Klimaatverandering en gezondheid

[0:00:00] Beste aanwezigen, welkom.

[0:00:03] Ik open deze vergadering.

[0:00:06] Wat wij vandaag in orde hebben is een gesprek van de vaste commissie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over klimaatverandering en gezondheid.

[0:00:16] Ik verwacht dat er zo nog een aantal leden gaan binnendruppelen, maar aangezien de tijd is gaan we gewoon starten.

[0:00:23] Dus van harte welkom aan die leden die er al zijn aanwezig op de tribune, mensen die dit digitaal volgen en natuurlijk in het bijzonder aan onze drie gasten die ons vandaag ook van

[0:00:33] informatie gaan voorzien.

[0:00:36] Wij verwelkomen hier vandaag mevrouw Corine Strong, voorzitter van de Gezondheidsraad.

[0:00:41] De heer Jan-Willem Eresman, voorzet van de Wetenschappelijke Klimaatraad en de heer Ernst Kuipers, lid van de Pan-European Commission on Climate and Health van de World Health Organization.

[0:00:51] Van Helder, welkom.

[0:00:53] Fijn dat u hier bent.

[0:00:54] We gaan het vandaag zo doen dat er twee presentaties zijn voorbereid.

[0:01:00] Bij mevrouw Strongs als eerste op mijn lijstje staat.

[0:01:04] Voor beide presentatities ongeveer een kwartier en een tweede half uur zullen wij gebruiken voor vragen van de lenen.

[0:01:11] En dan stel ik voor dat wij gewoon gaan starten.

[0:01:15] En geef ik het woord aan mevouw Strong.

[0:01:17] Gaat uw gang.

[0:01:18] Prima, hartelijk dank voor de uitnodiging om hier toelichting te kunnen geven op ons rapport.

[0:01:25] Het rapport is een advies dat we samen hebben uitgebracht als Gezondheidsraad en Wetenschappelijke Klimaatraad in mei van dit jaar.

[0:01:33] Dus het is alweer even...

[0:01:35] geleden dat we het officieel hebben gepresenteerd.

[0:01:38] Daar zat ook vervolgens een zomer tussen, die denk ik heel erg geïllustreerd heeft hoe belangrijk de boodschap uit dit rapport was en is.

[0:01:50] Ik wil heel kort toelichten wat we hebben geadviseerd en dan hoop ik inderdaad dat we veel ruimte hebben voor discussie.

[0:01:59] Ik zei het al, in mei hebben we gepresenteerd dit advies en het kwam eigenlijk in dezelfde week ongeveer uit met het advies van de WHO.

[0:02:09] Dus heel fijn dat we dat hier ook vanuit die twee adviezen kunnen bespreken.

[0:02:15] Ja, die zomer die we achter ons hebben, die heeft heel erg duidelijk gemaakt aan de ene kant wat wij in het rapport hebben geschreven over wat de effecten zijn van klimaatverandering op gezondheid.

[0:02:28] Denk aan, zie je de kop, zeker 900 mensen meer dan normaal overleden aan de hittegolf.

[0:02:35] Het feit dat er een code rood was vanwege de hattegolf hadden we ook in het rapport opgeschreven.

[0:02:40] Natuurbranden die heel duidelijk zichtbaar waren.

[0:02:43] Dus eigenlijk de risico's die wij hebben benoemd in het advies, die deden zich uit.

[0:02:48] voor, eigenlijk misschien wel veel sneller dan wij hadden gezegd en het onderstreept ook dat ze zich nu al voordoen.

[0:02:56] Aan de andere kant bleek uit deze bericht ook heel erg dat de bescherming waartoe wij oproepen eigenlijk nog onvoldoende gerealiseerd is.

[0:03:04] Neem de scholen die enorm veel te maken hadden met hitte waardoor

[0:03:07] Leerlingen ook naar huis gestuurd werden omdat het gewoon niet te doen was.

[0:03:11] Arbeidsmedewerkers op de werkvloer die niet goed afgeschemd werden tegen de hitte en waar ook onvoldoende plannen voor waren.

[0:03:20] Dus eigenlijk is ook die oproep van er gebeurt te weinig en er moet meer gebeuren, is ook heel duidelijk zichtbaar in deze berichtgeving.

[0:03:30] Jammer genoeg.

[0:03:32] Even heel kort iets over wie wij zijn als gezondheidsraad en wetenschappelijke klimaatraad.

[0:03:38] We delen heel veel waarden en werkwijzen.

[0:03:42] Wetenschap is voor ons de basis.

[0:03:44] We adviseren onafhankelijk, doen dat vanuit een multidisciplinaire of interdisciplinaire samenwerking.

[0:03:50] En we hebben sterke aandacht voor gezondheid, verschil en rechtvaardigheid.

[0:03:54] En natuurlijk ook voor de context waarin onze adviezen landen.

[0:03:58] We hadden één commissie.

[0:04:00] Dat was best wel een tocht, een avontuur wat we hebben doorgemaakt om samen met die twee raden tot één advies te komen.

[0:04:10] Maar ik denk dat het heel mooi is hoe dat is gegaan en hoe ook aanvullend we zijn geweest.

[0:04:17] De aanleiding, daar hoef ik denk ik niet heel lang bij stil te staan, het klimaat verandert sneller dan gedacht en de beelden van de afgelopen zomer lieten dat natuurlijk ook zien.

[0:04:26] Hier ziet u een plaatje waarin de snelheid van temperatuurstijging is weergegeven, waarbij de lijn steeds steiler wordt.

[0:04:35] Met andere woorden, het gaat steeds sneller in de periode daarvoor en in Europa gaat het ook sneller op de rest van de wereld.

[0:04:44] En dat heeft ons tot dit advies gebracht, waarbij wij eigenlijk als hoofdboodschap hebben.

[0:04:50] Bescherm mensen, bescherm de bevolking tegen de toenemende gezondheidsrisico's van deze klimaatverandering.

[0:04:58] En begin daarbij ook dan bij de hoogrisicogroepen.

[0:05:02] En die centrale boodschappen zal ik nu toelichten.

[0:05:06] We zijn natuurlijk begonnen om eerst te kijken wat weten we eigenlijk over de klimaatverandering in relatie tot gezondheid, waarbij we niet alleen naar Europees Nederland, maar ook naar Caribisch Nederland hebben gekeken.

[0:05:18] En in hoofdlijnen hebben we gezegd, hebben we geconstateerd, ja het klimaat wordt steeds warmer, het wordt natter en er worden ook steeds meer, zijn steeds meer extreme, weersextreme.

[0:05:31] En door die veranderingen in het klimaat, met deze drie kernwoorden, dus natter, hogere temperaturen en meer weersextremen, is er een toenemende blootstelling aan risicofactoren, zoals wij als epidemiologen dat zeggen.

[0:05:48] Dus mensen worden meer blootgesteld doordat het warmer is aan hitte, maar ook aan UV-straling, aan zomersmok, aan pollen.

[0:05:55] De infectierisico's nemen toe omdat bepaalde infectiedragers door de nattere omgeving beter kunnen gedijen.

[0:06:04] En er is ook overlast van extreme omstandigheden, bijvoorbeeld extreme regenval.

[0:06:09] En door die blootstelling zijn er vervolgens allerlei effecten op de gezondheid en daarmee op de volksgezondheid zichtbaar.

[0:06:17] Denk aan vroegtijdige sterfte als gevolg van hitte, wat ook in die krantenkoppen aan de orde was.

[0:06:26] Bijvoorbeeld ook mentale gezondheid wordt geraakt.

[0:06:29] Hitte, slechter slapen verhoogt ook het risico op mentale gezondheidsproblemen, maar ook verminderde schoolprestaties.

[0:06:37] Denk ook aan huidkanker als gevoel van UV-straling.

[0:06:41] Maar ook aan directe gevolgen van extreme rampen zoals overstromingen en branden.

[0:06:49] En dat is een hele lijst van gevolken die voor een deel al te kwantificeren zijn, nu al, die dus nu al optreden.

[0:06:57] Dus bijvoorbeeld hitte wordt al geschat dat het totaal jaarlijkse sterfgevallen 860 is.

[0:07:02] Dat zijn cijfers die het RIVM heeft berekend waarvan er 250 sterf gevallen toe te schrijven zijn aan de klimaatverandering.

[0:07:10] Dus op die manier kunnen we nu al laten zien, dit treedt al op.

[0:07:14] Denk ook aan UV-straling in relatie tot huidkanker.

[0:07:18] En dit is het gevolg, en dat zit in de tweede kolom, van klimaatverandering.

[0:07:23] Niet dat die eerste kolom dan minder belangrijk is, want die sterfgevallen, die 860, die zijn er.

[0:07:28] Maar voor een deel zijn die inherent aan de omstandigheden waar we zitten.

[0:07:35] En voor een delen kunnen die dus specifiek aan de klimaat verandering worden toegeschreven.

[0:07:41] In de toekomst zullen die risico's verder toenemen.

[0:07:44] Om even als hitte weer als voorbeeld te nemen.

[0:07:47] In totaal is in 2050 voorspeld door het RIVM of verwacht dat er 23 tot 3700 sterfgevallen per jaar zijn als gevolg van hitte.

[0:07:56] Waarvan er een deel, 660 tot 1650 wordt geschat, weer toe te schrijven is aan die klimaatverandering.

[0:08:04] En de vraag is of het misschien nog niet sneller gaat dan hier staat, gegeven de 900 veranderingen.

[0:08:09] Sterfgevallen die in deze zomer al zijn geteld.

[0:08:13] Maar er zijn ook nieuwe risico's.

[0:08:15] We hebben veel gehoord over de West-Nijlvirus.

[0:08:23] Dat dat nu in Nederland ook al een aantal...

[0:08:26] overlijdensgevallen heeft veroorzaakt.

[0:08:29] Maar er zijn natuurlijk ook risico's die we nog niet kennen, die waarschijnlijk wel zullen optreden, maar die we niet gezien hebben.

[0:08:37] Dus dat is ook een grote mate van onzekerheid die verder gaat dan wetenschappelijke onzekerdheid.

[0:08:41] We weten gewoon niet hoe dat gaat.

[0:08:43] Hetzelfde geldt voor de interactie tussen verschillende risico´s.

[0:08:47] Het kan uiteindelijk tot meer

[0:08:50] als die verschillende zaken bij elkaar opgeteld worden.

[0:08:54] Denk aan hitte, maar tegelijkertijd ook droogte, et cetera.

[0:08:58] Dus voor een deel kennen we het ook niet.

[0:09:00] En hetzelfde geldt natuurlijk over stromingsrisico's of andere extreme situaties.

[0:09:07] Graag vragen wij ook aandacht in dit rapport voor de kwetsbare groepen.

[0:09:13] En dat heeft alles te maken met het overheidsbeleid, wat al decennia lang gericht is op het verkleinen van gezondheidsverschillen.

[0:09:20] In Nederland bestaan grote verschillen in gezondheid tussen bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld 6-7 jaar verschil in levensverwachting tussen mensen met een hogere en lagere opleiding.

[0:09:30] Wij zeggen die risico's die we hier zien, die zullen extra hard zichtbaar zijn bij mensen in achterstandssituaties.

[0:09:40] In bijvoorbeeld wijken waar veel mensen met een lager inkomen wonen.

[0:09:46] En dat zal uiteindelijk die gezondheidsverschillen verder vergroten.

[0:09:50] Daar waar het overheidsbeleid gericht is op het verkleinen van verschillen.

[0:09:55] Dus zeggen wij, ga nou als die bevolking beter beschermen en begin dan bij de groepen die een grootste kwetsbaarheid hebben.

[0:10:04] Ofwel omdat ze meer blootstelling hebben, ofwel omdat sie meer gevoelig zijn, of omdat ze meestal in combinatie zich eigenlijk niet goed aan die risico's kunnen onttrekken.

[0:10:14] Caribisch Nederland vraagt ook extra aandacht voor, omdat daar de risico's, de blootstelling aan de klimaatverandering eigenlijk nog extremer is dan in Nederland.

[0:10:26] En daarmee de effecten op gezondheid ook groter zullen zijn.

[0:10:31] Dus dat zien wij ook duidelijk als een kwetsbaar gebied.

[0:10:36] Dit is zo ongeveer de probleemanalyse.

[0:10:39] Natuurlijk heel globaal en het rapport biedt meer detail.

[0:10:43] Waarbij we grotendeels gebaseerd hebben op onderzoek en verslagen die het RIVM heeft geproduceerd.

[0:10:50] Wat wij nu zeggen is, het huidige beleid is onvoldoende om die risico's van deze klimaatverandering op gezondheid op te vangen.

[0:10:59] En de bevolking wordt daarmee onvuldoende beschermd.

[0:11:02] En krantenkoppen van deze zomer lieten dat denk ik zien.

[0:11:06] Natuurlijk is er beleid, maar die beleidsplannen die er zijn, bijvoorbeeld het Nationaal Hitteplan... ...is een voorbeeld van iets wat er is en wat ook goed werkt, blijkt uit evaluaties.

[0:11:18] Maar heel veel andere plannen, denk aan de NAS, zijn ontzettend vrijblijvend geformuleerd, constateren wij.

[0:11:25] En er is vaak geen structureel karakter, er is vaker geen doelstelling geformulereerd.

[0:11:32] Er is ook onduidelijk of al die inspanningen die doelstellen zullen realiseren...

[0:11:35] Er wordt te weinig geld voor beschikbaar gealloceerd.

[0:11:40] Daarmee eigenlijk een soort vrijblijvendheid, waardoor je niet kan verwachten dat daarmee die gezondheidsrisico's zullen afnemen.

[0:11:49] Of dat er voldoende bescherming is in de bevolking.

[0:11:52] En dat is ook waarom wij zeggen, maak dat beleid structureel en samenhangend.

[0:11:57] Zorg dat er verantwoordelijkheden worden toegedeeld.

[0:12:00] Zorg dat er financiering is, dat het ook voor de lange termijn belegd is dat die financiering er is.

[0:12:06] Dat die bescherming die beoogd wordt ook werkelijk gegeven kan worden.

[0:12:10] En zorg ook dat er samenhang zit tussen die beleidsterreinen.

[0:12:15] Want het is een lastig onderwerp.

[0:12:17] Het valt natuurlijk voor een deel onder het ministerie van VWS.

[0:12:20] Maar heel veel van de beleidstereinen die getroffen worden, die bevinden zich buiten het ministerium.

[0:12:27] En dus is er een samenwerking nodig...

[0:12:29] En aan de ene kant zie je bij VWS, bij preventiebeleid, dat er dus heel weinig aandacht is bij klimaat.

[0:12:35] Aan de andere kant zie bij die andere beleidsterreinen dat er heel weindig aardacht is voor gezondheid.

[0:12:39] En daarmee is het een onderwerp dat tussen het wal en het schip dreigt te raken.

[0:12:44] Dus daarmee zeggen wij, beleg het structureel en samenhangend.

[0:12:49] En ga dan beginnen bij de hoogrisicogroepen, zodat die de groepen die het meest

[0:12:54] getroffen worden en die zich ook het minst daaraan kunnen optrekken, het best beschermd worden vanaf het begin.

[0:13:00] Want anders zullen we weten dat de gezondheidsverschillen toe zullen nemen.

[0:13:05] En begin met beleid, zeggen wij voor Caribisch Nederland, omdat dat als geheel een kwetsbaar gebied is.

[0:13:11] Nou, dat hebben wij uitgewerkt in het advies in een aantal deelonderwerpen op het terrein van wonen.

[0:13:17] Maak wonen klimaatbestendig.

[0:13:19] Begin weer bij de huurwoningen, zeggen we, want daar worden mensen het meest getroffen en hebben ze het minste middelen om dat zelf op te lossen.

[0:13:27] maak ook gebouwen voor onderwijs en langdurige zorg bestendig tegen hitte en juist ook deze weer omdat mensen die daar

[0:13:35] wonen of onderwijs ontvangen zich daar niet aan kunnen onttrekken.

[0:13:39] Je kan niet zeggen, blijf een dagje thuis, want op school is het te warm.

[0:13:43] En ja, daarmee is dit echt een risico dat mensen de individuele personen overstijgt.

[0:13:49] En bescherm ze daartegen, zeggen wij.

[0:13:51] En hetzelfde geldt voor wijken die klimaatbestendig worden.

[0:13:54] Begin dan ook bij achterstandswijken, om dat woord even te gebruiken.

[0:13:59] Hetzelfde voor werken, zorg voor betere bescherming van werkenden door de omstandighedenbeleid echt te gebruiken om de maatregelen in te verankeren.

[0:14:12] En hetzelfde geldt voor het bredere thema van weerbaarheid.

[0:14:17] Zorg voor een kennisbasis op dit terrein, maar zorg ook dat er echt beleidsdoelstellingen worden geformuleerd waardoor er echt een verankering van het beleid plaatsvindt.

[0:14:27] Dit zijn wat meer concrete aanbevelingen, meer specifiek vindt u ze ook terug in het advies.

[0:14:34] Maar een soort uitwerking van onze algemene oproep van maak het structureel, maak it samenhangend, formuleer doelen.

[0:14:43] Laat ook zien hoe de acties de doelen uiteindelijk kunnen realiseren en allehoorkeer geldt ook voor lange termijn.

[0:14:51] Dank voor uw aandacht.

[0:14:53] Dank u wel.

[0:14:54] En dan geef ik het woord door aan de heer Kuipers.

[0:14:57] Gaat u gaan.

[0:14:58] Ja, dank.

[0:15:01] Even kijken.

[0:15:03] Ik begin even met een plaatje wat stond volgens mij op de voorpagina van de NRC.

[0:15:08] U ziet het in februari 2019.

[0:15:12] En het is een ogenschijnlijk vrolijk plaatjes.

[0:15:15] Dit zijn kleine kinderen die in februrari 2019 op het strand van de Noordzee aan het zwemmen waren.

[0:15:21] Het oogt heel plezierig en tegelijkertijd is het voor degene die in Nederland bekend zijn een wat dystopisch beeld.

[0:15:30] Als je in februari je kleine kinderen in de Noordzee kunt laten zwemmen en een stranddagje kunt beleven,

[0:15:37] dan zegt dat wat over de temperatuur, ook de temperatur van het water.

[0:15:41] En voor infectieziektedeskundigen zegt het iets ook over de temperaturen van het zoete water en daarmee over het risico van verspreiding van infectie ziekte.

[0:15:52] Het is maar één beeld, maar u kent heel veel andere, maar het is even een wat ander beeld dan wat we dit zien.

[0:15:56] Dit sluit aan bij wat Karin zei net altijd, beelden over zomers en temperaturen.

[0:16:03] En u weet het heel goed.

[0:16:04] We streven wereldwijd nu naar een plus 2,0 graad.

[0:16:09] Europa is los van de polregio's de sterkste en de snelst opwarmende regio.

[0:16:14] Wij zitten ondertussen al op een plus 3,0.

[0:16:18] Dus ruim boven dat wereldgemiddelde.

[0:16:20] En dat zie je dus in dit soort beelden terug.

[0:16:22] En het betekent wat voor risico's op allerlei ziekten.

[0:16:27] We praten heel vaak als het gaat over klimaat en klimaatverandering...

[0:16:32] In termen van zeespiegelstijging en gletsjers en allerlei andere factoren waar wij eigenlijk voor oproepen als verschillende commissies en ook van de WHO.

[0:16:43] Het betekent ook ongelooflijk veel voor gewoon onze eigen volksgezondheid.

[0:16:48] En u ziet hier alleen maar in een kijk naar die middelste balk zijn een paar categorieën heel breed uitgezet.

[0:16:53] Maar dan gaat het natuurlijk over extreme weersomstandigheden.

[0:16:57] Het gaat over hittestress, het gaat ook over luchtkwaliteit, over waterkapkwaliteiten, over voedselzekerheid, over infectieziekten en vectodistributie en over de sociale factoren.

[0:17:09] En zonder ze nou allemaal te benoemen en diep op in te gaan, kunnen we heel even bij iets stilstaan.

[0:17:14] We hebben het, sorry voor het hele drukke plaatje, maar misschien helpt het juist bij het beeld overbrengen waar het om gaat.

[0:17:20] Wij kunnen het even hebben over West-Nijlvirus.

[0:17:23] En enkele tientallen patiënten en een paar patiænten helaas daaraan overleden.

[0:17:28] En plotseling Sanquin die alle bloeddonaties moet testen op West Nijl.

[0:17:35] Even voor het idee, vandaag is het West Nihil.

[0:17:40] Binnen de afzienbare tijd zullen we zien dat er tientanden, letterlijk een aantal honderden infectieziekten zijn.

[0:17:47] Die normaal alleen in de subtropen en tropen voorkwamen.

[0:17:51] die ondertussen in Nederland ook endemisch worden.

[0:17:55] Hetzij doordat zij bijvoorbeeld verspreid kunnen worden, u ziet het hier, vector born, gewoon door Nederlandse muggen, hetzij door vreemde muggen zoals de Aziatische tijgermug, die we zo net al zagen, die sinds, geloof ik, 2018 eigenlijk ieder jaar weer in ons land gedetecteerd wordt.

[0:18:11] En als je kijkt naar waar die gewoon jaar rond nu verspreid is, dan begon dat twintig jaar geleden in het puntje van Italië en zit het ondertussen eigenlijk al in Frankrijk richting België en dus aan zijn kant uit.

[0:18:23] Dus hou in gedachten.

[0:18:25] Wij gaan kennis maken met echt 200 plus infectieziekten.

[0:18:31] ...die in het verleden alleen ergens anders voorkwamen.

[0:18:33] En die je misschien rekening mee moest houden als je op vakantie ging naar een tropische bestemming.

[0:18:37] Het zijn er heel veel met allerlei verschillende overdrachten... ...via vectoren, via het water, via de lucht, et cetera.

[0:18:45] Dus dat is één factor.

[0:18:46] Een andere belangrijke factor, zojuist ook al wel genoemd, is luchtkwaliteit.

[0:18:49] Ik zeg zelf altijd een beetje, daar is eigenlijk geen ontkomen aan.

[0:18:52] Het is niet zo dat als je alleen in een gebied woont waar toevallig net in de buurt een bosbrand is... ...dat je die week een probleem hebt...

[0:18:59] Dit is een berekening die we gedaan hebben toen ik de afgelopen twee jaar in Singapore werkte, met een publicatie van 2024, waarbij we wereldwijd gekeken hebben over een lange periode van 1980 tot 2020, ook met satellietgegevens, wereldwijd naar luchtkwaliteit en met name naar het voorkomen van hele kleine fijnstofdeeltjes, in relatie tot premature death, dat heet het dan, eigenlijk oversterfte.

[0:19:27] Een premature death dus niet alleen bij hele kleine kinderen, maar in de volle breedte.

[0:19:32] Dus alleen even kijken naar de berekeningen en de curves van die figuurtjes daar links.

[0:19:37] Het is allemaal heel klein en dus niet goed te lezen.

[0:19:39] Maar eigenlijk zie je geleidelijk in de loop der tijd een hele sterke correlatie tussen het voorkomen van fijnstof, dit type fijnstoffen in onze lucht.

[0:19:48] Met name door bosbranden bijvoorbeeld.

[0:19:51] En sterfte aan hart- en vaatziekten.

[0:19:54] Sterfte aan bepaalde vorm van longkanker.

[0:19:57] Sterfde aan dus ook beroerte, et cetera.

[0:20:00] Vroeggeboortes, zoals al genoemd.

[0:20:02] Dus dat heeft een hele grote impact.

[0:20:04] En ik neem aan dat de meesten van u niet standaard even dagelijks op de telefoon... even in de weerapp kijken, even kijken naar de luchtkwaliteit.

[0:20:14] Ik heb het even gedaan bij het maken van deze dia's gisteren voor Den Haag...

[0:20:17] Het is nu een mooie dag in september, gisteren idem, maar de luchtkwaliteit was niet goed.

[0:20:25] En je kunt gewoon op je telefoon even nakijken wat er dan allemaal zit.

[0:20:28] En dan stond er al wel het advies bij als je een longaandoening hebt, ga buiten, niet sporten.

[0:20:32] Het zei dit is in septembre.

[0:20:35] Ik ben gebiased, maar ik kan u vertellen, ik doe dat dus ongeveer dagelijks.

[0:20:39] Het is al maanden niet goed en het is nu beter dan dat het heel juli en augustus was.

[0:20:44] Dat betekent wat gewoon voor onze luchtkwaliteit en de kwaliteit aan wat wij innemen, onze kinderen, et cetera.

[0:20:51] En dan komen we bij dezelfde getallen die we al ook even hoorden.

[0:20:56] Ik ga er niet allemaal bij stilstaan, maar dit zijn getallen uit het rapport van de WHO in termen van bijvoorbeeld vroege sterfte, hoeveel meer mensen jaarlijks blootgesteld worden aan infectieziekten, wat het verlies is financieel en ook in termenen van arbeidsuren, et cetera.

[0:21:15] Dat betekent dus heel veel voor, en daar kom ik straks even op, dat de zorg zich hier in Nederland daar echt anders op moet gaan inrichten.

[0:21:24] In termen van ziekten die we kunnen gaan zien, in termen uitbraken waar we rekening mee moeten gaan houden en dus ook met crisissituaties.

[0:21:31] Maar los daarvan moeten we ook constateren dat de manier waarop wij de gezondheidszorg doen, in Nederland, in West-Europa, in westerse werelden,

[0:21:40] draagt gek genoeg door hoge mate van CO2-uitstoot, door gebruik van zeldzame materialen, en ook door enorme hoeveelheden afval.

[0:21:50] U kent de getallen, maar bijvoorbeeld in Nederland rekenen we met ongeveer 7 of 8 procent van onze CO2 uitstoot komt vanuit de zorg.

[0:21:58] Dat is hoger dan onze luchtvaart.

[0:22:01] En dat betekent eigenlijk, als je die dingen aan elkaar verbindt, dat de manier waarop wij de zorg leveren voor patiënten van vandaag bijdraagt aan het creëren van ziektes van morgen.

[0:22:11] Dan hebben we het dus over afval en allerlei dingen.

[0:22:13] Wat ik wel eens doe om een idee te geven, is een plaatje van een Olympisch zwembad.

[0:22:18] De grootste zorginstellingen in Nederland produceren tot twee Olympische zwembaden per dag, per 24 uur, aan afvalwater.

[0:22:28] Beginnend met gewoon schoon drinkwater wat gebruikt wordt en wat dan afval water is met geneesmiddelen, met bacteriën, andere infectieorganismen, et cetera.

[0:22:39] Dus de zorg moet wat doen.

[0:22:42] Nou, dat was een constatering al van de WHO.

[0:22:44] Daar zijn we in Nederland vanuit VWS.

[0:22:47] In de tijd dat ik minister was, zijn we daar hard mee bezig geweest.

[0:22:50] En dat leidde tot het aannemen van deze resolutie door de Wereldgezondheidsorganisatie in de zomer van 2024.

[0:23:00] En ik heb maar even een paar zinnen onderstreept.

[0:23:02] En u ziet het al wel.

[0:23:03] Climate change and environmental degradation has accelerated emerging as a major threat to human health.

[0:23:08] En een volgende statement daaronder.

[0:23:11] We hebben een zeer uitdagingelijke omgeving gecreëerd om landen te beschermen en de gezondheid en welzijn van hun bevolking te voorkomen.

[0:23:18] Dat is geïnteresseerd door het zwaar progres dat wordt gemaakt voor de ontwikkelijke ontwikkelaars.

[0:23:23] En het verandering van de hoogte van het verbod in gezondheidsontwikkeling.

[0:23:27] Met andere woorden, wat we daar met de WHO gezegd hebben is... al die progressie die we gemaakt hebben komt tot stilstand en gaat op onderdelen gewoon achteruit.

[0:23:36] En dat leidde in Europa tot het instellen van een Pan-European Commission on Climate and Health... die eigenlijk gewoon stap verder ging gebaseerd op die resolutie om te zeggen... en wat moet er dan nu gebeuren?

[0:23:47] Dat rapport is opgeleverd in mei van dit jaar.

[0:23:50] Onder andere minister Hermans was bij dat opleveren.

[0:23:52] En in grote lijnen komt dat neer op vier pijlers.

[0:23:56] Ik heb ze hier even gezegd.

[0:23:57] Confronting climate change is a catastrophic threat to human health.

[0:24:02] Transformeer je gezondheidszorgsystemen en aansluitend ook bij de rapportages, als we dat juist ook hoorden.

[0:24:09] Kijk ook naar lokale en community-based solutions.

[0:24:12] En kijk ook na je economische en financiële incentives die erbij horen.

[0:24:17] Sorry voor alle Engelse termen hier tussendoor.

[0:24:19] Ik doe even alleen maar die eerste twee pijlers even uitgelicht.

[0:24:23] U kunt het rapport of u hebt het rapport gezien of u heeft zo toegang tot het rapport.

[0:24:27] Dus ik zal niet door alle details, maar alleen even kijken naar in dit geval de gezondheidszorg aspecten.

[0:24:34] Beginnend bij in rood hier dat confronting climate change is a catastrophic threat to human health.

[0:24:41] En dan zien we de verschillende oproepen.

[0:24:44] Verklaar dat als zodanig en neem daar actie op met je gezondheidszorgsystemen, met je nationale instituten zoals een RIVM, om bijvoorbeeld door te rekenen hoe kunnen wij dezelfde kwaliteit of een betere kwaliteiten van zorg leveren met minder uitstoot, met minder gebruik van materialen.

[0:25:03] Wat is de impact van onze zorg nu en waar gaan we naartoe?

[0:25:06] Maar bereid je ook voor op volgende crisis.

[0:25:14] Ik ben bezig met het afronden van een parlementaire enquête COVID.

[0:25:18] Een aantal van de adviezen daaruit kun je één op één vertalen naar dit.

[0:25:23] Er zit ook transform health systems for people and climate.

[0:25:27] Dus pas je gezondheidszorgsystemen daar ook op aan.

[0:25:31] Dat raakte overigens op heel veel aspecten.

[0:25:32] Dit gaat niet alleen over klimaat en onze gezondheid, maar als je je gezontheidssorgsystem aanpast, dan doe je in feite op veel terreinen ook iets met je weerbaarheid en je onafhankelijkheid.

[0:25:43] Je doet ook iets economisch.

[0:25:47] Mogelijkheden creëren voor nieuwe bedrijvigheid.

[0:25:50] Dus met een verdienmodel vreemd genoeg.

[0:25:53] Onze expertise is bruikbaar ergens anders.

[0:25:57] Dat heeft ook geleid tot een vervolging.

[0:25:59] U ziet hier de Wereldgezondheidsorganisatie in de COP29, met eigenlijk een oproep die zich ook heel erg richt.

[0:26:07] En ik wil vooral even aandacht vragen voor dat centrale van de figuur rechts, waar de oproeping eigenlijk was, onze gezondheid is een argument en een centraal argument voor climate action.

[0:26:19] En dan kun je je richten uiteraard op de planeet, maar ook op de mensheid en op de plaatsen waar je dit doet.

[0:26:26] In Nederland hebben we dat al jaren gedaan.

[0:26:28] Een aantal keren met wat dan heet een Green Deal duurzame zorg.

[0:26:32] Daar hebben we de afgelopen jaren ook vanuit VWS 42 miljoen voor beschikbaar gesteld.

[0:26:39] En dat heeft geleid tot heel veel actie op vijf thema's.

[0:26:42] Gezondheidsbevordering, kennis en bewustwording, CO2 reductie, circulariteit en op medicatie.

[0:26:49] En zonder nu alles belangst te gaan wat dit is...

[0:26:52] Maar een aantal van die verschillende items waar dan op gewerkt wordt, en ze zijn heel breed, sorry voor een hele drukke dia, maar toont even gewoon wat.

[0:27:03] Er zijn met die Green Deal echt honderden organisaties, brancheverenigingen, beroepsvereniging, industriële partners, et cetera, die zich ingetekend hebben.

[0:27:14] Duizenden green teams en tienduizenden mensen die hierbij betrokken zijn.

[0:27:19] Dit heeft een enorme beweging in de gezondheidszorg opgeleverd, die tot op de dag van vandaag eigenlijk tot in de haarvaten van onze zorg, maar ook de aanleverketen, et cetera, actief is.

[0:27:30] En dat is een fantastische beweging en dat werd ook gezien door de WHO als echt, wat dat betreft, een voortrekker en een voorbeeld op veel terreinen voor anderen.

[0:27:39] Ik geef maar even één voorbeeld, met excuus dat daar het logo staat van een centrum waar ik vroeger zelf aan verbonden was.

[0:27:45] Dat is niet de reden om het te tonen, maar wel omdat ze, vind ik, en dit hebben ze ook laatst getoond voor de WHO-commissie, echt tot in detail hebben doorgerekend wat bijvoorbeeld de CO2 in de carbon footprint is voor alle zorg die geleverd wordt.

[0:28:02] En dan kun je zien dat het totaal doorgerekend is, oké, wat doen wij bijvoorbeeld, wat is de afdruk van ons medicatiegebruik?

[0:28:10] Wat van onze laboratoriummaterialen, wat van onze implantaten, et cetera.

[0:28:15] En als je dat hebt, dan kun jij vervolgens daar ook actie op ondernemen.

[0:28:19] U snapt dat in de zorg moet je dan aan heel veel verschillende knoppen draaien.

[0:28:23] Maar dit zijn de resultaten die daarmee bereikt zijn in de periode van 2019 tot en met 2024.

[0:28:29] De resultaten van 2025 heb ik nog niet gezien.

[0:28:32] En dan zit u per FTE een 20% daling in CO2-uitstoot en in totaal, want ondertussen is de gezondheidszorg gestegen, een 12%.

[0:28:44] Dus toch echt wel een fors effect en nog altijd doorlopend.

[0:28:51] Toen dacht ik dat er nog een dier was, sorry, er zat wat tussenin.

[0:28:54] We zitten dus nu in een situatie waarbij eind komende maand die Green Deal afloopt.

[0:28:59] En het zorgveld bezig is om te zeggen dit willen we niet meer loslaten, we willen hiermee door.

[0:29:04] Maar waar wel ook heel erg het kijken is naar een overheid, naar VWS.

[0:29:08] En wat gaan we nou doen?

[0:29:10] En dat is niet een vraag voor kom weer met 40 miljoen.

[0:29:14] Maar wel een vraag, houd een vorm van betrokkenheid en regie.

[0:29:18] En geef ook aan dat dit ontzettend nodig is om de reden zoals al genoemd.

[0:29:24] Tot zover.

[0:29:27] Dank u wel.

[0:29:28] Dan ga ik ervan uit dat de leden hier heel veel vragen over hebben.

[0:29:35] Dus ik ga een kant even uitkijken en dan begin ik, hoewel ik nog heel twijfelachtig kijk bij de heer Vervuurt van D66.

[0:29:46] Dank, in ieder geval alvast voor uw komst en ook voor de input die u heeft geleverd.

[0:29:54] U zag me heel moeilijk kijken en dat komt omdat het natuurlijk...

[0:29:59] heel groot is.

[0:30:02] Het is moeilijk, denk ik, juist ook vanuit onze positie... en dan denk ik met name, spreek ik dan vanuit de commissie VWS... omdat het zoveel raakvlakken heeft aan andere domeinen... om goed te overzien wat nou de juiste stappen zijn om te zetten... en hoe we die stappes zo snel mogelijk kunnen zetten.

[0:30:18] Laten we dat ook even vooropstellen.

[0:30:20] Een van de dingen waar ik me de laatste tijd veel zorgen over maak is ook de weerbaarheid van de zorg.

[0:30:26] Dat gaat over wat kunnen we doen op het moment van crisis om daarop in te grijpen.

[0:30:31] Maar liever nog, wat kunnen preventief doen aan de voorkant?

[0:30:36] En daar doet u ook een aantal adviezen voor.

[0:30:39] U had het al over West Nail virus.

[0:30:43] Er komen een heleboel van dat soort infectieziekten aan.

[0:30:46] En wat we zien ten aanzien van het West-Nijlvirus is dat er nu eigenlijk gezegd wordt van ja, preventie, doe maar lange mouwen aan en slaap maar onder een klamboe.

[0:30:57] Dat geeft de burger weinig moed, zou ik willen zeggen, waaronder mijzelf.

[0:31:01] Wat ziet u als de beste stappen om te zetten om ons gezondheidssysteem daarop voor te bereiden op meer van dat soort infectieziekten die deze kant uitkomen?

[0:31:11] En ook om onze inwoners zowel in Europees als in Caribisch Nederland te beschermen?

[0:31:18] Dank.

[0:31:19] Dat klopt inderdaad en de aanpak moet eigenlijk heel breed zijn.

[0:31:22] Dat is lastig, maar dit vraagt gewoon om een hele brede aanpak.

[0:31:28] Ik zal even beginnen bij de gezondheidszorg.

[0:31:30] Even beginnen waar u zelf ook op refereert.

[0:31:34] Het helpt om mede op basis van adviezen die ongetwijfeld uit een parlementaire enquête zijn, gewoon voorbereid te zijn op een potentiële volgende crisis.

[0:31:41] We gaan ervan uit dat het niet gebeurt.

[0:31:43] We hopen dat het

[0:31:44] Maar het is wel, als het gebeurt, prettig om beter voorbereid te zijn dan een vorige keer.

[0:31:49] En dat betekent opdrachten aan een landelijk netwerk acute zorg, aan een RIVM... ...aan een centrum om zo nodig weer gecoördineerd op te schalen of iets te doen.

[0:32:01] Echt een soort crisisparaatheid van de gezondheidszorg.

[0:32:04] Het klinkt heel omineus.

[0:32:05] We zeggen allemaal erbij, we hopen dat we het nooit nodig hebben...

[0:32:08] Het vraagt ook niet om hele grote financiering, maar het is wel belangrijk om het gewoon te hebben staan, dat wat we bij een vorige keer niet hadden.

[0:32:16] Een andere is, en ook daar kan onder andere een RIVM over nadenken, tijdig zijn met analyseren van wanneer is het relevant om bijvoorbeeld...

[0:32:25] Of bepaalde medicatie in voorraad te hebben of toe te dienen.

[0:32:29] Of hetzelfde te doen met vaccinaties.

[0:32:33] Of Sanquin te laten testen.

[0:32:36] Als een volgende stap.

[0:32:38] En dan een volgende is welke adviezen zijn relevant voor burgers.

[0:32:43] Nog een volgende, ik ga maar even door.

[0:32:45] En dan komen we ook bij uw collega's en andere commissies nadenken.

[0:32:49] Bijvoorbeeld met infrastructuur.

[0:32:51] Over hoe gaan wij om met onze waterhuishouding.

[0:32:56] Het zal duidelijk zijn dat met hele droge zomers en hele natte winters... dat wij na moeten denken over andere vormen van waterhushouding... voor onze landbouw, voor onze natuur, et cetera.

[0:33:06] Maar dat betekent, terug refererend even aan dat allereerste plaatje, dat we daarin één op één ook moeten meenemen en wat betekend dat voor infectieziekte risico en hoe monitor je dat en wat doe je daar eventueel aan.

[0:33:24] Dank u wel.

[0:33:25] Mevrouw Strong zegt zijn aanvulling.

[0:33:26] Gaat de gang.

[0:33:27] Ja, dank u.

[0:33:29] Ik denk dat het ook belangrijk is om hierbij te zeggen dat wij als experts weten ook niet precies hoe het moet.

[0:33:38] Het is inderdaad zo'n breed terrein.

[0:33:40] Er zitten zoveel aspecten aan.

[0:33:42] En het is toch een beetje over heel veel beleidsterreinen nadenken over wat zijn de implicaties en wat zouden we daaraan kunnen doen.

[0:33:51] Er is niet één silver bullet met dit soort complexe problemen.

[0:33:55] Er is ook niet een draaiboek wat we kunnen uitrollen.

[0:33:58] Dus we zullen het met elkaar moeten uitvinden en dan maar voortdurend moeten evalueren en kijken of we op de goede route zitten.

[0:34:05] En dat vraagt wel om sturing in ieder geval, waar ook die doelen de helden worden gesteld.

[0:34:10] En vandaar het kan ook bekeken worden of we die doel dan...

[0:34:13] gaandeweg gaan realiseren.

[0:34:16] Dus ik snap het overwelmd zijn, zal ik maar zeggen.

[0:34:21] Maar dat is niet iets wat we met...

[0:34:24] Dat is een feit.

[0:34:26] Daar moeten we mee dealen.

[0:34:31] Dank u wel.

[0:34:33] Nu gaat hij uit.

[0:34:34] Dan is het woord aan mevrouw Wiersma van de BBW.

[0:34:36] Gaat uw gang.

[0:34:37] Dank u, voorzitter.

[0:34:39] Ik heb eigenlijk een tweeledige vraag, denk ik.

[0:34:43] Want inderdaad, hitte levert nieuwe infectieroutes op, maar koude doet dat natuurlijk op een andere manier ook.

[0:34:50] Het Europese Milieuagentschap zegt ook dat kou in principe een grotere bedreiging is voor de gezondheid dan hitte.

[0:34:57] Als we kijken naar de cijfers die ook in deze rapportage gebruikt worden, is daar dan op gecorrigeerd.

[0:35:04] Op de prognose die aan de ene kant een andere kant op beweegt dan aan de andere kant.

[0:35:12] Want je zou kunnen veronderstellen dat in de toekomst daardoor ook minder koude gerelateerde ziektelast plaatsvindt.

[0:35:19] Is daarop gecorriceerd.

[0:35:21] En dan is het eigenlijk twee in één.

[0:35:27] Als ik kijk naar een aantal Europese landen waar gemiddeld genomen de temperatuur nu al een stuk hoger ligt dan in Nederland, dus die daar al mee te maken hebben, onder andere met het West Nijlvirus wat de heer Kuipers juist aangaf, dan zien we dat daar de gemiddelde levensverwachting, maar ook de gezonde levensjaren toch gemiddelt gezien een stuk hoog ligt, dan in nederland.

[0:35:50] Is het dan te zeggen dat niet alles te relateren valt aan klimaat?

[0:35:54] Maar wat doen die landen dan anders of beter dan wij, waardoor zij op dat resultaat uitkomen?

[0:36:03] Heeft u vragen voor de heer Kuipers, neem ik aan?

[0:36:06] Ik denk dat de anderen misschien ook wel aanvulling hebben.

[0:36:10] Dan beginnen we bij de heer Kuipers.

[0:36:13] De eerste is, als wij praten over oversterfte, dan praten we over overesterfte ten opzichte van een historische situatie met historische temperaturen.

[0:36:24] Als dat een antwoord is op uw vraag in termen van kou, dan kunt u het daarmee vergelijken.

[0:36:30] Als wij in Nederland in plaats van 3 graden warmer 3 grader kouder geworden waren, dus 6 graden verschil met nu, daar corrigeren we niet voor.

[0:36:38] Wij kijken ten opzichte van de historische situatie en dat is ook gebruikelijk, dat doe je overal.

[0:36:44] We kunnen het heel moeilijk maken door te zeggen, daar hebben we het allebei niet over gehad.

[0:36:48] Maar de WHO heeft wel al persoonlijk meegekeken en gewaarschuwd voor wat als een van de bewegingen, zoals u weet, van de klimaatverandering is het risico dat onze golfstroom stil komt te liggen.

[0:37:04] Als dat gaat gebeuren, krijgen we in Nederland niet een opwarming, maar een extreme daling van de temperatuur.

[0:37:11] Maar dan zal het helaas zo worden dat grote delen van West-Europa eigenlijk nauwelijks nog bewoonbaar zijn.

[0:37:18] Dan is er ook geen landbouw meer mogelijk bijvoorbeeld.

[0:37:21] Dus dan krijg je een heel ander verhaal.

[0:37:22] Maar de directe vraag is, is er voor gecorrigeerd?

[0:37:25] Ja, het is vergeleken gewoon met de historische temperaturen.

[0:37:28] De andere is ten aanzien van de leeftijd en de levensverwachting in zuidelijke landen of als je nog verder gaat naar tropische landen.

[0:37:38] Ja, het is zo.

[0:37:41] Ik heb zelfs de afgelopen twee jaar in Singapore gewoond.

[0:37:43] Daar is de levensverwachting hoog en de temperatuur is ook heel hoog.

[0:37:47] Dat betekent wel dat alles er volledig op aangepast is... en dat je grote delen van de dag eigenlijk nauwelijks buiten kunt zijn.

[0:37:54] En wat dat weer doet met gezondheid en mentale gezondheit, et cetera, is veel.

[0:37:59] Het is echt een situatie waar je gewoon voor je gezondheid niet in terecht wil komen.

[0:38:07] Mevrouw Strongs.

[0:38:08] Ja, en aanvulling erop.

[0:38:09] In dat soort landen zijn dus maatregelen genomen ook om die bescherming te bieden.

[0:38:13] Om huizen te bouwen waarin dan bijvoorbeeld de warmte buiten gehouden wordt.

[0:38:17] Terwijl in Nederland het nog erg gericht is op de koude buiten houden.

[0:38:20] Dus die aanpassingen die wij bepleiten...

[0:38:23] Die hebben in die landen plaatsgevonden.

[0:38:25] Het is natuurlijk tegelijkertijd zo dat klimaatverandering niet de enige bedreiging is van de volksgezondheid.

[0:38:32] Dat zeggen wij ook niet.

[0:38:33] In zuidelijke landen zijn een aantal gedragingen gezondheidsgerelateerd.

[0:38:39] Gedraging gezonder, denk aan voeding bijvoorbeeld, voedingspatroon.

[0:38:43] Dus dat speelt natuurlijk ook wel degelijk een rol.

[0:38:45] Maar dat interacteert ook weer met elkaar.

[0:38:47] Mensen die aan obesitas lijden hebben ook weer een hoger risico om bijvoorbeeld te overlijden in geval van infectieziekte, wat we bij COVID ook zagen.

[0:38:56] Dus dat staat niet los van elkaar.

[0:38:57] Maar je kunt niet zeggen van niet alleen alles de verschil in levensverwachting toewijzen aan de klimaatverandering.

[0:39:05] Dat is ook niet wat wij betogen in dit rapport.

[0:39:11] Dank u wel.

[0:39:12] Dan gaan we naar mevrouw Van Oosterhout van Pro.

[0:39:14] Gaat uw gang.

[0:39:16] Ja, dank.

[0:39:16] En allereerst heel goed denk ik ook dat we dit gesprek voeren.

[0:39:19] Ik ben klimaatwoordvoerder en ik denk heel goed dat we die velden beter samenbrengen, ook in de toekomst.

[0:39:25] Ik las in het advies van de WHO dat klimaatverandering een crisis en ook het oplossen daarvan als een kans wordt gezien.

[0:39:33] En

[0:39:33] Ik denk dat beide adviezen elkaar goed aanvullen.

[0:39:35] Aan de ene kant gaat het advies meer over mitigatie, maar dit advies gaat ook zeker over mitigatie.

[0:39:42] En de WHO-commissie noemt ook het afbouwen van fossiele afhankelijkheid, bijvoorbeeld fossiele subsidies, ook een gezondheidsmaatregel.

[0:39:51] Dus ik vroeg me af of u, heer Kuipers, iets kan schetsen over de gezondheitswinst voor Nederland van het sneller afb Bouw van fossielen brandstoffen, bijvoorbeeld via luchtkwaliteit.

[0:40:02] Meneer Kuipers.

[0:40:05] U kunt zich voorstellen dat er nadrukkelijk ingesproken is in de WHO-commissie over...

[0:40:11] Maak je je rapport heel smal of maak je rapport breder?

[0:40:17] En dan komen we ook een beetje terug op de vraag die de heer Vervuurt in het begin al terecht zei.

[0:40:23] Het is heel breed en allerlei zaken raken in elkaar.

[0:40:27] En om van goede reden en na zeer zorgvuldige afweging en discussie in veel partijen horen, hebben wij bewust een breder advies uitgebracht.

[0:40:36] Omdat je heel erg gefocust kunt zijn op de gezondheidszorg

[0:40:41] Zelf en hoe je je als gezondheidszorg moet voorbereiden bijvoorbeeld op luchtkwaliteit en ziekte, meer vroegeboortes, andere infectieziekten.

[0:40:51] Ga zo maar door.

[0:40:53] En misschien zelf binnen de gezondheid zorg ook nog iets wil doen aan je energieverbruik en je afvalstromen.

[0:41:01] Maar dat dat een beetje het Nederlandse spreekwoord is, het dweilen met de kraan open.

[0:41:05] Je moet ook aan de bron en daar hoort toch onze oproep nadrukkelijk bij.

[0:41:09] Als we echt focussen op onze eigen gezondheid en die van de volgende generaties, dan moet je ook iets zeggen over de bron.

[0:41:17] En daar valt dit bij, dat op het moment dat je inderdaad...

[0:41:21] en je fossiele brandstoffen dus duidelijk naar beneden doet, dan doe je op de lange termijn wat aan dat klimaat.

[0:41:28] Je doet overigens ook nu al wat aan bijvoorbeeld je luchtkwaliteit.

[0:41:37] Dank u wel.

[0:41:38] Ik zie dat de heer Eresman nog een aanvulling heeft.

[0:41:40] Ja, ik wou ook benadrukken, dat zie je ook in de plaatjes, dat de luchtkwaliteit eigenlijk de grootste bodemstoener is.

[0:41:48] Dus als je de afbouw van fossiele brandstoffen doet, is de luchkkwaliteit de grootse gezondheidswinst erin.

[0:41:54] En met fossiele bandstoffen is het natuurlijk wel zo, dat moet je op grote schaal doen.

[0:41:58] En dat kan je niet als Nederland alleen de gezondheidwinst bevorderen.

[0:42:03] Dat moet je internationaal op grote scheel doen.

[0:42:07] Dank u wel.

[0:42:07] De heer Kuipers.

[0:42:09] Als één aanvulling.

[0:42:10] Wij zitten er ook helemaal in, dus wij worden er ook van dit ding.

[0:42:13] Maar ik denk als iets...

[0:42:17] We hebben het al benadrukt over hoe breed het is en hoeveel factoren in elkaar.

[0:42:21] Het aandacht, denk ik, om ook toch over het voetlicht te brengen, dat biedt ook heel veel kansen.

[0:42:26] En we moeten het niet alleen maar zien als doem en we moeten ons...

[0:42:30] Nee, er liggen ongelooflijk veel kanses.

[0:42:32] En eigenlijk...

[0:42:35] maakt het niet zoveel uit wat ik zeg, maar je kunt allerlei verschillende knoppen draaien en daarmee dingen doen.

[0:42:40] En dus ook wat doen voor nieuwe bedrijvigheid in Nederland, nieuwe studies en opleidingen in Nederland.

[0:42:48] Allerlei andere factoren waarmee je, en eigenlijk ook met bijvoorbeeld minder energieverbruik, minder afval, ook gewoon economische minder kosten.

[0:42:58] Er zitten ontzettend veel verschillen mogelijkheden om hierin dingen te doen.

[0:43:04] Dank u wel.

[0:43:05] Dan is het woord aan mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren.

[0:43:08] Dank u.

[0:43:09] Ik ben heel erg blij met dit rapport.

[0:43:12] Dank daarvoor.

[0:43:13] Wat mij opvalt, ik zou graag door willen op het vorige punt, is de systemische benadering, inderdaad de integrale benadring van het gezondheidsvraagstuk.

[0:43:23] rondom klimaatverandering.

[0:43:25] En het viel me wel op dat u in uw presentatie veel heeft stilgestaan bij de effecten.

[0:43:31] En dat is ook logisch, want die zijn ook heel fors.

[0:43:35] En wat we daartegen kunnen doen, net even over fossiele brandstof.

[0:43:38] En mijn vraag gaat eigenlijk ten eerste over het vierde punt, de vierde aanbeveling die u in je rapport doet.

[0:43:45] En Dat gaat eigenlijk ook over de hervorming van onze economie.

[0:43:48] En dan met name stipt u aan dat uitgaan van het bbp en economische groei, dat dat een van de grootste aanjagers is van klimaatverandering.

[0:44:01] En mijn vraag is eigenlijk, kunnen wij in Nederland op een bepaalde manier onze begroting bijvoorbeeld vormgeven?

[0:44:09] Dat we dus eigenlijk afstappen van dat model en dat we dan meer naar andere graadmeters gaan.

[0:44:15] En heeft u daar ideeën bij van wat voor graadmeters dat dan zouden kunnen zijn?

[0:44:22] Meneer Kuipers.

[0:44:24] En ik kijk ook naar de collega's hier naast mij.

[0:44:29] En laat ik de disclaimer vooropstellen, ik ben geen econoom zoals u weet.

[0:44:33] Maar de discussie is wel uitgebreid gevoerd.

[0:44:36] En los van wat ik er verder op allerlei terreinen in debatten en discussies al over gehad heb.

[0:44:44] Het antwoord direct is ja, dat kan.

[0:44:46] En sterker zelfs, dat is ook ons advies, dat moet je ook doen.

[0:44:49] En dat hoef je niet direct van de een op het andere over...

[0:44:52] Maar als het bijvoorbeeld gaat over gezondheid en kwaliteit van leven, dan heeft dat een economische waarde.

[0:45:02] Dan vertaalt zich dat in de mogelijkheid om opleidingen te volgen.

[0:45:07] Het vertaald zich in de inzetbaarheid voor arbeid.

[0:45:13] Het vertelt zich in je leefduur.

[0:45:15] En daarmee de lengte waarmee je inzetbaar bent voor allerlei vormen van arbeid.

[0:45:19] Dat kan ook vervolgens nog weer mantelzorg zijn en andere dingen.

[0:45:23] Dat heeft allemaal een economische waarde.

[0:45:26] Ik kan u vertellen dat, dit is vanuit de WHO, de eerste betrokkenheid en de eerste lidmaatschap wat ik had voor een commissie van de WHO was al in 1994.

[0:45:37] En dat was op het terrein van kanker en kankenzorg en kankenpreventie.

[0:45:43] Waarbij vanuit die WHO toen al gewoon modellen gebruikt werden

[0:45:46] Het klinkt voor, als je het niet heel goed uitlegt, voor een buitenstaander heel moeilijk.

[0:45:51] Maar wat is de economische waarde van een persoon op de leeftijd van 20, 40, 60?

[0:45:57] Economen hebben daar uitstekende modellen voor.

[0:45:59] En zo kun je uitrekenen en dus zeggen, wat betekent dit dan als je geld investeert in preventie van infectieziekten, in verbeteren van je luchtkwaliteit.

[0:46:11] Wat levert dat dan economisch ook op?

[0:46:13] Nog helemaal los van de andere punten die ik al noemde.

[0:46:17] En dat is een reden geweest voor de WHO om heel nadrukkelijk dit punt op te nemen en te adviseren.

[0:46:23] Kijk hiernaar en ga je mij aan de slag, want alleen dan stimuleer je ook de bredere kansen.

[0:46:33] Dank u wel meneer Eresman.

[0:46:35] Ja, nog een aanvulling, ook als een niet-econoom overigens.

[0:46:40] Wij hebben een voorbereiding vanuit de WKR over een advies over hoe je klimaat inclusief kan begroten.

[0:46:50] Dat doen we nu niet, zeker niet voor de lange termijn.

[0:46:54] Daarmee nemen we ook mee dat hoe kan je private en publieke investeringen beter tot rendabele investering maken...

[0:47:04] En investeringen moet je altijd doen, dat gaat voor de baten uit.

[0:47:08] Dus hoe kom je tot die investering en hoe krijg je de publiek-privaat partijen daarbij?

[0:47:15] En ik denk terecht, het gaat om de brede welvaart, het geht niet om de economie.

[0:47:20] Dus hoeneem je ook de andere waardebepaling dan mee...

[0:47:23] In de waardering daarin.

[0:47:27] Ik was twee weken terug bij een economenbijeenkomst.

[0:47:32] Normeren en beprijzen, normeren en beprijzen.

[0:47:34] Maar wel met sociaal aanpassend beleid.

[0:47:37] Dus vang de minder bedeelde op daarin

[0:47:42] En mevrouw Strongs.

[0:47:44] Ja, dank u.

[0:47:45] Nog één aanvulling daarop.

[0:47:48] Ook als niet-econoom, sorry.

[0:47:51] Maar misschien wel goed om te bedenken dat ook het economische model waar u het over heeft, als we dat anders zouden inrichten, dat ook op andere terreinen die de volksgezondheid beïnvloeden, daarmee grote effecten kunnen worden bereikt.

[0:48:05] Ik denk aan bijvoorbeeld de...

[0:48:07] ...de voedingsindustrie, de alcoholindustrie, tabaksindustrie... ...de hele manier waarop dat is ingericht en de gerichtheid op winst... ...die uiteindelijk de ziektes veroorzaken waar we in de zorg dan vervolgens weer een oplossing voor moeten vinden...

[0:48:22] Dat is ook zo'n voorbeeld van een factor waarin het economische model eigenlijk die volksgezondheid bedreigt.

[0:48:30] En daarmee ook op andere terreinen misschien een goede oplossing om verder over na te denken, breder dan klimaatverandering.

[0:48:41] Dank u wel.

[0:48:42] En dan komen we bij de heer Verkuijlen van de VVD.

[0:48:45] Gaat uw gang.

[0:48:47] Dank voorzitter en ook dank aan de leden voor de heldere en transparante manier waarop u dat brengt.

[0:48:53] En ook nog economisch af en toe, dus dat is heel goed.

[0:48:58] U schetst een beeld waarin eigenlijk die lijn van warmte zo langzaam ook over Nederland komt en het aantal infectieziektes ook omhoog komt.

[0:49:08] Mijn vraag gaat over de hoogrisicogroepen.

[0:49:11] Mevrouw Stronk zei er al even iets over, met name in de achtergestelde wijken, dat daar de risico's groter zijn.

[0:49:18] Maar ik vroeg me eigenlijk in algemene zin af of die hoogvisicogroepen ook aan het veranderen zijn nu die warmtegrens opkomt.

[0:49:26] Zijn er daardoor meer kwetsbaren dan dat we hadden daarvoor?

[0:49:31] Ik vraag dat met name ook vanuit preventie en welke groepen kunnen we dan beter voorbereiden...

[0:49:36] Als we met dit soort situaties geconfronteerd worden.

[0:49:43] Mevrouw Strongs.

[0:49:47] Ja, zeker.

[0:49:48] Ik noemde het voorbeeld van mensen in lagere sociale en economische posities.

[0:49:52] Omdat we daar ook heel veel data over hebben.

[0:49:56] En eigenlijk zien dat voor welke risicofactor je het ook bekijkt, het risico daar hoger is.

[0:50:03] Dus daar is echt een cumulatie van risico's.

[0:50:06] Maar we hebben ook voorbeelden in het rapport genoemd, bijvoorbeeld van zwangere vrouwen.

[0:50:11] Als gevolg van hittestress, risico's voor het kind.

[0:50:15] Dus dat is echt een heel ander risico dan de mensen in lagere sociaal-economische klassen.

[0:50:20] Dus het moet echt, ieder risico eigenlijk weer via een pad kan uiteindelijk de gezondheid beïnvloeden.

[0:50:27] En dat zul je moeten bekijken, dus dat kan veranderen.

[0:50:29] Denk ook aan de scholen met kinderen.

[0:50:33] Dus inderdaad, het is heel divers.

[0:50:38] Ik ga er bijna van huilen.

[0:50:41] Het is ook een heftig onderwerp.

[0:50:44] De heer Kuipers heeft volgens mij nog een aanvulling.

[0:50:45] Ja, als aanvulling.

[0:50:48] Ik onderschrijf helemaal bijvoorbeeld een stijging van het aantal vroeggeboortes.

[0:50:54] Nou kunnen wij voor de leek zeggen... als een kind een paar weken te vroeger geboren wordt met een wat lager geboortegewicht... onze zorg is zo goed, kinderen komen misschien tijdelijk op een neonatale IC... maar we weten eigenlijk al heel lang, ook door veel Nederlands onderzoek...

[0:51:13] dat geboorte te vroeg met een laag gewicht gewoon risico's ermee brengt, ook voor je gezondheid als je 50 plus bent.

[0:51:22] Een hogere kans op hart- en vaatziekten, een hogere kan op allerlei vormen van kanker, et cetera.

[0:51:27] Dus het is een groep waarbij...

[0:51:29] Het gebeuren nu impact heeft op gezondheid 50 jaar na nu, 2075.

[0:51:38] Een andere groep zijn mensen die vanwege hun beroep buiten moeten werken.

[0:51:43] En dat zijn heel veel mensen.

[0:51:47] Dus moet je die bijvoorbeeld hittesensoren gewoon...

[0:51:51] Dat soort dingen kun je ook aanpassen om kerntemperaturen te meten.

[0:51:55] Moet je dat meenemen?

[0:51:57] Ja.

[0:51:57] Eén die heel veel in beeld was en waar ik groot respect voor heb, zijn met alle branden, zijn brandweerlieden.

[0:52:05] Er zijn in Noord-Amerika al, waar ze ondertussen veel ervaring hebben met langdurige, zeer grote branden.

[0:52:13] is er ondertussen toenemende kennis over het risico wat die mensen lopen op ernstige longaandoeningen en vormen van kanker.

[0:52:21] Zo kunnen we een heel rijtje dingen bijlangs gaan.

[0:52:27] Ik doe niet een compleet lijstje, maar er zijn heel veel aanvullende risicogroepen.

[0:52:32] Jongeren die angst hebben voor wat hun te wachten staat voor klimaatverandering is ook zo'n aspect daarvan?

[0:52:41] Dank u wel.

[0:52:42] Dan zijn we het rondje langs geweest.

[0:52:43] Ik kijk even naar de klok.

[0:52:44] Wij hebben nog zes minuten.

[0:52:46] Dat betekent dat wij niet iedereen meer aan de beurt kunnen laten.

[0:52:50] Dus ik kijk...

[0:52:51] Het is ook zonde om de tijd...

[0:52:54] Als er nog leden zijn die nog een heel prangende vraag hebben, dan zie ik als eerste de vinger van mevrouw Van Oosterhout.

[0:53:01] Dank.

[0:53:02] Er werd tijdens de presentatie ook speciale aandacht gevraagd voor Caribisch Nederland.

[0:53:06] Er ligt natuurlijk een uitspraak in de Bonaire rechtszaak, er moet een adaptatieplan komen.

[0:53:10] Dus ik vroeg me af of jullie nog even zouden kunnen schetsen wat zou nou de ondergrens zijn van wat er straks in dat adaptatie plan moet worden opgenomen.

[0:53:21] Het zijn natuurlijk een hoop verschillende dingen, dat begrijp ik ook.

[0:53:23] Dat gaat misschien de hele zes minuten over.

[0:53:26] In zeer korte tijd.

[0:53:27] De heer Eresman.

[0:53:30] De ondergrens, ja.

[0:53:31] Dat is een mooie vraag.

[0:53:33] En een moeilijke vraag, denk ik.

[0:53:36] Ik denk sowieso dat er meer aandacht moet zijn voor adoptatie in het Caribisch Nederland.

[0:53:43] Want zij zijn echt kwetsbaarder dan wij.

[0:53:47] En adoptatie betekent ook dat de rechtvaardigheidsverschillen daar aangepakt moeten worden.

[0:53:54] Maar dat de zorginfrastructuur ook verbeterd moet worden daar.

[0:53:58] Ja, en ik denk ook dat ze naar het economisch model zouden moeten kijken over hoe je met toerisme daar omgaat.

[0:54:07] En de destructie van de gebieden die juist voor adaptatie noodzakelijk zijn.

[0:54:13] Kleine ondergrens.

[0:54:16] Dank u wel.

[0:54:17] Dan zie ik mevrouw Weersma.

[0:54:19] Ja, ik was eigenlijk wel getriggerd en ik ken dat niet.

[0:54:22] Ik zal me daar nog wel in gaan verdiepen.

[0:54:24] Maar goed, nu zitten de experts hier aan tafel.

[0:54:26] Niet de economische experts, dat begreep ik.

[0:54:29] Maar dat door de heer Kuipers gesuggereerde model... wordt dat ergens al toegepast op die manier?

[0:54:36] En zo ja, is dat in een land geïntroduceerd?

[0:54:39] Wat heeft dat dan ook met de economie gedaan?

[0:54:42] Maar goed ik snap, jullie zijn ook geen econoom.

[0:54:44] Maar wordt dat ergens al gebruikt?

[0:54:49] En het antwoord is nee, dat wordt niet voor een specifiek land gebruikt.

[0:54:54] Alleen zoals ik al aangaf, bijvoorbeeld voor een wereldgezondheidsorganisatie wordt het al heel lang wel gebruikt, maar dan op een andere manier.

[0:55:01] Niet om je individuele economie, niet om OECD of andere rapportages doen.

[0:55:10] Maar de vraag was, kun je dit doen?

[0:55:12] En daar ging de WA ook over.

[0:55:13] Ja, je kunt het doen en is het verstandig?

[0:55:15] Wij denken van wel.

[0:55:19] Dank u wel.

[0:55:20] Dan zie ik dat mevrouw Teunissen nog een laatste vraag heeft.

[0:55:23] Ja, als we nog tijd hebben, voorzitter.

[0:55:25] Ik was nog wel benieuwd naar de infectieziekten die hier gaan toenemen.

[0:55:31] Het valt me echt op dat er nergens in de media daar echt aandacht voor is.

[0:55:36] Dus dat plaatje wat we net zagen van het zwemmen van de kinderen... dat is meestal wat je ziet als het warm is.

[0:55:44] Is er ook iets wat we kunnen doen om het...

[0:55:47] Bewust zijn om de mensen te vergroten over infectieziekten.

[0:55:52] Je wil natuurlijk draagvlak, je wil niet doemdenken, je wilt geen paniek zaaien.

[0:55:56] Dus daar zoeken we dan een balans van hoe kun je dan zonder dat je paniek zaait van er komen honderden infectie ziektes op ons af toch iets meer doen aan die bewustwording.

[0:56:08] Meneer Kuipers, denk ik.

[0:56:11] Dank u, dat is een goed punt.

[0:56:15] En ik ben het helemaal met u eens op het moment dat we nu zouden zeggen of van mij wordt straks in maart april van let op en nu.

[0:56:24] Je creëert misschien onnodige angst en je creëer ook een hele hoop weerstand en je kreeg van alles.

[0:56:32] En dat betekent dat gewoon allereerst de opdracht toch is, ik noemde eerder al een RIVM en andere partijen om te zeggen waar moeten we monitoren en hoe ga je hier verstandig mee om.

[0:56:43] Maar tegelijkertijd dat het wel zinvol is om te proberen en dat kan voor een deel via media en via social media om te sagen langzaam Nederland verandert dit soort hele warme zomers.

[0:56:54] Het betekent van alles.

[0:56:55] Het betekt ook dat ons risico op infectieziekten verandert.

[0:57:01] Wat we zien is dat als er West Nijlvirus is, dan horen we even wat over West Nrijlvirus.

[0:57:08] Net als dat op het moment dat er een uitbraak is op een cruiseschip.

[0:57:14] wat een hele andere oorzaak, dan horen we daar even heel veel over en daarna is dat ook weer helemaal weg.

[0:57:19] De achtergrond is, we zien een verandering waarbij ook ziekten als malaria, knokkelkoorts en ga zo maar door, echt ziekten die mensen alleen maar kennen van tropische vakanties, die worden in Europa weer gewoon normaal en kunnen hier straks voorkomen bij mensen die helemaal niet op vakantie zijn geweest.

[0:57:40] En dat vraagt toch een geleidelijk

[0:57:45] Geen alarm, geen andere dingen, maar goed modelleren, maar ook geleidelijke bewustzijn.

[0:57:54] Ik maak even een vergelijking.

[0:57:56] We zien een verandering.

[0:58:02] Tien, twintig, dertig jaar geleden hadden we het vrijwel nooit over tekenbeten.

[0:58:06] Nu zijn mensen zich meer bewust, ook bij je kinderen... dat je naar teken moet kijken en hoe je die moet verwijderen... en dat je misschien een tekentangetje in huis moet hebben... en hoe ze eruitzien, et cetera.

[0:58:22] En wat je moet doen als er...

[0:58:24] Wanneer je de huisarts heeft, moet je wel even consulteren.

[0:58:26] Het is totaal niet alarmerend, maar ook dat past bij een veranderend klimaat.

[0:58:32] En daar dus wat bewuster mee omgaan.

[0:58:37] Dank u wel.

[0:58:37] Mevrouw Strong is nog.

[0:58:39] Ja, nog een aanvulling daarop.

[0:58:40] Ik denk dat het voorbeeld van het teken illustreert dat die informatievoorziening heel belangrijk is.

[0:58:47] Daar moeten we zorgvuldig mee omegaan.

[0:58:49] Als u ons rapport leest, dan vindt u daar weinig over terug, over informatievoorziening.

[0:58:54] En dat heeft wel een reden in de zin van dat wij eigenlijk zeggen dit probleem is te groot om via informatie aan individuele personen opgelost te kunnen worden.

[0:59:05] En het klinkt misschien heel vanzelfsprekend, maar...

[0:59:08] Het is in de publieke gezondheid een heel automatisch mechanisme.

[0:59:11] We moeten mensen informeren en dan gaan ze hun gedrag wel aanpassen.

[0:59:15] Dus daar zijn we al heel vaak in die val getrapt.

[0:59:20] Vandaar dat we dat hier eigenlijk helemaal niet zo op de voorgrond hebben gezegd.

[0:59:23] Het moet echt via andere wegen worden aangepakt, opgelost.

[0:59:27] Dat kun je niet alleen bij het individu leggen.

[0:59:29] Hoe belangrijk ook op sommige onderdelen de informatievoorziening wel is.

[0:59:36] Dank u wel.

[0:59:37] En de heer Eresman dan nog als heksleider.

[0:59:39] Als ik nog een slotwoord mag.

[0:59:40] Het gaat ook niet meer over waarschuwingen.

[0:59:43] Het is gewoon veranderd.

[0:59:44] En dat betekent dat we gewoon gestaag aan de slag moeten en consistent aan de slaag moeten met je aan te passen.

[0:59:56] Dank u wel.

[0:59:57] Dan zijn wij hiermee aan het einde gekomen.

[1:00:01] Ik wil onze gasten, mevrouw Strongs, meneer Eresman en meneerkuipers van harte bedanken voor uw bijdrage en antwoorden op de vragen.

[1:00:08] De leden bedankt en natuurlijk de aanwezigen en mensen die dit volgden.

[1:00:13] Bedankt voor uw aandacht en bij deze is de vergadering gesloten.