Dat komt door onze te grote focus op vlees en zuivel.

[0:37:14] Dat blijkt dus extreem inefficiënt en maakt ons onafhankelijk van het buiteland.

[0:37:19] En je krijgt er ook nog eens enorme hoeveelheid dierenleed, ongezonde uitstoot en mest bij.

[0:37:25] Als je de som uitregelt volgens experts van onder andere Wageningen Universiteit... kom je tot de conclusie, en ik citeer, dat de omvangrijke Nederlandse landbouwexport... niet bijdraagt aan de voedselzekerheid in andere landen.

[0:37:36] Het draagt juist bij aan voedsonzekerheid.

[0:37:39] Ook in Nederland kan de staatssecretaris deze wetenschappelijke conclusie bevestigen.

[0:37:44] De oplossing hiervoor is duidelijk volgens de experts.

[0:37:46] De Kamer heeft het zelf gehoord tijdens het rond de tafel gesprek afgelopen week met wetenschappers.

[0:37:51] Als we willen werken aan voedselzekerheid, dan moeten we overschakelen naar meer plantaardige producten van eigen bodem.

[0:37:57] Daarmee wordt de afhankelijkheid van buitenlandse grond en grondstoffen verkleind en hebben we meer dan genoeg voedcel voor de toekomst.

[0:38:04] En er is ook nog eens ontzettend veel bijvangst.

[0:38:08] Minder stikstofuitstoot, minder watervervuiling.

[0:38:11] We hebben minder ruimte nodig voor ons voedsel.

[0:38:13] En er komt meer ruimte voor natuur en woningbouw.

[0:38:16] Onze omgeving wordt gezonder, onze voeding wordt gezonde.

[0:38:19] Nederland wordt gezond.

[0:38:20] Zeker als we inzetten op gifvrij en biologische landbouwen.

[0:38:24] En ik denk... Nu heeft een interruptie van de heer Lohman van het CDA.

[0:38:28] Ja, dank u wel.

[0:38:29] Ik hoor u een aantal keer spreken over de ronde tafel die we mede hier hadden.

[0:38:35] Ten eerste hadden wij natuurlijk verschillende wetenschappers aan tafel.

[0:38:37] Dus ik vind het soms wel lastig om te zeggen al die wetenschapers zeiden hetzelfde.

[0:38:41] Want ik heb toch wel verschillend de inkleuring rondom het zelfde thema gehoord.

[0:38:45] Onder andere Petra Berkhout van Wageningen Universiteit, die had het ook over competitief voordeel.

[0:38:50] Wat doe je op welke plek?

[0:38:52] Dus kunt u misschien even daarop reflecteren in relatie tot die veehouderij.

[0:38:56] Dat wij natuurlijk in Nederland ons hebben gespecialiseerd onder andere in vee houderij en hoe dat aansluit bij de rest van uw betoog.

[0:39:04] Ja, heel goed.

[0:39:04] En ook mevrouw Petra Berghout zei ook duidelijk... dat het belangrijk is dat we die transitie naar meer plantaardig en dierlijk maken.

[0:39:15] Ook de conclusie die werd gedeeld... dat we juist in zo'n land waar we veel vruchtbaar grond hebben... dat je daar dat uitgangsmoed moet zijn... dat grond zo efficiënt mogelijk gebruikt voor direct voeden van mensen.

[0:39:28] En dat doen we nu juist eigenlijk andersom.

[0:39:30] We zijn te veel grond aan het gebruiken...

[0:39:33] voor het voeden van dieren.

[0:39:35] En sterker nog, we hebben nog een heel extra Nederland... op dit moment erbij nodig om al die dieren in ons land te kunnen voeden.

[0:39:41] De inkleuring is hier en daar anders... maar de algemene conclusie, en dat staat ook in de informatie... die is gedeeld met de Kamer, is heel duidelijk.

[0:39:50] Het moet een integrale aanpak zijn.

[0:39:51] Je moet ook werken aan voedselverspilling.

[0:39:53] Je doet iets aan de klimaatverandering, absoluut.

[0:39:56] Maar, dat zeggen ook alle wetenschappers, je moet echt toe... dat is echt een essentieel onderdeel van de transitie...

[0:40:02] meer plantaardig en minder dierlijk?

[0:40:07] Ja, dank u wel.

[0:40:09] Ik ben nog even aan het puzzelen over de discussie... wat op wereldschaal klopt, klopt dat ook op een bepaalde plek in de wereld?

[0:40:15] Maar ik kom daar zo meteen denk ik nog even op terug.

[0:40:17] Mijn vraag die ik heb gaat over consumptie... want dat is ook iets wat in de ronde tafel veel naar voren kwam.

[0:40:22] Dus laten we aannemen, en dat zeiden veel wetenschappers... dat inderdaad een betere verhouding plantaarde-dierlijk beter is...

[0:40:29] De bottleneck is hoe zorgen we dat de consumptie daar ook op ingericht wordt.

[0:40:34] En vanuit ons perspectief is het lastig om dat puur vanuit overheidswegen te doen.

[0:40:39] Zou u daarop kunnen reflecteren?

[0:40:42] Ja, absoluut.

[0:40:42] Misschien ten eerste beseffen dat de huidige landbouw niet zomaar is ontstaan.

[0:40:47] Het is niet een natuurlijk marktmechanisme of zo.

[0:40:49] We hebben natuurlijk behoorlijk wat stimulans in die landbougroep pompt en dus daarmee gestuurd.

[0:40:54] Er gaat natuurlijk heel veel subsidiegeld naartoe, verschillende potjes.

[0:40:58] Dus we zijn als politiek al aan het sturen.

[0:41:00] Daar moeten we ons niet in vergissen.

[0:41:02] Dus het eerste wat je moet doen is vervolgens kijken welke middelen gebruiken we nu... en hoe kunnen we die efficiënter inzetten om onze landbouw toekomstbestender te maken.

[0:41:13] Dat is één.

[0:41:13] En tweede, er is een voorstel aangenomen, volgens mij ook gedragen door het CDA...

[0:41:19] Of een actieplan plantaardige voeding.

[0:41:22] Waarvan een onderdeel is dat je ook dat consumptie meeneemt.

[0:41:25] Want ik ben het helemaal eens met het CDA.

[0:41:28] Je moet het in samengang meenemen.

[0:41:29] Je kan niet alleen maar sturen op consumpties of alleen maar op productie.

[0:41:33] Het moet integraal in samengegang.

[0:41:35] Maar ik denk...

[0:41:36] Dat we echt toe zijn na 40 jaar discussie.

[0:41:39] Dat we erkennen, die stap moeten we nu met z'n allen maken.

[0:41:42] En hoe je het precies invult, daar zijn we allemaal over bereid te praten.

[0:41:45] Maar laten we niet die feiten erkennen dat die stap moet worden gezet.

[0:41:50] Dank u wel.

[0:41:52] Vervolgt uw betoog.

[0:41:57] En ik denk dat veel mensen thuis dit ook belangrijk zullen vinden.

[0:42:00] We voorkomen een heleboel dierenleed.

[0:42:03] Als je weet dat we in Nederland per jaar meer dan 600 miljoen wezens met gevoel op elkaar proppen, verknippen en slachten.

[0:42:09] Dat er 20 miljoenen dieren niet eens het slachthuis bereiken omdat ze in de stal zijn doodgegaan van ellende.

[0:42:14] Dat door de ammoniakdampen in de stallen meer dan de helft van de kalfjes in de kalverhouderij aan longaandoeningen leidt.

[0:42:21] Dan heb je echt de plicht om te kijken hoe we ons voedselsysteem zo kunnen inrichten dat we die pijn en ellende in ieder geval zoveel mogelijk kunnen voorkomen.

[0:42:29] Kan de staatssecretaris in oktober met een brief komen waarin hij onderbouwd reageert op de conclusies en aanbevelingen van de wetenschap tijdens het ondertafelgesprek?

[0:42:36] Ik heb hier de stukken.

[0:42:38] Kan hij daarbij vermelden welke aanbevellingen hij meeneemt voor zijn strategische agenda voedselszekerheid?

[0:42:44] En tijdens de APB is een voorstel van onder andere de Partij voor je Dieren aangenomen dat het vraagt om het actieplan meer plantaardige voeding te verwerken in het beleid van de staatssecretaris.

[0:42:56] Hoe gaat de staatessecretarius dat voorstelt precies uitvoeren?

[0:42:58] En is hij bereid de benodigde middelen ervoor beschikbaar te stellen?

[0:43:01] Voorzitter, het is goed dat het kabinet wil werken aan voedselzekerheid.

[0:43:04] Maar dan wel graag integraal en niet dat korte termijn denken zoals we nu zien.

[0:43:09] Als je dat doet, dan probeer je met stukjes tape een lekkend containerschip te repareren.

[0:43:14] Maar de essentie van strategisch zijn is dat je vooruit denkt.

[0:43:17] De adviesraad internationale vraagstukken waarschuwt niet voor niets... voor het risico van een te sterke focus op kortetermijn.

[0:43:22] Kan de staatssecretaris daarop reflecteren?

[0:43:24] Laten we proberen het probleem bij de wortel aan te pakken.

[0:43:29] Transitie naar een plantaardig en minder dierlijk is dus een win-win-win situatie.

[0:43:35] Een no-brainer.

[0:43:36] Jong ondernemers in de hele keten staan te popelen om de handschoen op te pakken.

[0:43:40] Er is een wereld te winnen als we het oude model gericht op de veenindustrie durven los te laten.

[0:43:44] Laten we kiezen om Nederland beter, veiliger en gezonder te maken voor mens en dier.

[0:43:51] En ik zou graag via de bode deze twee stukken willen overhandigen.

[0:43:53] De wetenschappelijke conclusies waar ik graag een reflectie op wil en het actieplan plantaarige voeding.

[0:43:59] Dat gaan we zometeen doen als de bode weer binnen is.

[0:44:03] Ik heb nog twee interrupties voor u. Eén van de heer Lohman en volgens mij ook van mevrouw Van der Plas.

[0:44:08] Waarbij ik zowel aan de mensen die interrupties plegen als ook de antwoorden even vraag.

[0:44:13] Compacter zijn willen wij vijf uur redden met elkaar.

[0:44:15] De heer Looman.

[0:44:17] Ja, dank u wel.

[0:44:18] Deelt lid Kostic het beeld dat de vraag naar eiwitten wereldwijd stijgt?

[0:44:29] Ja, absoluut.

[0:44:31] Wij kijken daar ook naar de wetenschaps.

[0:44:32] We kijken dus naar al die wetenschappers die ons hebben geïnformeerd.

[0:44:34] En zij zeggen, we kunnen dus prima onze mensen voeden.

[0:44:38] We kunnen ook zelfs bijdragen aan voedselzekerheid in een bredere omgeving.

[0:44:42] Maar dat kan dus juist beter en efficiënter door die stap te maken naar meer plantaardige eiwitten.

[0:44:49] En denkt u dat deze trend, dus die stijgende vraag naar eiwitten, dat die echt mondiaal, 10 miljard mensen, te keren is door puur op consumptie te sturen?

[0:45:02] En zo niet, wat zijn dan alternatieven om die in te vullen?

[0:45:07] Nee, wat ik net zei ook.

[0:45:10] Je kan niet aan één knop draaien.

[0:45:12] Want dat werkt niet.

[0:45:13] Je moet een integraal beleid hebben.

[0:45:15] Dus je moet aan de productiekant sturen en aan de consumptiekant.

[0:45:19] Maar belangrijker nog, een inspirerend verhaal vertellen.

[0:45:22] Want we doen allemaal alsof het allemaal ellende is... als we het net wat anders gaan inrichten.

[0:45:26] Iets meer plantarig en minder dierlijk.

[0:45:28] Maar er zijn zoveel voordelen en zoveels ondernemers staan te popelen.

[0:45:32] Laat het al zien.

[0:45:32] Bijvoorbeeld de nieuwe melkboerjongens.

[0:45:34] Die zijn overgestapt naar Neder-soja voor...

[0:45:37] plantaardige zuivel.

[0:45:39] Heel veel ondernemers staan te popelen om er iets van te maken.

[0:45:42] Ik zou zeggen, laat die achterhoede even voor wat het is en laten we na 40 jaar discussie doorgaan richting toekomstbestendige landbouw.

[0:45:52] Mevrouw Van der Plas.

[0:45:56] Ja, voorzitter.

[0:45:57] Ik vraag me af.

[0:45:59] Lid Kostic heeft het over meer plantaardig.

[0:46:01] En we moeten deze stap maken.

[0:46:05] Dan vraag ik me af aan lid Kostic.

[0:46:08] Hoe ziet zij dat voor zich?

[0:46:10] Als ze het heeft over moeten.

[0:46:12] Moet de overheid... Hoe gaan we dat dan doen?

[0:46:14] Gaan we mensen dan vertellen dat ze bepaalde producten niet meer mogen eten?

[0:46:18] Of dat bepaald product niet meer of minder in de schappen mogen liggen?

[0:46:21] Volgens mij leven we gewoon in een...

[0:46:24] Een markteconomie waar mensen hun eigen keuzes hebben en niet in tijden van communisme.

[0:46:29] Dit kost iets.

[0:46:31] Ja, dat klopt helemaal.

[0:46:33] Dus nee, we dringen nergens in ons programma staat om iets op te dringen aan mensen.

[0:46:36] Absoluut niet.

[0:46:37] Maar wat de Partij voor Dieren altijd zegt is wees eerlijk.

[0:46:41] Wees eerelijk.

[0:46:42] Wat al die wetenschappers nu concluderen.

[0:46:44] Ons voedselbeleid, ons voedselssysteem zoals we het nu hebben ingericht werkt niet.

[0:46:48] Werkt niet voor mensen, werkt nicht voor dieren, werken strategisch niet.

[0:46:51] Het is gewoon een doodlopende weg.

[0:46:53] En die discussie hebben we al 40 jaar en dat loopt gewoon vast.

[0:46:57] Dus wat moet je vervolgens doen?

[0:46:59] Ten eerste eerlijk zijn.

[0:47:00] Dan neem je mensen mee.

[0:47:01] Ten tweede de middelen die je nu besteedt.

[0:47:03] Het belastinggeld van burgers.

[0:47:05] Verstandiger besteden.

[0:47:06] En ten derde gebruik maken van die koplopers.

[0:47:09] Van die ondernemers die staan te popelen om aan de slag te gaan in deze transitie.

[0:47:13] Geef ze ruimte.

[0:47:16] Breng ze naar voren als voorbeeld.

[0:47:17] In plaats van haar steeds maar in die oude patronen te vervallen.

[0:47:25] Mevrouw van der Plas.

[0:47:27] In 2021 verbod de Sri Lankaanse regering boeren om nog gewasbeschermingsmiddelen te gebruiken, verboden om kunstmesten te gebruken en boeren moesten van de een op de andere dag verplicht biologisch boeren.

[0:47:43] Dit leidde tot een enorme keldering van de landbouwproductie, de oogst van de rijst daalde met 20%, de theeproductie daalden en het leidte eigenlijk ook toe dat het land in diepe financiële problemen kwam, dat er een volksopstand kwam.

[0:47:59] Dat er honger kwam en een enorme inflatie.

[0:48:02] Maar ik neem aan dat lid Kostic daarvan op de hoogte is, dat als we ook plantaardig willen telen, dat we daarbij ook bijvoorbeeld gewasbeschermingsmiddelen nodig hebben.

[0:48:12] Hoe ziet lid Kocic dat in de toekomst in Nederland?

[0:48:15] Dank u wel en dat was uw tweede interruptie.

[0:48:18] Ja, ik vind het jammer nogmaals dat de BBB hier niet kijkt naar... ten eerste de wetenschap en ten tweede naar de potentie.

[0:48:26] Naar de innovaties die we hebben en de ondernemers die daarmee bezig zijn.

[0:48:30] Kijk, iedereen ook thuis wil het liefst een appel zonder gif.

[0:48:34] Wil het liefs niet wonen in de buurt waar gif wordt gespoten.

[0:48:37] Want dit is gewoon bewezen niet zo goed voor je.

[0:48:40] Dus als we dat met elkaar kunnen regelen dat het zonder dat gif kan...

[0:48:43] of zo min mogelijk, dan is het gewoon een fantastisch verhaal.

[0:48:47] En dat is ook nog eens goed voor de bodem.

[0:48:50] Het is ook goed voor bestuivers... waarvan we afhankelijk zijn voor de bestuiving van onze plantjes... en uiteindelijk dus ook voor ons voedsel.

[0:48:58] Dus juist de overstap naar een gifvrije landbouw... als je dat goed inricht.

[0:49:04] Natuurlijk moet dat niet morgen.

[0:49:06] Helaas lukt dat niet.

[0:49:07] Maar zo snel mogelijk zorgt ervoor... dat we juist op langere termijn meer voedselszekerheid hebben...

[0:49:13] Ja, gezonde bodem, water.

[0:49:15] Wat wil je nog meer?

[0:49:16] Dank u wel.

[0:49:17] Mevrouw Keijzer heeft een interruptie voor u.

[0:49:19] Ja, voorzitter.

[0:49:21] Als je naar het lidkosten zit te luisteren... denk je van, dat moeten we maar doen, dat plantaardige eten.

[0:49:26] Maar neemt zij daar ook in mee... dat je zo'n beetje vijf keer meer jonge kapuzijners moet eten...

[0:49:33] ...dan rosbief om voldoende eiwitten binnen te krijgen.

[0:49:37] En neemt zij ook mee dat bijvoorbeeld die hele belangrijke aminozuren... ...ketenaminozuren, leucine wordt dat volgens mij genoemd... ...dat je dat dan ook mist.

[0:49:48] En dat dat vervolgens betekent dat je dus een vrachtwagen aan extra calorieën tot je moet nemen... ...waardoor je weer dik wordt... ...om uiteindelijk zeker op mijn leeftijd voldoende eiwiten binnen te halen...

[0:49:59] Los nog van de vraag of je het lekker vindt.

[0:50:03] En eten is toch ook wel iets wat vooral heel erg lekker moet zijn.

[0:50:07] En dat is volgens mij ook ontzettend persoonlijk.

[0:50:11] Dit kost iets.

[0:50:13] Ja, zeker lekker.

[0:50:14] Eten moet lekker zijn.

[0:50:15] En ik kan bevestigen dat plantaardig eten echt lekker kan zijn.

[0:50:19] Maar het is maar hoe je het bereidt.

[0:50:20] Dus ik wil best wel een kookworkshop geven aan mevrouw Keijzer.

[0:50:24] Dat in eerste.

[0:50:25] En ten tweede, ja, ik heb het net gezegd.

[0:50:28] Lieve mensen, kijk naar mij.

[0:50:29] Mijn bloedwaarden zijn nog nooit zo goed geweest sinds ik plantaards ben gaan eten.

[0:50:33] Je moet gewoon goed afgewogen, gemixt, plantaardig eten.

[0:50:40] Je goed laten informeren.

[0:50:41] En dan heb je minder kans op hart- en vaakziekte... en suikerziekte en al die andere ellende.

[0:50:47] Dus ik zou zeggen, er is een wereld te winnen.

[0:50:50] Laten we gewoon samen aan de slag gaan.

[0:50:52] Ook met die ondernemers die staan te popelen.

[0:50:55] Ja, je moet natuurlijk helemaal niks.

[0:50:58] Dat is denk ik het fundamentele verschil.

[0:51:00] Dat maken mensen zelf wel uit wat ze eten en hoe ze koken.

[0:51:04] Maar goed, daarmee is in ieder geval dat fantastische verhaal... over gezond plantaardig eten gedebunked.

[0:51:11] Dan even de vervolgstap.

[0:51:13] Want als we zouden stoppen met eten, met vlees eten... en met zuivel gebruikmaken in Nederland...

[0:51:19] Dan gaan we allemaal plantaardig eten.

[0:51:22] Maar dan vervolgens komt de Partij van de Dieren weer om de hoek kijken... ten aanzien van gewasbeschermingsmiddelen.

[0:51:28] En dan moet dat allemaal weer stoppen.

[0:51:31] Ziet de Partijk van de dieren nou echt niet...

[0:51:35] dat dit uiteindelijk, dat beleid van de Partij van de Dieren... in die zin ook een beetje communistische trekken heeft.

[0:51:41] En we hebben in landen gezien waar dat geprobeerd is... waar dat uitendelijk toe geleid heeft.

[0:51:48] Je mag het vinden van mij, maar doe alsjeblieft niet alsof het paradijs aanstaande is.

[0:51:54] Want dat is zeker niet zo.

[0:51:58] Dat was een interruptie van de minuut, mevrouw Keijzer.

[0:52:01] Dus daarom heeft u eerst een interruptiegat.

[0:52:04] Dit kost ietsje.

[0:52:06] Ja, dit is wel een strategie van mevrouw Keijzer.

[0:52:09] Ze probeert van alles bij te halen en mijn woorden in de mond te leggen.

[0:52:12] Ja, ik heb nergens gezegd dat iets moet.

[0:52:14] Ik schets een toekomstperspectief voor de landbouw, voor de voedselzekerheid... dat goed is voor ons allemaal, voor dieren, voor natuur.

[0:52:26] Voor water, dat zorgt voor voedselzekerheid op langere termijn.

[0:52:29] Strategisch heel slim is.

[0:52:31] En dat zeg ik niet vanuit de Partij voor Dieren dat zeggen.

[0:52:33] Dus al die wetenschappers.

[0:52:35] Dus ik zou zeggen, lichting mevrouw Keijzer... Kijk daar nou nog eens goed naar.

[0:52:40] En misschien moet mevouw Keizer zelf even stoppen met zo'n... Ja...

[0:52:45] communistisch of hoe ze het ook wil noemen, zich per se blijven drammen op maar de huidige veestapel in stand houden.

[0:52:53] Het is gewoon onhoudbaar.

[0:52:56] Het gaat ook ten koste van de kiezers van mevrouw Keijzer.

[0:53:01] Oh, mevrouw Tenhove.

[0:53:03] Ja, ik was benieuwd wie er rond de tafel voedselzekerheid georganiseerd had.

[0:53:11] Ja, dat was een vraag aan mevrouw Lidkostitsch.

[0:53:16] Dat was de Kamercommissie in de prostituurvergadering.

[0:53:21] Ik heb me uiteraard teruggekeken.

[0:53:22] Wat mij vooral opviel, de wetenschappers waar Lid Kostitssch het steeds over heeft, die zijn pro-plantaardig.

[0:53:30] Maar ik heb een hele lijst met wetenschapperlijke onderzoeken die juist het belang van dierlijke eiwitten onderschrijven.

[0:53:36] En hoe kijkt mevrouw of lid Kostis, excuus, tegen die wetenschappelijke artikelen aan?

[0:53:45] Voorzitter, ten eerste, het stond iedereen vrij om versprekers aan te dragen.

[0:53:50] Dit is uiteindelijk waar de commissie mee in akkoord is gegaan.

[0:53:53] Dat is één.

[0:53:54] En ten tweede, ik heb geen idee welke lijst van wetenschappers mijn collega voor zich heeft... maar ik heb me er behoorlijk goed in verdiept.

[0:54:01] En er bestaat zoiets als wetenschapelijk consensus... wat dus een overgrote meerderheid van de wetenschapper het over eens is.

[0:54:07] En dat is heel duidelijk.

[0:54:09] We hebben het over niet de minsten.

[0:54:10] We haben het over Wageningen Universiteit, Harvard, Leiden...

[0:54:13] Al die mensen die zeggen, lieve mensen, niemand wordt iets opgedrongen.

[0:54:17] Maar het is strategisch slim om de keuze te maken... om meer plantaardig en minder dierlijk.

[0:54:25] Ja, ik voel wel behoefte om daar even op te reageren.

[0:54:27] Ten eerste is het vanuit de commissie.

[0:54:29] Ten tweede, ik zat ook in die voorbereidingsgroep.

[0:54:33] En twee dingen wil ik eigenlijk benoemen.

[0:54:35] Ik vind dat we echt moeten uitkijken dat als er wetenschappers iets zeggen... dat we dan hier in de Kamer wetenschapelijk consensus uitroepen.

[0:54:41] Dus dat is even een opmerking naar...

[0:54:43] lid Kostic.

[0:54:44] En aan de andere kant dat we moeten uitkijken dat als er een andere wetenschapper iets anders zegt, dat dat dan het tegendeel bewijst.

[0:54:50] Dus even laten we die wetenschappelijke discussie graag helder houden en onze rol als politiek ook.

[0:54:58] Wel van akte?

[0:55:00] Ja, nee.

[0:55:01] Het hoeft niet, zeg ik ook even tegen dit Kostic...

[0:55:04] Nee, daar wil ik me volledig bij aansluiten.

[0:55:05] Ik zou tegen iedereen zeggen lees die stukken van Wageningen, van Leiden, et cetera, en trek zelf uw conclusie.

[0:55:12] De heer Vlagg.

[0:55:13] Het is fijn dat de lidkost zich daarbij aansluit.

[0:55:15] Ik vind het op zich wijze woorden van de heer Lohman, maar dat doet lidkosten in de praktijk niet.

[0:55:21] Ik heb denk ik veertien keer gehoord, alle wetenschappers, al die wetenschoppers.

[0:55:25] En daarmee ontstaat toch gewild of ongewild de indruk dat de rest die daar niet mee eens is, maar wat uit hun nek zit te kletsen.

[0:55:31] En ik wens eraan, wens het dus echt te benadrukken.

[0:55:35] dat er geen consensus is die bewijst dat het verhaal van lid Korsies de enige werkelijkheid is.

[0:55:41] Er is voldoende wetenschappelijk bewijs dat bijvoorbeeld dierlijke eiwitten in veel hoger concentratie tot je kunt nemen dan plantaardige eiwitte en dat soort zaken.

[0:55:50] Dus inderdaad, laten we de wetenschap de weterschap laten en laten we hier duidelijk zijn.

[0:55:54] Wij hebben het hier over politieke keuzes die we maken op basis van wetenschapsinzichten.

[0:55:59] We zitten hier geen wetenschaptelijk debat te voeren.

[0:56:01] Ja, en dit kost iets, mag daar kort op reageren.

[0:56:04] En ik vraag aan mevrouw Van der Plas dat dan ook niet buiten de microfoon.

[0:56:08] Voorzitter, politieke keuzes maak je op basis van feiten.

[0:56:12] En er wordt heel veel desinformatie gedeeld.

[0:56:15] Dus vandaar dat ik gewoon wetenschappers heb geciteerd.

[0:56:18] Hele duidelijke conclusies vanuit Wageningen en Leiden.

[0:56:22] Dat staat even los van consensus.

[0:56:23] Als het gaat om consensus, dat durf ik wel te zeggen... en mensen thuis kunnen me fact-checken... dat er inderdaad wel wetenschapelijk consensus bestaat over het feit... dat we toe moeten naar een vorm van meer plantaardig en minder dierlijk.

[0:56:35] Dat durf ich te stellen en dan is het aan de rest om mij daarin te fact-checken.

[0:56:41] Ja, kort voorzitter.

[0:56:42] Als collega Korsiets meent collega's van het verspreiden van desinformatie te moeten beschuldigen, dan voel ik niet meer de neiging om met mijn collega in debat te gaan, want dan stopt het gewoon.

[0:56:55] Exact.

[0:56:56] Nou, op dit punt heer Jansen, kort.

[0:57:00] Ja, wat de heer Vlag zegt voorzitters, dat is ook mijn lijn.

[0:57:03] Ik heb hier een lijstje met elf wetenschappers die het tegendeel beweren wat lid Kostiets zegt.

[0:57:08] En dat zijn geen koekenbakkers.

[0:57:10] Dat zijn mensen die internationaal gepubliceerde stukken hebben gepraatst.

[0:57:14] En ik vind het eigenlijk gewoon dramatisch dat hier wordt gesteld alsof die mensen er niet toe doen.

[0:57:19] Er zijn gewoon verschillende meningen.

[0:57:21] En op het moment dat je tien wetenschapers in één kamer hebt, krijg je elf of twaalf meningen en zo is gewoon de situatie.

[0:57:26] Volgens mij hebben we op dit moment genoeg op dit punt gewisseld.

[0:57:29] Helder hoe u erin staat.

[0:57:31] Ik ga naar mevrouw Bromet voor haar.

[0:57:33] Betrokken in eerste termijn.

[0:57:36] Ja, voorzitter.

[0:57:36] En wat zich breekt in dit debat is dat er geen gemeenschappelijk uitgangspunt is over wat er aan de hand is in de wereld.

[0:57:42] Omdat daar al oneenigheid over is.

[0:57:45] Ik vind echt, als wij hier als Kamer een expertmeeting organiseren en mensen daar dan niet namen aandragen en dan in het debat wel aankomen waaien en zeggen van ja, ik heb ook nog een lijstje van tien experts, dat je dan echt af bent.

[0:58:00] Maar dat vooraf.

[0:58:01] We hebben hier een debat over voedselzekerheid... en het gaat in zekere zin ook over afhankelijkheid... van andere landen.

[0:58:10] En kijk, je kan natuurlijk zeggen... ik heb recht op vlees of zoals mevrouw Keijzer zegt... je moet niks, dat maken de mensen zelf wel uit.

[0:58:20] Maar ik zou zeggen, ik zit hier niet voor niks.

[0:58:22] Ik zit hier nicht als iemand die af en toe ook weleens vleesch eet.

[0:58:26] Ik zie hier als parlementariër om te kijken hoe...

[0:58:28] we problemen op ons af zien komen in de toekomst en hoe we die kunnen afwenden.

[0:58:33] En daar heeft de heer Jansen voor hun interruptie op.

[0:58:37] Ja, voorzitter.

[0:58:38] Kijk, we zitten hier niet om te jijbakken.

[0:58:39] We zitten hier om het goede te doen voor Nederland met z'n allen.

[0:58:42] Maar op het moment dat een partij, in dit geval Pro, met deze opmerking komt... ...terwijl zij zelf een technische briefing laten vallen en niet aanwezig zijn... ...en dat ook aankondigen in de procedurevergadering om wat wetenschappelijke schade die hun niet bevielen... ...met alle respect, dan is dat wel de laatste partij die deze opмерking mag maken.

[0:59:03] Mevrouw Bromet.

[0:59:05] Ja, voorzitter.

[0:59:06] Kijk, ik vind dus dat wij als parlementariërs een grotere rol moeten hebben in het kijken naar toekomstige generaties, naar het beschermen van de aarde en ook naar crisissituaties waarin de voedselzekerheid op het spel kan komen te staan.

[0:59:18] En dan moet je inderdaad kijken naar de landbouw in Nederland, dan moet

[0:59:24] En dan kan je dat ideologie noemen, maar ik zou zeggen, dat noem ik dan gewoon zorgen voor de mensen in Nederland.

[0:59:32] En we hebben al een paar keer een interruptie gehad over de Tweede Wereldoorlog, waarin de regering zo verstandig was om vooruit te kijken en om inderdaad de veestapel drastisch in te krimpen, zodat er voedsel voor mensen overblijft.

[0:59:45] En ik zou aan de staatssecretaris willen vragen of er nu ook een dergelijk plan ligt.

[0:59:50] Want we zitten in een situatie waarin er oorlog steeds dichterbij komt.

[0:59:54] En ik vraag me af of de regering van nu net zo'n vooruitziende blik heeft als de regeling van toen.

[1:00:00] Ligt er een plan klaar?

[1:00:00] Ligt er een plan klaar?

[1:00:03] Voedselzekerheid is ook dat je kijkt naar het assortiment, want we hebben helemaal geen gebrek aan voedsel op dit moment.

[1:00:09] Als je kijkn naar de supermarkten en je kijken wat mensen echt nodig hebben, dan is 80% van de producten die daar liggen helemaal niet nodig voor de menselijke gezondheid, maar we produceren ze wel.

[1:00:20] En ja, daar hebben we een heleboel nadelen ook van.

[1:00:23] Overgewicht, diabetes, allerlei welvaartsziektes die veroorzaakt worden door producten die helemaal niet bijdragen aan voedselzekerheid, maar eerder de volksgezondheid bedreigen.

[1:00:34] Ik zou ook iets willen zeggen over de noodpakketten.

[1:00:36] Want we hadden inderdaad het rapport van Klingendaal afgelopen vrijdag.

[1:00:41] En de mootschap aan de Nederlander is dus nu, en dat wijst ook wel iets op de urgentie die er nu is,

[1:00:48] Met de dreigende buitenlandse invloeden.

[1:00:51] Je moet niet drie, maar acht dagen voedsel in huis halen.

[1:00:54] En ik denk dat... Kijk, voor mij is dat geen enkel probleem.

[1:00:57] Maar als je nou heel klein woont, hoe moet je dan voor je gezin drie liter water per dag opslaan?

[1:01:04] Dus voor acht dagen 24 flessen water.

[1:01:06] En stel dat je woont met z'n vieren, moet je 100 flessen in huis houden.

[1:01:09] Waar zet je die neer?

[1:01:10] En welke conclusies verbindt de staatssecretaris aan dit advies van Klingendaal?

[1:01:15] En op welke manier gaan we dit verder wijder verspreiden?

[1:01:20] Voorzitter, één onderwerp dat nog niet aan de orde is gekomen vandaag, dat is de voedselverspilling.

[1:01:24] Het burgerberaad Klimaat adviseert om voedselforspilling serieus te nemen als klimaatactie... en daarbij de hele voedseketen te betrekken van producent tot consument...

[1:01:35] En zorg voor beleid en praktische ondersteuning die de bewustwording en de gedragsverandering bij voedselverspilling kan stimuleren.

[1:01:44] En zorgt ook voor een duidelijkheid over de houdbaarheidsdatum.

[1:01:48] En dat mensen weten wat ze moeten doen om die voedselforspilling te voorkomen.

[1:01:53] Niet alleen mensen, maar ook bedrijven.

[1:01:56] Graag een reactie van de staatssecretaris.

[1:01:58] Ik wil ook aandacht vragen voor Caribisch Nederland, want dat is ook Nederland.

[1:02:02] En daar heeft bijvoorbeeld het eiland Saba maar voor één dag drinkwatervoorraden.

[1:02:08] Begin dit jaar werd 18 miljoen beschikbaar gesteld om de voedselzekerheid in Caribisch Nederlands te bevorderen.

[1:02:14] Maar is dat nou genoeg?

[1:02:15] Vraag ik aan de secretaris.

[1:02:17] Wat zijn de prognoses en komen er ook nog extra middelen?

[1:02:21] En dan tot slot, voorzitter, de bijen.

[1:02:23] Een collega had het er net ook al over.

[1:02:28] De economische waarde van de bestuiving van honingbijen in Nederland wordt geschat op 2,41 miljard per jaar.

[1:02:34] Wij kunnen niet zonder gezonde bestuving door bijen...

[1:02:39] En ook de natuurherstelverordening in Europa onderstreept het belang van de bestuivers.

[1:02:44] En die stelt dat de afname van de beestuiverspopulaties per 2030 gekeerd moet zijn.

[1:02:49] Dat is al over vier jaar.

[1:02:51] En mijn vraag is aan de staatssecretaris, hoe staat het ervoor met die doelstelling?

[1:02:55] En welke extra maatregelen gaat hij nemen als dat nodig is?

[1:02:58] Want zonder bestuvers hebben wij ook geen voedsel.

[1:03:03] Dank u wel.

[1:03:04] Meneer Lohman, het woord is aan u voor vier minuten.

[1:03:08] Eerste termijn.

[1:03:10] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:03:11] En ik doe mijn inbreng mede namens de ChristenUnie.

[1:03:15] Voorzitter, in het debat over voedselzekerheid botsen vaak twee verhalen.

[1:03:20] Het eerste verhaal, Nederland voedt de wereld.

[1:03:22] Het andere verhael, minder dieren, meer natuur.

[1:03:26] We hebben het zojuist gehoord.

[1:03:27] Lubach maakte vorige week een onderhoudend filmpje over deze grijsgedraaide plaat.

[1:03:31] Maar ook hij ging met zijn conclusie veel te kort door de bocht.

[1:03:34] Veehouderij vraagt veel land, dus de oplossing voor voedzelzekerheit is minder vee.

[1:03:39] Voorzitter, beide verhalen hebben een kern van waarheid, maar versmallen voedselzekerheid tot de vraag hoeveel we produceren.

[1:03:47] De stikstofcrisis maakt iets anders pijnlijk duidelijk.

[1:03:50] Boeren en tuiners die ik spreek zeggen, waar gaat de Nederlandse landbouw naartoe?

[1:03:54] Wat is de visie?

[1:03:57] Voorzitter, het CDA draagt mede verantwoordelijkheid voor het uitblijven van deze visie.

[1:04:01] De laatste actuele, de kringlooplandbouwvisie, ligt op het ministerie te verstoffen.

[1:04:06] Daarom zijn wij op dit moment bezig met een nieuwe fractievisie.

[1:04:09] In de wetenschap dat we dit niet alleen kunnen, doe ik graag een open uitnodiging aan coalitie en oppositie om met elkaar na te denken of we tot een breed gedragen voedsel- en landbouwwisie kunnen komen.

[1:04:20] Misschien kan dit debat een opmaat daarop zo zijn.

[1:04:22] Hartstikke goed.

[1:04:23] En daarover heeft u een interruptie van mevrouw Bommet.

[1:04:28] Ja, voorzitter.

[1:04:29] Het lijkt me hartstikke goed dat CDA dat doet.

[1:04:31] Pro heeft ook een landbouwvisie gepresenteerd vorig jaar.

[1:04:36] Daar waren ook CDA's bij aanwezig.

[1:04:37] Maar ik dacht dat de laatste landbouvisie van de heer Boswijk was.

[1:04:40] Vergeet u die niet.

[1:04:42] Dat klopt.

[1:04:43] De laatste fractievisie, u weet het heel goed, is van Dirk Boswijk uit de periode dat het vooral ging over polarisatie.

[1:04:51] Dus wij vonden het belangrijk dat we een nieuwe CDA-fractievisies gingen schrijven.

[1:04:57] En inderdaad, die kringlooplandbouwvisie is volgens mij, zoals ik het begrijp, nog steeds de formele visie van de regering.

[1:05:04] Alleen, ik heb niet het idee dat daar heel veel invulling aan gegeven wordt.

[1:05:09] Mevrouw Bromet.

[1:05:10] Ja, voorzitter, dat komt denk ik omdat er nooit maatregelen bijgekomen zijn, denk ik dan, van die kringloopvisie.

[1:05:16] Maar ik wil graag de uitnodiging aannemen van het CDA, want ik denk dat het best nuttig kan zijn om onze visies naast elkaar te leggen en dat er ook heel veel overlap is.

[1:05:25] Die uitnодiging neem ik van harte aan.

[1:05:27] Heel fijn dat u die handreiking doet.

[1:05:33] Nee, we gaan niet weer over links.

[1:05:36] Die uitnodiging staat voor iedereen, collega ten Hollander.

[1:05:43] Wat we hebben geleerd, voorzitter, in het maken van divisie en het daarna denken over divisie.

[1:05:49] De oorsprong en de kracht van het Nederlandse voedselsysteem moeten we niet alleen zoeken in de productieverhoging van na de Tweede Wereldoorlog.

[1:05:56] Maar in de landbouwcrisis van 1886.

[1:05:59] De landboud in ons kleine land kon toen niet concurreren met landen waar op grotere schaal gewerkt kon worden.

[1:06:04] Daarom investeerden we in coöperaties, kennisinstellingen, handelsrelaties en besloten we in te zetten op het toevoegen van waarde.

[1:06:12] Hierdoor ontstond een exportgerichte veredelingslandbouw.

[1:06:16] Een beetje een oude term, maar ik vond het wel mooi om te gebruiken.

[1:06:19] Met een belangrijke plek voor het dier in dat systeem.

[1:06:22] Dat is onze kracht.

[1:06:24] In de opzet voor onze nieuwe visie staan daarom drie keuzes centraal.

[1:06:28] Ten eerste, voortbouwen op wat Nederland sterk heeft gemaakt.

[1:06:32] Onze vruchtbare delta, kennis, coöperaties, exportgerichte veredelingslandbouw en moderne voedselverwerkende industrie.

[1:06:39] Betaalbaar voedcel voor iedereen met blijvend ruimte voor grondgebonden veehouderij en innovatieve high-tech tuinbouW.

[1:06:46] Ten tweede, die land- en tuinbouw moet passen binnen de milieugebruiksruimte.

[1:06:52] Een beweging maken naar meer circulaire landbouwen.

[1:06:55] De politiek moet duidelijke doelen stellen en keuzes maken over de verdeling van ruimte.

[1:06:59] Boeren en tuinders kunnen vervolgens zelf de mogelijkheid krijgen om deze doelen te bereiken.

[1:07:04] Ten derde, de omslag vraagt verantwoordelijkheid van de hele keten.

[1:07:08] Een boer of tuinder kan alleen investeren als verwerkers, banken en afnemers perspectief bieden.

[1:07:13] Daarom een aantal vragen aan de staatssecretaris.

[1:07:15] In het regeerakkoord wordt gesproken van de productschappen 2.0.

[1:07:19] Ook de SER bepleit een publiek-private organisatie, als ook initiatiefnemers achter het manifest 2050.

[1:07:26] In de glastuinbouw is men zich al aan het verenigen.

[1:07:29] Hoe ziet de staatessecretarisch de totstandkoming van die productschapen 2 voor zich en welke voorbereidingen worden er getroffen?

[1:07:37] Hoe voorkomt de staatssecretaris dat de stapeling van beleidskosten en onzekerheid juist de investeringsruimte wegneemt die nodig is voor crisisbestendigheid en verduurzaming?

[1:07:47] En het Klingendouw rapport laat zien dat de voorraadvorming voor soja, aminozuren en vitamines tijdelijk kan helpen, maar dat dat afhankelijkheden niet wegneEMT.

[1:07:57] Welke van deze afhankelijkheden vindt de staatsecretarisch het meest urgent en welke structurele oplossingen hebben daarbij zijn voorkeur?

[1:08:06] Voorzitter, ons voedselsysteem is te complex om elkaar te blijven bevechten op meer of minder vee.

[1:08:12] We moeten weer gaan begrijpen wat de kracht van Nederlandse voedselfoorziening is en wat onze positie in de wereld is.

[1:08:17] We importeren grondstoffen en exporteren kennis, technologie en hoogwaardige producten.

[1:08:22] Samenwerking tussen boeren, tuinders, coöperaties, bedrijven en kennisinstellingen, dat is de bijdrage van Nederland aan wereldwijde voedselszekerheid.

[1:08:31] Die kracht moeten we opnieuw organiseren.

[1:08:34] Dank u wel meneer Lohman.

[1:08:35] Nu even nog een interruptie van mevrouw Bromet.

[1:08:39] Ja voorzitter, ik vind het wel een beetje vaag klinken allemaal, maar dat komt dan waarschijnlijk nog wel in die visie.

[1:08:46] De zaadveredeling is iets heel belangrijks voor Nederland.

[1:08:49] Waarom daar niet wat meer aan nadruk op leggen in plaats van de nadelen van bijvoorbeeld de kalverhandel?

[1:08:58] Uw vraag is waarom de zaadveredeling, of we daar meer nadruk op moeten leggen dan op de kouverhandel bijvoorbeeld.

[1:09:07] Je kan natuurlijk zeggen over dé landbouw in Nederland, maar er zijn dingen die niet zo goed gaan en er zijn Dingen die fantastisch gaan.

[1:09:13] En ik hoor eigenlijk dat het één grote mix wordt bij het CDA.

[1:09:17] Als een visie in wording is en vier minuten, dan is er natuurlijk nog wat ruimte voor specifieke invulling.

[1:09:25] Volgens mij verschillen we daarin van kijk hoe je zoiets voor elkaar gaat krijgen.

[1:09:29] Ik denk niet dat wij zeggen deze sector vinden wij niet passen en die sector wel.

[1:09:34] Het gaat over, en dat heb ik volgens mij wel gezegd, wat zijn de randvoorwaarden binnen milieugebruiksruimte?

[1:09:39] Stikstofbeleid wat we nu hebben, is daar een symbool van.

[1:09:43] En dat ga je neerzetten.

[1:09:45] Daar moet de overheid duidelijke doelen op zetten.

[1:09:46] En dan is het vervolgens aan een sector om te kijken, ja, is dat haalbaar voor mij?

[1:09:51] En daar kan je bijvoorbeeld ook innovatie voor gebruiken om die doelstellingen te behalen.

[1:09:57] En kan ik binnen die omstandigheden hier mijn sector doorontwikkelen?

[1:10:01] En dat is dan het uitkomst van het systeem.

[1:10:02] Dat is denk ik een andere gedachtegang dan mevrouw Bromet heeft.

[1:10:05] Dat we zeggen als overheid, dit mag wel en dit mag niet.

[1:10:09] Maar goed, daar kunnen we ook nog verder in onze visie over spreken.

[1:10:14] Dank u wel.

[1:10:17] Mevrouw Pot?

[1:10:17] Ja, zeker.

[1:10:19] Dank u.

[1:10:20] Mooi betoog van de heer Lohman over de toekomst van de landbouw.

[1:10:25] Ook een dappere poging om er een beetje boven te gaan hangen over wat er net allemaal gebeurde.

[1:10:29] Hij zei in een van zijn zinnen, we zullen een land zijn, ik weet niet helemaal de precieze woorden, maar waarbij we grondstoffen importeren en dan vervolgens volledige producten exporteren.

[1:10:39] Op zich, dat lijkt me ook voor de toekomst van de landbouw aan de hand.

[1:10:43] Dat is natuurlijk wel een van de conclusies en een van die dingen waar het debat steeds over ging.

[1:10:47] Juist dat importering van dingen maakt ons natuurlijk wel heel kwetsbaar en afhankelijk.

[1:10:51] Nou stelde hij de vraag aan de staatssecretaris.

[1:10:53] Dus wat zou hij zelf nou willen zeggen?

[1:10:55] Welke afhankelijkheden we toch misschien niet helemaal weg kunnen nemen, maar wel kunnen verminderen?

[1:11:02] Ja, wat vindt u daar zo van?

[1:11:03] Ik denk dat mevrouw Potten een hele goede vraag stelt.

[1:11:06] En dit is ook van de discussie die we hier moeten hebben.

[1:11:09] Het beeld wat wij hebben in de wereld als bijdrage voedselvoorziening... is dus niet alleen de productie, maar juist ook die plekken.

[1:11:17] We hebben het over vruchtbare grond, maar ook over de plek in de Wereld met de haven van Rotterdam.

[1:11:22] Waarbij we eigenlijk altijd doorvoer en toegevoegde waarde hebben gedaan.

[1:11:27] Ik denk niet dat we dat helemaal moeten veranderen.

[1:11:29] Sterker nog, dat moeten we als kracht gaan gebruiken.

[1:11:31] En dat is ook juist een bijdrage die wij dus leveren aan de wereldvoedselzekerheid, dat wij dat zijn, die doorvoer en die toegevoegde waardeplek.

[1:11:42] Als we het bijvoorbeeld hebben over eiwitten, want dan ga ik het niet over vee hebben, maar toch over de eiwit.

[1:11:46] Ik weet dat het kort moet, maar het zijn moeilijke vragen.

[1:11:48] Ik probeer het heel snel te doen, dus ik ga inzoomen op eiwitte.

[1:11:57] Dan denk ik, ik zou het anders willen, maar ik denk dat het niet realistisch is om te denken dat wij onafhankelijk worden als Europa van eiwitten.

[1:12:06] Dat we dat helemaal op ons eigen grondgebied kunnen gaan telen.

[1:12:08] Misschien als Ukraine onderdeel wordt van de Europese Unie.

[1:12:13] Dus we moeten proberen om dat te mitigeren.

[1:12:16] Dus ook iets meer eiwitteelt te gaan doen.

[1:12:18] Alleen, ik ben geen tegenstander van eiwitten produceren waar dat goed kan.

[1:12:24] Dus onder andere Zuid-Amerika.

[1:12:25] Op het moment dat daar de omstandigheden duurzamer worden, die het langzamerhand ook worden.

[1:12:31] En daar de rol in te blijven spelen voor een deel om de eiwithub te blijken van Europa.

[1:12:38] Dank u wel.

[1:12:43] Ja, u bent al in het rustsysteem mevrouw Pot.

[1:12:46] Ja is tragisch.

[1:12:48] Ja, maar het is wel zo.

[1:12:52] Mevrouw Tenhove.

[1:12:55] Ja, voorzitter.

[1:12:55] Ik ben benieuwd naar de visie van het CDA voor wat betreft kwekervlees.

[1:13:00] Ja en dat kan ook.

[1:13:01] Dat is een grote vraag.

[1:13:04] Meneer de Loman.

[1:13:05] En ik daag u uit omdat... U spreekt ook namens ChristenUnie hè?

[1:13:11] 30 seconden.

[1:13:14] antwoord te geven.

[1:13:17] Het CDA ziet dat als een van de oplossingen om de eiwitvraag in te vullen.

[1:13:23] Heel goed, dank u wel.

[1:13:26] Dan ga ik volgens mij naar de termijn van mevrouw Den Hollander van de VVD.

[1:13:32] Dank u wel, voorzitter.

[1:13:33] Voorzitter, voor de VGD begint voedselzekerheid bij sterke boeren, innovatieve bedrijven, open handelsstromen en ruimte voor doorontwikkeling naar innovatief voeding en minder voedselsverspilling.

[1:13:43] De wereldbevolking is de laatste 60 jaar veel meer vlees gaan eten en de voorspelling is dat hier de komende 10 jaar nog 10 tot 15 procent bij gaat komen.

[1:13:50] We kunnen Nederland niet loszien van de rest van de wereld en voor de VVD is het daarbij belangrijk om het debat over voedselzekerheid ook niet los te zien van het belang van de landbouw voor de handel.

[1:13:58] Ruim 20 procent van de totale Nederlandse export zit in landbouproducten.

[1:14:02] Deelt de staatssecretaris de opvatten van de VvD dat voedsels zekerheid niet alleen vraagt om voldoende productie voor Nederland zelf, maar ook om behoud van onze sterke landbouexportpositie.

[1:14:12] Voor de VVD zit de eerste mogelijkheid om bij te dragen aan meer voedselzekerheid en minder landgebruik in het verhogen van de hoeveelheid voedstof die wordt geproduceerd op een gelijkblijvende hoeveeltijd grond.

[1:14:20] Via toepassing van betere landbouwpraktijken en of via technologische innovaties.

[1:14:26] Binnen het pakket Landbouwnatuur Stikstof willen we daarom inzetten op intensivering waar dat kan en extensivering waar de natuuropgave dit vraagt.

[1:14:33] Is er in het maatregelenpakket voldoende ruimte voor intensieve bedrijven om door te ontwikkelen naar high-tech voedselfroductie in evenwicht met de leefomgeving?

[1:14:40] Is mijn vraag aan de staatssecretaris.

[1:14:43] Voorzitter, als het gaat over voedselzekerheid is het belangrijk om op zijn minst ook stil te staan bij de rol van innovatie.

[1:14:48] Nederland is wereldwijd koploper in efficiënte voedsepproductie, glastuinbouw en landboummechanisatie.

[1:14:54] Het is belangrijk om deze waarden te erkennen en waar nodig verder te ondersteunen.

[1:14:57] En de VVD ziet graag ruimte voor innovatie in zowel de gangbare landbousector als in alle nieuwe ontwikkelingen.

[1:15:02] We denken daarbij onder andere aan kweekvlees, precisiefermentatie, CRISPR-Cas en andere innovaties.

[1:15:08] We zijn heel enthousiast over de besluitvorming rondom de nieuwe genomische technieken, de NGT's, die in Brussel in juli jongstleden in werking zijn getreden.

[1:15:16] Het duurt echt nog twee jaar voordat dit op grotere schaal toegepast kan gaan worden.

[1:15:20] De komende tijd is meer onderzoek nodig om voor meer gewassen de Ngt technisch toepasbaar te maken of verder te ontwikkelen.

[1:15:26] Is de staatssecretaris bereid om meer experimenteerlocaties mogelijk te maken waar nieuwe landbouwtechnologie sneller kan worden getest, vergund en opgeschaald?

[1:15:35] En kan hij daarbij aangeven hoe het staat met de innovatieagenda waar de VVD bij de begroting om gevraagd heeft?

[1:15:40] Voorzitter, net zoals het bij de energietransitie van belang is om de woning goed te isoleren om energieverlies te voorkomen, is het bij voedselzekerheid van groot belang om voedselferspilling tegen te gaan.

[1:15:50] Elke kilo voedsels die niet verloren gaat, hoeft ook niet opnieuw te worden geproduceerd, vervoerd of geïmporteerd.

[1:15:56] Is de staatssecretaris bereid om het tegengaan van voedseverliezen en verspilling op te nemen in de strategische agenda Voedsel zekerheid?

[1:16:03] Voorzitter, supermarkten zorgen ervoor dat het voedsel bij de consument terechtkomt en hebben een belangrijke rol in beschikbaarheid, betaalbaarheid en toegankelijkheid van voedcel.

[1:16:11] Ook kunnen zij een belangijke rol spelen in het verminderen van voedselverspilling en in het helpen van de klant voor het maken van bewuste keuzes.

[1:16:17] Deelt de staatssecretaris met de VVD dat voedselszekerheid niet alleen over de primaire productie gaat, maar dat ook een belangrike opgave ligt voor het consument?

[1:16:25] En welke bijdrage verwacht hij daarbij van de supermarkte?

[1:16:28] En tot slot, voorzitter, willen we ook nog stilstaan bij de voedselverwerkende industrie voor het belang van voedselszekerheid.

[1:16:33] Hier worden groenten gesneden, maaltijden bereid, zuivel verwerkt en producten verpakt.

[1:16:37] Het zijn ondernemers die investeren, innoveren en werkgelegenheid creëren.

[1:16:41] Vooral middelgrote bedrijven staan onder druk.

[1:16:44] Arbeidskosten stijgen, energie is duurder geworden en klimaatverandering leidt tot hoge grondstofprijzen.

[1:16:49] De marges staan onder de druk.

[1:16:50] Een toekomstbestendig voedselsysteem vraagt om sterke boeren, loonwerkers, betrokken supermarkten en een financieel gezonde, innovatieve voedstofverwerkende sector.

[1:16:59] Op welke wijze gaat de staatssecretaris de hele keten, van boer tot bord, meenemen in een strategische agenda met daarbij nadrukkelijk ook aandacht voor de voedsofverwerkenden industrie?

[1:17:08] Voorzitter, alleen met sterke broeren, innovatieven bedrijven, betrokkene supermarkte en een gezonde voedseoverwerkende industrie houden we voedsels voor mensen betaalbaar, beschikbaar en betrouwbaar in Nederland en daarbuiten.

[1:17:19] Dank u wel.

[1:17:19] Dank u wel aan mevrouw Den Hollander.

[1:17:21] Maar u bent er nog niet helemaal klaar mee, want mevouw Bromet wil graag nog wat aan u vragen.

[1:17:26] Ja, voorzitter, ik ben wel nieuwsgierig naar die rol van de consument.

[1:17:29] Hoe ziet de VVD dat?

[1:17:33] De rol van een consument is om goed en gezond voedsel te kopen.

[1:17:39] Maar dat is meer een oproep aan de consiment dan dat je er zelf bemoeiemis mee hebt als politiek.

[1:17:45] Hoe moet ik dat zien?

[1:17:47] Den Hollender.

[1:17:49] Voorzitter, de VVD is niet zo'n voorstander van het opleggen van zaken aan de consument.

[1:17:53] Wij vragen de staatssecretaris om ook de rol van de supermarkt in oogschouw te houden als het gaat om voorlichting richting de consiment.

[1:17:59] En daar hebben wij zelf ook als overheid een rol in voorlichtingen.

[1:18:02] Maar wij zijn er geen voorstanders van opleggen.

[1:18:07] Mevrouw, nee, mevrouwen, u was er al.

[1:18:09] Nee, ja, ja.

[1:18:11] Jammer, jammer.

[1:18:12] Tragisch, hè?

[1:18:14] Volgens mij is het tijd voor de heer Jansen, voor uw eerste termijn.

[1:18:19] Voorzitter, ik heb overigens nog interrupties te koop als andere partijen interesse hebben.

[1:18:24] Voor de PVV is één ding glashelder.

[1:18:27] Echte Nederlandse voedselzekerheid staat op vorm met een sterke, zelfstandige Nederlandse agrarische sector en visserij.

[1:18:34] Onze eigen boeren, tuinders en vissers zorgen dag in dag uit voor hoogwaardig, veilig en betaalbaar eten op de borden van onze burgers.

[1:18:42] Zij zijn het fundament van onze voedselvoorziening.

[1:18:45] En toch zien we dat dit fundament steeds meer onder druk wordt gezet.

[1:18:48] De verschrikkelijke stikstofbrief van dit kabinet moet per direct van tafel.

[1:18:52] Er is geen stikstoprobleem.

[1:18:53] Er een D66-probleem, gesteund door VVD en CDA en de linkse kliek in de Kamer.

[1:18:59] De natuur staat niet op omvallen.

[1:19:01] Onze boeren, tuinders en vissers worden door dit kabinet massaal uitgerookt.

[1:19:05] Er komt steeds meer verzet uit het land, maar dit kabinet weigert te erkennen dat haar beleid het einde betekent voor de boeren tuinderns en vissen.

[1:19:13] Dit alles wordt ook nog eens versterkt door geopolitieke ontwikkelingen, zoals de afsluiting van de straat van Hormuz.

[1:19:19] Dit toont maar weer eens aan hoe kwetsbaar internationale ketens zijn.

[1:19:24] Mevrouw Den Hollander heeft een interruptie voor u.

[1:19:28] Voorzitter, de PVV is altijd heel goed in zeggen wat niet goed gaat in kabinetsbeleid.

[1:19:32] Maar ik ben ook wel nieuwsgierig hoe de PVv het voor zich ziet dat die boeren die graag een vergunning willen krijgen voor een staluitbreiding of iets dergelijks dan snel uitzicht krijgen op iets als de brief van Van Essen van tafel gaat.

[1:19:45] Meneer Jansen.

[1:19:46] Ja, voorzitter.

[1:19:47] Ik denk ook met de brief van Van Essel op tafel dat we ook de komende tijd helemaal geen zekerheid kunnen bieden aan de boeren.

[1:19:53] Dat is namelijk het grote probleem.

[1:19:55] Er is 0,0 zekerheid met deze brief dat we de stikstofproblematiek van tafel krijgen.

[1:20:01] Dat ist ook het grote problemen waar de PVV hiermee heeft.

[1:20:04] Ja en een vriendelijke reminder is dat wij aan het voedselzekerheidsdebat bezig zijn en geen stikstoftebat.

[1:20:10] Ik kan me voorstellen dat u heel klein beetje de verleiding voelt.

[1:20:13] Maar mevrouw Den Hollander.

[1:20:15] Voorzitter, ik vraag de PVV wat hun oplossing is.

[1:20:20] Niet om te herhalen wat niet de oplossing is.

[1:20:22] En hoe we er anders over denken kunnen we in een ander debat doen.

[1:20:24] Maar wat is dan wel de ooplossing?

[1:20:25] Dat is mijn vraag aan de PVB.

[1:20:28] Nou, voorzitter, volgens mij hebben wij al meerdere keren ook in andere debatten aangegeven wat de oplossing is.

[1:20:32] Laten we het vooral met z'n allen een keer normaal doen en stoppen met praten over crisis, stoppen we met prate over problemen en kijken naar wat kunnen wij wel realiseren binnen Nederland.

[1:20:42] Dat is namelijk het grote dilemma waar wij op dit moment met z´n allen tegenaan lopen.

[1:20:45] Alleen er is een deel in deze Kamer dat iedere keer maar weer praat over crisis en over ellende en over dwingen en we moeten een bepaalde richting uit.

[1:20:53] Zinloze discussie.

[1:20:54] Alles gaat hartstikke goed in dit land.

[1:20:56] Natuur gaat ook prima.

[1:20:57] Eens even kijken wat meneer Lohman daarvan vindt.

[1:21:03] Ja, mijn vraag is... Nik buiten de microfoon, graag.

[1:21:06] Voorzitter, punt van orde.

[1:21:07] Ik vind het echt ongepast om buiten het microfoon een collega te bedichten van desinformatie.

[1:21:12] Die opmerking maakte ik net.

[1:21:15] Nee, dat hoeft u niet te doen, want u heeft geen interrupties meer en dat betekent dus ook dat u buiten microfoon ook niks te zeggen heeft.

[1:21:23] Meneer

[1:21:24] Mijn vraag aan de PVV is, op welke manier u denkt dat het gebruiken van termen als uitroken en het wegjagen van boeren, dat dat bijdraagt aan enige vorm van perspectief in het maatschappelijk debat voor de agrarische sector?

[1:21:42] Wat het in elk geval doet, is dat het heel duidelijk maakt waar dit kabinet mee bezig is.

[1:21:46] Dat doet ze gesteund door de partijen die ik net noem, D66, VVD, CDA en de Linkse Kliek.

[1:21:53] Dat is ook geen antwoord op mijn vraag.

[1:21:59] Dan wil ik daar ook geen vraag van maken, maar ik vind het echt zo zonde dat we over de echt belangrijke thema's in dit land zo'n cultuuroorlog maken die geplatgeslagen wordt tot brief van tafel of niet.

[1:22:08] Laten we nou in deze skaar maar eens gaan samenwerken om de problemen in de agrarische sector op te lossen.

[1:22:14] Meneer Jansen.

[1:22:15] Ja, voorzitter.

[1:22:16] Het is altijd interessant om te zien, als het CDA in de coalitie zit, dat er wordt gevraagd om samenwerking.

[1:22:21] En op het moment dat er een vorige kabinet was, was CDA degene die overal nee tegen zei.

[1:22:25] Ook rondom immigratie.

[1:22:26] Maar goed, ik ga door met mijn betogen, als ik mag, voor zitten.

[1:22:29] Oh, nee, dat gaat u niet, want mevrouw Den Hollande wil daar graag nog wat over vragen.

[1:22:33] De PVV heeft ook een keer in de coalitie gezeten, niet zo lang geleden.

[1:22:36] En probeerde toen met oplossingen te komen.

[1:22:39] Dus ik zou nogmaals de heer Jans willen uitdagen.

[1:22:42] Wat is nou de oplossing dan?

[1:22:44] Of is er daadwerkelijk volgens de PVV in Nederland geen enkel probleem op geen enkele gebied, dus ook niet op migratie?

[1:22:49] Want dat is wat de heere Jans net zei.

[1:22:50] Meneer Jansen.

[1:22:51] Laten we zeggen dat we inderdaad op een aantal terreinen enorme problemen op ons afroepen.

[1:22:56] Wederom door het beleid van een aantal partijen hier in de Kamer.

[1:22:59] En immigratie is een megaprobleem.

[1:23:02] Dat willen wij helemaal niet, want dat werkt ook weer door in bijvoorbeeld de huizenbouwproblematiek.

[1:23:07] Ook veroorzaakt door diezelfde partij.

[1:23:09] Er zijn er nog meer zaken.

[1:23:10] En ook dat is niet de orde van deze vergadering, meneer Jansen.

[1:23:12] En ik kom terug bij voedselzekerheid, als het mag, voorzitter.

[1:23:15] Want namelijk door ruimtegebrek vanwege de andere keuzes die deze partij maken...

[1:23:20] komen in de discussie dat boeren en vee moeten wijken.

[1:23:24] En daar is de PVV het simpelweg niet mee eens.

[1:23:42] Voorzitter, dat ligt ook weer aan het feit hoeveel mensen wij jaarlijks in ons land erbij krijgen.

[1:23:48] Op het moment dat de grenzen gewoon dicht gaan en wij niet jaarlijk een stad te grote voor Zoetermeer erbij kregen aan mensen die hier politiek asiel aanvragen, hebben wij die problematiek een stuk minder.

[1:23:59] We hebben echt weinig tijd.

[1:24:04] We willen de staatssecretaris ook nog bevragen.

[1:24:16] Dit zijn allemaal belangrijke onderwerpen die voorbij komen.

[1:24:21] Maar ik ben wel een beetje bang dat we straks weer, en ook dan geen tweede termijn hebben, de bevraging van de staatsecretarissen doorheen moeten jassen.

[1:24:29] Dus ik zou aan de voorzitter willen vragen om inderdaad wel bij de orde van het debat te staan.

[1:24:33] Ja, zeker.

[1:24:33] Dus als meneer Lommel over voedselzekerheid een interruptie heeft op de heer Jansen, dan is dat akkoord.

[1:24:41] Het ging over het landgebruik, dat is een paar procent.

[1:24:43] Het staat niet in verhouding tot hoeveelheid land die we nodig hebben voor voedselfroductie.

[1:24:47] Meneer Janssen gaat verder met zijn betoog over voetselzekerdheid.

[1:24:50] Ja voorzitters, elke procent is er één te veel in het land gebruiken, maar goed.

[1:24:53] Ik was bij de straat van Hormuz en hoe dat aantoont hoe kwetsbaar internationale ketens zijn.

[1:24:59] De stijgende prijs van aardgas, brandstoffen en kunstmest raken onze primaire producenten recht in het hart.

[1:25:05] Wat is de reactie van de staatssecretaris?

[1:25:07] In zijn brief kondigt hij een strategische agenda voedselzekerheid aan, maar de planning is natuurlijk dramatisch.

[1:25:12] Het landelijk crisisplan voedsels zekerheid volgt pas begin 2027 en de definitieve strategische Agenda wordt pas voor de zomer van 2027 naar de Kamer gestuurd.

[1:25:23] Maar de problemen bij onze boeren en vissers en de stijgende boodschappenprijs voor onze burgers, die spelen nu.

[1:25:29] Die kunnen niet wachten tot ergens in 2027.

[1:25:31] Is de staatssecretaris bereid om vooruitlopend op deze agenda acute noodmaatregelen te nemen om de productiekosten van onze agrarische sector te drukken en zo ook de voedselprijzen voor burgers betaalbaar te houden?

[1:25:44] Prognoses laten zien dat de voedsalinflatie kan oplopen tot 7% in 2026.

[1:25:49] De WUR-analyse toont klip en klaar aan wie de klappen opvangen.

[1:25:53] Lage inkomens, alleenstaanden en gezinnen met kinderen.

[1:25:56] Hoe gaat dit kabinet voorkomen dat deze inkomensen, die op heel veel terreinen de hoofdprijs betalen, ook hier weer keihard door worden geraakt?

[1:26:04] Voorzitter, onze boeren worden klemgezet door een stapeling van beleid.

[1:26:08] Terwijl de kunstmestprijzen fors zijn gestegen en het Europese zeebanmechanisme kunstmist nog eens 10 tot 20% duurder maakt, wordt de melkveehouderij geconfronteerd met het wegvallen van de derogatie.

[1:26:21] Daarnaast zien we onze akkerbouwers en tuinders die tegelijkertijd steeds meer cruciale gewasbeschermingsmiddelen niet meer mogen gebruiken.

[1:26:28] Mijn vraag aan de staatssecretaris is dan ook, dwingt de overheid onze boeren zo niet juist naar de grotere afhankelijkheid van het buitenland?

[1:26:37] Voorzitter, ook de visserij staat te omvallen.

[1:26:40] Ongeveer 40 tot 50 procent van de grote boomkorkotters ligt stil in de haven omdat uitvaren bij gasolieprijs van meer dan 1 euro per liter ronduit verliesgevend is.

[1:26:51] Toezegging van 25 miljoen euro voor energieefficiëntie is dan ook een doekje voor het bloeden dat de acute nood op het water niet wegneemt.

[1:26:58] Kortom, de Nederlandse visserij gaat kapot en de kabinet lijkt weg te kijken.

[1:27:03] Is de staatssecretaris bereid om met aanvullende overbruggensteun voor de kottervloot te komen?

[1:27:07] Graag een reactie.

[1:27:09] Voorzitter, tot slot de reactie op de motie dijken over marktmacht.

[1:27:13] in de voedselindustrie.

[1:27:14] De staatssecretaris stelt op basis van de ACM-monitoren dat er geen onevenredige verdeling van ketenmarges is.

[1:27:21] Maar tegelijkertijd erkent de brief dat meer kosten voor verduurzaming op boerenerf vaak niet worden vergoed, terwijl de burger wel de hoofdprijs betaalt aan de kassa.

[1:27:29] Hoe zit dat dan?

[1:27:30] Vraag ik aan de staatssecretaris.

[1:27:32] Hoe kan het dat de marges ergens lijken te verdwijnen in de keten?

[1:27:35] Graag een reactie.

[1:27:36] Dank u wel, voorzitter.

[1:27:38] Dank u wel, NDR Jansen.

[1:27:40] Mevrouw Den Hollander nog voor een korte interruptie.

[1:27:42] Voorzitter, ik heb een kleine vraag over de visserijen.

[1:27:45] Daar komt toch de PVV daadwerkelijk met een soort van oplossing, lijkt het.

[1:27:48] Namelijk een extra bijdrage voor de kottervloot.

[1:27:51] Maar is daar dan ook een dekking voor?

[1:27:54] Heeft de PVP die ook bedacht?

[1:27:56] Meneer Jansen?

[1:27:56] Nee, voorzitter.

[1:27:57] Want ik vraag juist aan de staatssecretaris, is hij bereid daartoe?

[1:28:01] En zodra de staatessecretarissen zeggen, ik ben er toe bereid, kunnen wij intern kijken.

[1:28:04] Maar wij hebben volgens mij altijd standaard een lijstje met punten waarop wij flink kunnen bezuinigen.

[1:28:09] Denk aan ontwikkelingshulp, levert enkele miljarden op.

[1:28:11] En zo zijn er nog wel een aantal andere posten.

[1:28:14] Ik durf het bijna niet te zeggen, maar ook het terugdringen van de immigratie zou enorm kunnen helpen om geld te vinden voor andere zaken, voor zitten.

[1:28:24] Dan zijn we toe aan de termijn van mevrouw Tenhove.

[1:28:29] Dank voorzitter.

[1:28:30] Nederland kent een hoge mate van voedselzekerheid.

[1:28:33] Maar laten we onszelf niet wijsmaken.

[1:28:36] Dat is namelijk niet vanzelfsprekend.

[1:28:38] Geopolitieke spanningen nemen toe, handelsroutes worden kwetsbaarder, oorlogen en conflicten raken energie, grondstoffen, transport en voedselstromen rechtstreeks.

[1:28:48] En uiteindelijk merkt iedereen in ons land dat.

[1:28:51] Aan de beschikbaarheid en aan de prijs van de boodschappen.

[1:28:55] Het kabinet heeft gekeken naar de gevolgen van een mogelijke afsluiting van de straat van Hormuz.

[1:29:00] En de conclusie is helder.

[1:29:02] Niet direct grote voedseltekorten, maar wel onmiddellijk hoge voedselfrijzen.

[1:29:07] En dat is precies waarom DNA zich grote zorgen maakt over de richting die dit kabinet voor Nederland kiest.

[1:29:13] Want terwijl de wereld onzekerder wordt, kiest dit kabinet voor het verkleinen van onze eigen productiecapaciteit.

[1:29:20] Voor sanering van boerenbedrijven, voor het verminderen van de veestapel en ook voor sanering in de visserijen.

[1:29:26] Voorzitter, dat vinden wij de omgekeerde wereld.

[1:29:29] Een kabinet dat spreekt over een weerbaar en zelfvoorzienend Nederland zou juist moeten zorgen dat Nederland voldoende voedsel kan blijven produceren wanneer internationale handelsstromen onder druk komen te staan.

[1:29:41] En dat is niet alleen onze opvatting.

[1:29:44] Ook de NAVO ziet voedselszekerheid inmiddels nadrukkelijk als onderdeel van weerbaarheid en veiligheid.

[1:29:50] De NAVO publiceerde deze maand nieuwe eisen voor nationale weerbaarheid.

[1:29:56] En daarin staat expliciet dat landen plannen moeten hebben om de voedselvoorziening tijdens crisis en conflicten veilig te stellen.

[1:30:03] Daarbij gaat het niet alleen om voedcelvoorraden, maar ook om de continuïteit van de voedsulsector, kritieke productiemiddelen en toeleveringsketens.

[1:30:00] ...tijdens crisis en conflicten veilig te stellen.

[1:30:03] Daarbij gaat het niet alleen om voedselvoorraden, maar ook om de continuïteit van de voedselsector... ...kritieke productiemiddelen en toeleveringsketens.

[1:30:12] Secretaris-generaal Mark Rutte koppelde die weerbaarheid aan het vermogen van landen... ...om maatschappelijke voorzieningen tijdens crisis overeind te houden.

[1:30:21] De NAVO noemt voedselfoorziening daarbij expliciet als een voorzienen... ...die zowel de samenleving als de krijgsmacht moet kunnen blijven ondersteunen.

[1:30:30] Maar mijn vraag aan de staatssecretaris is daarom heel simpel.

[1:30:33] Hoe kan Nederland enerzijds de NAVO-eisen van voedselvoorziening onderschrijven, maar anderzijdes beleid voeren dat onze eigen voedselfroductie structureel verkleint?

[1:30:43] DNA is daarnaast kritisch op het Mercosur-akkoord.

[1:30:47] Recent werd opnieuw duidelijk hoe belangrijk controle op voedselveiligheid en resistentie is toen onder andere Braziliaans vlees vanwege de te grote hoeveelheden antibiotica niet tot de Europese markt werden toegelaten.

[1:31:01] Hoe ruimt het kabinet dit met de eigen agenda om strategische afhankelijkheden te verminderen?

[1:31:07] Klimaatverandering maakt voedselzekerheid alleen maar belangrijker.

[1:31:11] En juist daarom moeten we onze productiecapaciteit behouden.

[1:31:15] Als delen van de wereld door klimaatveranderen, oorlog of geopolitieke instabiliteiten met voedstekorten worden geconfronteerd, kunnen wij niet simpel zeggen dan importeren we het wel.

[1:31:27] Want wat als die handelstromen er niet zijn?

[1:31:31] Wat als energie nog duurder wordt, transport stilvalt of een belangrijke handelsroute wordt afgesloten?

[1:31:37] Dan blijkt ineens wat voedselzekerheid werkelijk betekent.

[1:31:41] DNA wil daarom geen papierenvoedsel zekerheid, maar echte voedsels zekerheid.

[1:31:46] Dat betekend ruimte voor boeren, ruimte vissers en een sterke Nederlandse agrosector.

[1:31:51] Zuinig zijn op onze natuur en voedsel produceren kan wat ons betreft prima samengaan.

[1:31:58] Dat hebben boeren generaties lang bewezen.

[1:32:01] Wie werkelijk een weerbaar Nederland wil, moet niet alleen investeren in defensie en energiezekerheid.

[1:32:07] Dan moet je ook zorgen dat je morgen nog boeren hebt die ons voedcel kunnen produceren.

[1:32:12] Onze boeren zijn onderdeel van onze strategische weerbaarheid.

[1:32:15] Onse voedsels zekerheid.

[1:32:17] Dank u wel voorzitter.

[1:32:19] Dank u wel, mevrouw Tenhove.

[1:32:21] Ga ik naar mevouw Pot van D66.

[1:32:24] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:32:26] Voorzitter, wie in Nederland door een overvolle supermarkt loopt... die denkt wellicht niet dat voedselzekerheid hoog op de agenda van de Tweede Kamer zou moeten staan.

[1:32:34] En toch komt het ook de laatste tijd weer geregeld in debatten voorbij.

[1:32:38] Stort onze voedselfoorziening ineen als we onze landbouw anders vormgeven in Nederland?

[1:32:44] Daar kom ik zo op terug.

[1:32:45] Het antwoord is overigens nee.

[1:32:47] Maar het is wel goed om dit debat te hebben.

[1:32:49] Want iedereen wil dat we morgen over 10 jaar en over 50 jaar nog steeds voldoende voedsel kunnen produceren.

[1:32:54] Ook als het klimaat verandert of ergens ter wereld een conflict uitbreekt.

[1:32:58] Bij een sterk Nederland hoort een sterke voedselfoorziening.

[1:33:02] Dat wil zeggen minder afhankelijk zijn van andere landen, onze voedsepproductie weerbaar maken en voorbereid zijn op crisis.

[1:33:08] Voorzitter, ik zei het net al even, we moeten het even hebben over sojasrood.

[1:33:13] Want weinig Nederlanders hebben ervan gehoord, maar het is een van de beste manieren om onze afhankelijkheden te illustreren.

[1:33:18] Want sojasroot is een essentiële component van veevoer en als je vlees of eieren eet, dan eet je dus indirect sojasroat.

[1:33:26] Maar soja importeren we op grote schaal uit Zuid-Amerika.

[1:33:30] Loopt de internationaal dus iets verkeerd, dan komt die productie in gevaar.

[1:33:33] Instituut Klingendaal adviseert de Nederlandse overheid daarom dat we eigenlijk voor twee à drie maanden sojasroop moeten opslaan, maar constateert zelf al dat we in Nederland zoveel soja gebruiken dat de haalbaarheid daarvan beperkt is.

[1:33:46] Kortom, als we minder afhankelijk willen worden, ook overigens van kunstmest of energie, dan moeten we juist anders nadenken over onze voedselvoorziening.

[1:33:53] Meer ruimte voor plantaardig, meer ruimte... ...voor voedsel dat we zelf eten in plaats van onze dieren.

[1:33:58] Meer ruimten voor innovatief en nieuw voedstel.

[1:34:00] En dat is goed nieuws voor Nederlandse bonentelers.

[1:34:03] Nog een keertje.

[1:34:03] Dat is goed... ...nieuws voor de Nederlandse... ...bonentelens, voor Nederlandze groentetuimbouwers die steeds vaker produceren met heel weinig bestrijdingsmiddelen, voor onze productie van innovatieve zaden en voor de vele bedrijven in Nederland die voorop lopen in nieuwe eiwitten, kweekvlees en fermentatie.

[1:34:18] Hoe kijkt de staatssecretaris naar de oproep van meer dan 50 producenten en ketenpartners voor meer plantaardige voeding, juist ook voor onze voedselzekerheid?

[1:34:27] En welke maatregelen neemt de staatzecretaris om het vestigings- en groeiklimaat voor innovatieve voedzelbedrijven zoals kweekvleesproducenten te waarborgen?

[1:34:35] En hoe zet hij zich in voor snellere Europese toelating?

[1:34:37] Wordt deze staatssecretaris de eerste die kweekvlees op de Nederlandse markt laat komen?

[1:34:43] Voorzitter, er komen veel plannen aan.

[1:34:45] Het stikstofpakket, het confinant gewasbescherming en de eiwitstrategie.

[1:34:49] Wordt ieder plan dat de komende tijd naar buiten komt ook gelegd langs de meetlat draagt het bij aan een sterker Nederland.

[1:34:55] Oftewel vermindert het onze afhankelijkheid van geïmporteerd veevoer, kunstmest, energie en andere zaken.

[1:35:02] Voorzitter, boeren krijgen steeds vaker te maken met extreem weer.

[1:35:05] Droogte, zoals de afgelopen zomer, maar ook teveel water.

[1:35:08] Dat zet onze weerbaarheid op lange termijn onder druk.

[1:35:11] Voedselzekerheid en verduurzaming gaan daarom hand in hand.

[1:35:14] Een gezonde bodem, stabiel klimaat, voldoende water bepalen uiteindelijk wat er van het land komt.

[1:35:20] En daarom zullen de maatregelen op het gebied van stikstofklimaat en natuurherstel...

[1:35:23] ook moeten bijdragen aan die weerbaarheid op de lange termijn, net als het voorkomen van droogte.

[1:35:27] Kan de staatssecretaris in zijn voedselzekerheidsstrategie expliciet aandacht geven aan meer inzetten op het voornomen van schade, bijvoorbeeld door water beter vast te houden en via de grondwaterpijl?

[1:35:40] Voorzitter, tenslotte nog onze paraatheid als er toch een crisis volgt.

[1:35:44] Vorige week werd bekend dat de staatssecretaris wil dat mensen acht dagen voedsel voorradig hebben om voorbereid te zijn op een crisis.

[1:35:50] Mijn indruk was dat dat nieuws een beetje verloren ging in onze gekrakeel in de plenaire zaal.

[1:35:57] Maar op dit moment heeft nog geen 50% van de mensen een pakket voor drie dagen in huis.

[1:36:01] Dus hoe gaat het kabinet zorgen dat echt iedereen in Nederland is voorbereit?

[1:36:05] Ook mensen die misschien wat minder zelfredzaam zijn.

[1:36:08] Voorzitter, voedselzekerheid betekent voor D66 dat Nederland en Europa ook in een veranderende wereld voldoende en duurzaam voedcel kunnen blijven produceren.

[1:36:17] Dat vergt in de eerste plaats wat van de manier waarop we ons voedselssysteem inrichten.

[1:36:21] Minder afhankelijkheden, weerbaar op de lange termijn en voorbereid op een crisis.

[1:36:26] Dank u wel.

[1:36:28] Dank u wel, mevrouw Pot.

[1:36:30] Mevrouwe Keijzer.

[1:36:33] Dank u, voorzitter.

[1:36:36] Ik heb de brief van de staatssecretaris van 8 juli 2026 over een voedselzekerheidsagenda gelezen.

[1:36:44] Dat klinkt allemaal heel mooi, alleen er is nog iets anders aan de hand.

[1:36:50] Dat zijn de stikstofplannen van het kabinet waar hij onderdeel van uitmaakt.

[1:36:54] Dan heb je drie fundamentele botsingen.

[1:36:57] Hij wil eigen voedselproductie behouden.

[1:37:01] Alleen de agenda van Van Essen zal uiteindelijk productie beperken.

[1:37:07] Als je de landbouw met 42 tot 46 procent vermindert, dan betekent dat dat voor heel veel boerenbedrijven faillissement of gedwongen stoppen heel snel in beeld komt.

[1:37:21] En meneer Lohman heeft een vraag voor u.

[1:37:23] Ja, is mevrouw Keijzer van bewust dat u noemt 42 tot 46 procent?

[1:37:27] Dat gaat over emissie, dus niet over de landbouw.

[1:37:29] Dat kunnen we volgens mij niet gelijk trekken.

[1:37:31] Bent u daarmee eens?

[1:37:33] Ja, voorzitter.

[1:37:33] Maar als je vervolgens dan jezelf realiseert... dat dat betekent dat de veestapel met 40 procent moet krimpen... heb je het wel meteen over boerenbedrijven.

[1:37:44] Nou ja, ook die conclusie die getrokken wordt... kan je niet afleiden één op één uit het PBL-rapport... wat u volgens mijn aanhaalt.

[1:37:50] Het gaat niet over een krimp van 40 procent.

[1:37:53] Ja, voorzitter.

[1:37:55] Als je naar het rapport van het PBL kijkt, heb je helemaal een gigantisch probleem.

[1:37:59] Want met de plannen zijn nog niet eens alle natuurgebieden buiten beeld.

[1:38:03] Dus ik zit aan de voorzichtige kant.

[1:38:07] Ik ga verder, voorzitter.

[1:38:11] Even zien.

[1:38:13] De staatssecretaris wil sterke boerenbedrijven... alleen zijn collega in het kabinet wil minder ruimte om te boeren.

[1:38:21] Deze staatsrecretaris wilt dat boeren economisch sterk blijven... terwijl het beleid van Van Essen ertoe leidt... zeker als je kijkt naar alle stapeling van alle punten... en de cirkels rondom natuurgebieden...

[1:38:35] dat er veel minder ruimte is voor sterke boerenbedrijven.

[1:38:39] Een derde botsing...

[1:38:40] Daar heeft u eerst nog een vraag over van mevrouw Den Hollander.

[1:38:45] Voorzitter, ik vraag me af of mevr.

[1:38:46] Keijs wel eens gehoord heeft van een trappetje van Remkes.

[1:38:50] Ja, voorzitter.

[1:38:51] Dat heb ik.

[1:38:55] Voorzitter, dat is heel fijn.

[1:38:56] En wat is dan de eerste trede van het trappetje van Remkes?

[1:38:59] Voorzitters, ik ga hier niet meedoen aan een overhoring... want ik heb inmiddels heel wat diploma's in mijn rugzakje zitten.

[1:39:06] Het trappentje van remkes is overigens alweer een hele tijd geleden.

[1:39:10] In datzelfde rapport stond ook de zin... die ging over wanhoop in de ogen van redelijke mensen.

[1:39:18] En dat vind ik vele malen belangrijker... dan hier elkaar te overhoren over trappertjes.

[1:39:25] Wat hier uiteindelijk aan de orde is, voorzitter... en ik denk dat ik gewoon verder ga met mijn betoogd... en zij mevrouw van den Holden al nog een interruptie over heeft... is dat we hier zitten over een agenda voedselzekerheid... die op zichzelf mooi in elkaar zit met mooie woorden.

[1:39:41] Maar daar staat tegenover het beleid van een collega in hetzelfde kabinet... die uiteinderlijk botst...

[1:39:48] Met de agenda van deze staatssecretaris.

[1:39:51] En daar heb ik aan het einde van de derde fundamentele botsing een vraag over.

[1:39:58] Nou, ik zou zeggen, gaan we daarmee door.

[1:40:00] Ik dacht dat mevrouw Den Hollander weer naar de interruptiemicrofoon ging, maar dat was niet zo.

[1:40:03] Ja, maar we hebben interrupties in twee uur.

[1:40:04] Oh, ze zijn op.

[1:40:05] Voorzitter, minder afhankelijk worden wil deze staatssecretaris, terwijl uiteindelijk met het beleid wat gevoerd wordt door zijn collega in het kabinet, er sprake zal zijn van meer afhankelijkeheid.

[1:40:22] Zeker omdat er nog een generieke korting op productierechten... in 2035 achter de hand gehouden wordt.

[1:40:31] Voorzitter, wat je hier dus ziet... is dat er mooier worden gesproken door de ene staatssecretaris... die haakstaan op het beleid van de andere.

[1:40:43] Het is ouderwets D66-krimpbeleid... wat gesteund wordt door in ieder geval een groot gedeelte...

[1:40:51] van de aanwezigen in deze commissie.

[1:40:54] En het zal leiden, voorzitter, tot minder voedselzekerheid... en, ook niet onbelangrijk, een kaalslag op het platteland.

[1:41:02] Voorzitter.

[1:41:03] Lubach en zijn op zichzelf grappige filmpjes is al voorbijgekomen.

[1:41:09] Daar wordt voorbij gegaan aan het feit... dat wij weliswaar voor een deel produceren voor de export.

[1:41:16] Maar, voor zitter, dat is op Europees niveau.

[1:41:20] En ik vind het altijd heel erg bijzonder om vast te stellen dat ik aan deze kant allerlei mooie gedragen woorden heet over verantwoordelijkheid voor het voeden van delen in de wereld waar het niet zo goed gaat met de voedselvoorziening en de voedselzekerheid.

[1:41:36] Maar dat geldt dan blijkbaar niet.

[1:41:38] voor dat deel van de Europese Unie die gewoon onze boeren zijn.

[1:41:42] Ik vind dat altijd heel bijzonder om te horen.

[1:41:46] Voorzitter, mijn vraag aan de staatssecretaris is eigenlijk vrij simpel.

[1:41:51] Wat is het effect van deze stikstofplannen...

[1:41:55] Op de Nederlandse voedselproductie.

[1:41:58] Hoeveel boerenbedrijven kunnen straks nog doorgaan?

[1:42:01] En ik zou het op prijs stellen om het niet in algemene percentages te horen.

[1:42:06] Maar gewoon wat betekent dit nou voor die boeren bedrijven in Nederland?

[1:42:11] Is er een ondergrens voor de nationale voedcelproductie?

[1:42:15] En zo ja, welke is dat?

[1:42:17] Is dat doorgerekend of die ondergrens, voor zover die vastgesteld is, overeind blijven met de stikstofplannen en zo ja.

[1:42:24] Wanneer kunnen we die cijfers ontvangen?

[1:42:27] Voorzitter, en als de conclusie dan zorgwekkend is, wat volgens mij niet anders kan zijn, wil dit kabinet dan nog steeds, gesteund door zo'n beetje alle partijen aan mijn rechterhand, doorgaan met dit desastreuze beleid?

[1:42:44] En voorzitter, nee, een aantal niet hoor.

[1:42:46] Mevrouw Twijnenhoven niet, de heer Jansen niet, ik weet het, meneer Vlag niet en uiteraard mevrouwen van der Plas niet.

[1:42:52] Maar voor de rest is dat geen meerderheid en is het vrij somber.

[1:42:55] Nou, de interrupties op het gebied van de zegeningen van een plantarenhagenda hoef ik hier niet meer te herhalen, want dat heb ik net uitgebreid gedaan.

[1:43:05] Dank u.

[1:43:06] En dank u, mevouw Keijzer.

[1:43:08] Ja, meevrouw Den Hollander.

[1:43:10] Voorzitter, het is niet mijn bedoeling om mevrouw Keijzer te overroeren.

[1:43:15] Maar mevouw Keizer heeft zelf een tijdje in het kabinet gezeten.

[1:43:18] En moet dan ook gewoon bewust zijn dat het kabinet met één mond praat.

[1:43:21] Altijd.

[1:43:22] Dus ik kan me ook voorstellen dat deze twee waarheden... gewoon ook naast elkaar bestaan en dan door het hele kabinet gedeeld worden.

[1:43:28] En de vragen die de VVD heeft gesteld... gaat ook over hoe je binnen het pakket ruimte houdt voor innovatieve bedrijven... en high-tech voedselproductie.

[1:43:36] Deelt mevhouw Keize dat met de VGD?

[1:43:39] Nee, voorzitter.

[1:43:40] Want als je namelijk aan je eigen voedselproductie wil behouden... sterke boerenbedrijven wil houden en minder afhankelijk wil worden van het Nederland... wat in de brief staat van deze staatssecretaris, dan staat dat haaks op een beleid...

[1:43:57] Wat uiteindelijk gigantisch terug zal gaan.

[1:44:02] Sowieso in productierechten.

[1:44:05] Maar daarbij ook nog eens met economische onzekerheid.

[1:44:09] Omdat er uiteINDELijk een generieke korting in 2035 boven de markt blijft hangen.

[1:44:13] En je dus gewoon simpelweg heel moeilijk aan financiering kunt komen.

[1:44:18] Los nog van de vraag, komen er überhaupt vergunningen los als...

[1:44:22] En ik citeer dan het planbureau in zo'n beetje de helft van de natuurgebieden nog steeds niet aan de stikstofdroom, nachtmerrie, het is net hoe je het bekijkt, kunt voldoen.

[1:44:38] Dan zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.

[1:44:43] We schorsen tot vier uur, heb ik met de staatssecretaris afgesproken.

[1:44:46] En dan zien wij elkaar hier weer om het laatste uur met elkaar.

[1:44:52] Hopelijk de beantwoording van de staatsecretarissen doen en wellicht nog wel een tweede termijn.

[2:03:14] Goed, beste mensen, welkom terug bij dit debat over voedselzekerheid.

[2:03:22] We gaan zo naar de beantwoording van de staatssecretaris.

[2:03:28] Wij hebben echt strak tot vijf uur en geen minuut langer, dus wij gaan gauw over naar de verantwoordning van de staatsecretarisch.

[2:03:34] En dan doen wij hetzelfde regime als voor de pauze, voor de schorsing, met ook mijn verzoek aan u om echt na te denken of uw interruptie dan ook...

[2:03:46] De staatssecretaris, wilt u voor onze administratie even beginnen met welke mapjes u heeft?

[2:04:02] Zeker, voorzitter.

[2:04:03] Ik heb een korte inleiding gevolgd door het mapje Strategische afhankelijkheden, gevolgt door het napje Strategisch agenda voedselzekerheid en dan gevolgen door een hele grote map overig omdat er nogal heel veel diverse onderwerpen langskomen.

[2:04:15] Oké, nou heel goed.

[2:04:17] Dan steekt u van wal, staatssecretaris.

[2:04:20] Dank voorzitter.

[2:04:22] Voedselzekerheid was tot voor kort voor de meeste van ons een vanzelfsprekendheid.

[2:04:27] We gaan naar de supermarkten en de schappen zijn goed gevuld met een gevarieerd aanbod.

[2:04:31] Maar de laatste jaren is duidelijker geworden dat een groot betaalbaar en divers voedselaanbod minder vanzelfsprekend is dan we normaal zijn gaan vinden.

[2:04:39] De gevolgen van klimaatverandering, de recente droogte deze zomer en geopolitieke spanningen zoals de blokkade van de straat van Homoes of de Russische agressieoorlog in Oekraïne hebben directe impact op onze voedselvoorziening zoals ook uw Kamer in meerdere inbrengen aangaf.

[2:04:55] Deze ontwikkelingen leiden in Nederland en de Europese Unie tot op heden niet tot voedsteltekorten maar zetten door stijgende kosten van energie, grondstoffen, voedingsmiddelen en de verstoring van logistieke ketens wel de stabiliteit van onze voetstelvoorzienen onder druk.

[2:05:09] En dit soort crisis gaan we waarschijnlijk vaker zien... en we ervaren op dit moment al een stapeling van gebeurtenissen... die haar weerslag vinden in die mondiale voedselketens.

[2:05:19] Daarom zet het kabinet zich in voor een weerbaar voedselssysteem... via de onder andere aangekondigde Voedselzekerheidsagenda.

[2:05:25] En een weerbaar voedelsysteem betekent niet dat wij zelfvoorzienend moeten worden... maar wel dat we met een combinatie van diverse binnenlandse voedselfoorzieningsketenactiviteiten... en mogelijkheden voor import en export...

[2:05:38] zorgen voor risicospreiding en daarmee ook veerkracht.

[2:05:42] Daarnaast draagt het ook nog een keer bij aan onze welvaart.

[2:05:45] Volledige zelfvoorziening is ook een illusie in dit scenario, want Nederland is in grote mate afhankelijk van de import van veevoer, plandaardige olieën en kunstmis, maar ook tropisch fruit, energie en digitale diensten, heel veel inputs die nodig zijn, ook voor de productie in Nederland.

[2:06:01] Juist door voedsel te verbouwen op plekken met een comparatief voordeel, bouwen we aan een efficiënt en duurzaam voedselssysteem.

[2:06:09] Maar ook een blind vertrouwen in vrijhandel is evenmin een optie.

[2:06:12] In een onrustige wereld kunnen impostromen plotseling wegvallen... en afhankelijkheidsrelaties worden ingezet als een drukmiddel.

[2:06:20] De oplossing ligt dus in een combinatie.

[2:06:22] Een sterke nationale voedselproductie...

[2:06:24] gecombineerd met betrouwbare inputstromen en de spreiding van risico's.

[2:06:28] En zo nemen we ook meer regie om in een onzekere wereld voedselzekerheid te garanderen.

[2:06:33] Een belangrijk uitgangspunt van de agenda is focus.

[2:06:37] En ik ben me ervan bewust dat ik met mijn keuze voor een agenda gericht op weerbaarheid niet alle uitdagingen van het voedselssysteem in één keer beetpak, maar wel degelijk een urgent en noodzakelijk onderdeel ervan.

[2:06:48] En hier kiezen we bewust voor, ook om verwatering te voorkomen.

[2:06:51] En om die komend jaar op te leveren aan uw Kamer.

[2:06:55] Met concrete acties dragen we bij aan een veerkrachtig voedselsysteem in Nederland op de lange termijn, waardoor de hoge standaard van voedselszekerheid in de toekomst ook geborgen moet blijven worden.

[2:07:06] Dan ga ik naar mijn eerste mapje, maar ik zie al interrupties.

[2:07:10] Dank je.

[2:07:10] We gaan de interrupties even aan het eind van elk blokje doen, had ik vergeten te zeggen.

[2:07:14] Maar we zijn aan het Eind van Inleiding, dus volgens mij kunnen we nu een rondje maken.

[2:07:17] Mevrouw Brommets.

[2:07:18] Ja, voorzitter.

[2:07:19] Het lijkt mij een realistisch startpunt voor die agenda.

[2:07:23] Maar de staatssecretaris zegt ik wil gaan focussen.

[2:07:26] En kan hij iets meer vertellen over de focus die hij dan aanbrengt?

[2:07:30] Ja, voorzitter.

[2:07:32] In de voedselzekerheidsagenda ons te richten op eigenlijk gewoon veerkracht bij ontwrichtende evenementen wereldwijd.

[2:07:38] Je moet denken aan geopolitieke onrust, het wegvallen van importstromen, uitzonderlijke droogte of teveel regen.

[2:07:45] En daar gaan we drie dingen voor doen.

[2:07:46] Eén is, is de keten zelf veerkkrachtig genoeg?

[2:07:48] Van primaire productie tot verwerking en logistiek om zich aan te passen aan die omstandigheden.

[2:07:53] De tweede heeft te maken met het afnemen van risico's die nu bestaan op onze import- en exportrelaties.

[2:07:59] Daarbij kun je denken aan de inzichten van het Klingendaal onderzoek op importafhankelijkheden.

[2:08:04] Denk bijvoorbeeld aan antibiotica voor het vee vanuit China.

[2:08:09] Maar andersom inderdaad ook overmatige afhankelijkheid van de export van één product naar één markt.

[2:08:14] China is misschien een goed voorbeeld wat we gezien hebben met een aantal producten vanuit Nederland...

[2:08:19] In de bredere discussie rondom Nixperia natuurlijk ook in die periode dat er nou sancties onderhevig waren.

[2:08:25] En het derde stuk, voorzitter, gaat echt over de weerbaarheid en de crisis zelf, de acute noodsituatie.

[2:08:30] Dus stel het ergste gebeurt, we zitten echt in een noodscenario, zijn we dan voorbereid om iedereen in Nederland gewoon van voldoende voedsel te kunnen voorzien?

[2:08:38] Dus die drie gebieden hebben nu de focus.

[2:08:41] Mevrouw Bromet.

[2:08:43] Voorzitter, ik denk dat het een goede focus is.

[2:08:45] Dus ik wil dat ondersteunen.

[2:08:47] Wij hebben zelf als commissie ook een wildcard sessie gedaan.

[2:08:50] Om te kijken wat je eigenlijk als overheid moet voorbereiden op noodsituaties.

[2:08:55] En dat vond ik heel veel inzicht geven.

[2:08:57] Succes.

[2:09:00] Dank u.

[2:09:01] Dan ga ik naar mevrouw Tenhove.

[2:09:06] Ik hoor de staatssecretaris zeggen, het spreiden van risico's.

[2:09:10] Aangezien u nog bezig bent met de voedselagenda, zouden we dan nu niet een grote rode pauzeknop ten aanzien van het stikstofbeleid, omdat we nu het risico lopen dat heel veel boerenbedrijven stoppen.

[2:09:24] Misschien blijkt volgend jaar wel dat we die helemaal niet kunnen missen.

[2:09:27] Is de staatzecretaris bereid om daar op het ministerie nog eens goed over te spreken?

[2:09:31] Nee, voorzitter, daar ben ik niet te bereid.

[2:09:34] Ik zal dadelijk uitgebreider ingaan op de vragen erover, ook onder andere van het lid Keizer.

[2:09:38] De inzet van het kabinet is om de vergunningsverlening vlot te trekken en reductie op het bied van stikstof te bewerkstelligen.

[2:09:44] Dat zal wel betekenen voor de samenstelling van de landbouwsector, maar de insteek van dit kabinet staat wij over vijf à tien jaar nog steeds een heel sterke landbounatie zijn, met een goede exportpositie, die ook in staat is die voedselzekerheid te borgen.

[2:09:56] En ik zal dadelijk ook meer ingaan naar die raakvlakken en hoe dat aan elkaar relateert.

[2:10:01] Mevrouw Pot.

[2:10:02] Ja, voorzitter.

[2:10:03] Ook ik blij met de focus op zich.

[2:10:05] Maar je ziet natuurlijk ook in dit debat natuurlijk ook wat van die aanpalende thema's.

[2:10:09] Die gaan over iets langere termijn weerbaarheid of iets breder.

[2:10:13] Ziet de staatssecretaris zichzelf nou ook als een soort, laten we zeggen, portefeuillehouder daarop dan?

[2:10:18] Om ook te zorgen dat, want dat zijn natuurlijk toch communicerende vaten uiteindelijk met de agenda die hij zelf maakt.

[2:10:24] Nee, dat is een terechte vraag.

[2:10:27] De agenda heeft focus op die drie speerpunten die ik net noem.

[2:10:29] Tegelijkertijd lopen er heel veel andere trajecten, ook met raakvlakken, met zo'n agenda uiteraard.

[2:10:33] Dus ik zie het wel degelijk als mijn rol om die aan elkaar te verbinden.

[2:10:38] Een aantal van de vragen die langskwamen waren het dossier van voedselverspilling, van plandaardige eiwitten, van kweekvlees, van innovatie...

[2:10:46] Waar we die haakjes kunnen slaan met de agenda, zullen we dat de komende periode ook doen.

[2:10:50] Dat zit niet alleen trouwens bij LVVN, dus ik wil ook vanuit deze agenda proberen andere departementen aan te haken waar het nodig is.

[2:10:56] Juist om te voorkomen dat je in isolement per commissie hier in de Kamer een debat voert en dat wij uiteindelijk allemaal naar elkaar gaan verwijzen omdat het niet bij ons beleidsterrein zit.

[2:11:04] Dus ik probeer die collega's ook echt proactief mee te nemen hierin.

[2:11:09] Ik ga eerst naar de heer Vlag, dan ga ik naar dit kostietje.

[2:11:11] Oh, ja, u krijgt het woord, maar dat is ongeveer de volgorde.

[2:11:15] Dan kunt u zich wel rekening houden in de naam van keizer.

[2:11:18] Mevrouw Potts.

[2:11:18] Nou, voorzitter, ik wilde alleen maar even zeggen dat is ook fijn voor ons, want dan weten we wie we aan moeten spreken.

[2:11:23] Het zal blijken of dat fijn van mij is, maar...

[2:11:27] De heer vlag.

[2:11:28] Ja, voorzet, de staatssecretaris is natuurlijk niet doof voor allerlei signalen van verschillende sectorpartijen.

[2:11:34] Of je het nou hebt over de melkveehoudersvereniging of de verenigingen van varkenshouders.

[2:11:39] Het mag gelden zijn dat de grootste bedreiging van de continuïteit en weerbaarheid van onze eigen voedselzekerheid is het beleid van het ministerie van de staatssecretaris zelf op dit moment.

[2:11:51] Ik hoop dat de staatesecretaris daarop ingaat, maar ik zou hem nu de algemene vraag willen stellen of hij...

[2:11:56] ziet dat het beleid, wat uitgerold dreigt te gaan worden vanuit zijn ministerie... een grote intrinsieke bedreiging kan vormen van de voedselzekerheid.

[2:12:05] En je kan wel willen dat er over vijf of tien jaar nog een robuuste sector is... vol met enthousiaste ondernemers met een toekomstperspectief.

[2:12:13] Maar daarmee is het nog niet zo.

[2:12:15] Dus de signalen zouden toch echt tot andere gedachten moeten stemmen, zou ik zeggen.

[2:12:20] Wil de staatssecretaris daar eens op reflecteren?

[2:12:22] Voorzitter, daar kan ik zeker op reflecteren.

[2:12:25] Ik kan erkennen dat het beeld bestaat dat het grote impact kan hebben.

[2:12:28] En dat is ook logisch, want een deel van het beleid is nog niet volledig geconcretiseerd of uitgewerkt.

[2:12:32] Onderhandeld ondersteuningspakket daarbinnen.

[2:12:34] Tegelijkertijd is voedselzekerheid geen zwart-wit onderwerp wat dat betreft.

[2:12:39] We hebben best wel uitwisseling in de Kamer al in de interruptiedebatten gezien.

[2:12:43] Je kunt niet stellen dat productie van vlees in Nederland per se schadelijk is voor voedselszekerheden.

[2:12:50] Maar het brengt kwetsbaarheden met zich mee.

[2:12:52] Het zorgt ervoor dat je meer moet importeren op het gebied van veevoer, van antibiotica, ga ze door.

[2:12:57] En andersom betekent het ook niet dat als je minder vlees zou produceren, dat dat per se goed is voor de voedselzekerheid.

[2:13:04] Het zit vrij complex aan elkaar, er zitten afhankelijkheden.

[2:13:07] Landen specialiseren zich in bepaalde zaken en het argument is net ook uitgewisseld dat in onze delta wij relatief hoogproductief zijn daarbinnen.

[2:13:14] Als je kijkt naar voedselzekerheid zorgen wij op twee vlakken ervoor dat we ook in de uitwerking van dit pakket dat borgen.

[2:13:21] Aan de ene kant via het ondersteuningspakket.

[2:13:23] En is ook de duidelijkheid verschaffen in hoe de samenstelling van de sector kan veranderen.

[2:13:26] Maar we inderdaad gewoon een sterke landbouwsector houden.

[2:13:28] Dat is aspect nummer één.

[2:13:30] En daarnaast hebben we ook de WUR gevraagd om een reflectie te geven op die sociale economische impact.

[2:13:35] Ook met zo'n ondersteuningspakket erbij.

[2:13:37] En de raagvlakken met voedzelzekeriteit.

[2:13:39] En die zal ook dit jaar nog naar uw kamer komen met die inzichten.

[2:13:41] Om verder mee te kunnen nemen in de debatten die u nog heeft hierover.

[2:13:45] Ja, dank voor het antwoord, voorzitter.

[2:13:47] Maar er ligt 20 miljard klaar, wat voor een belangrijk deel ook ingezet zal worden om boeren te laten stoppen.

[2:13:53] De staatssecretaris is toch op zijn minst van mij eens dat stoppende boeren niet een versterking zijn van de weerbaarheid en de voedselzekerheid.

[2:14:02] Nee, voorzitter.

[2:14:03] Dat punt kan ik groot niet volgen wat de heer Vlag maakt.

[2:14:05] Tegelijkertijd is voedselzekerheid een heel stuk breder dan dit.

[2:14:08] Dan moet je ook kijken naar de logistieke functie die Nederland heeft op het gebied van voedcel.

[2:14:12] De verwerkende industrie, de innovatie die plaatsvindt op hetgebied van veredeling.

[2:14:16] Dus vandaar dat ik net aangeef, dit is geen zwart-wit dossier waar je heel makkelijk van kan zeggen...

[2:14:21] De voedselzekerheid staat onder druk of niet.

[2:14:23] Het ligt ook aan de keuzes die wij met uw Kamer de komende periode zullen maken hierop uiteraard.

[2:14:27] En ik probeer in dit debat in ieder geval een aantal van de beleidslijnen toe te lichten, die ik vanuit mijn portefeuille uitpak op het gebied van voedselszekerheit.

[2:14:34] De innovatieagenda zal zo langskomen waarmee we ook die voedsellijkheid op andere aspecten weer kunnen versterken.

[2:14:45] Ja, voorzitter.

[2:14:46] Een grote zorg bij ons lag in het feit dat we niet integraal zouden kijken en niet op langere termijn.

[2:14:51] Maar als ik staatssecretaris hoor, dan zegt hij nee, dat gaan we nog verwerken.

[2:14:55] Dus dan gaat hij bijvoorbeeld die adviezen van de experts opvolgen.

[2:14:58] Dat we integraals moeten kijken naar verduurzaming van productie, klimaat, eiwittransitie, minder voedselverspilling en dat pakket.

[2:15:07] Waarbij je dus ook kijkt naar gezonde voeding.

[2:15:09] Zodat je een echte strategie hebt, ook als het gaat om langere temijn.

[2:15:14] Klopt dat?

[2:15:15] Voorzitter, dat klopt grotendeels.

[2:15:18] Dus het is niet onderdeel van de voedselzekerheidsagenda die ik voor volgende zomer aan u wil opleveren met concrete acties.

[2:15:24] Dat is echt gericht op die weerbaarheid voor die bijvoorbeeld geopolitieke schokken die ik noemde.

[2:15:28] Ook om ervoor te zorgen dat ik echt eens concreet naar u stuur met voorstellen waarin zowel het Rijk als ook de keten zelf acties moeten ondernemen.

[2:15:35] Daarnaast lopen uiteraard ook trajecten op het gebied van de eiwitstrategie.

[2:15:39] De heer Lomans die dat met een motie had aangevraagd, een innovatieagenda.

[2:15:43] Het klimaatbeleid, onder andere van KGG.

[2:15:46] Dat binnen al die raakvlakken zullen we uiteraard meenemen.

[2:15:48] Wat ik bedoel is, ik kom niet met een hele brede agenda.

[2:15:51] Omdat we ook het risico met elkaar lopen dat ik met mooie visiestukken naar u kom.

[2:15:55] Maar dat u een jaar later nog steeds niet wijzer bent wat wij gaan doen.

[2:16:00] Voorzitter, het gaat niet per se om de breedheid, maar om integraliteit.

[2:16:03] Dus dat je maatregelen neemt die op meerdere punten...

[2:16:07] iets positiefs doen.

[2:16:10] En je kan natuurlijk niet zeggen... ik doe aan weerbaarheid, maar ik neem dan niet mee... die verduurzaming van de productie... klimaat, eiwittransitie... voedselverspilling.

[2:16:20] Dat is een beetje gek.

[2:16:21] En die gezondheid.

[2:16:22] Want dat is allemaal onderdeel... uiteindelijk ook van het verhaal over de weerbaariteit.

[2:16:26] Klopt dat?

[2:16:27] Dat is grotendeels onderdeel van het verhaal van de weerbaarheid.

[2:16:31] Ik snap ook de vragen van het lid Kostic hierop.

[2:16:33] Die trajecten lopen ook parallel hieraan.

[2:16:35] We hebben onlangs de week tegen voedselverspilling gehad, waarin we inderdaad zien dat we richting het doel van halvering van voedselsverspillingen 2030 echt goede stappen maken.

[2:16:44] Al die trajecten loopen door.

[2:16:45] Waar we de raakvlakken pakken, doen we dat.

[2:16:47] Maar binnen de agenda, nadat ik een van die drie speerpunten nogmaals noemde, als u nadenkt als we een complete ontwrichting hebben van handelstromen, dan zijn het toch vaak discussies zoals moeten we bepaalde voorraden opbouwen en welke afspraken maken we met supermarkten.

[2:17:01] Niet op alles zal je die integraliteit hoeven meenemen, wat soms ook gewoon best wel specifiek gaat, maar waar we die raakvlakken hebben vanuit die andere trajecten nemen we ze mee.

[2:17:12] Dan ga ik naar mevrouw Keijzer.

[2:17:14] Ja, voorzitter.

[2:17:15] Ik hoorde de staatssecretaris net zeggen... dat hij wil dat Nederland zo'n sterk exportland blijft... op het geboet van voedsel als dat het nu is.

[2:17:27] Het is nu zo'ne 88... Even kijken.

[2:17:33] Even zien.

[2:17:33] 140 miljard, waarvan...

[2:17:36] 49 weder uitvoeren, zo'n 88 miljard export.

[2:17:41] Is dat het cijfer dat hij ook over tien jaar nog steeds hoog houdt?

[2:17:47] Voor de voorspellingen maken over de economische omvang, daar ga ik me niet aan wagen.

[2:17:51] Want er gaat nog heel veel gebeuren de komende jaren in de wereld waardoor zo'ns cijfers ook anders kan zijn.

[2:17:55] Maar dat we inderdaad als Nederland nog steeds een hele sterke landbouwnatie willen blijven, ook op het gebied van innovatie waar anderen naar opkijken, ja, dat is de inzet.

[2:18:04] Voorzitter, niemand is tot het onmogelijke gehouden.

[2:18:06] Dus als er buiten Nederland zich rampen voordoen, dan zou je mij niet horen.

[2:18:12] Maar als je dit zo stevig neerzet met zo'n stevige brief eronder, dan moet je wel bereid zijn om te zeggen... ...binnen Nederland is nog wel steeds het doel die 88 miljard pure export van Nederlands geproduceerd voedsel.

[2:18:29] Dus dan moet je dat lef wel hebben.

[2:18:31] Anders kan ik niet anders dan tot de conclusie komen dat het heel veel mooie woorden zijn, maar dat alles compleet en volledig afhankelijk is van het beleid wat de minister van LVVN aan het voeren is op het gebied van stikstof, CO2, ammoniak, GVA's en allerlei andere beperkingen van productierechten.

[2:18:54] Want dan ben je eerlijk.

[2:18:55] En dat is altijd fijn.

[2:18:57] De staatssecretaris.

[2:18:58] Zeker, voorzitter.

[2:18:59] En dat moet ook de insteek van iedereen hier zijn.

[2:19:02] Ik had niet verwacht dat lid Keijzer het doelwit zou stellen op de economische omvang.

[2:19:06] Want uiteindelijk weet u zelf ook, is dat aan de vrije markt en hoe zij daarop inspelen.

[2:19:10] Tegelijkertijd gaat het stikselpakket over twee zaken.

[2:19:14] Eén is, als je kent aan voedselzekerheid, vergunningsverlening vlot trekken.

[2:19:17] Dat is ook nodig om een weerbare voedselssector in de toekomst te hebben.

[2:19:20] Want als je niet kan investeren of niet kan innoveren of een bedrijf kan ombouwen... dan raken we uiteindeelijk ook achter een verslechterde positie.

[2:19:27] En de tweede is inderdaad de vormgeving van het steunpakket, waarvoor we nu ook bij de WUR het onderzoek uitgehad hebben wat die sociaal-economische impact is.

[2:19:34] Dat komt ook dit jaar naar uw Kamer toe.

[2:19:36] Daaraan heb ik ook expliciet gevraagd, wat is de impact op voedselzekerheid en wat zou je er mogelijk op moeten doen als die impact bijsturing vergt?

[2:19:43] Dat debat gaan we ook met uw KamER uiteraard voeren.

[2:19:47] Dan ga ik door naar de heer Jansen voor interruptie.

[2:19:51] Ja, dank voorzitter.

[2:19:53] Laat ik eerst beginnen met een constatering.

[2:19:55] Begin dit jaar heb ik een motie ingediend over voedselzekerheid.

[2:19:59] Die heeft deze staatssecretaris namens het kabinet overgenomen.

[2:20:02] Ik betwijfel echt of mijn intentie van de motie overeenkomt met de uitwerking die de staatssecretaris voor ogen heeft.

[2:20:09] Want ik hoor de staatsecretarissen eigenlijk zeggen, het is geen zwart-wit discussie.

[2:20:13] Maar dat is het natuurlijk wel.

[2:20:15] Want iedere veehouder die verdwijnt, komt niet meer terug.

[2:20:19] Op het moment dat er te veel veehouders verdwijnen, komt de voedselzekerheid steeds zwaarder onder druk te staan.

[2:20:26] En er is geen enkele manier om dat terug te draaien anders dan richting plantaardig gaan.

[2:20:30] En dat was niet de intentie zoals ik de motie had ingediend, voorzitter.

[2:20:33] Maar ik ben wel benieuwd of de staatssecretaris kan aangeven hoeveel bedrijven ziet hij in de komende jaren vanwege het beleid wat nu wordt ingezet, de stikstofbrief.

[2:20:44] Hoeveel procent van de veehouderijen ziet hij nu op dit moment verdwijnt?

[2:20:47] En hoeveels dieren praten we dan over?

[2:20:50] Volgens de motie die in is gediend, geven we uitvoeringen aan onder andere om met een heel serieuze agenda op het gebied van voedselzekerheid te komen.

[2:20:57] Het is zeker geen zwart-wit discussie hier binnen, want als die zwart wit zou zijn, heb ik net aangegeven, dan zou je ook moeten ingaan op het feit dat we veel meer vlees produceren dan we consumeren.

[2:21:06] Ik vind dat niet per definitie een probleem, want je specialiseert je.

[2:21:09] We produceren minder...

[2:21:11] tarwe en andere gewassen in Nederland te consumeren.

[2:21:13] Dus import en export hoort erbij.

[2:21:15] En wat ik net heb aangegeven is de impact van het stikstofpakket.

[2:21:19] Dat wordt nu door de WUR doorgerekend, zodat we ook dat tijdig in de Kamer kunnen bespreken.

[2:21:23] En dat gaat echt over de sociaal-economische impact.

[2:21:26] Alleen draait het natuurlijk ook deels om een verandering van de samenstelling.

[2:21:29] Wat produceer je met elkaar?

[2:21:31] Doe je het innovatief?

[2:21:32] Doen we het productief?

[2:21:32] En hebben we die randverwaarden op orde dat we ook voldoende voedsel kunnen blijven produceren?

[2:21:36] En dat is echt de instinct die we hebben.

[2:21:40] De heer Jansen.

[2:21:42] Voorzitter, dat is prima.

[2:21:43] Het wordt allemaal doorgerekend.

[2:21:45] Maar dagelijks vallen bedrijven gewoon om.

[2:21:47] Mobilisation for the environment blijft ook bedrijf, en dat is ook waar mijn opmerking vandaan komt over uitroken.

[2:21:53] Die zijn gewoon bezig met gesubsidieerd geld door de overheid om veehouderijen uit te roken.

[2:21:59] En hoe gaat de staatssecretaris dit stoppen zonder dat de stikstofbrief onthold wordt gezet?

[2:22:06] Het risico is wel dat ik in het stikstofdebat nu ga belanden, maar ik denk wel dat ook in de bredere aanpakken is aangegeven dat als je wil afzien van dergelijke handhavingsverzoeken, je dus ook een verhaal moet kunnen hebben bij de rechter om die te kunnen afwijzen.

[2:22:17] Dus ik denk juist dat we met juridisch geborgen stikstopbeleid, wat inderdaad oog heeft voor perspectief voor de sector en een toekomstperspectief voor inderduid die grote economische omvang, je daarmee ook een afziend van dit soort verzoeken en die onzekerheid kan wegnemen.

[2:22:30] De indruk wordt gewekt dat als er minder boerenbedrijven zijn, dat de voedselproductie dan afneemt.

[2:22:36] Maar de afgelopen 40 jaar hebben we gezien dat het aantal boeren bedrijven drastisch is afgenomen.

[2:22:42] Heeft dat betekend dat devoedsel productie ook is af genomen?

[2:22:45] Voorzitter, het aantal boer bedrijf is afgenommen door de schaalvergroting.

[2:22:48] Ten delen die heeft plaats, grotendeels heeft plaatst gevonden en andere oorzaken.

[2:22:51] Maar schaal vergroting is daar een grote reden in.

[2:22:55] Dus inderdaad, het aantal bedrijven is niet per se gerelateerd, wat ik net zei, ook aan de voedselzekerheid.

[2:23:01] Nogmaals, het is geen zwart-wit discussie.

[2:23:03] Volgens mij bent u dan... O, toch nog niet toe aan uw eerste mapje.

[2:23:08] Ja, precies, dus daar gaat u straks vast kritisch doorheen.

[2:23:12] Voorzitter, de staatssecretaris zegt dat het aantal boerenbedrijven afgenomen is en dat is niet persé gerelateert aan voedselszekerheids.

[2:23:20] Maar ik wil de staatssecretaris erop wijzen dat in 2019 nog 12,3 miljoen varkens waren en dat zijn er nu minder dan 10 miljoenen.

[2:23:27] 2019 ten opzichte van nu.

[2:23:29] Nu hebben we 240.000 runderen minder en het aantal kippen was in 2019 rondom de 100 miljoven en dat is nu nog geen 90 miljowen.

[2:23:38] Dus de voedselproductie leidt daar wel zeker onder en de periferie eromheen, iedereen die werk heeft dankzij de agrarische sector, leid daar ook onder.

[2:23:46] Dat mogen we toch niet ontkennen?

[2:23:48] Nee, voorzitter, zeker niet.

[2:23:50] Maar de vraag was, is het enkel inderdaad, leidt minder bedrijven tot minder voedselzekerheid?

[2:23:56] En we hebben gezien dat schaalvergroting hier een rol in gespeeld heeft.

[2:23:58] Maar dat is niet de enige oorzaak geweest, heb ik zelf aangegeven.

[2:24:01] Daar leidde zeker ook een deel van de sector onder.

[2:24:05] Daar hebben we ook oog voor.

[2:24:06] En vandaar dat we ook met de WUR nu dat onderzoek uitgezet hebben om het steunpakket zo goed mogelijk vorm te geven.

[2:24:11] Om dat perspectief te kunnen bieden.

[2:24:13] En ik geloof ook echt dat we met het beleid dat we voorstaan met elkaar.

[2:24:17] En ook met de kracht en vitaliteit van de sector in Nederland.

[2:24:20] Vanuit veeteel, maar ook glastuin, beveledeling.

[2:24:22] Waar ook over vijf à tien jaar een sterke landbouwsector moet blijven behouden.

[2:24:26] Ook in deze geopolitiek onzekere tijden.

[2:24:30] En dan bent u volgens mij nu toe aan uw eerste blokje.

[2:24:34] Ja, voorzitter.

[2:24:35] Ik heb wel het gevoel dat ik al de meeste vragen beantwoord heb.

[2:24:38] Het was een goede overhoring waar ik inderdaad niet naar mijn mappjes kon kijken.

[2:24:41] Dank aan de Kamer daarvoor.

[2:24:48] Welke verantwoording ziet de staatssecretaris voor de groeiende wereldwijde voedselvraag?

[2:24:52] Ik denk dat het ook relateert aan de studie die door de WUR is uitgevoerd pas.

[2:24:57] Nogmaals, het benadrukt dat het geen zwart-wit discussie is.

[2:24:59] We zien inderdaad dat Nederland aan de ene kant... op de grote kwantiteit en volumes ook importeert... om de voedselproductie hier in stand te houden.

[2:25:07] Waar Nederland echt onderscheidend is wereldwijd... is ook gewoon een stukje innovatie en de kennis die we gebruiken... maar ook de veredelingssector om voor de hele wereld... eigenlijk die mooie producten neer te zetten.

[2:25:16] Dus Nederland speelt daar degelijk een belangrijke rol in.

[2:25:19] Ook in de toekomst is dat ons voornemen om dat te blijven doen.

[2:25:22] Dat betekent ook, naast de discussies die we net gehad hebben... een grote inzet op innovatie...

[2:25:27] En daarvoor hebben we niet voor niks ook een strategische innovatieagenda opgezet, waar nog een aantal vragen dadelijk in het blokje overigens over komen.

[2:25:33] Dan, voorzitter, komt de regering met een oproep aan huishoudens om te zorgen voor een grotere voorraad houdbaar voedsel.

[2:25:40] Zodat ze acht in plaats van drie dagen kunnen overbruggen.

[2:25:42] Dat was voor mij mevrouw Pot en de heer Vlag.

[2:25:45] Nee, die oproept doen we op dit moment niet.

[2:25:47] De oproet blijft houden we een voorraadt van drie dag aan.

[2:25:50] We zien inderdaad dat een groot deel van de Nederlanders dat nog niet doet.

[2:25:53] En tegelijkertijd, volgens mij was het het lepromet wat aangaf.

[2:25:56] Hoe doe je acht dagen voorraadsvorming in een klein appartement?

[2:25:59] Dat is inderduid vrij moeilijk.

[2:26:01] Dus de instik van het kabinet is om met het advies van Klingendaal eerst te gaan kijken of we die verantwoordelijkheid voor die daaropvolgende dagen na drie dagen kan beleggen bij bijvoorbeeld supermarkten, distributiecentra.

[2:26:12] Dat gaan we de keten oppakken de komende maanden.

[2:26:15] En dat is wel de voorkeursroute die wij hebben op de opvolging van dit advies.

[2:26:22] Mevrouw Bromet.

[2:26:23] Voorzitter, hoe moet ik dat voor me zien?

[2:26:24] Dat de supermarkten zorgen voor ingeblikt voedsel.

[2:26:28] Of gaat het dan wel om vers voedcel wat ze op voorraad moeten houden?

[2:26:33] Nee, voorzitter.

[2:26:34] Die discussies gaan we de komende maanden ook met de keten aan.

[2:26:37] Dus ik wil even oppassen dat ik hier te veel eigen ideeën neerleg die misschien in de praktijk deels niet haalbaar zullen zijn in de ketens.

[2:26:43] Maar u moet daarbij denken aan distributiecentra, aan logistieke knooppunten, aan de supermarkt in de wijk.

[2:26:49] Dat we inderdaad niet het model ingericht hebben op hele korte ketens, dus dat we binnen 24 uur alles aanvullen en het weer verkocht zien worden.

[2:26:58] Maar dat je op sommige goederen waar de grote kwetsbaarheid op zit, toch een aantal dagen extra kan aanhouden op de plekken in de keten waar het ook het meest kostefficiënt is.

[2:27:05] Want daar zit wel een kostaspect aan.

[2:27:08] Mevrouw Pot.

[2:27:09] Ja, voorzitter.

[2:27:10] Mijn vraag was ook nog iets breder.

[2:27:11] Het ging ook nog hoe zorgen we nou dat mensen die wat meer kwetsbaar zijn ook in staat worden gesteld om in ieder geval dan die drie dagen te doen.

[2:27:17] Want ja, als we zien dat nu toch maar 50 procent of nog niet eens 50 procent van de mensen dit in huis heeft, dan hebben sommige mensen nog wat extra aandacht nodig, denk ik.

[2:27:25] Ja, voorzitter, dat is een terechte vraag.

[2:27:27] Kijk, wij blijven die oproep doen en communiceren daar als Rijk ook gewoon over.

[2:27:31] Als blijkt dat wij bepaalde doelgroepen onvoldoende bereiken, zullen we daar ook wat extra aandacht op moeten geven.

[2:27:35] Ik ben ook al bereid dat gewoon op te pakken in een gesprek met mijn collega van, volgens mij JNV in deze, die deze campagne ook trekt, en dat gewoon met hem te bespreken.

[2:27:46] Dan, voor zitter, ja, was dat het mapje strategische voorraden?

[2:27:53] Heel goed.

[2:27:55] Dan gaan we nu over naar het mapje Strategische Agenda.

[2:27:59] En ik stel voor dat als daar dan nog vragen over zijn, dat we even wachten totdat...

[2:28:03] Het mapje strategische agenda hebben we grotendeels ook besproken, voorzitter.

[2:28:07] Maar het map je overige heeft nog heel veel mogelijke vragen voor u allen, waar u vers en zeker nog interrupties op pleegt.

[2:28:13] Het lid Kostis had gevraagd of ik in oktober met een brief kan komen waarin ik onderbouw het reageren op de conclusies en aanbevelingen.

[2:28:19] Die voedselzekerheidsagenda leveren we op voor de zomer van 2027.

[2:28:23] En in de uitwerking hiervan kijken we ook graag naar de aanbevellingen die gegeven zijn.

[2:28:27] Ik ben niet voornemens daar een losse brief over te sturen in oktoob, maar wel bereid om dat mee te nemen in de uitzending van de agenda.

[2:28:32] Want als wij op alle aanbevelingen voor oktober moeten reagereren, zou het ook zomaar het hele team een aantal weken bezig kunnen houden terwijl we heel veel voor deze agenda willen uitwerken.

[2:28:41] Maar we kunnen er, voorzitter, want ik zie ook een interruptie mogelijk komen, vast en zeker ook in onze volgende voortgangsbrief kort op ingaan hoe we het meenemen.

[2:28:49] Maar een reactie op elk mogelijk punt, dat is nogal een kluif.

[2:28:57] Het is heel snel voor het blokje.

[2:29:01] De datum van de voedselzekerheid zou ik hebben gedeeld voor de zomer van 2027, krijgt u die als Kamer toegestuurd.

[2:29:08] We hebben ook gepraat over afhankelijkheid van het buitenland en dat de Universiteit Wageningen inderdaad die impact nu onderzoekt en dat uw Kamer dit jaar die studie krijgt.

[2:29:20] Daarnaast hebben we als Nederland op dit moment, dat vind ik feitelijk belangrijk om te noemen, een ruime zelfvoorzieningsgraad van dierlijke producten.

[2:29:27] Het behoud van plantdadige producten en ook de mogelijkheden voor import.

[2:29:30] Dus onze uitgangspositie als Nederland is gewoon vrij sterk op het gebied van voedselzekerheid.

[2:29:35] De laatste vraag in dit mapje van het lid Den Hollander.

[2:29:39] Op welke wijze gaat de staatssecretaris de hele keten van boer tot bord meenemen in de strategische agenda, maar daarbij ook nadrukkelijk aandacht voor de voedselverwerkende industrie?

[2:29:49] De voedselszekerheidsagenda is nadrukkelijker gericht op het versterken van de weerbaarheid van de gehele voedselfoorzieningsketen.

[2:29:55] Dit betreft in ieder geval primaire productie, logistiek, opslag, distributie, retail, toeleveranciers en uiteraard ook de verwerkende industrie.

[2:30:03] En we proberen al deze stakeholders inderdaad de komende maanden te betrekken bij het uitwerken van de agenda.

[2:30:08] Omdat voedselzekerheid en weerbaarheid niet iets is wat het Rijk alleen kan borgen.

[2:30:13] Waarbij we ook inderдаad de hele keten zullen vragen om hier een onderdeel in te gaan spelen.

[2:30:18] En die acties ook dusdanig te verdelen dat we niet alleen vanuit het Rrijk beleid maken, maar we ook in de praktijk gaan zien dat het gaat gebeuren.

[2:30:00] Retail, toeleveranciers en uiteraard ook de verwerkende industrie.

[2:30:03] En we proberen al deze stakeholders in de komende maanden te betrekken bij het uitwerken van de agenda.

[2:30:08] Omdat voedselzekerheid en weerbaarheid niet iets is wat het Rijk alleen kan borgen.

[2:30:13] Waarbij we ook inderdaad de hele keten zullen vragen om hier een onderdeel in te gaan spelen.

[2:30:18] En die acties ook dusdanig te verdelen dat we niet alleen vanuit het Rrijk beleid maken.

[2:30:22] Maar we ook in de praktijk gaan zien dat het gaat gebeuren.

[2:30:26] Oké, ik heb vier genoteerd nu en we beginnen bij het lid Kostic.

[2:30:30] Dan ga ik naar mevrouw Den Hollander, dan naar meervrouw Van der Plas, dan mevouw Bromets.

[2:30:38] Ik heb vier vragen gesteld.

[2:30:40] Eén daarvan is nu beantwoord, maar ik wil best wel wachten tot het einde.

[2:30:43] Misschien komen die op een of andere manier nog.

[2:30:45] Maar nu echt een interruptie.

[2:30:47] Dank voor de toezeggingen om dit mee te nemen.

[2:30:49] De onderzoekers, de duidelijke aanbeveling in een strategische agenda.

[2:30:53] En dank daarop terug te komen op hoofdlijnen in een tussenbrief.

[2:30:56] Ik ben wel benieuwd wanneer die tussenbrieven ongeveer verwacht wordt.

[2:31:03] Dit zullen we nog nagaan en nu voor vijf uur laten weten als er dadelijk een appje binnenkomt bij mijn buurman.

[2:31:08] Want er luisteren heel veel mensen mee.

[2:31:09] Ik ga er zo vanuit dat ik dit jaar nog een voortgangsbrief stuur.

[2:31:12] Maar dan kunnen we het ook bevestigen dadelijk.

[2:31:17] Mevrouw Den Hollander, ja.

[2:31:19] Voorzitter, dank staatssecretaris dat u dus de hele keten van boer tot boer meeneemt.

[2:31:23] Ik zou nog even daar nadrukkelijk aandacht willen vragen ook voor de loonbedrijven.

[2:31:26] Want er wordt veel gesproken over boeren en daarna gaat het daarna naar de voedselverwerking.

[2:31:30] Maar die loon bedrijven hebben ook een hele belangrijke rol en die wordt nog wel eens over het hoofd gezien.

[2:31:34] Dat verwijt hebben we ook gekregen in de discussie rondom stikstofbrief.

[2:31:38] Dus zou de staatsrecretaris daar nog even een bevestiging op kunnen geven?

[2:31:42] Ja, voorzitter ben ik toebereid.

[2:31:43] Ja, en dat is een goed punt dat mevrouw Den Hollande maakt.

[2:31:45] Volgens mij zou er vanochtend ook nog een stuk over aan de Telegraaf staan.

[2:31:48] Dus ik had het zelf ook gezien.

[2:31:52] Dank u wel.

[2:31:52] Mevrouwe Van der Plas.

[2:31:55] Ja, voorzitter.

[2:31:56] De staatssecretaris had het over het onderzoek door Wageningen Universiteit.

[2:32:00] En ik zou willen vragen of wij ook de onderzoeksvragen, dus de vragen die worden gesteld, kunnen ontvangen.

[2:32:10] Ja.

[2:32:10] Als we die studie toesturen, kunnen we die meesturen.

[2:32:12] Zeker.

[2:32:14] Mevrouw Bromet.

[2:32:17] Ja, voorzitter.

[2:32:17] Ik begrijp de focus op disruptieve evenementen.

[2:32:23] Maar dat kan natuurlijk iets zijn van drie dagen of acht dagen.

[2:32:25] Want daar hebben we het nu over als het gaat over die voorraadvorming in je eigen huis.

[2:32:29] Maar het kan ook vijf jaar betekenen.

[2:32:31] En wordt dat ook meegenomen?

[2:32:33] En ik had nog een vraag gesteld over de plannen die de Nederlandse regering maakte in de jaren 30.

[2:32:39] En ook ten uitvoer bracht.

[2:32:41] En of dat ook onderdeel uitmaakt van het plan.

[2:32:43] Voorzitter, dat is de eerste vraag aan het volgende mapje.

[2:32:45] Maar die had natuurlijk in een ander mapje kunnen zitten.

[2:32:47] Ik denk inderdaad twee zaken.

[2:32:49] Dus ja, we nemen ook langetermijndisruptie mee in de voedselzekerheidsagenda.

[2:32:54] Dat is wel een vraagstuk wat we ook expliciet deels Europees oppakken.

[2:32:58] Waarbij we eigenlijk zien dat Europa relatief sterk staat op het gebied van voedselszekerheid.

[2:33:03] En daar zijn ook plannen die we uitwerken met elkaar.

[2:33:06] Wat doe je als grote impostromen wereldwijd wegvallen?

[2:33:09] Maar dat nemen we ook mee in deze agenda.

[2:33:12] En dan kom ik zo in, voorzitter, ga ik in op de vraag over de jaren 30 en 40.

[2:33:17] Volgens mij was dat met het noodscenario en alle meest extreme scenario's die we kunnen bedenken hierin.

[2:33:22] Maar daar zijn we...

[2:33:24] Ik beantwoordde gewoon voor, het is nog gewoon beter en dan kunnen er nog interrupties op komen.

[2:33:27] We werken aan het landelijk crisisplan Voedselzekerheid.

[2:33:30] Dat komt begin 27 naar uw Kamer toe.

[2:33:32] Dat is vanuit het vorige kabinet trouwens uitgezet, dat hele traject.

[2:33:35] Dat plan legt de verantwoordelekenheden en maatregelen vast voor het geval zich zo'n crisis voordoet.

[2:33:40] Dat doen we in nauwe samenwerking met sectorpartijen en overheden.

[2:33:43] Daarvoor kijken we naar een groot deel uiteenlopende scenario's.

[2:33:46] We hebben niet een plan klaar liggen voor het verminderen van de veestapel, in dat geval conform de Tweede Wereldoorlog.

[2:33:52] Maar we verkennen wel de uithoeken van noodscenario's.

[2:33:54] En aan de hand daarvan zullen we ook kijken welke mogelijke afspraken we moeten maken in de keten.

[2:33:59] Om in ieder geval voorbereid te zijn op wat voor scenario dan ook in deze wereld zich kan voordoen.

[2:34:07] Even, was dit dan de eerste...

[2:34:09] Ja, het was een beantwoording op de interruptie aan de hand van de eerste vraag van het volgende blokje.

[2:34:13] Dus ik weet niet of er nog vragen zijn.

[2:34:15] Het was een brugantwoord, was dit.

[2:34:17] Nou, dan gaan we hier nog één interruptie op toestaan.

[2:34:20] Dan gaan we door naar het volgend grote mapje, mevrouw Van der Plas.

[2:34:24] Ja, nog even in aanvulling van mijn vraag zojuist over die onderzoeksvragen.

[2:34:28] Die zou ik wel graag snel willen hebben, omdat we misschien ook even kunnen zien... worden ook wel de juiste vragen meegenomen, mist er nog wat?

[2:34:38] Dus liever niet over een paar maanden, maar dat we daar gewoon zelf ook nog even goed naar kunnen kijken.

[2:34:43] Ja, dat kan.

[2:34:45] Ik kan even geen tijdslijn toegeven erin, maar dat we de tijd sturen naar u niet over een aantal maanden, dat vind ik logisch.

[2:34:51] En daarmee kan ik ook trouwens de bevestiging geven dat de voortgangsbrief voedselzekerheid ook voor het einde van het jaar komt aan het lidkostdienst.

[2:34:59] Mevrouw Keijzer.

[2:35:00] Ja, was dit nu het kopje of mapje crisis situaties of komt die nu?

[2:35:05] Dit was het mapje strategische agenda.

[2:35:08] En daarna komt een overig en dat ik daar zal maar zo crisis verder nog in kunnen zitten.

[2:35:12] Of hebben we dat nu eigenlijk zo'n beetje gehad?

[2:35:14] Ja, het map je overig ziet eigenlijk alle kanten op.

[2:35:16] Dus het kan zomaar ook nog crisis inzitten.

[2:35:18] Nou, dan doe ik het gewoon meteen.

[2:35:19] Maar maak dan nu gewoon een interruptiepleger voorzitter.

[2:35:22] Dan stuik ik uw interruptie toe en dan gaan we daarna naar het map overig.

[2:35:25] Omdat dat volgens mij ook nog weer een hele hoop beslaat.

[2:35:28] Ja.

[2:35:28] Omdat ik het net ook hoorde over voedselzekerheid.

[2:35:32] Kijk, als nou over tien jaar die agenda van Essen uitgerold is... en we hebben nog 10, 20 procent boeren... dan is ons veengebied en de zware klei moeras.

[2:35:48] En op klei komen dan weer bossen, stel ik me zo voor.

[2:35:54] Dan hebben alle partijen die altijd bezig zijn met gewasbescherming als gif te kwalificeren, hebben hun zin gehad.

[2:36:01] En mislukken ook allerlei oogsten voor zover ze tot wasdom komen.

[2:36:06] Hoe ga je dan zorgen voor voldoende eten op het moment dat internationale exportketens op welke reden dan ook stil komen te vallen?

[2:36:18] Het is wel heel erg een doemscenario wat nu geschikt wordt en een beetje een karikatuur ook van de plannen die er zijn.

[2:36:24] Het gaat om een stikstofreductie van 42 tot 46 procent.

[2:36:27] Dat willen we bereiken onder andere ook door innovatie mogelijk te maken.

[2:36:31] Deels extensivering.

[2:36:32] En extensvering betekent wel op hetzelfde land minder dieren hebben daarbinnen.

[2:36:37] Maar het kan ook betekenen dat er omgeschakeld wordt naar een andere vorm van productie.

[2:36:40] Wat wij proberen te doen is inderdaad die vergunningsverlening vlot te trekken.

[2:36:44] Waardoor bedrijven ook kunnen investeren en een toekomstperspectief krijgen.

[2:36:47] En daarnaast zetten we over de hele linie in op een robuuste, innovatieve landbouw- en tuinbouwsector.

[2:36:53] Om ook die voedselzekerheid in de toekompste borgen...

[2:36:56] De agenda die we nu bespreken gaat eigenlijk gewoon over die geopolitieke ontwrichting en hoe we daar inderdaad de grootste risico's van wegnemen.

[2:37:03] Maar het staat voorop dat we ook over tien jaar een robuuste landbouwsector willen hebben.

[2:37:07] Daarvoor is vergunningsverlening ook wel een belangrijke rand voorwaarden.

[2:37:15] Het is niet in tweeën, is het, voorzitter.

[2:37:17] En als ik hem nou minder dan dertig seconden doe, dan mag hij wel, hè?

[2:37:20] Nee, dat kan dan niet meer.

[2:37:20] Dat kan hij ook al niet meer doen.

[2:37:22] Dan werd u er doorheen.

[2:37:23] Ja, nou, heel jammer.

[2:37:24] Oh, jammer... Veel tragischer dan van mevrouw Potnet, vind ik.

[2:37:28] Heel toch veel tragischer nog niet van meervrouw Botnet.

[2:37:29] Ja.

[2:37:30] Maar wellicht komt zometeen nog wat aan bod.

[2:37:34] Ik kijk even naar meneer Lommel, want het ziet af.

[2:37:36] Dan gaan we nu naar het blokje overleg en heel veel en nog meer.

[2:37:40] Het gaat over voedselzekerheid.

[2:37:43] Want we hebben daar ook nog een kleine 25 minuten voor.

[2:37:45] Dus we gaan eerst even alle antwoorden heen en dan gaan we daarna strak interroberen.

[2:37:51] Ja, voorzitter.

[2:37:52] Het gaat over voedselzekerheid en alle hoekstenen en scenario's.

[2:37:55] En misschien heel typerend dat de Kamer ook alle mogelijke hoekstenen heeft afgetast in dit debat.

[2:37:59] Tot aan gezondheidsresultaten aan toe en de voordelen van wat we allemaal eten thuis.

[2:38:04] Ik zal niet mijn eigen gezondhedsresultaat gaan toelichten, dus maak er zich geen zorgen.

[2:38:08] Dat is misschien uit Amerika overgewaaid, dat kan natuurlijk, maar daar ga ik nog niet mee.

[2:38:15] Voorzitter, het AIV-advies over een te sterke focus op de korte termijn was een vraag van de lid Kostic.

[2:38:22] Kan de staatssecretaris reflecteren op dat advies waarin Staten te meer oog moeten hebben voor de lange termijn?

[2:38:26] We hebben net deels beetgepak en ook die raakvlakken in de voedselzekerheidsagenda die we meenemen.

[2:38:31] Maar de lange termijn krijgt zeker een belangrijke plek in die agenda, heb ik aangegeven.

[2:38:36] Zoals beschreven in de kabinetsreactie op het advies die ik samen met minister Sjoersma heb ingestuurd, zullen we ook binnen internationale programma's en met name ook binnen ontwikkelingssamenwerking inzetten op de lange-termijn partnerschappen die gericht zijn op het vergroten van de mondiale voedselzekerheid in een geselecteerd aantal partnerlanden.

[2:38:53] Wij werken daarbij aan een structurele meerjarige koers waarbij voedselzekerheid verankerd wordt in langlopende partnerschappen, als ook in de Nederlandse strategische agenda en de Europese inzet.

[2:39:03] Dan voorzitter een vraag van de lid Bromet over voedsels zekerheid in Caribisch Nederland.

[2:39:09] Het belang van de beschikbaarheid van voldoende en veilig voedsel staat vanzelfsprekend niet ter discussie.

[2:39:14] Daarom is het vorige kabinet 24 miljoen euro beschikbar gesteld voor voedselszekerheid op de zes eilanden.

[2:39:19] En zijn er ook in het natuur- en milieubeleidsplan middelen beschikbare nu voor initiatieven die bijdragen aan de lokale voedselfroductie.

[2:39:26] Tot slot komt het kabinet binnenkort ook met een appreciatie op het rapport van de Algemene Rekenkamer naar strategische voorraden op Caribisch Nederland.

[2:39:32] En daarbij kunnen we uiteraard ook uitgebreider ingaan op uw vraag.

[2:39:38] Dan heb ik twee keer dezelfde vraag.

[2:39:39] Dat gaat snel.

[2:39:41] Dan van Den Hollander deelt de staatssecretaris de opvatting van de VVD dat voedselzekerheid niet alleen vraagt om voldoende productie voor Nederland zelf, maar ook om behoud van onze sterke landbouw-exportpositie.

[2:39:52] Voedsel zekerheid vraagt een robuuste en veerkrachtige eigen productie.

[2:39:56] Dat zal altijd betekenen dat je afhankelijk bent van import en export.

[2:39:59] Dus een sterke exportposities daarin is ook van belang.

[2:40:02] Dat zullen we ook in de toekomst blijven behouden.

[2:40:04] Een van de sectoren die zelf in het debat tussen de Kamer langskwam, die ik zelf heel mooi vind hierin, is uiteraard ook de

[2:40:10] veredelingssector, waar je eigenlijk toch hoogtechnologische bedrijven ziet die ja, toch miljarden verdienen aan de export van kennis en innovatieve producten wereldwijd.

[2:40:17] En hetzelfde geldt voor hele andere belangrijke delen van de primaire productie.

[2:40:22] Dan een vraag over kweekvlees van het lid Pot.

[2:40:26] Wordt de staatssecretaris de eerste die kweek vlees op de Nederlandse markt brengt?

[2:40:30] Momenteel vindt Kweek Vlees zich in Europa nog in de fase voor marktoegang.

[2:40:34] Het zijn twee Europese bedrijven die een dossier voor de voedselveiligheidstoets van de Europese autoriteiten hebben ingediend, waaronder Moza Meat uit Nederland.

[2:40:42] En als de bedrijven deze technische procedure goed doorlopen, volgt stemming.

[2:40:46] En ik maak mijn Nederland hart ervoor om die stemming goed te laten verlopen samen met collega's van VWS.

[2:40:51] Dus wat wij daarop kunnen doen, doen we erop.

[2:40:55] Dan voorzitter, nog een vraag van het lidpot over innovatieve voedselbedrijven.

[2:40:59] Hoe maken we het versingsklimaat daarvoor beter?

[2:41:01] En de Europese toelating heb ik net benoemd.

[2:41:04] We hebben de Agri-Food Innovatie Agenda gelanceerd.

[2:41:07] Die zet in op het versnellen van innovatie in vier domeinen op het gebied van voedcel.

[2:41:10] Waaronder inderdaad ook innovatief nieuwe voedselfroductiemethode.

[2:41:15] Maar ook over robotisering, kunstmatige intelligentie, veredeling, de volgende stappen, ga zo door.

[2:41:21] Het plan van aanpak en wat we als Nederland willen bereiken in die vier domeinen, dat zullen we eind dit jaar proberen vast te stellen en ook met uw Kamer te delen.

[2:41:28] En volgend jaar organiseren we ook een grote investeerderstop om investeerders in binnen- en buitenland geïnteresseerd te krijgen om ook verder te investeren in de innovatieve delen van ons agro-domein.

[2:41:38] Dus daar zetten we ook heel stevig als kabinet op in om daar de volgende stappen in te zetten.

[2:41:43] De VVD had nog de vraag over of we bereid zijn om meer experimenteerlocaties mogelijk te maken.

[2:41:48] Het ging volgens mij specifiek ook over NGT's en bijvoorbeeld daar ook inderdaad een aantal nieuwe deelten mee te piloten.

[2:41:57] Het kabinet heeft een plan via de Task Force extra middelen beschikbaar te stellen voor nieuwe experimeteerlocatie's en daarmee willen we het netwerk uitbreiden naar 12 experimteerlocatiën.

[2:42:06] Dus we werken nu ook, wat ik net aangaf, met de Nederlandse stakeholders.

[2:42:11] Dus de ondernemers, de kennisspelers, et cetera.

[2:42:14] Die vieren innovatiedomijnen uit.

[2:42:16] En ook de relatie tot die experimenteerlocaties en hoe we die kunnen inzetten.

[2:42:21] De heer Lohman had dan een vraag over hoe voorkomt de staatssecretaris de stapeling van beleidskosten en onzekerheid en dat daarmee de investeringsruimte weggaat.

[2:42:29] Naar voorzitter staat voorop dat er heel veel op ondernemers afkomt.

[2:42:32] Dat hebben we net in de interruptie debatjes natuurlijk ook gewisseld.

[2:42:35] We hebben daarom ook inderdaad die studie uitgezet bij Wageningen om dat inzichtelijk te maken en ook tijdig te kunnen bijsturen mochten daar grote knelpunten in ontstaan.

[2:42:43] Daarnaast werd volgens mij ook door het lid Lohman de ANPB-dierwaardigheid genoemd in deze vraag.

[2:42:49] Ik zie hem neerschudden, dus dan hoef ik die ook niet te beantwoorden.

[2:42:53] Ik ziet dat lid Kostic de vraag heeft gesteld daarover.

[2:42:56] En daar bekijken we ook expliciet naar welke maatregelen leg je op de korttermijn in de ANVB echt vast die je als ondernemer al kan nemen.

[2:43:02] Maar grotere maatreden verder in de tijd staan vast met een evaluatiebepaling.

[2:43:06] Wat betekent dat dan ook gewogen moet worden eerst.

[2:43:09] A, is het mogelijk voor een onderneming om die stap te zetten?

[2:43:12] En twee, zit ook het verdienmodel nou goed in elkaar voor die afzet in de keten voor elkaar te krijgen?

[2:43:16] Dus die waarborgen hebben we inderdaad ingebouwd.

[2:43:19] De heer Vlag stelde de vraag... waarom is toegang inclusief betaalbaarheid binnen voedselzekerheid een bijzaak?

[2:43:26] En nemen we dat mee?

[2:43:27] Het is allesbehalve een bijzakelijke voorzitter.

[2:43:30] De voedselszekerheidsagenda richt zich op het weerbaar maken van de voedselfoorziening in Nederland.

[2:43:35] En dat moet ook verdere prijspieken voorkomen, omdat je die kwetsbaarheden ingebauwd hebt.

[2:43:38] Dus op die manier is betaalbarheid wel degelijk een centraal aspect erbinnen.

[2:43:43] Omdat je daarmee ook gewoon prijsschokken kan voorkommen.

[2:43:46] Dan voorzitter, van dit in Holland deelt de staatssecretaris dat voedselzekerheid niet alleen over de primaire productie gaat, maar ook een belangrijke opgave bij de consument ligt.

[2:43:56] Ja, die hebben een belangijke rol hierin te spelen.

[2:43:58] Onder andere inderdaad in het verantwoorden, de verantwaorde keuzes die je daar binnen maakt.

[2:44:02] Maar ook het tegengaan van voedselforspilling.

[2:44:04] Het is net ook al langsgekomen en daar zetten we ook als Rijk actief op in met enkele campagnes voorzitters.

[2:44:09] En ook voor supermarkten geldt dat zij een rol hebben.

[2:44:12] Ik vind het daarbij van belang om te noemen dat ook de out-of-home sector de horeca een rol te spelen heeft.

[2:44:16] Want heel veel van ons voedsel halen we natuurlijk ook binnen via andere onderdelen van de voedselletens, niet zijnde de supermarkten.

[2:44:23] En met deze partij hebben we de komende maanden ook gesprekken om te praten over die afzet van onder andere Nederlandse producten en hoe we dat goed borgen de komenden jaren.

[2:44:30] Dan, voorzitter.

[2:44:34] Voedselverspilling van het LibROMED ging het inderdaad ook nog over het burgerberaad klimaat en wat we doen met de adviezen.

[2:44:41] De duidelijkheid over de houdbaarheidsdatum en dat mensen weten waar het voedsel vandaan kwam, kwam onder andere als vraag langs.

[2:44:47] De adviezer sluiten goed aan bij de beleidsinzet die we al hebben.

[2:44:49] En we zullen een kamerbrief sturen in het najaar op 26, ook met hoe we ingaan op deze specifieke advieze op het gebied van voedselsverspillen.

[2:44:57] Dus dit najaars komt die brief uw kamer toe.

[2:45:02] Dan voorzitter het lidpot en het schiet echt alle kanten op in dit mapje dus mijn excuus daarvoor is misschien wil u dadelijk even een intermezzo bouwen voor vragen of heeft u liever dat ik het afmaak?

[2:45:12] Ik begin mezelf ook te veel te horen nu, maar dat is misschien voor u nog erger dan voor mij.

[2:45:18] Voorzitter, ik zal het proberen kort te houden, de beantwoording, maar wel zo concreet mogelijk om vervolgvragen te voorkomen.

[2:45:25] Litpot stelde de vraag hoe kijken we naar de oproep van 50 producenten en ketenpartners voor meer plantaardige voeding, juist voor voedselzekerheid.

[2:45:33] Die oproep sluit aan bij meerdere ambities van het kabinet.

[2:45:36] Onder andere voedselzekerheid, het verduurzamen van de voedselfroductie en een voedseomgeving waarin consumenten zelf een gezonde keuze kunnen maken.

[2:45:44] Ik vind diversificatie ook echt een belangrijk thema hierbinnen.

[2:45:47] Dus wanneer je praat over voedzelzekerheit, een robuust systeem is meer gediversificeerd.

[2:45:52] Omdat...

[2:45:55] Evenementen en noodscenario's kunnen zich voordoen die we ons nu niet voorspellen.

[2:46:00] En als je een gediversificeerd systeem en een gediverseerde productie hebt, ben je dus minder kwetsbaar voor inderdaad zo'n schok.

[2:46:05] En dat kan aan de ene kant zijn een teelt die het heel moeilijk gaat krijgen door een nieuwe plaag die opkomt, die niet meer bestreden kan worden.

[2:46:11] Het kan ook gaan over een dierziekte die op komt, over handelstromen die inderduid onderbroken worden.

[2:46:16] Dus juist diversificatie maakt ons systeam robuuster.

[2:46:20] Dus inderdoid ook...

[2:46:21] de import van eiwitbronnen, et cetera, die gebruikt worden.

[2:46:24] Als we die kwetsbaarheden willen afbouwen met elkaar, helpt diversificatie hierbinnen wel, voorzitter.

[2:46:31] Dit kost dus ook een vraag over het actieplan plantaardige voeding en een voorstel dat aangenomen zet zijn APB erop.

[2:46:38] De oproep voor het actIEplan sluit aan bij meerdere ambities van het kabinet, onder andere voedselzekerheid, verduurzamen, hetzelfde wat ik eigenlijk net zei.

[2:46:45] De komende tijd bekijken we deze oproeping zorgvuldig en nemen die ook mee in het

[2:46:49] Beleid om de voedselvergeving en voedseconsumptie te verduurzamen.

[2:46:54] Onderdeel van het beleid is om ook afspraken te maken met ketenpartijen.

[2:46:57] Dus ook in de uitvoering van de motie zullen we die meenemen.

[2:47:00] En we informeren uw Kamer in november over de inzet op duurzaam voedsebeleid en ook de uitvorming van de emotie.

[2:47:06] De heer Lohman, voorzitter, had dan vragen over de productschappen 2.0.

[2:47:10] Hij gaf aan dat de SER bepleit dat er een publiek-private organisatie moet komen, als ook de initiatiefnemers van het manifest 2050.

[2:47:17] De glastuinbouw zet inderdaad al stappen erop.

[2:47:20] Hoe ziet de staatssecretaris het tot stand komen voor zich en welke voorbereidingen worden getroffen?

[2:47:24] Het kabinet wil de uitvoeringskracht van de sector vergroten.

[2:47:27] De SER heeft inderdag begin juli een advies uitgebracht op dit onderwerp en die inzichten nemen we ook mee in de uitwerking van de ambitie, onder andere uit het coalitieakkoord.

[2:47:35] De minister bereidt op dit moment een reactie voor op het advies van de SER en zal ook aangeven welke stappen het kabinet zal starten om te starten met de oprochting van een publiek-private organisatie.

[2:47:45] En ook deze reactie kunt u voor het kerstreces ontvangen, deel ik u mede.

[2:47:50] Dan voedselzekerheid en het confinant gewasbescherming vanuit de heer Vlag.

[2:47:55] Met de ondertekening van het hoofdlijnakkoord hebben we een belangrijke eerste stap gezet naar een toekomstbestendige gewasbescherming met een fors lagere milieubescherming.

[2:48:03] Een van de doelen van het convenant is ook echt lange termijn perspectief te geven aan de telers en ook duidelijkheid te bieden.

[2:48:10] Namelijk hoe zij op een rendabele wijze gezond voedsel kunnen blijven telen in Nederland.

[2:48:14] Daarvoor ziet het convenat in afspraken zoals het opstellen van een kennis- en innovatieprogramma voor weerbare planten.

[2:48:20] Ik denk ook aan CRISPR-Cas, wat nu toegestaan gaat worden.

[2:48:22] Maar ook inderdaad alternatieve middelen in het middelpakket.

[2:48:26] Om ervoor te zorgen dat wanneer een middel van de markt afgaat, je ook een alternatief krijgt met minder schadelijke impact.

[2:48:32] Zodat die deelten in Nederland beschermd kunnen blijven worden.

[2:48:35] De afspraken gaan we de komende maanden met de sector verder uitwerken.

[2:48:40] En op die manier geloof ik ook dat voedselzekerheid juist geborgen kan worden door zo'n confinant te sluiten.

[2:48:44] Omdat aan de ene kant toch zien dat er heel veel maatschappelijke druk is om de schadelijkheid van gewasbescherming te verminderen.

[2:48:51] En aan de andere kant ook zien dat de druk is op een middelenpakket en echt een andere manier van gewasbescherming noodzakelijk is.

[2:48:56] Dus juist via een convenant kunnen we volgens mij die twee belangen bij elkaar brengen.

[2:48:59] Het alternatief, voorzitter, is eigenlijk wat we ook al zien met een aantal andere dossiers, dat provincies en gemeentes nu zelf maatregelen treffen.

[2:49:06] Dat we inderdaad zien dat ook middellen verdwijnen, maar dat we tegelijkertijd ook niet werken aan het perspectief.

[2:49:11] Dusjuist een ambitieus convenant kan ervoor zorgen dat we twee vliegen in één klap hebben hierbij.

[2:49:16] Voorzitter, ja, dat heb ik beantwoord.

[2:49:20] Dan was er een vraag van de heer Vlag over de Zeeuwse akkerbouwers... die met argus ogen kijken naar de grondgebondenheidnorm voor melkveebedrijven.

[2:49:27] Ik ga er daarvan uit dat u bedoelt dat Zeeuwsse akkenbouwers zich zorgen maken... dat de grondsgebondenheidsnorm ervoor zorgt dat zij een tekort aan dierlijke mes kunnen krijgen.

[2:49:35] In die uitwerking van gronds gebondenheid wordt gekeken naar regio's met een lage veebezetting, zoals in Zeeland...

[2:49:41] En in de samenwerkingsovereenkomsten wordt een afstandsgrens van 25 kilometer gehanteerd in het concept.

[2:49:47] Waarbinnen die samenwerkensovereenkomsten kunnen worden afgesloten.

[2:49:51] Dat betekent niet dat mes niet verder dan 25 kilometer getransporteerd kan worden.

[2:49:55] Dus ik hoop dat daarmee ook die zorg ten dele weggenomen kan worden en u zult ook eind dit jaar voorzitter als het goed is een wetsvoorstel zien dat in consultatie gebracht gaat worden.

[2:50:06] In principe betekent die 25 kilometer niet dat akkerbouwers niet meer aan mes kunnen komen in Zeeland.

[2:50:11] Dus als dat een zorg is, dan hoop ik dat die hiermee weg is, voorzitter.

[2:50:15] De PVV had nog een vraag over... ...dwingen we onze boeren naar grote afhankelijkheid van het buitenland?

[2:50:22] Het gaat volgens mij over de toenemende kosten die u noemt van boeren en vissers.

[2:50:25] Strikte regels die wij stellen...

[2:50:27] We zien die ontwikkelingen en we zien dat die ontwerpen natuurlijk ook al jarenlang plaatsvinden.

[2:50:32] Dus we werken ook daarnaast aan het weerbaar maken van de keten, aan het zorgen voor een sterkere concurrentiepositie en vergunningsverlening moet er wel een belangrijke rol in spelen.

[2:50:41] U bent daarbij specifiek ingegaan ook op de visserij en of we daar bereid zijn om iets te doen.

[2:50:47] dat de energie-efficiëntie-regeling een doekje voor het bloeden was.

[2:50:50] Nu vind ik 25 miljoen een mooie regeling.

[2:50:53] Maar we hebben daarnaast ook een tijdelijke overbruggingsregeling openstaan op dit moment.

[2:50:57] Die bedragen zullen in deze periode uitgekeerd gaan worden... die echt gaan over die brandstofcompensatie.

[2:51:02] Dus daarmee proberen we ook naast die energieefficиëntieregeling... voor mij is het iets meer dan 12 miljoenen euro... 13 miljoelen euro te geven aan ook brandstrafcompensaties voor de vissers.

[2:51:11] En ik ben nu in gesprek met hen wat we gaan doen als inderdaad de situatie veel langer blijft aanhouden...

[2:51:15] De straat van Homoes is inderdaad nog steeds niet helemaal open gegaan.

[2:51:20] Dan voorzitter, welke concrete inzet pleegt de staatssecretaris in Brussel om meer stikstof uit duurlijke mest veranderd te kunnen benutten?

[2:51:26] Het kabinet beschouwt het gebruik van circulaire meststoffen als een belangrijke weg om minder afhankelijk te worden van kunstmest.

[2:51:33] Met de toelating van Renewal kunnen agrariërs kunstmesvervangers uit dierlijke mes gebruiken.

[2:51:37] Bovenop de gebruiksnorm dierlike mes, die geldt vanuit de nitraatrichtlijn.

[2:51:41] Het is belangrijk inderdaad dat we onze afhankelijkheid van kunstmest verkleinen, passend binnen de milieukaders.

[2:51:46] En we blijven hier ook aandacht voor vragen in Brussel.

[2:51:49] Dan gaat het voorzitter nog, ik ben er toch wel bijna doorheen, over de bestuivers.

[2:51:57] Hoe staat het ervoor met de doelstelling op het gebied van de bestuivers en welke maatregelen treffen wij daarop?

[2:52:02] Want zonder bestuiver hebben wij geen voedsel.

[2:52:05] De initiatieven die lopen binnen de Nationale Bijenstrategie worden gecontinueerd.

[2:52:09] Kennisimpuls Bestuivers zijn dat, dus subsidies voor de bijenlandschappen en ruimte voor bestuvers.

[2:52:14] De subsidie voor de realisatie van bijenlandschappen is uitgebreid, ook met 6 miljoen euro voor 2027-2030.

[2:52:20] Aanvullende maatregelen om de negatieve trend te keren voor 2030 worden uitgewerkt in het definitieve natuurplan.

[2:52:27] Plannen maken is daarbij belangrijk, maar we moeten er ook aan de slag met de uitvoering ervan, voorzitter.

[2:52:31] En dat biedt mij het bruggetje naar de bijenkassen in natuurgebieden van de heer Vlag.

[2:52:36] Dat zijn we aan het zoeken op dit moment.

[2:52:38] Maatregelen worden verder uitgewerkt in het definitieve natuurplan, wat ik zelf aangaf, van de natuurherstelverordening ook.

[2:52:44] En

[2:52:46] september 2027, waarbij we ook het punt van de heer Vlag zouden kunnen meenemen hier binnen.

[2:52:51] Ik begrijp wel dat er inderdaad een discussie gaat over de concurrentie ook tussen het leefgebied van de wilde bestuivers en de bijenkasten die in de buurt staan van de natuurgebieden.

[2:53:02] Dat we daar wel zorgvuldig in moeten kijken, maar dat we er nogmaals in kijken of dat goed genoeg gebeurt en of we inder daad ook niet onnodig extra druk zetten, dat kunnen we zeker doen.

[2:53:11] Voorzitter, ik ga wel iets sneller doorheen gezien de tijd.

[2:53:15] Anders gaat u mij zelf dadelijk afbellen.

[2:53:18] Is er voldoende ruimte voor intensieve bedrijven... om door te ontwikkelen naar high-tech voedselproductie... in evenwicht met de leefomgeving van het lid Den Hollander?

[2:53:26] Een groot deel van de reductieopgave willen we bereiken... door emissienormen op bedrijfsniveau vast te leggen.

[2:53:32] Daarbij zijn ondernemers zelf aan zet om te sturen op het behalen van de doelen.

[2:53:35] Bijvoorbeeld door het inzetten van technische innovaties...

[2:53:38] En daarbij blijven ook intensievere vormen van veehouderij mogelijk.

[2:53:42] In sommige gebieden is het dan wel nodig, wat ook aangegeven is in de kabinetsbrief, dat er een extensievere form van landbouw ontstaat.

[2:53:49] Voorzitter, de omvangrijke Nederlandse export draagt niet bij aan voedselzekerheid in andere landen.

[2:53:54] Kunnen we die wetenschappelijke conclusie bevestigen?

[2:53:57] De conclusies van het WUR-onderzoek, waarin er verwijs zijn van de WUR, daar ga ik zelf niet aan tonen, want ik heb het onderzoek niet gedaan als niet-wetenschapper.

[2:54:04] Het artikel levert volgens mij een goede bijdrage aan het denken over een voedselssysteem.

[2:54:08] Het onderzoek zie ik vooral als een denkoefening die ook niet zomaar geschikt is om in te voeren uiteraard.

[2:54:13] En dat kennen de onderzoeken zelf ook.

[2:54:15] Het levert wel inzichten op de werking van ons huidige voedselsysteem.

[2:54:18] Daarbij wil ik wel inderdaad aangeven dat we wel een belangrijke rol spelen, ook op het vlieg van voedcel, als logistieke doorvoerhaven, innovatie, veredeling, de glastuinbouw, de kennis en innovatie die ook van het tv-teelt de hele wereld overgaan.

[2:54:32] We doen echt veel als Nederland.

[2:54:33] Maar ik denk dat het inderдаad ook een gemêleerde beeld is dan we soms misschien in een publieke debat zien met elkaar.

[2:54:38] Dan, voorzitter... Deze heb ik gehad...

[2:54:44] De visserij hebben we ook gehad.

[2:54:46] Dan heb ik een vraag nog van de lid in Hoven over de NAVO-eisen.

[2:54:50] Naar voedselzekerheid, een weerbaar en crisisbestendig voedselssysteem is meer dan alleen een nationale voedsepproductie.

[2:54:55] We voeren geen beleid om de nationale voetseppproductie te verkleinen.

[2:54:58] We voren beleid inderdaad om de vergunningsverlening vlot te trekken met elkaar.

[2:55:01] En ik heb volgens mij net ook inderduid toegelicht dat we ook inzetten op een sterke agroketen, ook over 5 à 10 jaar, die Nederland weerbaar een robuust houdt.

[2:55:09] Daarbij is het van belang, volgens mij, voorzitter, dat ook die strategische agenda echt invulling geeft en ook wat de NAVO van ons vraagt.

[2:55:16] Dus hoe ben je weerbaar en kun je omgaan met schokken?

[2:55:18] Welke grote kwetsbaarheden en afhankelijkheden voor chantage heb je en hoe mitigeer je die?

[2:55:23] En ook, wat doe je in een acute crisis en ben je daar voorbereid met elkaar?

[2:55:26] Zodat je samenleving ook gewoon kan blijven functioneren.

[2:55:29] En dan, voor zitter...

[2:55:33] Ja, dit heb ik ook al zo goed als gehad.

[2:55:34] Voor mijn voorzitter heb ik de meeste vragen...

[2:55:36] Ik heb nog een mapje overig, hoor ik, maar ik... Sorry, ja.

[2:55:40] U heeft heel veel vragen gesteld die niet meer in andere mappen passen.

[2:55:43] Ja, u gaat even overig 2.0 doen.

[2:55:45] Maar ik hoop zomaar dat er een tweede termijn plenair aangevraagd wordt, voorzieter.

[2:55:49] Want er zijn nog wat vervolgvragen, zie ik.

[2:55:50] En ik weet niet of dat nog lukt qua tijd, als ik door blijf lezen.

[2:55:54] De stikstofplannen... Ja, ik heb het WUR-onderzoek genoemd, wat naar uw kamer komt.

[2:55:58] En mevrouw Van der Plas heeft gevraagt om die vragen eerder te krijgen.

[2:56:03] Eh...

[2:56:03] Het Mercosuurakkoord heb ik hier.

[2:56:08] Recent werd duidelijk hoe belangrijk de controle op voedselveiligheid en resistentie is.

[2:56:12] En hoe rijmt dit met de agenda om de strategische kwetsbaarheden te verminderen?

[2:56:17] De voedselfoorziening is een systeemvraagstuk.

[2:56:19] Dus diversificatie via vrijhandel maakt het ook minder kwetsbaar voor chantage uit andere gebieden.

[2:56:25] Mercosur biedt trouwens ook voor sommige onderdelen van de agro-quartier grote commerciële kansen.

[2:56:30] Dus het is niet zo dat het alleen maar een bedreiging is voor de agroculturele sector in Nederland.

[2:56:35] Los van het Mercosuur-akkoord geldt ook dat import moet voldoen aan de Europese productstandaarden.

[2:56:39] Dus de Europesse import bij 3 september op rundvlees uit Brazilië toonde ook aan dat de controllers werken en dat ze ook maatregelen nemen als er dingen gebeuren die niet door de beugel kunnen naar binnen.

[2:56:49] Dan een vraag over droogte.

[2:56:52] Kunnen we meer inzet plegen op het voorkomen van droogde via bijvoorbeeld buffers?

[2:56:57] Vanuit het actieprogramma Klimaat, Adaptatie en Landbouw werken we ook met stakeholders en oplossingen en daar betrekken we lering uit de zomer die nu plaatsgevonden heeft.

[2:57:08] En ik heb ook met de minister van INW afgesproken dat wij ook echt terugkijken op deze zomer en naar met de sector in gesprek gaan hoe we bij komende zomers inderdaad ook die weerbaarheid kunnen vergroten.

[2:57:18] Ik ben zelf op werkbezoek onder andere geweest bij een glastuinbouwer.

[2:57:20] Je zag inderdag dat één ondernemer een grote buffer had aangelegd.

[2:57:23] Die zat nog prima deze zomertijd en heeft uiteindelijk ook een deel van de collega's, zou die mogelijk in de komende jaren kunnen helpen.

[2:57:29] Dus er is beweging en we gaan ook als kabinet inderdadig hier meer aandacht aan geven.

[2:57:32] Dan, voorzitter, een vraag van de PVV over de marges in de keten.

[2:57:39] En waar verdwijnen die heen?

[2:57:42] De prijzen van Nederlandse boodschappen worden door veel factoren beïnvloed.

[2:57:45] Niet alleen door marges van de bedrijven.

[2:57:47] Veel factoren zijn extern.

[2:57:48] Denk aan de energieprijzen die omhoog gaan en die ook doorwerken in deketen.

[2:57:52] Door crisis en oorlogen buiten de Europese Unie.

[2:57:55] In een reactie op de motie van het lid Dijk van de SP over concentratiemarkt mag een prijsomdrijving...

[2:58:01] Marges van Nederlandse voedselbedrijven.

[2:58:04] En de ACM verwacht eind dit kalenderjaar ook een onderzoek te presenteren over die boodschappenprijzen.

[2:58:09] En daarin gaan ze ook in op die marges van de supermarkten, voorzitter.

[2:58:15] Ook vragen over de sluiting van de straat van Homoes van de heer Jansen.

[2:58:20] Die zorgen deelt het kabinet ook met uw kamer.

[2:58:23] Ook die ontwikkelingen die zich nu doorvertalen inderdaad in de voedselprijzen.

[2:58:27] Daar zit gewoon een vertraging in.

[2:58:28] Dus je ziet dat effecten eerder in de keten zich ook doorvertelen op een later moment.

[2:58:33] Waarschijnlijk dit najaar in devoedselprijzen.

[2:58:35] Dat heeft Klingendaal ook onderzocht op ons verzoek.

[2:58:37] En het kabinet heeft voor de directe effecten in de première kant ook een steunpakket begin dit jaar aangekondigd, onder andere ook voor de visserij op dit vlak.

[2:58:45] En we blijven hier inderdaad, voorzitter, natuurlijk de zinger aan de pols houden.

[2:58:51] Ja, voorzetters, volgens mij...

[2:58:55] Ja, ik heb het er groot niet op beantwoord.

[2:58:58] Voor mij komt er een tweede termijn, voorzitter.

[2:58:59] Ik had nog twee interrupties gezien.

[2:59:04] Eentje van de heer Lohman en eentje fromeneer Vlag.

[2:59:06] We zitten op vijf uur.

[2:59:07] De vragen zijn zo heel erg nodig.

[2:59:10] Of kunt u straks in de tweede temijn?

[2:59:14] Ja, meneer vlag.

[2:59:16] Voorzitter, ik had twee vragen.

[2:59:17] Die tweede bewaar ik dan voor de twee minuten.

[2:59:18] Maar toch even voordat er onduidelijkheid over ons staat.

[2:59:21] Over die GVE en Zeeland.

[2:59:23] Want het antwoord van de staatssecretaris vond ik niet helemaal duidelijk.

[2:59:26] Hij zei van er is een, sowieso vind ik een GVE een draak van een ding en moeten we dat vooral niet doen.

[2:59:30] Maar er is nu een afstandsnorm van 25 kilometer wordt daarin geschetst.

[2:59:34] Maar, zei de staatessecretarius, dat hoeft niet te betekenen dat je niet buiten 25 kilometer ook mest mag transporteren.

[2:59:40] Maar dat lijkt met elkaar in tegenspraak.

[2:59:42] Mag je nu wel of niet mest verhandelen buiten die 25 kilometer?

[2:59:49] En meneer Lohman?

[2:59:52] Ja, ik wil toch inderdaad nog iets zeggen... vragen over die ketenaanpak.

[2:59:55] Want ik heb hier al meerdere keren vragen... over gesteld en uw antwoord is toch... vind ik wat procedureel.

[3:00:00] Er zijn echt grote zorgen over... hoe gaan we die omslag... in de agrarische sector nou maken?

[3:00:07] En hoe kan de overheid nou...

[3:00:00] Er zijn echt grote zorgen over hoe we die omslag in de agrarische sector gaan maken.

[3:00:07] En hoe kan de overheid nou echt met de keten tot bindende afspraken komen om die last samen te gaan dragen.

[3:00:15] Daar krijg ik nog steeds geen antwoord op.

[3:00:17] Ik denk dat het ook goed is voor de tweede termijn.

[3:00:21] Daar wil ik echt mee in vast gaan bijten.

[3:00:25] Ja, ik kan twee dingen doen.

[3:00:26] Ik kan heel gehaast uw antwoord geven of in de tweede termijn uitgebreid.

[3:00:30] Ik kijk even naar de Kamerleden wat zij liever hebben daarbinnen.

[3:00:34] Ja, we hebben geen tweede temijn, dus wellicht dat u een kort briefje kan maken hierop.

[3:00:38] Zal ik dat doen?

[3:00:39] Volgens mij is het ook het beste, ook voor de vraag van de heer Vlag, omdat er best onderzoek in het onderwerp is.

[3:00:42] Volgens mijn kunnen we een deel van die zorgen ook weghalen, dus stuur gewoon een koopbriefje.

[3:00:45] Heel goed, fijn, dank u wel.

[3:00:47] Dat betekent dat we aan het einde gekomen zijn.

[3:00:50] Ja, van dit debat.

[3:00:54] Ik heb een aantal toezeggingen genoteerd.

[3:00:56] U vindt het vast goed dat ik die niet herhaal, maar we hebben ze wel opgeschreven.

[3:01:06] Kan het snel?

[3:01:07] Het kan snel, oké.

[3:01:09] Ik ga ze heel snel met u doornemen.

[3:01:12] De staatssecretaris zal een voortgangsbrief in zaken voedselzekerheid aan de Kamer sturen voor het einde van dit jaar.

[3:01:19] En daarbij ingaan op hetgeen de genodigden van het ronde tafelgesprek voedselszekerheids van 10 september 2026 daarin hebben gebracht.

[3:01:26] Dat is de eerste.

[3:01:27] De tweede is, de staatsrecretaris zou de onderzoeksvragen aan de WUR in zake de impact op voedstelzekerhied op korte termijn aan de kamer stuuren.

[3:01:35] Dat was een toezegging aan mevrouw Van der Plas.

[3:01:37] Een toezegging aan mevrouw Brommet.

[3:01:39] De staatssecretaris zal in het najaar van 2026 ingaan op de uitwerking van de uitkomsten van het Klimaatberaad over voedselverspilling.

[3:01:47] En aan het dit kost iets, de staatsrecretaris zou voor november 26 ingaan... ...op de uitvoering van het actieplan plantaardige voeding, inclusief welke middelen daarbij horen... ...in een brief aan de Kamer.

[3:02:01] Ik zie nog twee vingers, mevrouw Den Hollander en mevouw Keijzer.

[3:02:04] Eerst mevhouw Den Holland.

[3:02:05] Voorzitter, volgens mij heb ik ook een toezegging gehad dat de staatssecretaris beslist ook aangeeft voor de loonbedrijven in de hele aanpak rondom voedseltransitie en stikstof.

[3:02:16] In de voedselszekerheidsagenda en de uitwerking daarvan.

[3:02:21] De staatssecretaris gaf aan, dat was op zichzelf geen toezegging, dat er eind dit jaar een onderzoek komt naar de sociaal-economische effecten van de stikstofplannen.

[3:02:33] Maar hij koppelde daar volgens mij aan vast dat hij dan ook inzage zal geven in het effect daarvan op de export.

[3:02:41] Heb ik dat goed begrepen?

[3:02:46] Ja, op de voedselzekerheid.

[3:02:49] Ja, dat is iets anders dan export, voorzitter.

[3:02:51] Dus daarom vraag ik het nu even expliciet na.

[3:02:54] Wellicht kunt u dat in die brief.

[3:02:56] Sowieso te voedselzekerheid, denk ik, met het delen van de vragen van mevrouw Van der Plassen is het gevraagd, zodat u ook ziet precies wat in het onderzoek dan onderzocht is.

[3:03:04] Meneer Lalleman.

[3:03:05] Ja, en mij is het niet helemaal duidelijk, komt er dus ook een brief over het uitgebreide antwoord op de ketenaantwoord?

[3:03:10] Uw vraag, ja.

[3:03:11] Dat is de vraag.

[3:03:14] Er komt een brief uw kant op met de vraag van de heer Vlag en van u.

[3:03:17] En volgens mij zijn er nog een aantal korte verzoeken die we gewoon proberen te bundelen met elkaar.

[3:03:21] Dus het wordt een diverse brief.

[3:03:23] Dank.

[3:03:24] En volgens mij wil mevrouw Van der Plassen een twee minuten debat aanvragen.

[3:03:28] Dat heeft u goed gezien.

[3:03:30] Ik wil bij deze graag een twee-minuten-debat aanvragen.

[3:03:32] En daarbij is mevouw Van den Plassen de eerste spreker, uiteraard.

[3:03:35] Dan dank ik u allen hartelijk voor uw aanwezigheid en uw constructieve bijdrage en het dynamische debat vanmiddag.

[3:03:41] Dank aan de staatssecretaris en ondersteuning en u allen die mee heeft gekeken.

[3:03:44] Ik wens u nog een hele fijne middag en avond.