Verdienvermogen en grondbeleid

[0:00:00] Met gezwinde spoed gaan we beginnen.

[0:00:04] Aan dit commissiedebat in de vaste commissie van Landbouw, Visserij, Voedsel, Zekerheid en Natuur.

[0:00:09] En deze middag gaan wij het hebben over verdienvermogen en grondbeleid.

[0:00:15] We hebben daar ook al een ronde tafel over gehad, deels onlangs.

[0:00:19] Van harte welkom aan de bewindspersonen aan de rechterkant van mij.

[0:00:23] En ook van harte wilkom aan die leden van deze commissies.

[0:00:27] De mensen thuis in de publieke tribune.

[0:00:29] Fijn dat u hier allemaal bent.

[0:00:32] Wij hebben tot zes uur.

[0:00:34] Dus dat is drie uur, dus dat is een uur korter dan wat wij in deze commissie gewend zijn met elkaar.

[0:00:39] Want meestal zitten wij met elkaar vier uur te debatteren.

[0:00:42] Ik denk dat vraagt wat van u en ons allen, denk ik, om ook op dit onderwerp met elkaar die drie uren te halen.

[0:00:52] We kennen natuurlijk met elkaar de 30-secondenregel...

[0:00:56] Maar dat zou maar zo ook binnen die 30 seconden nog wel eens kunnen leiden totdat we zes uur niet halen.

[0:01:03] Dus ik heb eigenlijk voor de verandering is een ander voorstel voor u.

[0:01:08] Om het gewoon in twee keer twee interrupties te doen.

[0:01:11] In de hoop dat we daarmee dus daadwerkelijk en iedereen aan het woord kunnen laten.

[0:01:16] En ook het debat vlot kunnen laten verlopen.

[0:01:19] Dus Ik gooi dat in een groep en ik ben benieuwd hoe u daar tegenaan kijkt.

[0:01:22] En mevrouw Bromet vindt daar iets van.

[0:01:23] En meneer Vlag ook.

[0:01:24] Mevrouwen Bromet.

[0:01:25] Ja, voorzitter, ik vind het jammer, maar ik snap het wel.

[0:01:28] Maar ik zou dan willen voorstellen om bij de interruptie bij het kabinet onze vaste regel wel weer terug te brengen.

[0:01:33] Want dan kunnen wij het kabinet goed controleren.

[0:01:36] Meneer Vlag.

[0:01:37] Nou, voorstel, ik begrijp de klem waarin u zit.

[0:01:39] En ik zou eigenlijk dan misschien nog ietsje verder willen gaan.

[0:01:41] Zouden we niet eens kunnen proberen om een eerste termijn zonder interrupties te doen op elkaar?

[0:01:45] Omdat we elkaar heel vaak spreken en binnenkort ook de begroting nog gaan behandelen.

[0:01:49] Dan hebben we uren, een paar dagen de tijd.

[0:01:52] Het is maar een voorstel.

[0:01:53] Spannend voorsteld van meneer Vlag.

[0:01:55] Mevrouw Den Hollander.

[0:01:56] Ik zou het voorstelt van mevrouwen Bromet willen steunen.

[0:02:00] Dan luister ik even naar de andere leden van de commissie.

[0:02:03] Meneer Hansen.

[0:02:04] Dat onderling interrupteren is juist leuk.

[0:02:06] En volgens mij ook goed voor de publiek in de zaal die dat willen meekrijgen.

[0:02:12] Dus het gebeurt niet vaak, maar ik volg mevouw Bromet.

[0:02:16] Heel goed.

[0:02:16] U heeft zich allen goed voorbereid op elkaar.

[0:02:19] Mevreur Pot.

[0:02:21] Ja, dan gaan we voor het voorstel van mevrouw Van der Plas.

[0:02:27] Dan gaan we het zo doen.

[0:02:29] Dan doen we hier twee keer twee en dan de 30 secondenregel.

[0:02:33] Ja, helaas, dat vraagt er straks wat van u in de beantwoording wellicht.

[0:02:40] Ja?

[0:02:41] Dan gaan wir heel gauw beginnen.

[0:02:43] U heeft vier minuten allen in de eerste termijn.

[0:02:46] En dan is het woord aan mevraal Van der Blas voor uw eerste termijn.

[0:02:52] Ja, voorzitter.

[0:02:53] Bedankt.

[0:02:56] Een boer kan zijn rekening niet betalen met een beleidsbrief.

[0:03:00] Toch krijgt hij van de overheid steeds nieuwe opdrachten.

[0:03:04] Minder uitstoot, meer dierenwelzijn, meer natuurbeheer.

[0:03:07] En daarvoor moet een boer investeren.

[0:03:10] Maar met welk inkomen, op welke grond...

[0:03:13] En met welke zekerheid?

[0:03:14] Vandaag liggen de stapelstukken over verdienvermogen en grondbeleid.

[0:03:18] En op het boerenerf komen al die dossiers samen.

[0:03:21] Daar telt wat onderaan de streep overblijft.

[0:03:24] Zonder boeren die kunnen blijven boeren hebben we straks ook geen boeren meer... ...die ons voedsel produceren en ons landschap onderhouden.

[0:03:31] Voorzitter, een door mij ingediende en door een meerderheid van deze Kamer gesteunde motie... ...vroeg de regering om een verplichte verdien vermogensdoets.

[0:03:38] Die moet de bedrijfseconomische gevolgen van nieuw agrarisch beleid doorrekenen...

[0:03:43] inclusief mogelijke compensatie.

[0:03:45] De minister heeft aangegeven de motie te willen uitvoeren door aansluiting bij het beleidskompas.

[0:03:50] Dat is een instrument waar het ministerie mee werkt bij het ontwikkelen van nieuw beleid.

[0:03:55] En dat is op zichzelf geen uitvoering van de opdracht omschreven in mijn motie.

[0:04:00] De Kamer heeft heel duidelijk gevraagd om een verplichte doorrekening bij nieuwbeleid.

[0:04:04] Daarmee zouden wij ook eindelijk kunnen beoordelen wat beleid betekent voor het inkomen en het voortbestaan van boerenbedrijven.

[0:04:12] Met alleen een verwijzing naar het interne beleidsproces kunnen wij geen genoegen nemen.

[0:04:16] En ik vraag de minister daarom alsnog uitvoering te geven aan de motie zoals die is ingediend en aangenomen.

[0:04:22] En wil de minister toezeggen dat nieuwe voorstellen voortaan vergezeld gaan van een inzichtelijke verdienvermogenstoets uitgesplitst naar sector- en bedrijfstype, inclusief aannames, onzekerheden en mogelijke compensatie.

[0:04:36] Voorzitter, doordat die verplichte verdienstvermogentoets nu ontbreekt, moet de Kamer dat telkens bij iedere aankondiging van beleid opnieuw vragen.

[0:04:46] En vaak ontvangen we die dan alsnog.

[0:04:47] En telkends opnieuw zie je dat elk beleidsvoornemen van dit kabinet desastreus is voor het verdienvermogen van boeren.

[0:04:56] En dan spreek ik nog niet eens over het integrale beeld, het stikstofpakket.

[0:05:01] de natuurherstelverordening, het mesbeleid, de algemene maatregelen van bestuur, de ANVB en confinant dierwaardige veehouderij en beperkingen aan gewasbescherming tasten het verdienvermogen keer op keer aan en wil de minister de gezamenlijke gevolgen voor inkomen, financierbaarheid en bedrijfscontinuïteit laten doorrekenen.

[0:05:20] Afzonderlijke maatregelen kunnen op papier net haalbaar lijken, terwijl de optelsom een bedrijf onderuit haalt.

[0:05:26] Voorzitter, dan iets over pacht.

[0:05:28] BBB steunt de koers die voormalig staatssecretaris Rummeni al heeft ingezet.

[0:05:32] Langere contracten, meer zekerheid en minder aantrekkelijkheid van kortlopende pacht?

[0:05:38] Een jonge boer bouwt zijn bedrijfs niet op voor één seizoen.

[0:05:41] Die wilde weten of hij zijn grond gedurende zijn werkzame leven kan blijven gebruiken.

[0:05:46] En staatssecretaris Erkens houdt vast aan standaardpacht van minimaal 24 jaar.

[0:05:50] Dat is goed.

[0:05:52] Hoe zorgt hij dat langere looptijden daadwerkelijk worden aangeboden en betaalbaar blijven?

[0:05:57] En waarom houd de staatssekretaris aanpassing van het overgangsrecht voor bestaande reguliere pacht open?

[0:06:03] kan hij toezeggen dat bestaande pachters hun rechtszekerheid behouden.

[0:06:07] Juist bij natuurpacht dreigt die zekerheid te worden uitgehold.

[0:06:10] De staatssecretaris verkent een opzegbeding waarmee de verpachter tussentijds buiten de rechter om kan beëindigen.

[0:06:17] Welke concrete situaties rechtvaardigen dat?

[0:06:20] En waarom volstaan bestaande beëindigingsmogelijkheden niet?

[0:06:24] Voorzitter, graag doe ik ook nog een paar praktische voorstellen over terreinbeherende organisaties, de TBO's, zoals staatsbosbeheer en natuurmonumenten.

[0:06:33] Hun gronden kunnen boeren helpen extensiveren, mits langdurig pacht en bruikbare beheersafspraken samengaan.

[0:06:40] Want grondbeschikbaar stellen heeft weinig waarde als de voorwaarden gebruik...

[0:06:44] het gebruik onmogelijk maken.

[0:06:45] Denk aan de mogelijkheid om schadelijke onkruiden te bestrijden... zodat de grond geschikt blijft voor hooibouw.

[0:06:52] Jacobs kruiskruid en riddershuring zijn in gedroogde vorm giftig... kunnen dodelijk zijn voor runderen en paarden.

[0:07:01] Wil de staatssecretaris met de TBO's in gesprek om de knelpunten...

[0:07:07] Voor langdurig gepacht met boeren in kaart te brengen en zelfs te stimuleren en onder andere te onderzoeken of eens per twee jaar vaste mest aanbrengen daaraan kan bijdragen.

[0:07:15] Zo worden meer gronden bruikbaar voor extensivering en rendabele verpalingen.

[0:07:19] ...opwachting aan veehouders.

[0:07:20] Dank u wel.

[0:07:21] Mevrouw Van der Plas.

[0:07:23] Interruptie van mevrouwen Pot?

[0:07:26] Ja, voorzitter.

[0:07:27] Mevreur Van der Blas begon haar verhaal met... ...we geven steeds nieuwe opdrachten aan boeren.

[0:07:32] Maar nou hebben we eigenlijk sinds 2019 onzekerheid onder boeren... ...er komen inderdaad dan steeds nieuwe vragen bij... ...maar ja, dat is dan natuurlijk niet zo gek.

[0:07:41] Er is op dit moment geen pasmelder of een boer die nog een lening kan krijgen...

[0:07:45] En dan eigenlijk wat mevrouw Van der Plas eerder heeft gezegd, ja die brief die moet van tafel.

[0:07:49] Maar dan effectief wat je dan dus zegt is nou dan gaan we gewoon weer opnieuw allerlei onzekerheid geven.

[0:07:53] En dan gaan wir dus weer opniew in de situatie komen dat we steeds iedere week van boeren weer wat anders moeten vragen.

[0:07:59] Dat kan toch niet?

[0:08:02] Mevrouwen Van der Blas.

[0:08:04] Nou wat wij aan de stikstofbrief hebben gezien gaat gewoon einde van duizenden boeren betekenen.

[0:08:10] Dus die boeren zitten nu in onzekerdheid maar die bestaan straks gewoon niet meer.

[0:08:15] die brief van tafel willen.

[0:08:17] En gisteren is er een presentatie geweest van de Landbouwalliantie...

[0:08:23] agrarische organisaties die de handen in een heeft geslagen.

[0:08:27] Ik heb dat rapport gezien.

[0:08:29] Ik denk dat daar zeker hele goede dingen in zitten.

[0:08:32] Ik vind ook dat ze, de Rijken eigenlijk een uitgestoken hand aan de minister.

[0:08:37] De minister heeft het plan eigenlijk vrijwel direct al afgeschoten.

[0:08:42] Dus ja, wij zijn er niet voor om boeren in de ellende te storten en ervoor te zorgen dat boeren gewoon einde bedrijf hebben.

[0:08:50] Dus zeker.

[0:08:52] En de wetgeving kunnen wij best vrij snel aanpassen hoor.

[0:08:55] Dat hoeft niet jaren te duren.

[0:08:58] Voorzitter, het probleem is, boeren zitten al in de ellende.

[0:09:01] En ik spreek geregeld jonge boeren ook.

[0:09:05] En ik denk mevrouw Van der Plas ook.

[0:09:07] Wat ik gewoon merk is dat de behoefte zo groot is... aan een soort beeld over hoe die toekomst eruit gaat zien.

[0:09:14] En dat kunnen we nou bieden.

[0:09:15] We kunnen nu gewoon tegen mensen zeggen... ja, daar komen maatregelen die ingewikkeld zijn.

[0:09:20] Maar daar gaan we je bij helpen.

[0:09:21] En das betekent dan dat er duidelijkheid komt voor de lange termijn.

[0:09:24] Dat er een toekompst komt voor die lange termij.

[0:09:26] En je niet dus weer, zoals mevra Van der Blas net zelf zei...

[0:09:30] steeds weer nieuwe opdrachten krijgt.

[0:09:33] Dan doen we het in één keer goed.

[0:09:34] En ik begrijp gewoon echt niet dat de partij die op aarde is om de boeren te helpen, hier gewoon niet toe te bewegen is.

[0:09:39] Mevrouw Van der Plas.

[0:09:42] Vooropgesteld dat wij de boer die het in ellende hebben gestort, dat zijn de kabinetten die...

[0:09:48] ...hiervoor hebben gezeten en dat waren kabinetten met VVD, CDA en D66 onder andere.

[0:09:54] Die hebben hiervoor gezorgd, die hebben ook voor die wurgende wetgeving gezorgend... ...waardoor boeren in de knel zijn gekomen en dat proberen wij te herstellen.

[0:10:03] En wat jonge boeren betreft, ja zeker, die spreek ik ook heel vaak.

[0:10:07] En kijk, hier wordt altijd gezegd, ja boeren die willen gewoon duidelijkheid...

[0:10:11] Maar boeren willen niet duidelijkheid dat ze het ravijn in worden gedeeld.

[0:10:14] Dat is wel duidelijkelijkheid, maar dat is niet zo prettig als je het ravijnen in wordt gedeelt.

[0:10:19] Dus dat wordt hier wel altijd in de debatten gezegd van ja, maar die boeren die willen duidelijkeheid.

[0:10:24] Nee, die boeron willen toekomstperspectief.

[0:10:26] Die willen langjarig beleid en met stikstofbrief is ook helemaal niet gezegд.

[0:10:31] Dat hebben experts, deskundigen hebben dat ook gezegdzend.

[0:10:34] Dat de vergunning...

[0:10:45] Sorry, het stond niet aan.

[0:10:45] De mensen in Nederland hebben het niet... Ja, sorry, maar wij zijn...

[0:10:50] De laatste paar seconden.

[0:10:51] Ik drukte gewoon op het verkeerde knopje.

[0:10:53] Dus dat waren echt de laatste een paar seconde.

[0:10:55] Maar dat geeft mij gelegenheid om te vragen om uw antwoord af te ronden.

[0:10:58] Ja, nou, ik wilde alleen nog aangeven dat het Planbureau voor de Leefomgeving, vorige week bij een technische briefing...

[0:11:05] ook heel duidelijk heeft aangegeven dat het beleid wat op tafel ligt, dat dat tot een krimp van 40 tot 50 procent van de sector kan betekenen.

[0:11:15] En daarmee één op één ook de bedrijven in de schil van de agrarische sector.

[0:11:22] Meneer Lohman.

[0:11:24] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:11:26] Ik wilde aan mevrouw Van der Plas vragen wat verwacht zij van de voedselketen in het mogelijk maken van toch mogelijke veranderingen in de agarische sector?

[0:11:35] Mevrouw van der Plas.

[0:11:38] Ja, daar heb ik me al jaren hard voor gemaakt dat de keten ook die verantwoordelijkheid neemt.

[0:11:43] Ik loop ruim 20 jaar mee in de agrarische sector in verschillende functies, waaronder journalist een aantal jaren geweest.

[0:11:54] En wat ik heb gezien is dat de keto, en ik heb het eigenlijk met name ook wel een beetje over de supermarkten...

[0:12:00] Die zitten dan aan tafel met allerlei gesprekken en die hebben allemaal goede verhalen.

[0:12:07] En als het uiteindelijk aankomt op het tekenen bij het kruisje, dan geven supermarkten aan dat niet te doen.

[0:12:13] Nou wil ik niet alle supermarkte als slecht neerzetten.

[0:12:16] Want bijvoorbeeld Albert Heijn heeft ook echt goede langlopende projecten met boeren.

[0:12:21] Waardoor ze een stukje zekerheid hebben.

[0:12:24] Maar ik vind zeker dat de keten hier ook voor verantwoordelijk is.

[0:12:27] Die verdienen ook geld aan boeren.

[0:12:30] En met geld verdienen is helemaal niks mis, dat mag van mij.

[0:12:34] Het gewicht moet wel wat eerlijker verdeeld worden op de toekomstweegschaal.

[0:12:39] Meneer Loman.

[0:12:41] Mevrouw van der Plas weet volgens mij goed hoe de voedselketen in elkaar zitten.

[0:12:44] Dus de invoer en de doorvoer die we hier in Nederland hebben.

[0:12:49] De opdracht is misschien wel wat groter dan kijken naar de Nederlandse supermarkten.

[0:12:52] Hoe kijkt u naar wat er nodig is in Europees verband om uitdagingen die op het boerenerf landen, om die ook betaalbaar te maken voor de boer?

[0:13:02] Mevrouw van der Plas.

[0:13:04] Als ik kijk naar de eurocommissaris voor landbouw, de heer Hansen.

[0:13:09] Daar word ik op zich wel blij van.

[0:13:12] Die weet heel goed hoe alles in elkaar zit.

[0:13:15] Zelf ook van boerenafkomst.

[0:13:18] Die snapt het verhaal heel goed.

[0:13:20] Het gekke is alleen dat wat nu in de EU wordt gezegd.

[0:13:24] Hij zegt ook.

[0:13:25] Het is helemaal niet nodig om een veestapel te krimpen of te halveren.

[0:13:29] We moeten inzetten op technologieën en op innovaties om onze doelen te bereiken.

[0:13:37] En dan zie ik toch dat we hier in Nederland toch onze vingers in de oren stoppen... ...en dat dan weer niet horen en daar dan weer op ingaan en gewoon onze eigen koers blijven houden.

[0:13:48] En ik voorzie gewoon, binnen vijf tot tien jaar gaat er een enorme kaalslag plaatsvinden.

[0:13:55] Niet alleen onder boeren, maar op het hele platteland.

[0:13:57] En als we het over de toekomst hebben, daar maak ik me gewoon heel erg veel zorgen over.

[0:14:03] Dank u wel.

[0:14:04] Dan kijk ik naar de heer Lohman voor uw bijdrage in eerste termijn.

[0:14:12] Voorzitter, dit weekend ging ik hardlopen door de voedselketen.

[0:14:16] Vanuit mijn huis in Zaandam naar de Zaanse Schans.

[0:14:19] Met een beetje straffe pas ben ik daar in 20 minuten slalommend langs toeristen langs de Zaaan waar binnenvaartschepen op weg zijn naar de fabrieken van Cargill en Bungen.

[0:14:28] Hier komt de wereld samen.

[0:14:29] Kakao uit Ivoorkust, koffie uit Brazilië, soja uit Argentinië en palmolie uit Indonesië.

[0:14:35] Onderweg passeer ik een Natura 2000-gebied en weilanden met koeien.

[0:14:39] Een oer-Hollands beeld dat de toeristen gretig fotograferen.

[0:14:44] Voorzitter, ik wil het hebben over verdienvermogen.

[0:14:47] De SER adviseert een marktgedragen verdienmodel waarin de hele keten, inclusief de consument, verantwoordelijkheid neemt voor verduurzaming.

[0:14:54] Ketenpartijen willen dat ook.

[0:14:56] Maar ketensamenwerking werkt alleen als die aansluit bij de economische werkelijkheid van die keten.

[0:15:02] Wie verduurzaming en tegelijkertijd voedselzekerheid voornamelijk uit de markt wil financieren, moet zich allereerst realiseren dat die vooral plaats moet vinden op de boerenerven en dat het product van Nederlandse boeren en tuinders voor tussen de 70 en 95 procent in buitenlandse magen verbeland.

[0:15:18] Uitgebreide ketenverantwoordelijkheid is het toverwoord, maar dat werkt alleen als die aansluit bij de economische werkelijkheid van de keten.

[0:15:30] Oké, de keten moet als geheel meewerken.

[0:15:33] Help het dan ook misschien mee als je als overheid ook met alle boerenorganisaties aan tafel zit.

[0:15:38] Want dit kabinet heel duidelijk kiest voor slechts twee organisaties die heel veel mogen meepraten en een heleboel organisatiem die een appje krijgen of één belletje van twaalf minuten en het daarmee moeten doen.

[0:15:50] Meneer Looman.

[0:15:51] Dat lijkt me een vraag voor het kabinet, maar wat ik ervan begrijp, ik was gisteren ook aanwezig in Nieuwspoort, is dat de partijen die daar waren, dat die ook in gesprek gaan met het kabinet.

[0:16:01] En wij als CDA vinden het belangrijk dat partijken aan tafel blijven om mee te praten over de plannen.

[0:16:08] Menear Jansen.

[0:16:09] Precies dat dus, voorzitter.

[0:16:11] Aan tafel blijven of aan tafel mogen.

[0:16:14] En er zijn een heleboel partijen die mogen niet aan tafelen van dit kabinet.

[0:16:18] En u bent onderdeel van deze coalitie.

[0:16:20] Dus daarna vraag ik het aan de heer Lohman, voorrzitter.

[0:16:23] Vindt u dat alle partijden aan tafal zouden moeten zitten?

[0:16:27] Meneer Lohlman.

[0:16:27] Ik herhaal denk ik mijn antwoord.

[0:16:29] Ik vind dat alle partijen aan tafel moeten zitten.

[0:16:32] Ik heb nog niet begrepen dat de partij echt geweerd zijn van die tafel, maar misschien heeft hij andere informatie.

[0:16:38] Het is heel goed dat boerenorganisaties die mee willen praten zich ook verenigen.

[0:16:42] Want als er met heel veel verschillende partijens gesproken moet worden, dan wordt de boodschap wat diffuus.

[0:16:46] Maar wat mij betreft heel graag in gesprek met iedereen die plannen en ideeën heeft over het stikstofpleit.

[0:16:54] Mevrouw Van der Plas.

[0:16:56] Ja, voorzitter.

[0:16:57] Die organisaties die gisteren dat plan presenteerden... ...die gaven zelf aan.

[0:17:04] Ik vroeg daar specifiek naar of de minister hier... ...of die op de hoogte was van het plan en de presentatie... ...en of ze al uitgenoot waren.

[0:17:15] Ja, aan tafel zitten.

[0:17:16] Wat gezegd werd is... ...we mogen een half uurtje.

[0:17:19] Een half uur.

[0:17:21] Een halve uurtjes.

[0:17:23] Ik vind het gewoon echt niet kunnen.

[0:17:24] Deze partijen moeten gewoon serieus genomen worden.

[0:17:27] Zeker nu ze zich verenigd hebben in de landbouwalliantie.

[0:17:32] Dan heb je niet meer met allemaal losse organisaties te maken... maar dan heb je te maken met één woordvoerder misschien... die namens de alliantie spreekt.

[0:17:41] Ik vind dat die landbOUwallientie gewoon aan tafel moet komen... in de gesprekken met de minister die de minister heeft met LTO en NEEK.

[0:17:49] Daar hoort vanaf nu ook de landbauwalliatie bij.

[0:17:52] Meneer Lohman, de landbuwallianntie.

[0:17:55] Ik herhaal me zelf dat ik ermee eens ben dat ik het goed vind dat partijen die iets in te brengen hebben zich georganiseren.

[0:18:01] Ik ben ook geweest, ik heb je ook gezien daar bij Nieuwspoort, we hebben met interesse naar de plannen gekeken.

[0:18:08] Dus mijn oproep zou ook zijn, laat het kabinet daar ook naar kijken en met die partij in gesprek gaan.

[0:18:14] Meneer Van der Plas, of niet?

[0:18:18] Gaat u verder meneer Lohman?

[0:18:21] Uitgebreide ketenverantwoordelijkheid is het toverwoord, maar die werkt alleen als die aansluit bij de economische werkelijkheid van de keten.

[0:18:29] Het lijkt wel of het woord de imaginaire pinautomaat en Dito's sluitpost van het beleid is.

[0:18:35] Daarmee wil ik niet zeggen dat Nederlandse verwerkende bedrijven en retailers geen rol hebben, maar wel dat Nederland overtuigende commerciële redenen zal moeten vinden om buitenlandse afnemers meer voor in ons land geproduceerde product te laten betalen.

[0:18:51] Ik heb zeven vragen.

[0:18:54] Wat wil de minister met de ketensamenwerking bereiken?

[0:18:58] Welke rol wil hij daarin zelf vervullen als de gedachte is dat financiering via de markt moet gebeuren?

[0:19:03] Wanneer vindt hij deze aanpak succesvol?

[0:19:07] Hoe gaat hij om met de buitenlandfactor?

[0:19:10] Wat bedoelt het kabinet met harde afspraken over biologische afzet voor 1 april 2027?

[0:19:16] Alleen volumes en inkoop, ook langjarige afzet en risicodeling.

[0:19:22] De markt blijft ver achter bij de productambities van de minister.

[0:19:26] Welke risicoodeling in die keten stelt hij zich verder voor als buitenlandse afnemers niet voortduurder geworden Nederlands product willen betalen?

[0:19:34] En tot slot mijn zevende vraag.

[0:19:36] Welke ketenpartijen worden op dit moment betrokken?

[0:19:38] Wat is de tijdlijn en hoe wordt de Kamer geïnformeerd?

[0:19:42] Ook over wat in het rekreerakkoord staat, productschap 2.0 en de aansluiting op de publiek-private organisatie die het SER-advies voorstelt.

[0:19:51] Enkele woorden nog over het grondbeleid.

[0:19:53] In het coalitieakkoord staat dat we werken aan een nationale grondbank.

[0:19:56] Het CDA is daar blij mee en wat ons betreft is die bank een sleutel voor meerdere opgaven in de landbouw, perspectief voor jonge boeren, natuurherstel, stikstofreductie en een eerlijke grondmarkt.

[0:20:07] Hoe ver is de minister met die inrichting?

[0:20:09] Wie wordt beheerder?

[0:20:10] Hoe wordt de bank gefinancierd?

[0:20:11] En wat is de rol van provincies?

[0:20:13] Wanneer ontvangt de Kamer een uitwerking?

[0:20:16] De SER en het RLI hebben erop gewezen dat hoge grondprijzen schaalvergroting in de hand werken en jonge, nieuwe en omschakelende boeren in de knel brengen.

[0:20:24] Ook uit ze zorgen dat teelten zoals bollelelies en bomen grondcondities mogelijk verslechteren.

[0:20:30] Hoe ver is de minister met zijn grondbeleid dat Nederland milieutechnisch vooruit helpt?

[0:20:34] Hoe garandeert hij dat vrijkomende grond niet vervuilender gebruikt gaat worden en beschikbaar blijft voor jonge boeren?

[0:20:43] Voorzitter, we hebben de neiging om ons blind te staden.

[0:20:46] Dan onderbreek ik u even voor een interruptie van mevrouw Bromet.

[0:20:51] Ja, voorzitter.

[0:20:52] Want ik heb met bijzondere belangstelling geluisterd naar het verhaal over grondbeleid.

[0:20:57] Omdat de prijs van grond in Nederland echt heel erg duur is.

[0:21:01] En natuurlijk ook zijn invloed heeft op het verdienvermogen.

[0:21:05] Zeker als je in Nederland moet concurreren op een wereldmarkt waar de prijzen elders veel lager zijn.

[0:21:10] En op basis van het onderzoek van het RLI, waar we vanoegend een briefing over hadden, is Pro bezig met het schrijven van een initiatiefnota om meer grip te krijgen op grond in Nederland.

[0:21:23] En het lijkt me nou zo mooi, omdat wij hem willen focussen op jonge boeren in Nederland, om die initiatievnota samen met het CDA te maken.

[0:21:31] En ik wil de vragen aan de heer Lohman of hij daar voor openstaat.

[0:21:34] Meneer Lohlman.

[0:21:35] Een aanzoek.

[0:21:38] Wat een mooi voorstel van mevrouw Burmet.

[0:21:40] We zijn beide enthousiast over het rapport van de RLI en u had al iets laten doorschijmeren, dus ik wil heel graag hierover met Pro in gesprek.

[0:21:48] Dan meneer Gimmis.

[0:21:51] Ja, voorzitter.

[0:21:52] Ik hoor een paar opmerkingen over bijvoorbeeld lelies, bollen en bomen.

[0:21:59] En dat het iets doet met de bodem, maar het doet ook iets met het opbrengend vermogen van de grond.

[0:22:03] Dat gaat natuurlijk omhoog.

[0:22:05] Waarmee er voor die telers natuurlijk, die kunnen een surplus bieden ten opzichte van hun collega's op die grond en dat drijft dus de grондprijs verder op.

[0:22:15] Naast dat de overheid de grondsprijzen opdrijven.

[0:22:17] En op een hectare van een ton of twee ton kun je niet extensief boeren, althans niet rendabel.

[0:22:23] Wat is daar het antwoord op van het CDA?

[0:22:27] Meneer Lohman.

[0:22:28] Het is altijd makkelijker om vragen aan de minister te stellen dan zelf antwoorden te geven.

[0:22:31] Ik denk dat meneer Grinwis een heel goede vraag stelt.

[0:22:36] Dat is ook de kern van mijn betoog door die enorm hoge grondprijzen waar allerlei factoren ervoor zorgen.

[0:22:43] De overheid drijft zelf die grondprijs omhoog.

[0:22:45] Dan komen we in de situatie dat het moeilijk is om jonge boeren te laten boeren.

[0:22:49] En ik noem ook in mijn betoog niet dat ik iets tegen die tilten heb, maar dat wel de vraag is, is het gewenst om die tilte te gaan doen?

[0:22:57] Als je ook kijkt naar andere opgaves die we hebben die in de ecologische en milieusfeer zitten.

[0:23:02] Dus het antwoord nu, de oplossing heb ik niet.

[0:23:06] Maar ik denk door onder andere dat inrichten van die grondbank, dat dat een oplossing zou kunnen zijn om te zorgen dat we meer gestructureerd gaan kijken naar wat voor soort teelten willen we.

[0:23:16] En dat we zorgen that we ook jonge boeren mogelijkheid geven om toe te treden op die markt.

[0:23:22] Ja, maar voorzitter... dat is nog niet helemaal, denk ik, een antwoord.

[0:23:25] Want eigenlijk, je kunt op twee manieren sturen... op grondgebruik.

[0:23:28] Dat is via milieu-eisen generiek.

[0:23:31] En dan doe je eigenlijk... via steeds strengere milieu-euisen... bepaalde tilten uit bepaald gebieden.

[0:23:36] Maar dat doe je zodanig... dat je ook heel veel collateral damage hebt... bij andere tilten die je eigenlijk wel wil behouden.

[0:23:40] Bijvoorbeeld...

[0:23:41] Je wil iets met lelies, daar wil je wat minder van.

[0:23:44] Maar je wil die aardappels wel behouden.

[0:23:45] Met generieke milieueisje druk je die misschien wel weg.

[0:23:48] Terwijl als je met ruimtelijk ordeningsbeleid aan de gang gaat... gemeentelijk of provinciaal of misschien wel als rijk... dan kun je veel specifieker sturen van... doet u die tilt maar even wat minder of een standstill.

[0:23:58] Want anders drijft die prijs verder op en wordt het steeds moeilijker... om een landbouw te krijgen die fijn is voor boeren en die fijne is voor de milieu.

[0:24:08] Meneer Loman.

[0:24:09] Het is fijn dat meneer Gimmies mij ook helpt met de antwoording.

[0:24:12] Maar hier in deze lijn kan ik me heel erg vinden.

[0:24:15] Dus wij kijken inderdaad hoe kunnen we gebiedsgericht kijken naar hoe organiseer je de landbouw die je daar wil hebben.

[0:24:21] En dus niet alleen geen... Dus je moet ook via het grondbeleid geen milieubeleid gaan voeren.

[0:24:26] Dat is ook een van de adviezen van de RLE.

[0:24:28] Dus gebiedsericht kijken wat voor soort landbOUw wil je.

[0:24:31] En daar zou een regionale grondbank, zou daar een belangrijke rol in kunnen spelen.

[0:24:35] Dat ist ook wat in het advies van RLE staat.

[0:24:37] En darum zijn we ook zo blij ermee.

[0:24:40] Mevrouw Den Hollander, gaat u ook een aanzoek zonder ringen doen?

[0:24:44] Ja, voorzitter, dat is een super interessante discussie hier gaande over wat mag je telen op jouw grond.

[0:24:49] En dat neigt een beetje naar ook het beknotten van ondernemersvrijheid.

[0:24:54] Op het moment dat iemand binnen de regels van de wet bepaalde tilten heeft, mag dat dan niet meer van het CDA?

[0:25:01] Nee, sorry.

[0:25:04] Ik word helemaal enthousiast van, voorzitter.

[0:25:07] Nee, dit is natuurlijk uiteindelijk het spanningsveld.

[0:25:09] Dus je gaat niet kijken, dit soort tilten willen we niet.

[0:25:14] Je vindt het ook lastig om te zeggen, dit kan niet op dit stuk land.

[0:25:17] Omdat bijvoorbeeld vanuit water en bodem sturend bepaalde delen land geschikter zijn voor het een dan het ander.

[0:25:25] En je moet zeker niet via generiek milieubeleid...

[0:25:27] ...de facto bepaalde teelten onmogelijk maken.

[0:25:30] Want dan ga je echt beknotten in de ondernemersvrijheid.

[0:25:33] Vandaar dat wij, en dat is ook zo binnen het stikstofbeleid... ...veel vertrouwen hebben in gebiedsprocessen... ...waarin boeren, maar ook burgers en overheden gaan kijken... ...wat past hier in een gebied.

[0:25:45] En daar heb je dus weer instrumenten voor nodig... ...zoals een grondbent op bank om te zeggen...

[0:25:49] Als we daar verandering in willen doorvoeren, dan moeten daar ook de instrumenten zijn om dat mogelijk te maken binnen het uitruil in land en grondbanken.

[0:26:01] Ik heb geen aanvullende interruptie, maar ik heb even een ordevraag.

[0:26:04] Mag ik ook vier enkele interrupties plaatsen?

[0:26:07] Of moeten het twee setjes zijn?

[0:26:10] In principe mag u vier interrupties doen, maar twee keer twee.

[0:26:14] Dat zijn er vier.

[0:26:21] Ja, voorzitter.

[0:26:22] Wij hoorden vanochtend ook de onderzoekers van het RRI zeggen.

[0:26:27] Nederland is het land met de meeste druk op de grond.

[0:26:32] Maar met het meest geliberaliseerde beleid als het gaat over het gebruik van de gronds.

[0:26:36] En dat is natuurlijk heel erg raar.

[0:26:37] Want wij geven de markten vrije ruimte.

[0:26:40] De prijzen worden dan steeds hoger en hoger.

[0:26:43] En je kan helemaal niet meer sturen.

[0:26:44] Want je laat ze helemaal over aan de vrije markt.

[0:26:46] Dus dan krijg je overal lelies.

[0:26:47] Of je krijgt mensen die op hun grond gaan zitten.

[0:26:49] En jonge boeren die niet de kans krijgen.

[0:26:52] Mijn vraag is aan het CDA.

[0:26:54] Durft het CDa soms ook in te grijpen op dat liberale systeem?

[0:26:59] Juist om andere belangen ook de kans te geven.

[0:27:03] Of is het gewoon ruim baan voor de vrije markt?

[0:27:06] Meneer Dalman.

[0:27:07] Ik denk dat het op dit moment ook niet ruim baan voor de vrije markt is.

[0:27:11] Dat het best wel veel voorwaardenbelemmeringen zijn waar boeren nu al mee te maken hebben.

[0:27:17] Maar ja, nogmaals wij zijn heel geïnteresseerd en blij met het RLE-rapport.

[0:27:21] Het is duidelijk dat het nodig is om in te grijpen.

[0:27:24] En nogmaats vanuit gebieden om te kijken hoe gaan we ervoor zorgen met allerlei boeren bij elkaar.

[0:27:29] Om te zorgen hoe kunnen we dit gebied zo goed mogelijk inrichten.

[0:27:33] En daar gebiedt het RL-raPPort ook handvatten voor.

[0:27:40] Ja voorzitter, vanwaar toch die drang ook bij het CDA om in te grijpen in grondbezit?

[0:27:48] Van oudsher is dat eigenlijk al een soort boerenwijsheid.

[0:27:51] Op bepaalde gronden kun je nou eenmaal het beste dit.

[0:27:54] Akkerbouw doe je niet op veen en op de arme zandgronden heb je heel veel kalverhouderij zien ontstaan.

[0:28:00] Dat regeleert zich vanzelf uit.

[0:28:02] Waarom toch dat ingrijpen en instrumenten inzetten als grondbanken om maar te sturen wat er plaatsvindt op die verschillende gebieden?

[0:28:09] ...de ondernemersgeest gebleven bij het CDA.

[0:28:12] Meneer Lohman.

[0:28:14] Ik denk dat de geschiedenis van de landbouw in Nederland... ...altijd een, zeker naar de tweede wereldige geschieden is geweest... ...van het met structuur bekijken wat voor soort landbOUw kunnen we op de juiste... ...op de beste plek op welke manier organiseren.

[0:28:30] En ruilverkaveling en grondbanken, dat zijn er altijd instrumenten geweest.

[0:28:34] Ik denk dat we nu dus ingrijpen, kan je op verschillende manieren interpreteren.

[0:28:38] De hele hoge grondprijs, en dat zijn problemen die collega Vlag ook bekend zijn, die zorgen wel voor dat we daar uitdagingen hebben en dat dus het helpen in gebiedsgerichte processen

[0:28:50] van het herstructureren van grond dat daar een noodzaak voor is om jonge boeren te laten mogelijkheid geven om te boeren maar ook om te kijken, dat kwam ook vanochtend naar voren grond wordt vaak gezien als een belegging of als een pensioen, dat is ook

[0:29:07] Logisch.

[0:29:08] Alleen als je daar dan iets mee wil, dan moet je ook op een goede manier kunnen zorgen dat de eigenaar van die grond daarvoor vergoed wordt.

[0:29:16] Dus daar zijn instrumenten zoals een grondbank, denk ik juist voor ondernemers en voor zekerheid voor boeren heel belangrijk in.

[0:29:30] Ja, voorzitter.

[0:29:31] We hebben de neiging om ons blind te staren op die koe in de wei.

[0:29:35] Net als toeristen bij de Zaanse Schans.

[0:29:37] Maar wij willen toch geen toerist zijn in eigen land.

[0:29:40] Het Nederlandse voedselsysteem is op dit moment voor driekwart buitenlands.

[0:29:43] Het valt niet onder Den Haag, maar onder internationale markt en internationale ketens.

[0:29:48] Laten we daar dan ook alsjeblieft naar gaan handelen.

[0:29:51] Dank u wel.

[0:29:53] Dankuwel.

[0:29:54] Meneer Vlag.

[0:29:56] Ja, dankuwel voorziter.

[0:29:58] De Nederlandse landbouw is piepend en kraken

[0:30:00] Zaken tot stilstand gekomen.

[0:30:01] Al dus Pierre Bernsen, directeur agrarische bedrijven bij ABN AMRO.

[0:30:02] Berntsen,

[0:30:05] Helaas een herkenbaar beeld.

[0:30:10] Rechtszekerheid en betaalbaar handelingsperspectief ontbreken.

[0:30:13] Boeren zitten met de handen in het haard terwijl stilstaand achteruitgang is.

[0:30:14] hand haar

[0:30:17] Denk aan het ontbrekende handelensperspectieven bij de voorgestelde stikstofnorm.

[0:30:18] handelijksperspectieven

[0:30:21] Melkveehouders zullen dan ook niet investeren in dierenwelzijn.

[0:30:25] Verdienvermogen en handelinsvermoggen zijn twee kanten van dezelfde medaille.

[0:30:29] Goed dat de verdienvermogenstoets voor agrarische bedrijven wordt toegevoegd aan de bedrijfseffectentoets bij nieuwe regelgeving.

[0:30:36] Wordt daarbij ook de financierbaarheid van investeringen en de stapeling van regels meegenomen.

[0:30:42] Zoals de ABN AMRO-directeur bijvoorbeeld zei, een norm voor grondgebondenheid, een emissienorm voor stikstof en een andere voor CO2 zijn technisch allemaal apart wel haalbaar, maar alle drie bij elkaar zijn ze echt te veel van het goede.

[0:30:54] Kan de minister toezeggen dat de verdienvermogen en bedrijfseffectentoets voor deze onderdelen van het stikstoppakket integraal wordt opgepakt?

[0:31:02] Voorzitter, de Kamer heeft vorige week mijn motie aangenomen om te kijken hoe de fiscale investeringsreserve landbouw naar voren kan worden gehaald.

[0:31:07] De sector heeft grote opgaven voor zich.

[0:31:10] Dan moeten we niet de reserve parkeren tot 2030.

[0:31:13] Deelt de minister de urgentie en gaat hij hier samen met zijn collega Erenberg de schouders onder zetten.

[0:31:19] RVO pleit in het rapport Iedere boer telt een meer sporenbeleid, net zoals eerder de Sociaal Economische Raad.

[0:31:25] One size fits all laat een deel van de boerenbedrijven in de kou staan, omdat ze niet in die regel- en subsidiemal passen.

[0:31:32] Vanwege de schaal of vanwege het extensieve karakter.

[0:31:36] Kijk naar de extensieven bedrijven die niet uit de voeten kunnen met de voorgestelde bedrijfsemissienorm.

[0:31:40] Hoe serieus gaan de bewindslieden deze advies oppakken?

[0:31:44] Een voorbeeld is de groep van ongeveer duizend zorgboerderijen.

[0:31:47] Het is frustrerend dat deze boeren zich met hart en ziel voor de medemens willen inzetten, maar vooral tijd kwijt zijn aan formulieren en checklists.

[0:31:55] Hun dagbesteding moet aan dezelfde veiligheidseisen voldoen als bijvoorbeeld verpleeghuizen, waar mensen 24-7 verblijven.

[0:32:02] Kan de minister het voor- en opnemen bij zijn collega Hermans?

[0:32:05] Dat wordt een hele lijstje inmiddels.

[0:32:07] Schapenbedrijven worden bedreigd.

[0:32:09] Dat is een ander punt.

[0:32:10] Financieel en door de wolf.

[0:32:12] Tegelijkertijd zijn schaapskudders keihard nodig om via natuurbeheer van het stikstof vlot te komen.

[0:32:18] De vorige minister kwam in een actieplan Schaap, de sector zelf met het plan Kracht van de Kudde.

[0:32:23] De reactie van de minister is nog wat vaag.

[0:32:25] Wat gaat hij concreet bijdragen om hier een succes van te maken?

[0:32:30] Pacht, dat is ingewikkeld.

[0:32:32] Het beloofde wetsvoorstel wordt keer op keer vooruitgeschoven en hier heb ik grote moeite mee.

[0:32:35] Want begin 2025 heb ik richting de toenmalige bewindspersoon aangegeven hoe kan het?

[0:32:41] dat de indiening uitgesteld wordt naar eind 2025.

[0:32:44] Dit wil ik niet nog een keer zien gebeuren.

[0:32:46] Einde citaat.

[0:32:47] Maar helaas.

[0:32:48] Hoe voorkomt de staatssecretaris een gebed zonder end?

[0:32:52] Zeker voor jonge boeren is pacht een cruciaal financieringsinstrument.

[0:32:56] In gebiedsprocessen moeten belangrijke stappen worden gezet.

[0:32:59] Herkaveling, verplaatsing en grondrouw kan helpen om de puzzel goed te leggen en de praktijk is echt weerbarstig.

[0:33:04] Kijk naar de verplaatzingsregeling.

[0:33:06] Hoe meer moderne bedrijfslocaties via opkoopregelingen gesloopt worden,

[0:33:10] hoe minder interessante locaties beschikbaar zijn.

[0:33:13] Dit moet echt anders worden aangepakt.

[0:33:15] Het wettelijke verkavelingsinstrumentarium in de Omgevingswet wordt ook nauwelijks gebruikt.

[0:33:19] Willen de bewindslieden met sectorpartijen en provincies op korte termijn kijken hoe de instrumenten effectiever kunnen worden ingezet?

[0:33:26] Tot slot, voorzitter, de fosfaatrechtenmarkt.

[0:33:28] Dit jaar gaat het veel moeizamer dan afgelopen jaar en de onzekerheid is groot.

[0:33:32] De prijzen van rechten zijn al lange tijd torenhoog, mede vanwege de 30% afroming.

[0:33:37] Het brengt verschillende bedrijven in een lastig pakket.

[0:33:39] Vindt de minister dit een gezonde situatie?

[0:33:42] En is het niet verstandig om bijvoorbeeld de grens voor afromingsvrije lease te verhogen?

[0:33:52] Er komt een nies, maar volgens mij gaat het goed.

[0:33:58] Het is altijd een beetje...

[0:33:59] Nee, niet naar jou.

[0:34:01] Komt goed.

[0:34:04] Ik wilde net eigenlijk een interruptie doen op de interruptie van de heer Vlag.

[0:34:07] En dat kan natuurlijk niet.

[0:34:08] Dus ik doe het even zo.

[0:34:09] Want de heer Vlacht zei over grond.

[0:34:13] Van waar nou die drang om in te grijpen?

[0:34:15] Het reguleert vanzelf.

[0:34:16] En daar was ik toch heel verbaasd over eigenlijk.

[0:34:19] Omdat ik dacht, zowel de RLI als de WUR als de SER... die zeggen, je moet wat doen om die spiraal naar boven... van die grondprijzen te doorbreken.

[0:34:27] In de eerste plaats al voor die boeren zelf.

[0:34:30] Want die krijgen je mee te maken.

[0:34:31] Als je een jonge boer bent en je bent afhankelijk van de grondprizen... die alleen maar hoger worden, wat ga je dan doen?

[0:34:38] Meneer Vlag.

[0:34:40] Nou, voorzitter, geen onterechte vraag denk ik van collega Pot, want over die hoge grondprijzen... Ja, het is niet aan mij om dat te bepalen trouwens, maar ik zeg het toch maar een keer.

[0:34:49] Die hoge brondpijzen, en met name voor jonge boeren, zie ik als een heel groot zorgpunt.

[0:34:53] Laat dat ook helder zijn.

[0:34:54] Dus als je het vanuit die optiek aanvliegt, ben ik zeker voor dat we kunnen kijken wat kunnen we daarin als overheid.

[0:34:59] Ik reageerde meer op het deel waarbij we ook zouden moeten kijken naar teelten die je waar dan allemaal gaat inzetten.

[0:35:05] Dat je een soort verkavelingsplan voor Nederland krijgt.

[0:35:08] Daar voel ik niet zoveel voor, omdat dat zich vanzelf al uitreguleert.

[0:35:12] Het is wel zo inderdaad dat je niet terecht moet komen in een situatie dat de grondprijzen zo hoog zijn dat je alleen nog maar boomgewassen of leleteelt kan toepassen omdat alle andere teelten eigenlijk gewoon niet rendabel zijn.

[0:35:23] Dat is ongeveer hoe ik daar naar kijk.

[0:35:26] Ja, voorzitter.

[0:35:28] Nou, blij met die nuance in ieder geval.

[0:35:31] Maar dan vraag ik me toch af.

[0:35:32] Want ook voor die teelten denk ik wel dat je toch ook moet kijken of je hier en daar ingrijpt.

[0:35:36] Volgens mij zegt de heer Vlag juist altijd.

[0:35:38] We moeten breed kijken naar de drukfactoren op natuur.

[0:35:41] Daar hoort natuurlijk ook het gebruik van bestrijdingsmiddelen op.

[0:35:44] Nou met name lelies inderdaad bij.

[0:35:47] Zeker als dat aan de rand van Natura 2000 gebieden is.

[0:35:50] Dus dan hoop ik toch dat de heere Vlag het ook met mij eens is.

[0:35:52] Dat je als overheid natuurlijk niet erg slim bezig bent.

[0:35:55] Als je dat...

[0:35:56] gewoon zichzelf maar laten reguleren.

[0:35:58] Want dan moet je dus veel, veel harder ingrijpen... om te zorgen dat die natuurvormingen weer een beetje in de benen komen.

[0:36:05] Meneer Vlag.

[0:36:07] Voorzitter, het voordeel dat ik nu mag antwoorden... is dat ik ietsje meer tijd heb daarvoor.

[0:36:11] Ik snap dit heel goed.

[0:36:12] Waar ik mijn punt heb gemaakt richting de heer Loman was dat ik niet terecht wil komen in een situatie waarbij de overheid gaat vertellen u mag op dit perceel dat telen en verder niet.

[0:36:24] Dat je inderdaad moet kijken dat je niet in een sytuatie terecht komt waarbij boeren stoppen en alles wordt ingenomen door leliteelt om andere doelen niet in gevaar te brengen, dat snap ik ook.

[0:36:34] Dat is een vorm van regulering.

[0:36:37] Ik ben niet tegen elke vorm van regulering, maar ik vind ondernemerschap, wat je zelf gaat over je bouwplan, toch ook wel weer een heel belangrijke.

[0:36:43] Dus ik zou het niet, en dat beluisterde ik een beetje in het betoog van de heer Loma, maar dat heeft hij ook verder genuanceerd, terecht willen komen in een soort mal die je opgelegd krijgt, waarbij je een soort filiaalchef van de minister wordt als het gaat om wat je mag telen.

[0:37:04] Ja voorzitter, ik wil hier ook wel even op doorgaan, want het is een beetje een karikatuur natuurlijk.

[0:37:08] We zitten in Nederland, over elke vierkante centimeter hebben we regels.

[0:37:13] Als ik een schuurtje wil bouwen met tuin, dan moet ik me ook aan regels houden.

[0:37:19] Het is heel normaal dat we ook met z'n allen de verschillende belangen die we hebben in het land tegen elkaar afwegen.

[0:37:26] Ik weet echt niet waar de SGP nu staat.

[0:37:29] Want aan de ene kant zegt de SGD... we willen niet te veel regels, want de ondernemer moet de vrijheid hebben.

[0:37:33] Aan de andere kant zigt de SGPD... maar we willen ook niet overal lelieteld hebben.

[0:37:37] Maar het is wel een kwestie van follow the money.

[0:37:39] Als jij zwaar gefinancierd bent en toch je boodschappen moet betalen... dan kan je als boer in de situatie gedrongen worden... dat je hetzelfde gaat doen als je buurman, namelijk lelies telen... in plaats van voedsel.

[0:37:51] Hoe zit de SGDP daar dan in?

[0:37:52] Meneer Vlacht.

[0:37:53] Nou voorzitter, ik vind dat mevrouw Bomen het eigenlijk al best heel aardig mijn visie daarin samenvatte.

[0:37:58] Kijk, het bepaalt nogal of je vindt dat de overheid als marktmeester...

[0:38:02] Ik geloof in de vrije markt, maar ik geloof ook dat de vriemarkt zijn grenzen heeft en dat je bepaalde dingen moet bijsturen.

[0:38:08] Dan is de overheit de markt meester.

[0:38:10] Maar als je als marktleester helemaal aan de voorkant gaat vertellen waar iedereen zijn kraampje mag neerzetten...

[0:38:14] Dat is iets anders dan dat je ingrijpt op de plekken waar het echt misloopt.

[0:38:18] Dus die nuance is denk ik ook door een paar interrupties wel ontstaan in dit debat.

[0:38:23] Dat ik niet terecht wil komen in het voorbeeld wat ik net noemde, waarbij je eigenlijk... Nou, je krijgt een envelop en dit is wat je dit jaar mag doen.

[0:38:33] Maar als je excessen ziet dat er niets anders meer mogelijk is dan lelietelt op bepaalde grondsoorten, en dat loopt helemaal uit de hand, dat je daar dan uiteindelijk uitwassen van het marktmechanisme aan gaat pakken als overheid, volgens mij hoort dat ook bij gezond overheidsbeleid.

[0:38:48] Want de markt kan nu eenmaal niet ongeremd zijn gang gaan.

[0:38:51] Dat is een bekend economisch gegeven.

[0:38:54] Meneer Gimmis?

[0:38:57] Het hoeft niet, hè?

[0:38:59] Voorzitter, dan is de vraag hoe zou de SGP-fractie dat dan willen, de invulling van het marktmeesterschap in deze.

[0:39:07] We kunnen allemaal wel gebieden in Nederland aanwijzen waarin we verschuiving zien van extensievere gewassen naar intensievere.

[0:39:12] We hebben een hoog opbrengend vermogen, drijven dus de grondprijs verderop.

[0:39:17] Daar komt de overheid nog eens bij als speler die de grondsprijsen verderop drijft.

[0:39:21] En vervolgens zit je als jonge boer dat je denkt van nou...

[0:39:23] Ik wil voor 80.000 hier een hectare kopen en met die dat hij met zijn ogen heeft geknipperd is het 160.000 euro.

[0:39:30] En er kan geen kant meer uit en hij gooit het hoofd in de schoot en denkt van ja, laat maar zitten die uitbreiding.

[0:39:36] Dit is de systematiek die we met een klein beetje te weinig marktmeesteren niet in de touwen krijgen.

[0:39:43] Dus hoe wil de SGP dat dan wel doen of moeten we hier constateren dit gaat onze maakbaarheid erboven?

[0:39:51] Meneer Vlag.

[0:39:52] Ja, voorzitter.

[0:39:54] Ook maakbaarheid heeft inderdaad zijn grenzen.

[0:39:56] Daar vinden wij elkaar zeker in.

[0:39:58] Nee, maar dit is echt wel een serieus probleem wat ik ook veel hoor op werkbezoek.

[0:40:01] Boeren gewoon zeggen, ik wil wel uitbreiden, ik Wil wel extensiveren, maar dat kan gewoon niet.

[0:40:05] De allerbeste oplossing om te zorgen dat we niet allerlei ongebreid op de nieuwe teel te krijgen... ...is volgens mij zorgen that er voor veehouders toekomst is in Nederland.

[0:40:14] We hebben, wat is het?

[0:40:15] 43% grasland in Nederland...

[0:40:17] En door de stapeling van beleid in de achterliggende kabinetten gaan steeds meer melkveehouders ermee stoppen.

[0:40:22] En blijft er door die hoge grondprijs niet veel anders over dan het grasland te scheuren en daar bepaalde teelten op te gaan beginnen.

[0:40:28] Dus het allerbelangrijkste aanpak is, behoud die melkvezehoudens en dan hou je ook je grasland.

[0:40:34] Dat is volgens mij in het belang van waterkwaliteit.

[0:40:36] Dus ik ga juist helemaal aan de voorkant zitten.

[0:40:38] Zorg nou dat hypermarktwerking niet gaat ontstaan door een gezonde toekomst van melkveerhouders te bieden.

[0:40:49] Mevrouw van der Plas had volgens mij zich ook nog gemeld voor een interruptie.

[0:40:53] Klopt dat?

[0:40:59] Ja, voorzitter.

[0:41:02] De protestantse kerken in Nederland hebben...

[0:41:07] Ongeveer 30.000 hectare grond in hun bezit, wat zij traditioneel eigenlijk verpachten uit boeren.

[0:41:15] Dat komt uit de historie, dat boeren dan een inkomen konden verdienen en die pachten die grond.

[0:41:22] En nou is er een kerk in Drenthe, in Rolder.

[0:41:25] En die heeft eigenlijk alle grond die zij pachten aan boeren, die hebben ze verkocht aan de provincie Drenthe.

[0:41:34] En dat gaat omgezet worden in natuur.

[0:41:37] Want deze kerk is aangesloten bij de organisatie Groene Kerken en die willen verduurzamen.

[0:41:42] En dan betekent dat heel veel boeren gewoon delen van hun land of het hele land eigenlijk kwijtraken.

[0:41:51] En ik was even benieuwd, omdat de heer Vlag ook van de SGP is.

[0:41:56] Wat vindt de heere Vlag hiervan?

[0:41:59] Kent hij deze situatie?

[0:42:01] En wat vindt hij ervan dat dat gebeurt en dat dat straks omgezet wordt in natuur?

[0:42:07] Een van het stukjes grond wordt straks gegund aan een mevrouw ergens in Drenthe... die daar een proefveldje met haver wil van gaan maken.

[0:42:16] Terwijl er nu gewoon voedselproductie in plaatsvindt.

[0:42:18] De vraag is helder, denk ik.

[0:42:19] Meneer Vlach.

[0:42:21] Ja voorzitter, dit is een hele lastige vraag natuurlijk.

[0:42:23] Want om te beginnen hoor ik bij het gereformeerde bevolkingsdeel.

[0:42:28] Dus ik moet uitkijken wat ik over de protestantse kerk ga zeggen.

[0:42:31] Maar ik kan er wel iets over zeggen.

[0:42:33] Want ik ken die kerk redelijk goed toevallig in Rolden.

[0:42:37] Daar loopt een etappe van het Pieterpad langs.

[0:42:39] Dus prachtige plek aan de rand van het dorp.

[0:42:41] Daar zitten allerlei boerenbedrijven om me heen.

[0:42:44] En dat loopt harmonieus in elkaar over, het dorp en het akkerbouwgebied.

[0:42:50] Daar is ook voldoende natuur, het is daar schitterend wandelen en ik kan het iedereen aanbevelen.

[0:42:54] Wat ik daarvan vind is dat ik constateer dat de band tussen de kerken en de boeren behoorlijk wat minder nauw is geworden, dat er minder oog is voor de bestaanszekerheid voor boeren.

[0:43:05] Misschien moeten de boeren en de kerken elkaar wat vaker opzoeken.

[0:43:10] Volgens mij is dit geen menselijke ontwikkeling, want je gaat zo'n gebied dat jarenlang zo gevormd is ook echt veranderen van structuur.

[0:43:16] En dat is niet goed voor het platteland.

[0:43:18] Dus dat zou niet de richting zijn die ik zou aanbevelen.

[0:43:24] Ja, het is gewoon heel zuur.

[0:43:27] Want ooit hebben die kerken die grond gekregen van boeren.

[0:43:31] En hebben ze vervolgens verpacht aan boeren...

[0:43:33] En dat raken ze nu kwijt.

[0:43:36] En als ik zie hoeveel kerken er zijn aangesloten bij die groene kerken... dan maak ik me wel zorgen over het aantal hectares wat verdwijnt.

[0:43:46] Het aantal haren wat zij hebben is meer dan de grootste projectontwikkelaars in Nederland.

[0:43:52] En ik zou, dat doe ik dan maar even zo, ook aan de staatssecretaris hier wel wat vragen over stellen.

[0:43:59] Zou ik misschien in de tweede termijn ook doen...

[0:44:02] van wat gaat dit betekenen zometeen voor het verlies aan landbouwgrond... voor de omzetting naar natuur en voor de voedselproductie.

[0:44:13] Misschien dat heer Vlag dat ook wil vragen aan de staatssecretaris.

[0:44:18] De staatssectoris heeft het gehoord en ik denk dat mevrouw Van der Plas gelijk heeft.

[0:44:21] Dit is eigenlijk de protestantse grondbank Nederland.

[0:44:24] Een van de grootste grondbanken die we hebben...

[0:44:27] Er zat iets ondeugends in mijn hoofd, maar ik ga het dan toch maar zeggen.

[0:44:30] In het verleden zaten al die boeren in de kerk.

[0:44:34] Die bestonden uit de leden die die akkers hadden.

[0:44:39] Steeds meer boeren hebben de kerc verlaten.

[0:44:41] Het is een behoorlijke kerkverlating.

[0:44:43] De band is ook gewoon los geworden.

[0:44:45] Dus misschien zou dat een oproep zijn, keer terug naar die kerken.

[0:44:48] Zet je daar gewoon weer iedere zondag onder de preek.

[0:44:51] En misschien dat ook de bestuurders van die kerker dan weer beter gaan begrijpen hoe ze met boerenlandbouwgrond op moeten gaan.

[0:45:02] Volgens mij zijn we zoveel.

[0:45:05] Ik ben eventjes de del kwijt waar we nu waren gebleven.

[0:45:07] Volgens mijn Den Hollander, hè?

[0:45:08] Ja, mevrouw Den Hollande is aan de beurt.

[0:45:11] Aan u.

[0:45:12] Dank u wel, voorzitter.

[0:45:13] Om te kunnen innoveren is vergunningruimte nodig.

[0:45:16] Omte investeren is rechtszekerheid nodig.

[0:45:19] Iedere ondernemer wil een fatsoenlijke boterham verdienen en wellicht het bedrijf overdragen aan een volgende generatie.

[0:45:25] Daarvoor zijn duidelijke doelen, ruimte voor innovatie, toegang tot grond en financiering, gunstige fiscale regels en een eerlijke positie in de keten nodig.

[0:45:33] Bij de uitwerking van het maatregelenpakket moeten de gevolgen van grondbeschikbaarheid en het verdienvermogen expliciet worden meegewogen, evenals de sociaal-economische effecten voor de sector en het hele land.

[0:45:43] Mijn eerste vraag aan de minister is dan ook of al bekend is wanneer de Kamer het onderzoek van de weur naar de sociaal-economische effecten tegemoet kan zien.

[0:45:51] De stapeling van complexe regelgeving, onzekere vergunningverleningen en het uitblijf van samenhangend langjarig beleid zorgen ervoor dat investeringen in verduurzaming worden uitgesteld en dat ondernemers vooral met regels in plaats met hun bedrijf bezig zijn.

[0:46:03] De VVD wil dat daadwerkelijke emissiereductie wordt beloond en dat de ondernemer weer mogelijkheden krijgen om te verduursamen of hun bedijf te verbreden.

[0:46:10] Ondernemers en banken moeten weer vertrouwen krijgen om investeren en dat vraagt om een stabiel en juridisch houdbaar kader.

[0:46:16] Wanneer kunnen ondernemers resultaat verwachten van de aanpak om vergunningverlening voor verduurzaming mogelijk te maken?

[0:46:22] En hoe worden investeringen die aantoonbaar bijdragen aan emissiereductie verder op weg geholpen?

[0:46:27] Voorzitter, de overheid moet duidelijke haalbare doelen opstellen en ondernemers moeten zelf kunnen bepalen hoe zij die bereiken.

[0:46:33] Het ene bedrijf, de ene ondernemer en de enen locatie zijn niet gelijk aan de andere.

[0:46:38] Voor de VVD moeten verdere uitwerking van een stikstofbrief boeren die doorgaand weer perspectief bieden, vergunneverlenen die op gang komt, zekerheid over bedrijfsvoering en ruimte om te investeren.

[0:46:47] Daarbij moeten eerdere investeringen worden erkend en innovatie moet worden beloond.

[0:46:51] De maatregelen moeten samen uitvoerbaar zijn en op iedere trede van het trapje van Remkes moeten opties te vinden zijn.

[0:46:57] Voor de eerste treden van Remke's innovatie is mijn vraag aan de minister.

[0:47:01] Wat is de stand van zaken van het borgen van nieuwe maat regelen waarmee de gereedschapskist van de boer om emissiedoelstellingen te halen wordt gevuld?

[0:47:08] Als wordt gekozen voor bedrijfsmodel dat meer grond vraagt...

[0:47:11] De tweede trede van Remkes moet worden meegewogen of die grond in het gebied beschikbaar en betaalbaar is.

[0:47:16] Hoe worden de regionale grondvraag en de grondprijzen meegenomen in de uitwerking?

[0:47:20] Hoe worden ondernemers ondersteund waar grond schaars is en hoe wordt voorkomen dat ondersteuning vooral in de hogere grondprijzen terechtkomt?

[0:47:26] En hoe houdt een boer een gunstig verdienmodel bij forse investeringen in meer grond of bij minder dieren?

[0:47:31] Oftewel, hoe draagt extensiveren bij aan het verdienvermogen?

[0:47:35] Bij het omschakelen van een bedrijf, de derde treden van Remkes, bijvoorbeeld naar multifunctionele landbouw met zorg, kinderopvang, recreatie of een andere neventak, lopen bedrijven tegen een woud van regels en administratieve druk aan.

[0:47:46] Veel omgevingsplannen staan zulke activiteiten niet toe of alleen na een ingewikkeld en kostbaar proces met een onzekere uitkomst.

[0:47:53] Ondernemers lopen vast op complexe vergunningprocedures, verschillen tussen gemeenten en extra regeldruk, zoals verplichting voor zorgboeren om hun inkomen inclusief landbouwomzet op te geven.

[0:48:02] Dat vertraagt of ontmoedigt investeringen en nieuwe verdienmodellen.

[0:48:06] Wat gaat de minister doen om bedrijven die willen omschakelen naar multifunctionele landboud te ondersteunen?

[0:48:11] Kan het kabinet komen met een Nationaal Programma voor Multifunctionele Landbouwen?

[0:48:15] Voorzitter, de keten heeft een belangrijke rol in het verdienvermogen van de agrarische sector.

[0:48:19] Het uitgangspunt moet daarbij zijn heldere contacten, tijdige betaling en bescherming tegen eenzijdig opgelegde voorwaarden.

[0:48:26] Aanvullende eisen van afnemers moeten gepaard gaan met afspraken over de vergoeding.

[0:48:30] Wat gaat de minister doen om dit te bewerkstelligen?

[0:48:32] Welke aanbevelingen uit de evaluatie van de wet oneerlijke handelspraktijken zijn inmiddels uitgevoerd?

[0:48:37] Kunnen boeren bijvoorbeeld mogelijke overtredingen vertrouwelijk bespreken en hoe wordt hun anonimiteit beschermd?

[0:48:42] Tot slot, een toekomst zonder jonge boeren en vissers is ondenkbaar.

[0:48:47] De VVD wil dat jonge ondernemers een landbouw- of visserijbedrijf kunnen overnemen.

[0:48:51] Daarvoor zijn naast vestigingssteun grond, financiering en zekerheid over de bedrijfsvoering nodig.

[0:48:56] Hoe worden jongeboeren en bedrijven met een opvolger ondersteund bij het halen van de bedrijfsnormen, zodat zij kunnen blijven investeren en een overname kunnen financieren?

[0:49:04] En wat zijn de uitkomsten van het aangekondigde onderzoek naar de ondersteuning voor jonge vissERS?

[0:49:08] We kijken uit naar de beantwoording van de vragen.

[0:49:10] Dank u wel.

[0:49:11] U heeft nog een interruptie van de heer Jansen.

[0:49:13] Mijn vraag aan de VVD is, denkt de VvD dat de stikstofbrief die op tafel ligt, dat die de boeren gaat helpen rondom het verdienvermogen?

[0:49:27] Voorzitter, ik heb daar net een aantal vragen over gesteld op welke wijze de uitwerking van de stikselbrief gaat helpen.

[0:49:32] Ik denk dat er nu heel veel onzekerheid bestaat over het verdienenvermogen.

[0:49:35] Ik denke dat dat ook helder is geworden uit de inbreng die vanuit de sector wordt geleverd.

[0:49:39] En wij hebben wel hoop en vertrouwen dat de verdere uitwerging van de maatregelenbrief daar meer helderheid in gaat geven.

[0:49:44] En ook daar een toekomstperspectief gaat bieden.

[0:49:50] Dat is ook precies te redelijk die vraag stel voorzitter.

[0:49:52] Want de VVD heeft zijn krabbel gezet onder...

[0:49:57] Dit akkoord.

[0:49:58] En stemt ook in als coalitiepartij met de stikstofbrief.

[0:50:01] En heeft eigenlijk geen flauw idee wat de gevolgen zijn.

[0:50:04] Heeft de VVD dan gewoon te vroeg getekend en te vrog ingestemd met de stickstof brief?

[0:50:09] Of heeft ze eigenlijk gewoon geen flauwe idee waar ze mee bezig is?

[0:50:16] Voorzitter, volgens mij probeert deze coalitie om een zeven jaar lange stilstand in vergunningverlening los te trekken.

[0:50:24] En om dus te zorgen dat boeren weer kunnen ondernemen, dat zij kunnen gaan verduurzamen, dat ze kunnen gaan voldoen aan de ANVB voor die waardige verhouderij die stalaanpassingen vraagt.

[0:50:33] Dat zij innovaties kunnen doen, dat wij groengasverwerking kunnen gaan doen via vergunningsverlending.

[0:50:39] En dat is gewoon keihard nodig.

[0:50:40] En stil blijven zitten en overal nee opzeggen gaat zeker niet helpen.

[0:50:43] Dus ik denk dat het heel verstandig is dat deze coalitie een stap naar voren zet en komt met een maatregelenpakket.

[0:50:49] En dat het op een goede manier wordt uitgewerkt waarbij de vragen die we net gesteld hebben hopelijk goed worden meegewogen.

[0:50:56] Dank.

[0:50:56] En volgens mij is dan de heer Janssen toe aan zijn eerste termijn.

[0:51:00] Dank u wel voorzitter.

[0:51:02] Onze boeren en tuiners willen gewoon voedsel produceren en op een eerlijke manier hun boterham verdienen.

[0:51:07] Maar ook hier wordt de agrarische sector weer bij de strot gegrepen door steeds meer regelzucht, stijgende lasten en swabberbeleid.

[0:51:14] Dit zien we duidelijk terug bij de pachtprijzen.

[0:51:16] En maar liefst 13 van de 14 gebieden zien we voor 2026 opnieuw een forse stijging van de pagtnormen.

[0:51:22] In het westen stijgt de regennorm voor los land met maar liefst 23 procent naar 940 euro per hectare.

[0:51:30] Voor tuinland zien we een stijging van 13 procent en ruim 9200 euro per ha.

[0:51:35] Voor agrarische bedrijfsgebouwen komen daar nog eens prijsstijging bovenop van meer dan 5 procent.

[0:51:41] Echt krankzinnig, voorzitter.

[0:51:42] Wat doet de overheid?

[0:51:44] Die stelt de herziening van de pachtwetgeving weer uit.

[0:51:47] Oorspronkelijk zou herzienen plaatsvinden in Q1 van dit jaar.

[0:51:50] Onze boeren wachten al jaren op langjarige pachtzekerheid.

[0:51:54] Dus zonder doorgeslagen duurzaamheidseisen en zonder verplichte positieflijstjes of natuurpacht die na zes jaar eenzijdig kan worden opgezegd door terreinbeheerders.

[0:52:04] Mijn vraag is dan ook, wanneer stopt het kabinet met het uitmelken van de pagter en komt er een harde grens aan deze onbetaalbare pachtprijzen?

[0:52:11] Voorzitter, het gaat vandaag over het verdienvermogen.

[0:52:15] De Kamer nam de motie van de plas aan voor een verplichte verdienvenmogestoets.

[0:52:18] Het werd net al gerefereerd door mevrouw van der Plas.

[0:52:22] Wat maakt het ministerie ervan?

[0:52:24] Een ambtelijk trucje.

[0:52:25] De toets wordt simpelweg geïntegreerd in het tochal bureaucratische beleidskompas en de bedrijfseffectentoets.

[0:52:31] Totaal krank joren.

[0:52:32] Voor de PVV is één ding glashelder.

[0:52:35] Nieuw beleid dat het verdienvermogen van onze boerders loopt, moet direct de prullenbak in.

[0:52:39] En mijn vraag is, kan dit kabinet garanderen dat er in ieder geval wel een keiharde fetoknop op verdienvormogen komt, dus kunnen we ingrijpen als weer helemaal fout loopt?

[0:52:49] Zie ook de evaluatie van het borgstellingskrediet.

[0:52:52] Het aantal aanvragen daalt niet dat de boeren geen geld hebben, maar doordat ze door vergunningsonzekerheid en swabberbeleid simpelweg niet meer durven te investeren.

[0:53:00] De bereidheid tot investering is kapot gemaakt door de overheid zelf.

[0:53:04] Ondertussen houdt het Rijk wel het inactieve bureau meer landbouwgronden in stand.

[0:53:09] Dit is al sinds 2019 gestopt met de kerntaken en alle gronden zijn verkocht.

[0:53:14] Toch staat er nog steeds ruim 2,3 miljoen euro aan reserve op de balans, louter omdat het Rijkt de optie voor eventuele toekomstige taken wil aanhouden.

[0:53:23] Mijn vraag is, waarom schrappen we dit soort peperdure slapende overheidsvriekels niet gewoon, liefst vandaag nog?

[0:53:29] Dan de schapenhouderij.

[0:53:31] Uit het rapport blijkt een schrikbare bedrijfseconomisch verlies van gemiddeld ruim 29 miljoen per jaar.

[0:53:37] Schapenboeren worden letterlijk van hun gronden verdreven door torenhoge pachtprijzen en de concurrentie van melkveehouders die grond nodig hebben voor mestafzet.

[0:53:45] Stop met wegkijken.

[0:53:46] Wanneer krijgen onze schapenkoeren weer betaalbare ruimte op de graasgronden?

[0:53:51] Als laatste nog iets over de hervorming van het VTH-stelsel.

[0:53:54] Extra bureaucratie zorgt voor een aanzienlijke tijdsinvestering van ondernemers bij de vergunningen.

[0:53:59] Naar aanleiding van het advies van de Commissie van Aartsen, wekte het kabinet aan een nieuw wetsvoorstel Versterking VTH-stelsel om de 29 omgevingsdiensten te versterken en ook te uniformeren.

[0:54:10] De PVV vindt dat vergunningverlening, toezicht en handhaving moet zorgen voor een veilige leefomgeving, maar ook snelle, heldere en voorspelbare vergunningsverlending voor ondernemers.

[0:54:21] Het mag zeker niet zorgen om meer ambtenaren of nog meer vertragende regeldruk voor bedrijven.

[0:54:26] Graag een reactie hierop vanuit het kabinet, wetende dat het ook deels bij een andere bewindspersonen ligt voorzitter.

[0:54:32] Uiteindelijk, voorzitter, afsluitend, de PVV zegt stop de bureaucratie, stop de doorgeslagen milieuregels en geef de boers- en ondernemersvrijheid terug.

[0:54:41] Zo makkelijk kan het zijn.

[0:54:44] Dank u wel.

[0:54:48] Voorzitter, de PVW zal het heel goed in benoemen wat er allemaal niet goed gaat.

[0:54:53] Alleen ik heb wel eens vaker gevraagd aan de heer Jansen, wat is dan wel een oplossing?

[0:54:59] Hoe denkt de heers Jansen dat we weer vergunningen gaan verlenen in Nederland als we niet samen met de boeren gaan kijken naar hoe je die drukfactoren gaat wegnemen?

[0:55:07] Meneer Janssen.

[0:55:08] Nou voorzitter, in ieder geval niet op deze manier met een stikstofbrief en coalitiepartij die geen flauw idee hebben wat het effect is.

[0:55:14] Dat zeker niet.

[0:55:15] Wat wel kan helpen, en volgens mij heeft de heer Vlacht dat net ook heel duidelijk aangegeven.

[0:55:19] Zorg gewoon voor duidelijkeheid.

[0:55:21] Zorgen juist dat je in een andere richting op gaat.

[0:55:23] meer ruimte voor melkveehouderij.

[0:55:27] En dan zorg je inderdaad dat uiteindelijk ook de vergunningsverlening op gang kan komen.

[0:55:31] Maar dat hangt ook weer samen met het aantal nature 2000-gebieden wat wij hebben.

[0:55:35] Wij hebben natuurlijk als Nederland, beste jongetje van de klas wat we altijd willen zijn, hebben wij veel en veel te veel nature 2000 gebieden.

[0:55:41] opgegeven aan Brussel.

[0:55:43] En daar proeven wij nu weer de fijne vruchten van.

[0:55:45] Want wij zijn dus wel een van de landen waar het op dit moment al jarenlang extreem verkeerd gaat en er is geen enkele oplossing.

[0:55:53] En ook de stikstopbrief van dit kabinet gaat geen korte termijn oplossingen bieden.

[0:55:57] Anders dan, oké, we gaan konijnen weer uitzetten en de botling mag weer wat doen.

[0:56:03] Dank u wel.

[0:56:06] Nou, mevrouw Pot, aan u.

[0:56:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:56:11] Voorzitter, heel veel boeren laten al jaren zien waar ze toe in staat zijn.

[0:56:15] Voorop lopen in duurzame nieuwe bedrijfsvoering en nieuwe verdienmodellen door waarde toe te voegen.

[0:56:20] Maar zeker als we de komende tijd meer verwachten van mensen in verduurzaming, dan moeten we als overheid zorgen dat er voor nieuwe verdiemodellen zo min mogelijk in de weg staat.

[0:56:28] En voorziter, in de stikstofbrief staat het al, het kabinet nodigt boeren uit om te verbreden met een zorgboerderij, een landwinkel of kinderopvang.

[0:56:35] Twee weken geleden was ik op zo'n locatie waar zorg voor ouderen met dementie en kinderopvang wordt gecombineerd met een melkveehouderij.

[0:56:41] Ja, een verdienmodel, maar ook een plek waar verschillende maatschappelijke opgaven in één keer worden opgelost.

[0:56:47] En daar mag wat mij betreft de rode loper voor uit.

[0:56:50] Kan de minister daarom met zijn VWS-collega en de zorgboerderij eens kijken naar de administratieve problemen waar zij tegenaan lopen... zoals een zorgkantoor dat de melkvetak van een bedrijf meerekent in de jaarrekening...

[0:57:00] waardoor zorgboeren worden gekort.

[0:57:03] Ik weet dat dit eerder in kaart is gebracht.

[0:57:05] Wat doet de minister hiermee?

[0:57:07] Ook in de ruimtelijke ordening loopt de multifunctionele landbouw tegen gedoe aan.

[0:57:11] In Oude Amstel sprak ik een boer met een restaurant die volgens de gemeente omgevingswet technisch geen boerderij kon zijn.

[0:57:19] Is de minister het met mij eens dat alle overheidslagen aan de lat staan om te zorgen dat boeren door kunnen met hun multifunctioneel bedrijf?

[0:57:27] De VNG schreef een behulpzame handleiding multifunctionele landbouw en kan de minister zorgen dat alle gemeenten hiermee aan de slag gaan en in kaart brengen waar dit wellicht soms nog misloopt.

[0:57:37] Hetzelfde geldt voor biologische boeren.

[0:57:40] Zij lopen tegen hogere drempels aan.

[0:57:44] Als het gaat om subsidieregelingen staat gangbaar 2-0 voor doordat bijvoorbeeld een spuitmachine meer beloond wordt dan een mechanische onkruidbestrijder terwijl die apparaten hetzelfde doel hebben.

[0:57:55] Ook zitten ze langer achter de computer met extra administratie, extra kosten, ingewikkelde mestboekhouding en dus extra tijd die ze niet in de stal staan.

[0:58:02] Wat gaat de minister hier tegen doen en welke adviezen neemt hij mee uit het rapport van BioHuis en Bionext?

[0:58:08] En dan de keten, voorzitter.

[0:58:10] Een nieuw voedselsysteem bouwen we ten slotte samen.

[0:58:13] Soms neem de ketent die verantwoordelijkheid van harte.

[0:58:16] Maar we zagen recent ook voorbeelden van supermarkten die duurzame beloften juist terugdraaien.

[0:58:20] En ondertussen is het de bedoeling dat er begin 2027 duidelijke afspraken liggen met de keten over het belonen van duurzame initiatieven.

[0:58:28] Dus hoe staat het hiermee en hoe wordt gezorgd dat de ondergrens voor alle ketenpartners omhoog gaat en dat duurzaam initiatiever die er al zijn kunnen rekenen op langjarige zekerheid?

[0:58:37] De SER constateerde dat er voldoende juridische ruimte is om ketensamenwerking ook te stimuleren, maar supermarkten aarzelen door mededingingsregels.

[0:58:44] Hoe zorgt het kabinet dat supermarkken duidelijkheid krijgen over wat er kan en mag?

[0:58:48] En voorzitter, tot slot grond.

[0:58:51] Het komt in vrijwel ieder gesprek en natuurlijk ook in dit debat terug.

[0:58:53] Hoge grondprijs die iedereen gevangen houdt.

[0:58:56] Want intensief boeren levert meer op, dus stijgt de grondprijs.

[0:58:58] Dus moet je nog intensiever boeren om die verwachtingen waar te maken en die cirkel moeten we volgens mij doorbreken.

[0:59:04] En dat vraagt lef.

[0:59:04] Niet grond afwaarderen, maar herwaardering.

[0:59:07] Een eerlijke waarde voor extensieve landbouw.

[0:59:09] Een gebied kan nu de functie natuur krijgen, maar geen functies voor extensive of natuurinclusieve landbau.

[0:59:14] Zou dat niet wat zijn?

[0:59:16] Als D66 willen we heel graag een doorbraak.

[0:59:18] Dat begint met te zorgen dat je grond kan herwaarden door het dus andere functIES te geven.

[0:59:24] 2.

[0:59:24] Begin nu met wettelijke herverkaveling in een paar prioritaire gebieden zoals de SER adviseert en zorg dat er mensen zijn om dat uit te voeren.

[0:59:32] 3.

[0:59:32] Breng grond in beweging en laat grond die vrij komt bij stoppende boeren eerst naar de grondbank gaan.

[0:59:37] En zo wordt de boer die stopt de kans voor de boeren die doorgaat.

[0:59:40] 4.

[0:59:40] Geef jonge en extensieve boeren toegang tot langjarige pacht met een lagere pacht voor wie natuurinclusief boert.

[0:59:47] Is de staatssecretaris bereid om voor het einde van het jaar met een plan te kopen waarin deze grondpuzzel wordt gelegd?

[0:59:53] Voorzitter, we hebben het samen te doen.

[0:59:55] Boeren staan niet in hun eentje aan de lat, maar met alle overheden en de keten voor goede

[1:00:00] duurzame verdienmodellen op alle vlakken.

[1:00:02] Dank u wel.

[1:00:03] Dank je wel, mevrouw Den Hollander.

[1:00:05] Dank voorzitter.

[1:00:06] Ja, mooi verhaal.

[1:00:07] Ik herken ook veel punten uit ons inbreng, alsof we het hadden bij afgestemd, maar dat is niet.

[1:00:11] Maar wel een vraag over de grondbank.

[1:00:14] U zegt dat het is mooi, want dan kan die grond van stoppende boeren weer beschikbaar komen voor boeren die door willen, even als ik het in mijn eigen woorden zeg.

[1:00:21] Vindt de fraks van D66 dan ook dat die agrarische grond, prioritaire agrarisch grond moet blijven voor doorgaande bedrijven?

[1:00:30] Dat vind ik een heel goede vraag, voorzitter.

[1:00:33] Toevallig had ik het hier met een fractiegenoot over vandaag.

[1:00:38] Kijk, aan de basis zou ik zeggen ja.

[1:00:41] Maar ik denk dat het soms misschien wel wat lucht kan geven... als we hier wellicht wat flexibeler mee om zouden kunnen gaan.

[1:00:49] Ik denk dat we allemaal zien dat er verkaveld zal moeten worden de komende tijd... om verschillende dingen mogelijk te maken.

[1:00:56] En dan zou het misschien soms kunnen helpen dat je ergens anders een gebied wat nu geen landbouwgrond is, wel landbOUwgronds hebt en dat andere gronden... Nou ja, in hoeverre dat mogelijk en logisch is, kan ik nu niet beoordelen, want ik ben daar niet van.

[1:01:10] Maar ik kan me voorstellen dat enige flexibiliteit in dat opzicht wel kan helpen.

[1:01:16] Dank u.

[1:01:16] En als er geen interrupties meer zijn, dan ga ik naar de termijn van mevrouw Bromet.

[1:01:22] Dank u wel voorzitter.

[1:01:24] En met het stikstofpakket zetten we eindelijk een stap naar extensivering en grondgebondenheid en naar een herinrichting van de zones rondom kwetsbare natuur.

[1:01:32] Maar we mogen niet blind zijn voor de gevolgen die dat heeft op de vraag naar grond.

[1:01:36] En dat komt bovenop de vele andere ambities die de ruimte in beslag nemen.

[1:01:40] Er is bijna geen land in Europa waar de grond zo duur is, maar ook geen land waar het grondbeleid zo geliberaliseerd is als in Nederland en waar speculanten en grondbizitters zo worden gepemperd.

[1:01:54] Onze partij Pro vindt dat dat moet worden gestuurd op het gebruik van grond, zodat hij niet alleen bij de hoogste bieder terechtkomt.

[1:02:02] Nederlandse grond behoort tot de duurste van de wereld soms vele maanden duurder dan de grondprijs in andere Europese landen.

[1:02:08] En dat is heel nadelig voor Nederlandse boeren op allerlei manieren.

[1:02:12] Bijvoorbeeld als het gaat over de concurrentiepositie van Nederlandse broeren ten opzichte van boeren in andere landen

[1:02:18] En bijzonder is dat de grondprijs enkele malen hoger is dan de landbouw-economische waarde, waardoor investeringen in de gron niet terugverdiend kunnen worden met grondgebonden landboul.

[1:02:28] Het gevolg is dat boeren worden geforceerd om te investeren in intensivering.

[1:02:33] En het gevolgen daarvan is weer dat boere zelf zich over hun nek in de schulden moeten steken en de natuur de prijs betaalt.

[1:02:41] Pro vindt dat de maatschappelijk meest wenselijke landbouw in een gebied ook de meest aantrekkelijke moet zijn voor de boer.

[1:02:47] Maar we zien nu nog dat hoge grondprijzen een staande weg zijn voor verduurzaming.

[1:02:52] En daarom ageert Pro al sinds jaar en dag tegen belastingvrijstellingen die landbougrond alsmaar verder opstuurt tot de absurde hoogte waar we het nu mee te maken hebben.

[1:03:01] Wij pleiten daarom voor een actieve grondpolitiek waarmee we de grondmarkt helpen afkoelen en die dan ruimte geeft aan boeren om een gezond bedrijf te runnen.

[1:03:10] En twee groepen boeren kunnen daar dan van profiteren, jonge boeren en nieuwe boeren.

[1:03:15] Want voor deze groep is het bijna onmogelijk om de gronden te verwerven of om na het aangaan van de benodigde schulden te kiezen voor een duurzame bedrijfsvoering.

[1:03:24] En bovendien is het zo in Nederland dat je alleen maar boer kan worden, bijna alleen maar Boer kan werden als je vader een boer was.

[1:03:30] En namens Pro wil ik daarom de komende tijd concrete voorstellen gaan doen om meer grip te krijgen op de grondmarkt, zodat nieuwe en jonge boeren makkelijker een eigen bedrijf kunnen beginnen en kunnen verduurzamen.

[1:03:40] En ik ben blij met de toezegging van het CDA om dat samen met...

[1:03:43] ons te doen.

[1:03:44] Ik hoop dat daar mooie plannen uit voortkomen.

[1:03:46] En met de VVD heb ik al eerder voorstellen gedaan voor de verduurzaming van de pacht.

[1:03:51] Een vraag aan de staatssecretaris is ook, waar blijft die wet?

[1:03:54] Want die zou gestoeld worden op deze initiatiefnota.

[1:03:57] En tot slot, voorzitter, nog wat vragen over biologisch.

[1:04:01] Hoe staat het met de uitwerking van het versnellingsplan Biologisch dat op 26 juni met de stikstofbrief is meegestuurd?

[1:04:08] En hoe staat het met de ketenafspraken die de minister daarover wil maken?

[1:04:12] Ik hoor graag hoe het daarmee staat.

[1:04:15] Vorig jaar heeft het ministerie via onder andere BioHuis en Bionext in kaart gebracht hoe bestaande regelingen aansluiten bij de biologische praktijk.

[1:04:23] Zij kwamen met een lijst van aanbevelingen om die aansluiting te verbeteren.

[1:04:27] Neemt de minister die aanbeveelingen over en kan de minister toezeggen dat nieuwe regeling die worden uitgewerkt worden getoest op hun aansnuiting bij de Biologische Landbouwpraktijk.

[1:04:37] Dank u wel.

[1:04:38] U heeft nog een interruptie van meneer Lohman.

[1:04:42] Dank u wel, voorzitter.

[1:04:43] Ik hoor mevrouw Bromet spreken over jonge boeren en nieuwe boeren.

[1:04:48] Op zich ben ik het ook eens met de analyse dat er inderdaad best wel jonge mensen zijn van buiten de agaise sector die ook boer zouden willen worden.

[1:04:58] Maar hoeveel verwacht mevraag daarvan?

[1:05:01] Is een beetje de vraag hoe groot is die groep?

[1:05:03] En is dat nou een van de meest belangrijke zaken?

[1:05:07] En wat betekent dat voor de bestaande boeren?

[1:05:13] Nou voorzitter, eigenlijk vind ik het heel gek dat je geen boer kan worden als je boer wil worden.

[1:05:21] Want dat kan niet in Nederland omdat het zo'n kapitaal intensieve kwestie is.

[1:05:25] En het is ook schrijnend voor de boeren die wel een vader hadden die boeren hadden.

[1:05:29] Dat hun vader het bedrijf nog overgenomen heeft van hun vaders zonder financiering.

[1:05:34] Maar dat als zij het bedijf over moeten nemen...

[1:05:36] dat ze tot hun nek in de schulden zitten.

[1:05:37] Dus in één generatie is daar een enorme schuldelast bijgekomen.

[1:05:42] Het lijkt me niet houdbaar voor de volgende generatie die daarna weer komt.

[1:05:46] Dus, in principe is dat wat geldt voor mensen die niet van de boerderij komen en boer willen worden... en mensen die een vader hebben die boer is, geldt eigenlijk hetzelfde.

[1:05:57] Die grondprijs is zo hoog, daar kan je niet een bedrijf mee runnen.

[1:06:01] Dus er moet iets aan gebeuren.

[1:06:02] Willen we deze groepen boeren de kans geven?

[1:06:05] En waarom ik de nieuwkomers noemde...

[1:06:07] Ik was vorige week bij Land van Ons, hier in Wassenaar.

[1:06:11] Dat is grond die gekocht wordt door mensen die dat belangrijk vinden.

[1:06:16] En dan wordt er een boer aangesteld.

[1:06:17] Deze boer was een zij-instromer.

[1:06:19] En ja, die was hartstikke bevlogen.

[1:06:21] Die bracht ook heel veel innovatie en nieuwe ideeën in.

[1:06:24] En dat hebben we toch ook nodig.

[1:06:25] We hebben toch niet een soort zittende klasse... die we willen laten zitten waar die zit... en de deur dicht doen naar mensen die het ook willen.

[1:06:37] Ja, helder antwoord.

[1:06:39] Ik vind het land van ons een heel mooi initiatief.

[1:06:41] Ik ken ook voorbeelden van nieuwe intreders in de agaisector.

[1:06:46] Ik find wel van belang om te benoemen dat dat vaak een wisselwerking tweekant is.

[1:06:50] Ik kent ook een voorbeeld in de buurt van Nijmegen...

[1:06:53] Waarbij een stel heel enthousiast met de regeneratieve landbouw aan de slag ging.

[1:06:57] En juist door de gangbare boer heel veel heeft geleerd van wat het nou betekent om echt een duurzaam bedrijf op te zetten.

[1:07:05] Dus mijn oproep is eigenlijk laten we proberen om niet in hokjes te denken nieuwe, jonge, bestaande boeren.

[1:07:11] Maar dat we er wat aan zouden hebben als die uitwisseling goed wordt.

[1:07:15] En dat innovatie dus niet alleen van nieuwe en jonge boeren komt.

[1:07:19] Is mevrouw Van Broment het met mij eens?

[1:07:22] Nou voorzitter, dat was juist het punt van die boer die ik sprak.

[1:07:24] Die zij-instromer.

[1:07:25] Hij zei er zijn een aantal regelingen juist voor jonge boeren.

[1:07:28] Die heb ik niet bedacht.

[1:07:29] Die zijn er gewoon en daar wordt gretig gebruik van gemaakt.

[1:07:31] Alleen daar kon hij geen gebruik von maken.

[1:07:34] En dat vond hij onrechtvaardig.

[1:07:35] En daar kon ik heel goed in komen.

[1:07:38] Dank u wel.

[1:07:39] Meneer Gimmis.

[1:07:43] Ja, voorzitter.

[1:07:44] Dank.

[1:07:44] Als je aan het eind van de reis zit, is het altijd het voordeel dat er al heel veel is gezegd en ook veel wijze dingen.

[1:07:49] Dus ik heb alles maar eens opzij gelegd en gedacht, wat ga ik nog eens zeggen?

[1:07:55] Nou, nee, want voorzister, ik ga nog wel wat zeggen.

[1:07:58] Ondanks de suggestie om dat niet te doen.

[1:08:00] Nee, want dit is het fundamenteelste thema misschien wel in de hele landbouwgrond.

[1:08:07] En daar hebben we het eigenlijk nooit over.

[1:08:09] Ik kon ook geen eerder debat vinden onder deze titel verdienvermogen en grondbeleid.

[1:08:15] En onwillekeurig dacht ik in de voorbereiding, want ik heb me natuurlijk al voorbereid, terug aan het mooie eiland waar ik vandaan kom.

[1:08:23] En daar het voorbeeld in gedachten van jonge agrariërs die wat grond proberen bij te kopen om het bedrijf meer toekomst te geven.

[1:08:32] En je informeert dan eens voorzichtig vanaf welke prijs het zinvol is om in te schrijven op een stukje grond wat beschikbaar komt na zoveel jaren totale immobiliteit op zo'n grondmarkt.

[1:08:43] En dan schrik je je een hartverzakking als je dan hoort vanaF welke preis het eigenlijk zinvoll is.

[1:08:49] Voor 80.000 euro in een verziltend gebied, wat nog een paar jaar geleden een reële prijs was voor een hectare, dan kun je het gewoon schudden.

[1:08:57] Vergeet het maar.

[1:08:59] Je moet nu minimaal bieden vanaf het dubbele, 160.000 euro voor een hectare.

[1:09:04] En dus keerde deze jonge agrariër huiswaarts zonder grond voor bestaan.

[1:09:10] En er zijn een paar redenen voor aan te wijzen.

[1:09:12] Eén noemde ik al in interruptie.

[1:09:14] Steeds intensievere tilten met hogere opbrengsten, hoge verdienvermogen.

[1:09:20] Bollen kwamen al langs.

[1:09:22] Maar in ieder geval steeds intensiever akkerbouwen dan wel gewassen die door bollentelers en akkerbauers worden geteeld.

[1:09:28] Die eigenlijk een traditioneel tiltplan een beetje wegdrukken.

[1:09:31] En ook de kans voor een agrariër om op die manier boer te blijven ook wegdruppen.

[1:09:36] Dat is de ene kant.

[1:09:37] En dat is een langjarige ontwikkeling die al langer aan de gang is.

[1:09:41] De tweede is de overheid zelf.

[1:09:43] Want door wie werd de grondmarkt op de kop van het eiland vooral verstoord?

[1:09:49] Door de provincie Zuid-Holland, die voor verschrikkelijk veel geld per hectare een boerderij had opgekocht.

[1:09:55] En dat had de hele grondmarktaar verstierd.

[1:09:58] En das alles te maken met ja ze moesten grond opkopen want er lag een NNN-opgave.

[1:10:03] En daarom vraag ik bij deze ook aan de minister.

[1:10:06] Hoe staat het eigenlijk met de uitvoering van mijn motie 35334 nummer 396?

[1:10:13] Met als verzoek de regering de juridische en ecologische mogelijkheden in kaart te brengen om natuurgebieden in het kader van het natuurnetwerk Nederland te realiseren met behoud van agrarische bestemming.

[1:10:22] Dus met behouden van agarische bestelling en te bezien welke rol agrarisch natuurbeheer kan vervullen bij de realisatie van het natuurnetwerk.

[1:10:29] En die is heel breed gesteund in de Kamer deze motie.

[1:10:31] En die legt precies de vinger bij een van de grondoorzaken dat de overheid als opkopende partij voor natuur de grondprijs overal opjaagt.

[1:10:41] Terwijl die agrarisch die er al zitten minstens zo goed het natuurbeheer daar hadden vorm kunnen geven zonder dat die grondprijs was opgejaagd.

[1:10:50] Nou, dat is alvast een concrete vraag.

[1:10:53] Dan vervolgens de sturingsvraag.

[1:10:56] Wat is de visie van de minister en de staatssecretaris erop?

[1:10:59] We doen dat nu vaak via milieuregels.

[1:11:01] En die leggen we nu vast in het zoveelste nummer... ...actieprogramma-nitraatrichtlijn.

[1:11:06] We zitten nu al een tijdje te wachten op het achtste.

[1:11:08] En dan draaien we weer aan de knop van gebruiksnormen.

[1:11:14] En de facto duwen we dan tilten eruit.

[1:11:17] Maar dan wel met zovem collateral damage... ...dat andere tilten ook niet meer mogelijk zijn.

[1:11:21] En dat gaan we nog met middelvoorschriften nog moeilijker maken.

[1:11:23] Denk aan die rooivoorschrifte van 1 oktober en zo...

[1:11:26] Van aardappels op zand en lus.

[1:11:28] Is dat nog wel de meest verstandige methode?

[1:11:31] Moeten we niet ook ruimtelijke keuzes durven te maken?

[1:11:34] Als we zeggen van ja maar deze ontwikkeling van bijvoorbeeld de lelietilte afgelopen 10, 15 jaar.

[1:11:40] Of van de bolletilte in een bepaald gebied.

[1:11:41] Moeten we dan niet ook de mogelijkheden van de Omgevingswet benutten?

[1:11:44] Waar de RRI ook op wijst.

[1:11:46] En wat is de visie en de reactie daarop van de minister en de staatssecretaris?

[1:11:50] Een ander sturingsmiddel is natuurlijk de subsidies.

[1:11:52] Dat proberen we met eco-regelingen.

[1:11:54] Maar ja, die eco-regeling ziet er het ene jaar zo uit.

[1:11:57] En het volgende jaar zouit.

[1:11:58] Ja, dan kun je geen stabiel bedrijfsmodel opbouwen.

[1:12:01] Dus hoe ga je dan je subsidieinstrumentarium... ...wat je met behulp van het GLB en het gemeenschappelijk landbouwbeleid hebt...

[1:12:06] dan zo inrichten dat je daar echt op kan bouwen... en dat je ook langjarig een beter grondgebruik mee stimuleert... in plaats van dat de agrarie gewoon blind achter een subsidie moet aanlopen.

[1:12:19] En het ene jaar is dat dan eiwitrijke gewassen... en het andere jaar is het weer een of andere gewas.

[1:12:25] Maar geen stabiel bedrijfsmodel.

[1:12:27] En ben ik daarmee al aan de vier minuten?

[1:12:29] Ja, de ruimschoots.

[1:12:32] Ongeveer net zoveel buiten de vier minuten als...

[1:12:36] De rest?

[1:12:36] Dat scheelt dan weer.

[1:12:37] Nee, nee, nee.

[1:12:38] Als vanmorgen.

[1:12:41] Als ie?

[1:12:41] Vanmorgen?

[1:12:42] Oh, zo?

[1:12:42] Oké.

[1:12:43] Ja, voorzitter, dat is inderdaad het tweede debat wat ik onder uw leiding mag voeren.

[1:12:47] Wat zegt dat over mij en wat zegt het over u?

[1:12:49] Ja, dat...

[1:12:50] Ja, ja.

[1:12:51] U bent in ieder geval heel koelant.

[1:12:52] Dan mijn laatste vraag is gewoon waar blijft de pachtwetgeving?

[1:12:55] Ik ben eigenlijk al jarenlang moet die aangekondigd door minister Adema, door minister Wiersma.

[1:13:00] En nee, ze wordt nog steeds niet uitgesteld.

[1:13:02] Dat kan toch niet?

[1:13:02] En de rest doen we dan met interrupties, voorzitter.

[1:13:07] Dank u wel.

[1:13:08] Nou.

[1:13:09] Oh ja, nee.

[1:13:10] Toch een interruptie.

[1:13:13] Ja, de heer Grinwis begon over het actieprogramma.

[1:13:15] Maar het was de heen Grinwiis die zelf voor die vertraging heeft gezorgd natuurlijk met een motie.

[1:13:21] Om te wachten tot het nieuwe kabinet was aangetreden om dit actie programma verder te brengen.

[1:13:28] Alles lag al klaar namelijk.

[1:13:29] Het had gewoon gekund.

[1:13:31] Het achtse actieprogramma gaf ook gewoon ruimte voor maatwerk.

[1:13:37] Er zaten ook wel, er zaten voor boeren echt niet allemaal leuke dingen in.

[1:13:41] Maar wat voor boere er wel in was geregeld is daar waar het goed gaat.

[1:13:45] Dat er ook maatwerken toegepast kon worden.

[1:13:47] Dat geen generieke maatwegen kwamen.

[1:13:49] En nou zegt de regering, we zitten al lang te wachten op het achtseactieprogramm.

[1:13:55] Ja, vindt u dat dan niet een beetje gek?

[1:13:58] Want het had er gewoon al lang kunnen zijn.

[1:14:01] Voorzitter, volgens mij geeft mevrouw Van der Plas mij te veel eer.

[1:14:05] Want het was eerder aan de competentie van het kabinet en hoe competent ze waren, het vorige kabinet, dat het actieprogramma niet naar ons was toegestuurd.

[1:14:14] Er was een groot conflict in dat kabinet.

[1:14:16] Dat weet deze minister, dat weet de collega Van der Blas heel goed.

[1:14:18] Het was een conflict tussen de bewindspersonen van INW en de beïnstpersonen van LVVN.

[1:14:24] En ze kwamen er samen niet uit.

[1:14:27] Dat is één.

[1:14:28] Twee.

[1:14:30] Het lijkt tot consternatie, voorzitter.

[1:14:34] Maar dat zijn de feiten.

[1:14:35] En punt twee.

[1:14:37] In dat achtste actieprogramma stonden enorm scherpe gebruiksnormen voor het zand- en lusgebied.

[1:14:42] En daar ging mijn vraag over.

[1:14:44] Hoe lang ga je door op dat spoor van het steeds verder aanschroeven van de gebruiks normen waarmee je ook gewassen raakt die je misschien wel wil hebben.

[1:14:54] En dan was mijn vraag.

[1:14:55] Moet je blijven sturen via die milieueisen of moet je soms ook een ruimtelijke keuze erover maken?

[1:14:59] En dat was mijn vragen.

[1:15:00] aan deze minister en staatssecretaris, wat hun visie daarop is.

[1:15:04] En ten derde, in die motie stond ook dat het doelsturingsdeel wel moest doorgaan.

[1:15:10] En dat dit najaar akkerbouwers moesten kunnen beginnen met het meten van de nutriëntenvoorraad in hun bodem.

[1:15:16] En ik ben ook heel benieuwd, als vraag ook aan de minister, of dat inderdaad dit na jaar kan beginnen.

[1:15:22] Dus het ligt iets genuanceerder, mevrouw Van der Plas.

[1:15:27] Nee, dat heeft u goed geteld.

[1:15:29] Maar we gaan schorsen.

[1:15:33] Ah, u heeft nog een interruptie mevrouw Nollander.

[1:15:36] Ja, ik heb heel zuinig gedaan met drie keer één interruptie.

[1:15:38] Dus mijn vierde interruptie is voor de heer Grinwis.

[1:15:41] En dat gaat over de ruimtelijke keuzes.

[1:15:44] Ziet de heere Grinwiis een nieuwe dienstlandelijk gebied voor zich om die ruimtdelijke keuze te gaan steunen via herverkaveling, et cetera?

[1:15:54] En denkt dan bijvoorbeeld ook aan een agrarische hoofdstructuur of dergelijke vormen?

[1:16:00] Ja, voorzitter.

[1:16:01] Dank voor deze vraag.

[1:16:03] Kijk, ik wil niet flauw gaan doen naar mevrouw Den Hollander, want zij was daar niet bij.

[1:16:06] Maar het was natuurlijk de VVD die het dienstlandelijk gebied heeft afgeschaft.

[1:16:11] En dat de VvD nu deze fout zou willen herstellen, dat klinkt mij als muziek in de oren.

[1:16:16] Ik denk dat we daarmee namelijk destijds de noodzakelijke uitvoeringskracht in het landelijk gebiet ook hebben afgeshaft.

[1:16:23] En we kunnen als...

[1:16:25] Rijksoverheid bijna helemaal niks meer.

[1:16:27] En daarom is ook de grote vraag die bij die stikstofbrief van 26 juni ook boven de tafel hangt.

[1:16:34] Je kunt wel mooi zoveel kantjes volschrijven met allemaal mooie maatregelen.

[1:16:38] Maar wie voert dit zo meteen uit?

[1:16:41] En hoe doe je dat zonder grond?

[1:16:42] Want als je geen grondmotortje in beweging kunt zetten, dan is het alleen maar een praatje voor de vaak.

[1:16:47] Dan is het theoretisch geneuzel in Den Haag.

[1:16:49] Dan gebeurt er helemaal niks.

[1:16:50] Dus ja, hoe je het ook noemt, dienstlandelijk gebied, nieuwe dienstenlandelijk bebied, productschap 2.0, whatever...

[1:16:59] Dat we uitvoeringskracht nodig hebben met uitvoeringkracht en vermogen om op grond te sturen en met grond spelen.

[1:17:07] Ja, dat zal evident zijn.

[1:17:08] Anders komt die brief van 26 juni nog los van alle aanpassingen die nodig zijn op die brief geen centimeter verder.

[1:17:17] Dank.

[1:17:17] Dan gaan we nu wel echt gorsen.

[1:17:19] En wel tot vijf over half vijft.

[1:38:36] Goed, we hebben bewindspersonen in de house, maar nog niet alle Kamerleden in het house.

[1:38:39] Maar het is al wel al lang vijf over half vijft geweest, dus we gaan gewoon beginnen.

[1:38:46] Met de beantwoording van de zijde van het kabinet even de...

[1:38:51] Huishoudelijke mededeling, herhaling.

[1:38:55] We doen nu wel de 30 secondenregel.

[1:38:58] Dus 30 seconde interrumperen is een dubbele interruptie.

[1:39:02] Daaronder is die gratis.

[1:39:05] En kwart van vijf, we hebben tot zes uur.

[1:39:10] Ja, er zijn toch aardig wat vragen gesteld.

[1:39:13] Dus dat wordt misschien nog wel eens krap.

[1:39:17] Maar ik denk dat iedereen aan deze tafel z'n best gaat doen om zes uur te halen.

[1:39:21] Dat zou fijn zijn.

[1:39:23] Het woord is aan de minister.

[1:39:24] Ja, voorzitter.

[1:39:25] U wilt ook heel graag weten wat voor blokjes er zijn.

[1:39:27] Ik zal even heel kort wat inleidend zeggen.

[1:39:30] Dan heb ik een blokje met regeldruk voor bioboeren en verdienvermogen.

[1:39:35] Dan hebben we een blikje met markt en keten.

[1:39:38] En dan heb ik integrale opgave land- en tuinbouw.

[1:39:41] Dat zijn wat meer de diverse vragen.

[1:39:43] Dat is drie blokkjes.

[1:39:48] Ook drie blokjes voorzitter.

[1:39:50] En wij verdelen alles mooi onderling.

[1:39:51] Dus het eerste blokje is ook economie en verdienvermogen.

[1:39:53] Dus als u zich afvraagt waarom een vraag niet bij de minister komt, zal die bij mij komen.

[1:39:57] Het blok je pacht.

[1:39:58] En het blok hier grondbeleid.

[1:40:02] Dank u wel.

[1:40:04] Ik heb trouwens ook nog even, althans ik niet... maar dat heeft de gevier gedaan, opgezocht... aan wie wij dit debat vandaag te danken hebben.

[1:40:13] En dit is al een verzoek uit 2022, een kennisthema uit 2022.

[1:40:19] En we hebben deze te daken onder andere aan volgens mij Peter... Tjeertegoot.

[1:40:24] Tjeertergoot.

[1:40:26] En onze Kamervoorzitter, de heer Van Kampen.

[1:40:30] Weet u dat allen?

[1:40:31] Ook weer als u ze in wandelgangen tegenkomt, kunt u ze bedanken voor deze mooie middag.

[1:40:36] De minister.

[1:40:37] Ja, en vier jaar later zaten wij hier.

[1:40:40] Ja voorzitter, het is mijn overtuiging dat we alleen samen zorgen voor een sterke en duurzame land- en tuinbouwsector.

[1:40:47] En het werd net al gezegd, ketenpartijen, maar ook consumenten spelen daarbij een essentiële rol in het versterken van het verdienvermogen.

[1:40:54] Boeren en tuinders reageren op de vraag die door consumentenen en keten partijen wordt bepaald.

[1:41:00] Door de afzet van duurzame voedsel te vergroten, moeten ketenpartijen in toenemende mate bijdragen aan de beloning en inspanningen op het erf.

[1:41:09] En zoals aangekondigd in de Kamerbrief van 26 juni, kijk ik parallel naar wettelijke maatregelen om een eerlijke verdeling van kosten en opbrengsten in de keten te borgen.

[1:41:18] En naast het verdienvermogen kijken we dan ook naar verdienmodellen.

[1:41:22] En daar hoorde ik uw kamer ook over multifunctionele landbouw of nevenactiviteit in de bedrijfsvoering zoals ik het wat meer ken.

[1:41:29] Want dat biedt wat mij betreft ook kansen voor boeren en tuiners om hun verdienvenmogen te versterken.

[1:41:34] En nieuwe economische dragers op het platteland zijn daarbij essentieel.

[1:41:38] En dat draagt bij aan het inkomen en versterkt ook de band tussen stad en platteland.

[1:41:43] Belemmeringen moeten weggenomen worden zodat boeren deze kansen optimaal kunnen benutten.

[1:41:47] En over jonge boeren, overname van het ouderlijk bedrijf is voor veel jonge broeren een spannende en uitdagende periode.

[1:41:54] Daar komt heel wat bij kijken.

[1:41:56] En daarom wil ik jonge poeren ondersteunen om duurzaam en rendabel te ondernemen en zo voor hunzelf en hun omgeving economische en maatschappelijke waarden te creëren.

[1:42:05] En dat betekent niet alleen financiële ondersteuning, maar ook het creëeren van ruimte voor innovatie en het bieden van een langetermijnperspectief.

[1:42:13] Met het versterken van het verdienvermogen zorg ik ervoor dat de land- en tuinbouw een aantrekkelijke en rendabele sector blijft voor huidige en toekomstige generaties.

[1:42:23] Dan gaan we nu ook over tot het blokje wat daarover gaat.

[1:42:25] Dan begin ik met de regeldruk voor biologische boeren.

[1:42:28] Dat was ook eerst een vraag van de heer Vlag.

[1:42:31] Hoe we omgaan met het RVO-rapport Iedere boer telt.

[1:42:35] Ik wil mijn waardering uitspreken voorzitter voor dit rapport van de RVO.

[1:42:39] Het RVO heeft in antwoord op een brief van Kering Farmers goed gekeken hoe ze haar dienstverlening kan verbeteren door belemmeringen in een aantal praktijkvoorbeelden onder de loep te nemen.

[1:42:48] En ik zie ook overeenkomsten met het rapport van Biohuis waar een aantal keer naar verwezen is.

[1:42:53] Er is daarom alle reden om de aanknopingspunten voor vermindering van administratieve lasten serieus te onderzoeken en daar zal het kabinet ook vol op inzetten.

[1:43:02] En ook mevrouw Pot vroeg naar de regeldruk voor biologische boeren.

[1:43:06] Biologische en andere extensieve boeren zijn koplopers en laten zien hoe je met minder inputs een goede boterham kunt verdienen.

[1:43:12] En ik vind het belangrijk dat onnodige drempels zoveel mogelijk weggenomen worden.

[1:43:16] Biologique boeren moeten evenwel voldoen aan regels van de Europese Vordening, die streng met gedetailleerde voorschriften.

[1:43:24] Maar dat is nodig om het biologisch keurmerk en ook consumenten vertrouwen te geven.

[1:43:28] En daar sta ik achter.

[1:43:29] Waar kan zet ik in op het voorkomen van extra administratieve lasten uit andere regelgeving en regelingen.

[1:43:36] Zo is al een aantal conditionaliteiten, zoals we dat noemen, in het GLB niet meer van toepassing voor biologische boeren.

[1:43:42] En dat vergt een inspanning in Brussel.

[1:43:44] Maar ook in Nederland kunnen we zelf aan de slag.

[1:43:46] En ik wil dat de gecombineerde aanvraag van RVO beter aansluit bij kleine boeren en bij extensieve praktijken, bijvoorbeeld met passende gewaskeuzes.

[1:43:55] En ook wil ik de certificeringskosten van SCAL verlagen.

[1:43:58] Daar heb ik ook al eerder met enkele van u over gesproken, omdat ook dit bijdraagt aan verlichting van de lasten.

[1:44:04] En de geleerde lessen uit die rapporten die zijn aangehaald zijn belangrijk voor het opstellen van nieuwe regelingen en ook voor het nieuwe GLB.

[1:44:12] Ik wil de biologische sector nadrukkelijk betrekken bij het opstelen van die nieuwe regelen.

[1:44:17] Ook mevrouw Bromet vroeg naar de regeldruk bij biologische boeren en over de aanbevelingen van BioHuis en BioNixt over het verbeteren van aansluitingen van regelingen bij de biologisch praktijk overnemen.

[1:44:28] En ik wil ook mijn waardering uitspreken voor dit goed uitgewerkte rapport van deze twee partners.

[1:44:33] En veel van die aanbeveelingen kan ik overnomen of zijn al in de praktijk gebracht.

[1:44:38] Neem bijvoorbeeld kennisdeling via demonstratiebedrijven of het onderzoeken van proportionaliteit van regelen voor biologischen boeren.

[1:44:45] Ook is de perceelsregistratie applicatie in gebruik genomen, waarmee gegevens van percelen en teelten tussen RVO en SCAL uitgewisseld kunnen worden.

[1:44:56] En ook dat vermindert dan weer de lasten voor de inspecteur en uiteindelijk ook voor de boer.

[1:45:01] Verder wil ik biologische en excessieve boeren meer betrekken bij het opstellen van nieuwe regelingen en wil ik boeren tegemoetkomen met een oplossing voor een deel van die certificeringskosten.

[1:45:10] Een aantal aanbevelingen loopt op de muziek vooruit en dat betreft dan vooral aanbeveelingen die zich richten op het GLB.

[1:45:17] En ik zet me in voor een vereenvoudiging van controles.

[1:45:20] En ook in de huidige periode is dit gelukt.

[1:45:22] Geen extra controles voor biologische boeren onder het GLb, bijvoorbeeld rondom de hectare steunconditionaliteiten.

[1:45:28] De besluit van me over het geheel volgt later en daar kan ik nu nog niet op vooruit lopen.

[1:45:35] Dan de vraag van mevrouw Bromet of ik kan toezeggen dat nieuwe regelingen die worden uitgewerkt worden getoetst op aansluiting bij de biologische praktijk.

[1:45:43] Ja, dat kan ik toezegen.

[1:45:44] Daar waar relevant.

[1:45:45] Dus daar waar dat relevant is zal ik dat doen.

[1:45:49] Dan een vraag van mevrouw Den Hollander over het trappetje van Remkes.

[1:45:54] Omschakelende bedrijven, bedrijf die willen omschaken naar multifunctionele landbouw of we die ondersteunen.

[1:46:00] Ik zie de inzet op nevenfuncties als één van de ontwikkelpaden en daar hebben we volgens mij ook in het debat na 26 juni ook al over van gedachten gewisseld waar langs ondernemerschap zich kan ontwikkelen.

[1:46:11] Dus daarbij zijn intrinsieke motivatie van de ondernemer en de unieke eigenschappen van zowel het gebied als het bedrijf wat mij betreft de belangrijkste voorwaarden voor een succes.

[1:46:20] En ruimte voor ondernemerschap vraagt dat die randvoorwaarden op orde zijn.

[1:46:23] De sector zelf geeft aan dat de ervaren regeldruk de meeste aandacht verdient.

[1:46:28] Daarom zet ik mij in voor het verminderen van regeldruik voor de sector, maar ook de ruimtelijke regelgeving.

[1:46:33] Daardoor moet ruimte ontstaan voor onderneemerschap en verdienvermogen.

[1:46:38] Dan nog een vraag, eigenlijk over hetzelfde thema van mevrouw Den Hollander, overkomen met een programma multifunctionele landbouw.

[1:46:46] Kijk, verbreding van de landbOUw is één van de routes die agrarisch ondernemers volgen om te investeren in dat vernieuwvermogen.

[1:46:52] Dat de ondernemer daar succesvol in zijn, dat zien we denk ik allemaal ook.

[1:46:56] Blijkt ook uit de groei van de omzet uit multifunctioneel landboug en ook de professionalisering van de sector de afgelopen jaren.

[1:47:03] En ook op andere treinen laten ondernemers zien dat ze succesvol kunnen omschakelen.

[1:47:07] Die ontwikkeling wil ik in samenhang bekijken en niet voor ieder thema een apart programma ontwikkelen.

[1:47:12] Wel wil ik bekijker waarin het bestaande instrumentarium opties zitten om ondernemerschap, waaronder dat multifunctionele landbouw, te stimuleren.

[1:47:19] En blijf ik inzetten op het verlichten van de regeldruk.

[1:47:22] Daarnaast vind ik ook de gesprekken met mede-OVD heel belangrijk, omdat zij vaak over het instrumentarium beschikken.

[1:47:28] Dat heb ik zelf ook in mijn vorige functies mogen merken om het mogelijk of onmogelijk te maken.

[1:47:34] En dat vraagt dus dat alle overheden hierop mee sturen.

[1:47:39] Dan een vraag van de heer Vlag, ook over multifunctionele landbouw, zorglandbouwen.

[1:47:43] Of ik het voor een groep van duizend zorgboerderijen kan opnemen.

[1:47:47] In verband met de tijd die zij spenderen aan administratie.

[1:47:50] En of ik dat samen met mijn collega Hermans wil doen.

[1:47:54] Ik zie ook die hoge regeldruk in de zorglandbouw.

[1:47:56] En ik heb ook uw Kamer dit jaar geïnformeerd over de knelpunten die ik met de minister van VWS heb geïmventariseerd.

[1:48:02] Op een multifunctioneel bedrijf waar landbouwen en zorg samenkomen, zal administratie helaas wel een pijnpunt blijven.

[1:48:10] Dat kunnen we namelijk niet geheel wegnemen.

[1:48:12] Maar ik zal bestaande en nieuwe signalen die bij mij binnenkomen, wel ook altijd blijven bespreken en blijven delen met mijn collega Hermans.

[1:48:18] Want uiteindelijk vraagt het verdienmodel ook dat ondernemers gemakkelijk kunnen omschakelen.

[1:48:23] En ook kunnen werken met multifunctionele landbouw.

[1:48:27] Dan ook nog een vraag van mevrouw Pot hierover.

[1:48:29] Of ik met zorgboerderijen ook weer kan kijken naar die administratieve problemen waar zij tegenaan lopen.

[1:48:36] Of dat was over de vraag of een zorgkantoor en een melkveetak, of dat meerekent in de jaarrekening.

[1:48:43] En of waardoor zorgbroeren worden gekort.

[1:48:45] Zoals gezegd leveren dit soort nevenactiviteiten echt een hele belangrijke bijdrage aan de maatschappij en ook het verdienvermogen.

[1:48:52] En ik zie ook die hoge regeldruk ervaring in de zorglandbouw, maar ook in de kinderopvang.

[1:48:56] En ik heb uw kamer daar dit jaar over geïnformeerd.

[1:48:58] Op een multifunctioneel bedrijf waar kinder opvang en zorg landbouwen samenkomen, dan kan ik, zoals net ook gezegd, dat pijnpunt niet helemaal wegnemen.

[1:49:06] Maar de problematiek waar u naar vraagt, die verwijst wel ook naar de ja-verantwoording zorg.

[1:49:11] De ministerie van Volkszondheid, Welzijn en Sport heeft onderzocht of verantwoording over enkel die collectieve middelen mogelijk was.

[1:49:18] Maar dit stuit op uitvoeringsproblematiek en is niet wenselijk.

[1:49:21] Tegelijkertijd, zoals net ook gezegd op de vraag van de heer Vlag, zal ik de bestaande signalen en ook nieuwe signalen wel blijven delen met mijn collega.

[1:49:29] En ook vragen om waar mogelijk een actie hierop.

[1:49:34] Dan een vraag van mevrouw Pot over de handleiding multifunctionele landbouw van de VNG.

[1:49:38] Of ik wil zorgen dat alle gemeenten ermee aan de slag gaan.

[1:49:42] Gemeenten, zoals ik net ook al zei, zijn een belangrijke gesprekspartner voor multifunctioneel landbOUw.

[1:49:46] Zij gaan heel vaak over de passende bestemming hiervoor.

[1:49:50] Die knelpunten zijn ook meermaals onderzocht.

[1:49:52] Dat blijkt ook uit het onderzoek door Berenschot en Bughelhaaima, dat in het voorjaar met de Kamer is gedeeld.

[1:49:57] En ik kan niet in de bevoegdheid van gemeenten treden om beleid op ruimtelijke ordening, maar ik kan wel het onderzoek, zoals eigenlijk ook is gevraagd, en bijbehorende praatplaat verder verspreiden.

[1:50:08] Ik heb dat ook aan de VNG gedaan, of richting de VG gedaan.

[1:50:12] Het is ook verspreid onder gemeentenen, is ook in hun achterban uitgezet.

[1:50:18] Dus zo creëren we samen, ook met die mede-overheids, steeds meer ruimte voor ondernemerschap.

[1:50:22] En ik zie ook in de aanbiedingen die ik van mede-overheden krijg om uitvoeringskracht te versterken, dat juist hun ruimtelijke instrumentarium, dat ze dat zelf ook zien als een belangrijk instrument om de transities in het landelijk gebied mogelijk te maken.

[1:50:36] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas.

[1:50:39] Gevolgen van het integraal beleid voor inkomen, financierbaarheid en bedrijfscontinuïteit gaat over het stikstoppakket natuurherstelvorming.

[1:50:46] Mevrouwen van der Plast maakt een opzomming van allerlei zaken die er of al zijn of we aankomen en of we die kunnen laten doorrekenen.

[1:50:54] Het is belangrijk daar voldoende oog voor te hebben, voor die impact.

[1:50:56] Dat herken ik ook op de inkomens, op het verdienvermogen en het ontwikkelperspectief voor boerenbedrijven.

[1:51:01] En daarom probeer ik bij die vormgeving van het beleid...

[1:51:04] de verschillende opgaven zoveel mogelijk te laten meekoppelen om stapeling van die lasten te vermijden.

[1:51:08] En we hebben daarom ook de WUR gevraagd, ook bij het bekendmaken van het stikstofpakket, een reflectie te geven op de sociaal-economische impact van het maatregelpakket landbouw, natuur en stikstoff.

[1:51:20] En ik heb ook nadrukkelijk aandacht gevraagt daarbij over hoe zit dat met stapelingen van beleid.

[1:51:25] En mevrouw Van der Plas gaf daar zelf ook al een heel lijstje over.

[1:51:31] Dan een vraag van de heer Jansen over de schapensector.

[1:51:33] Wanneer ze weer ruimte voor het schapenhouden krijgen.

[1:51:38] Ik ben het met de heers Jansen eens dat schapens ook een bijzondere rol hebben, publieke waarde.

[1:51:43] Zeker op het gebied van natuur- en landschapsbeheer.

[1:51:46] Denk ook aan de inzet op heiden, op dijken, in natuurgebieden.

[1:51:49] En er heeft ook onder leiding van aanjager Bart Krol een traject gelopen, wat heeft geresulteerd in het actieplan en daar verwees met de ASGP ook al naar kracht van de kunnen.

[1:51:58] En met de acties in het aktieplan wordt ook gewerkt aan een verbetering voor het toekomstperspectief van schapenhouders.

[1:52:04] Dan ook even overstappen naar de vraag van de heer Vlag.

[1:52:07] Wat gaan we dan concreet doen?

[1:52:09] Ik ondersteun die ketenorganisatie Schapenhouderij ook financieel.

[1:52:13] Ik vind het heel mooi wat ze op papier hebben gekregen.

[1:52:15] Ook met ondersteuning van die verkenner.

[1:52:17] Met ondersteuring van LVVN.

[1:52:19] Want ik denk dat de sector ook met betrokken partijen die acties nu verder kan brengen.

[1:52:23] Zeker als wij er financieal aan bijdragen.

[1:52:25] En daarnaast komen een aantal punten uit hun kracht van de kudde ook terug in trajecten waar al aangewerkt wordt.

[1:52:32] Zoals de herziening van PACH-regelgeving en de zoneringsaanpak.

[1:52:35] En over het eerste zal mijn collega zo verder ingaan.

[1:52:40] Dan een vraag over de verdienvermogenstoets en dat was een vraag die meerdere van u hadden.

[1:52:45] Het gaat bij die verdien vermogenstoet niet alleen om een beleidsproces, maar juist ook om aan de voorkant inzichtelijk te maken wat de gevolgen zijn van beleid voor het verdienvenmogen met daarbij ook aandacht voor mogelijk compenserende of mitigerende maatregelen die ook onderdeel worden van de verdere uitwerking van beleids.

[1:53:01] En het is inderdaad belangrijk dat ook dit inzichtelijk is en wordt gemaakt voor de Kamer.

[1:53:05] En ik begrijp die wens van de BBB ook.

[1:53:08] Bij wetgevingsdirecten worden de uitkomsten van het beleidskompas... ook bij de internetconsultatie bekendgemaakt, niet alleen intern.

[1:53:14] En bij grotere beleidsdirecten kijken we nodig ook breder naar economische gevolgen.

[1:53:18] De Kamer wordt daar ook over apart geïnformeerd.

[1:53:21] Bijvoorbeeld zoals ik net al gaf bij de stikstofplannen... ook die reflectie van Wageningen op de sociaal-economische en bedrijfseconomische...

[1:53:28] En dat rapport verwachten we eind van deze maand.

[1:53:32] En dat zullen we dan ook naar de Kamer snel toesturen.

[1:53:38] Over stapeling van regels is dat denk ik al enigszins beantwoord.

[1:53:45] En als uit een toets blijkt die wij ook doen, zeg ik tegen de heer Vlag... ...als blijkt dat financierbaarheid van investeringen of de stapeling... ...van regels extra aandacht vragen, dan wordt daar ook aanvullend naar gekeken.

[1:53:55] En daarom wordt ook binnen de bestaande bedrijfseffectentoets... ...ook apart gekekeken naar onder andere regeldruk en effecten op bijvoorbeeld innovatie.

[1:54:04] Nog een vraag over verdienvermogen en bedrijfseffecten in relatie tot grondgebondenheid, emissienorm.

[1:54:11] Of ik kan toezeggen dat het integraal wordt opgepakt, dat kijken daarnaar.

[1:54:16] Ja, dat kan ik toezegen.

[1:54:18] Deze toetsen zijn onderdeel van alle nieuwe regels die het Rijk invoert.

[1:54:22] En deze toets worden daarom ook opgesteld voor de regels in het stikstofpakket en de dingen die de heer Vlag vroeg.

[1:54:29] Bij grotere beleidstrajecten kijken we waar nodig ook breder naar economische gevolgen.

[1:54:34] En voor het stiksel op plannen is dus ook aan de Wageningen Universiteit gevraagd om dat te doen.

[1:54:37] En die ontvangt u spoedig.

[1:54:40] En dan de vraag van de PVV over een veto-knop voor verdienvermogen.

[1:54:46] De verdienvenmogestoets heeft geen veto-Knop.

[1:54:49] De toets is bedoeld om de gevolgen voor ondernemers inzichtelijk te maken, zodat deze kunnen worden meegewogen in de besluitvorming, zowel bij ons als bij u.

[1:54:57] En als de toets blijkt dat het verdienmogen ernstig onder druk komt te staan, dan kan dat ook aanleiding zijn om beleid aan te passen of aanvullende maatregelen te treffen.

[1:55:07] Dan ben ik nu bij het kopje Markt en Keten.

[1:55:11] Dan betekent dat dat wij even een break inlassen voor alle interrupties.

[1:55:18] En dan begin ik helemaal kapot.

[1:55:20] Dank u wel, voorzitter.

[1:55:22] Voorzitter, de minister die zegt dat hij niet in de bevoegdheid wil treden van gemeenten.

[1:55:26] Dat begrijp ik natuurlijk heel goed.

[1:55:27] Maar ik denk dat mijn concrete gevoel was gewoon een beetje...

[1:55:30] Ik kom nu veel ondernemers tegen die denk ik hele zinnige dingen aan doen zijn.

[1:55:35] Maar waarbij de gemeente dan toch wat aarzelend is in dat...

[1:55:40] ruimte geven.

[1:55:42] En ik kan me natuurlijk voorstellen, kijk, daar kan de minister niet op ingrijpen, maar inderdaad dat goede gesprek aangaan met gemeenten, dat we denk ik toch als gezamenlijke overheid aan de lat staan om het deze ondernemers zo makkelijk mogelijk te maken om hun bedrijf te verbreden.

[1:55:55] Dat is heel graag wat ik van de minister wil horen.

[1:55:57] Ja, die inspanning lever ik natuurlijk.

[1:56:01] Ik merk ook dat een aantal gemeenten die samen met het IPO, de VNG, ook mij een document hebben aangeboden voor uitvoeringskracht, juist ook hun ruimte instrumentarium om nevenverdiensten, om nieuwe economische draagstort platteland mogelijk te maken.

[1:56:14] Dat doen ze eigenlijk in de aanbieding.

[1:56:16] Ik ben er heel blij mee dat een aantal gemeenten ook zo ver zijn.

[1:56:19] Bijvoorbeeld Jan-Pieter van der Schans uit Ede heeft dat namens de VNG aan mij aangeboden.

[1:56:24] Maar op het moment dat ik ergens in een gebied zit, over gebiedsprocessen praat of over alternatieve verdienmodellen heb voor boeren, dan zal ik dit blijven benadrukken.

[1:56:32] Dan treed ik niet in bevoegdheden, maar laat ik wel het belang hiervan zien.

[1:56:35] Want gemeentenen hebben hiermee gewoon een sleutel in handen om agrariërs aan een goed verdienvermogen te helpen.

[1:56:42] En ik zie ook de mooie voorbeelden daarbij.

[1:56:48] Dan mevrouw Nollander.

[1:56:50] Voorzitter, ik wil er even op doorgaan.

[1:56:52] Wij hebben natuurlijk die vraag gesteld en de minister zegt van een nationaal programma zie ik niet zitten.

[1:56:56] Kan ik hem wel voorstellen.

[1:56:58] Maar volledige vrijheid aan gemeenten en iedere gemeente zijn eigen beleid maken is ook niet altijd heel zinvol.

[1:57:02] Dus zou de minister kunnen werken aan een afwegingskade wat bij alle gemeentenen kan worden neergelegd.

[1:57:08] Waar ook de maatschappelijke effecten worden meegewogen.

[1:57:12] Ja, voorzitter.

[1:57:13] Ik vind het wel heel erg belangrijk wat mevrouw Den Hollande aangaf om hier de urgentie, het belang en ook de mooie kansen voor ondernemers echt ver in de etalage te zetten.

[1:57:24] Ook zoals ik net op de vraag van mevraag Pot antwoordde.

[1:57:27] Ik moet ook met gemeenten en andere partijen rondom uitvoeringskracht afspraken maken.

[1:57:33] Er zit bijvoorbeeld 100 miljoen in het pakket voor stikstof, natuur en landbouw.

[1:57:38] En ik wil wel de vraag van mevrouw Den Hollander, ook als we geld beschikbaar stellen voor uitvoeringskracht, voor in gebieden met boeren aan de slag te gaan, om daar wel deze aan te haken en kijken hoe we met gemeenten dan en met andere overheden de mogelijkheden die dit biedt verder te versterken.

[1:57:56] Dus dan hebben we geen nationaal programma, maar ik wil het wel in het programma wat ik met gemeente en provincies maak over uitvoeringkracht hem daar verder brengen.

[1:58:05] Mevrouwe Den Hollande.

[1:58:06] Voorzitter, het is eigenlijk geen vraag om geld.

[1:58:08] Maar ik weet bijvoorbeeld de gemeente Hoekse Waard heeft een heel mooi afwegingskader liggen.

[1:58:12] En die geven gewoon een punt en aantal aan de maatschappelijke meerwaarde.

[1:58:15] En heel veel gemeenten kijken toch echt nog naar ruimtelijk.

[1:58:17] Past het in de omgevingsvisie?

[1:58:18] En wat is de ruimtekwaliteit?

[1:58:20] Dus ga dan vooral ook aan de slag met wat er al ligt.

[1:58:23] En probeer dat verder uit te rollen, zou ik zeggen.

[1:58:25] Is de minister daartoe bereid?

[1:58:27] Voorzitter, dat ik wel zou willen en misschien is dat dan een aanvulling op de handreiking die de VNG al heeft gedaan.

[1:58:32] Om juist dit soort voorbeelden en afwegingskaartjes die er blijkbaar zijn.

[1:58:35] Die goed werken in de praktijk en ook anderen kunnen inspireren.

[1:58:38] Dat we die in een update van zo'n handreaking en bij wat ik net aangaf gewoon in de etalage zetten.

[1:58:44] Dan werken we niet aan een nationaal programma.

[1:58:46] Maar dan zetten we wel die goede voorbeeld die andere gemeenten kunnen gebruiken.

[1:58:50] Verdergaand in de Etalage.

[1:58:51] En dan hoop ik mevrouw Den Hollander daarmee de vraag te hebben beantwoord.

[1:59:01] Meneer Lohman.

[1:59:04] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:59:06] Ik hoorde de minister spreken over multifunctionele landbouw.

[1:59:09] Heel mooi, dat is ook geen niche meer.

[1:59:11] 40% van de boerenbedrijven doen aan multifunctioneel landboud.

[1:59:14] Maar multifunctioneele landbOUw heet ook zo omdat het verschillende dingen zijn die dan op een boeren bedrijf spelen.

[1:59:19] En vaak is het wel de hoofd...

[1:59:21] tak daar nog steeds van productie.

[1:59:24] Vaak moet die productie ook weer in het buitenland worden afgezet.

[1:59:27] Dus mijn vraag, die ik ook al een aantal keer eerder had gesteld, u zal er vast nog in het volgende kopje op terugkomen, maar hoe kijkt u naar dat deel?

[1:59:32] Hoe gaan we ervoor zorgen dat het afzet duurzaam voedsel, waar misschien een hogere prijs voor wordt betaald, wordt vergroot?

[1:59:41] Voorzitter, als het mag.

[1:59:42] Dat is wel een heel mooi bruggetje naar het volgene pakket, waar juist de vraag van de heer Loman, die die heel duidelijk in zijn inbreng heeft gesteld en naar voren komt.

[1:59:55] We hebben nog mevrouw van der Plas met de interruptie volgens mij.

[2:00:02] Dat klopt.

[2:00:03] Ik heb inderdaad nog een vraag.

[2:00:07] Ik hebt specifiek gevraagd aan de minister om de aangenomen motie uit te voeren zoals hij is bedoeld.

[2:00:07] heb

[2:00:15] En daar heb ik geen antwoord op gekregen.

[2:00:18] De minister.

[2:00:19] Voorzitter, ik heb geantwoord dat wat de motie beoogde, wat mevrouw van der Plassen en ook anderen aangaven in de eerste termijn, namelijk...

[2:00:26] Duidelijk maken wat de bedrijfseconomische, wat de sociaal-economische effecten zijn.

[2:00:29] Dat het kabinet dat altijd doet.

[2:00:31] Dat doen we bij wetgeving.

[2:00:33] Dat doet we ook bijvoorbeeld bij het stikstoppakket.

[2:00:34] U krijgt daar een uitgebreide analyse van de Wageningen Universiteit bij.

[2:00:39] En wat we intern maken, zo'n beleidskompas.

[2:00:41] En alle uitkomsten daarvan, die krijgt u als Kamer ook.

[2:00:45] Dus u heeft daarmee een overzicht over wat de Sociaal Economisch, Bedrijfsekonomisch aan toetsing plaatsvindt.

[2:00:54] Voorzitter, de Kamer heeft gevraagd om een verplichte doorrekening bij nieuw beleid.

[2:00:58] Dus het gaat niet alleen over de stikstofbrief, het gaat gewoon over het algemeen bij nieuws beleid, een verplechte doorreking.

[2:01:06] Die motie wil ik uitgevoerd zien zoals die is aangenomen.

[2:01:13] Dus daar wil ik ook antwoord op.

[2:01:15] De minister?

[2:01:16] Mijn antwoorden is dat doen we.

[2:01:17] U krijgt dat en we voeren dat uit.

[2:01:21] Bij alle voorstellen die we doen krijgt u dat.

[2:01:25] Ja, meneer Jansen.

[2:01:27] Ja, dank voorzitter.

[2:01:28] Mijn vraag ging natuurlijk in het verlengde er ook over met die veto-knop.

[2:01:32] Ik hoor wat de minister zegt, maar kan de minister dan eens schetsen... op het moment dat er aanleiding toe is, dan gaan we het beleid aanpassen.

[2:01:40] Kan de minister schetsenen over wat voor termijn we dat dan ongeveer hebben?

[2:01:43] We registreren iets en hoe lang gaat het dan duren voordat wij het beleids gaan aanpassen?

[2:01:49] Ja, voorzitter.

[2:01:50] Bijvoorbeeld bij de reflectie van Wageningen op het stikstofpakket die eind deze maand komt, dan krijgt u die reflectie en dan krijg u ook binnen afzienbare tijd een kabinetsappreciatie hoe we daarmee omgaan, wat we daar mee doen of we zaken in het ondersteunende beleid aanpassen.

[2:02:05] Dus u wordt daar vrij snel door ons dan op de hoogte gehouden en zo doen we dat bij alle grote trajecten.

[2:02:12] Jansen.

[2:02:14] Ja, Voorzitter, reflectie vrij snel.

[2:02:16] is totaal niet concreet.

[2:02:18] En die veto-knop was juist bedoeld om gewoon acuut een soort noodstop te kunnen gebruiken op het moment dat het beleid van Alicant zijn doel mist.

[2:02:26] En ik hoor de minister zeggen, dat heb ik niet.

[2:02:28] Ja, dan gaan we dus gewoon doormodderen.

[2:02:30] Hoe ziet de minister dat?

[2:02:31] Ja, voorzitter, als het beleidsvalicant z'n doel mis, dan is het geen goed beleid en dan moet je het niet doorvoeren.

[2:02:41] Dan zijn we toe aan het volgende blokje.

[2:02:46] Markt en keten.

[2:02:48] Voor mij is het randvoorwaardelijk dat de keten ook een bijdrage gaat leveren aan de transitie die de landbouw moet gaan maken.

[2:02:55] Het gaat mij daarbij om ondersteuning aan boeren, maar ook aan vergroting van de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel door ketenpartijen zoals voedselsvolverwerkende industrie en supermarkten.

[2:03:05] En om die reden heb ik allerlei acties in gang gezet op het informeren, het faciliteren, het stimuleren van de keten.

[2:03:12] Maar ook op het gebied van normeren.

[2:03:14] En bij het informer en facilitering kunt u denken aan de financiering van Europese onderzoek naar een uniforme en eenduidige manier van meten van milieueffecten.

[2:03:22] Aan de ketendialogen die ik organiseer en aan het dashboard duurzaamheid van supermarkten.

[2:03:28] En op het debied van de normering worden inkoopcriteria voor de Rijksinkoop opgesteld.

[2:03:32] Maar ik wil met name op het gebied van normering verder gaan.

[2:03:35] Dat heeft u ook in de brief gelezen.

[2:03:36] En daarom ben ik bezig met de uitwerking van die uitgebreide ketenverantwoordelijkheid waar de heer Lohman het ook al over had.

[2:03:42] Waarmee ik de bijdrage van ketenpartijen aan de verduurzaming van de landbouw ook wettelijk wil borgen.

[2:03:47] En ik zal u dit voorjaar daarover verder informeren over de stappen die we daarop gaan zetten.

[2:03:52] En dan de concrete vragen van de leden, voorzitter.

[2:03:57] Mevrouw Pot vraagt over de duidelijke afspraken die moeten liggen met de keten begin 2027 en hoe het daarmee staat.

[2:04:05] Nou, ik vind het een mooie vraag om ook in dit debat de ketenaanpak verder toe te lichten.

[2:04:11] En het is denk ik belangrijk dat ik met die ketenaampak afspraken wil maken over de vergroten van de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel.

[2:04:19] En ik zal elkaar in het eerste kwartaal ook daar verder over informeren.

[2:04:24] En ook de hele man vraagt daarna wat we ermee willen bereiken.

[2:04:28] Een ketensamenwerking onderstreept het belang van het leveren van een gezamenlijke bijdrage wat mij betreft aan de verduurzaming van de landbouw.

[2:04:34] ...inclusief die waardigheid, inclusief zaken waar we al vaker over van gedacht hebben gewisseld... ...zoals de eiwittransitie.

[2:04:40] En ketensamenwerking is belangrijk voor het vergroten van de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel.

[2:04:45] En door het maken van afspraken is het voor die ketenpartijen ook mogelijk... ...om de boer te belonen door het betalen van een meerprijs.

[2:04:52] De Europese Commissie heeft namelijk de uitzondering op mededingingsregels... ...via artikel 210 bis van de GMO-verwording verruimd.

[2:05:00] In het Kamerdebat over het stikstofpakket begon...

[2:05:02] De heer Das er daar ook over.

[2:05:04] En in mijn gesprekken met ketenpartijen wijs ik hen ook op de bereidheid van de ACM om hierover verder voorlichting te geven.

[2:05:12] Dan de vraag van de loonman welke rol ik wil vervullen als het gaat om markt en keten.

[2:05:18] De markt vervult inderdaad een belangrijke rol bij het vergoeden van meerkosten van verduurzaming op het boerenerf.

[2:05:24] Ik wil daarover afspraken maken en dat ga ik dus ook opnemen in die ketenaanpak.

[2:05:28] En het bouwen van verdienmodellen door agrarische ondernemers gaat ook over stapelen van beloning wat mij betreft met zowel private als publieke financiering zoals ecosysteemdiensten.

[2:05:37] In de Kamerbrief van 16 juni heb ik daarnaast aangekondigd om een aanzet te geven tot het juridische en wettelijk kader om de bijdrage ook daadwerkelijk te borgen.

[2:05:46] Dan vroeg de heer Loman ook een interessante vraag, wanneer is het dan succesvol die aanpak?

[2:05:52] Mijn missie is geslaagd als de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel dat werkelijk is vergroot.

[2:05:58] Waaronder die afspraken met ketenpartijen en waaronder ook afsppraken over de afset van biologische producten.

[2:06:04] Maar ook de koppelkansen die er zijn met die waardigheid en de eiwittransitie, dat we ook die hebben verzilverd.

[2:06:11] Dan een vraag over de buitenlandfactor en daarmee kom ik ook even aan uw interruptienet.

[2:06:16] Een groot deel van producten die in Nederland door primaire producenten wordt geproduceerd, die wordt geëxporteerd.

[2:06:21] En andersom wordt een groot deels van het voedsel dat in de supermarkt ligt uit het buitenlands geïmporteerd.

[2:06:26] En tegen die achtergrond is het dus belangrijk oog te hebben voor het gelijke speelveld.

[2:06:29] En dat heb ik ook.

[2:06:30] Boeren die in Nederland aan bepaalde duurzaamheidscriteria voldoen, die zouden ook al zijn producten exporteren, dat terug moeten zien in de prijs.

[2:06:38] En ketenpartijen spelen hier gewoon een hele belangrijke rol bij.

[2:06:42] En eerder heb ik auch aangegeven dat ik op Europees niveau daar op de samenwerking zoek.

[2:06:46] Tegelijkertijd vind ik ook dat we ons niet moeten verschuilen achter het verhaal van het moet in Europa eerst geregeld zijn of import en export.

[2:06:54] Want ik zou bijvoorbeeld ook graag zien dat in Nederland gevest supermarkten het aanbod van duurzaam geproduceerd voedsel vergroten.

[2:07:00] En ik wil daar met hen dan ook afspraken over maken in die uitgebreide keten van behoorlijkheid.

[2:07:05] En dat als we dat niet vrijwillig met elkaar kunnen doen, dan zal het een meer dwingend karakter moeten krijgen.

[2:07:12] Dan afspraken over de afzet biologisch, ook van de heer Lohman.

[2:07:18] Wat bedoelt het kabinet met harde afspragen voor 1 april?

[2:07:21] Alleen volumes of inkoop of ook langjarige afzet en risicodeling?

[2:07:24] En met hardere afspaken bedoeld het kabinets afsptraken die dusdanig concreet zijn dat ze boeren het vertrouwen geven dat de afset van biologische producten zodanig zal toenemen dat zij willen omschakelen of hun bedrijf willen voortzetten.

[2:07:38] En afspraken waaraan supermarkten, verwerkers, sectorpartijen en overheid zeggen uiteindelijk ook committeren.

[2:07:44] En momenteel, zoals gezegd, lopen die gesprekken hierover.

[2:07:46] En de genoemde onderwerpen zoals inkoop en langjarige afzet zijn ook onderdeel van dat gespreks.

[2:07:52] Het uitgangspunt voor mij is dat afspragen zorgen voor een versnelde groei van het areaal en bijdrage aan een biologisch landbouwareaal van 15%, zoals ook in de Kamerbrief staat.

[2:08:04] Dan een vraag, voorzitter, over risicodelen in de keten.

[2:08:07] Hoe ik me dat voorstel, ook in relatie tot het buitenland.

[2:08:11] Ik verschil misschien iets wat van mening met Eloman... als het gaat over duurdere producten uit Nederland.

[2:08:17] Kijk, het klopt dat duurzame produceren van agrarische producten... dat het vaak gepaard gaat met hogere productiekosten.

[2:08:24] Maar kosten van voedselproductie worden natuurlijk door de hele keten gemaakt.

[2:08:27] Niet alleen maar door de primaire producent.

[2:08:30] Maar veelal zijn afnemers van primaire producten goed in staat...

[2:08:33] om voedselproducten ook te verwaarden in buitenlandse afzetkanalen.

[2:08:37] En een goed voorbeeld daarvan is een samenwerking in het marktprogramma Verduurzaming Dierlijke Producten.

[2:08:41] En op mijn werkbezoek laatst heb ik ook over Holland Varken bijvoorbeeld gelezen... dat het Nederlandse primaire producenten uitstekend lukt om kwaliteitsspullen... waar meer kosten zijn gemaakt aan de voorkant, om die ook goed te vermarkten.

[2:08:55] Ik heb daar ook alle vertrouwen in.

[2:08:58] En dan de vraag welke ketenpartijen worden betrokken, wat de tijdlijn is en hoe de Kamer wordt geïnformeerd.

[2:09:04] Ook over productzag 2.0 en het SER-advies wat u recent ook in ontvangst heeft genomen.

[2:09:10] Ik overigens zelf ook.

[2:09:11] Ik deel de oproep van de heer Lohman om de Kamers ook snel en goed te informeren over de uitwerking van de ketenaanpak.

[2:09:18] In algemene zin betrek ik de volledige rijkwijde van de keto.

[2:09:21] Dus dat is van toeleveranciers tot voedselverwerkende industrie, supermarkten.

[2:09:26] Omdat ketenpartijen elk vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid en bijdrage moeten gaan leveren.

[2:09:31] En het is mijn verwachting dat de kabinetsappotiatie over het SER-advies, dat u het voor het einde van het jaar krijgt.

[2:09:39] En dan een vraag van mevrouw Pot, ook over keten.

[2:09:45] Het gaat niet alleen maar over stimuleren van verduurzaming bij bedrijven die het al goed doen, maar ook over het verplicht verhogen van een ondergrens, hoe we dat gaan doen.

[2:09:55] Deze vraag had ik nog niet volledig beantwoord.

[2:09:58] We hebben dus aangegeven dat we die afspraken gaan maken over de vergroting van de afzet van het duurzaam geproduceerd voedsel.

[2:10:05] En het belangrijk onderdeel wat mij betreft is daarbij ook het verkrijgen van een gemeenschappelijke taal over het meten en rapporteren van milieueffecten en delen van data over duurzamheid.

[2:10:15] Het kabinet ondersteunt het initiatief van True Value Language waarbij samen met ketenpartijen ook wordt gewerkt aan een objectivering van duurzameheid.

[2:10:23] Want dat kan natuurlijk van alles betekenen.

[2:10:25] Op het gebied van Normeren wil ik een stap verder zetten en werk ik zogezegd aan een wettelijke grondslag.

[2:10:32] Dan nog een vraag van mevrouw Pot over de SER.

[2:10:36] Voldoende juridische ruimte om keten samenwerking te stimuleren en onderlinge afspraken te maken?

[2:10:41] Ik onderstreep dat belang en ook aan de gezamenlijke bijdrage die we moeten leveren aan de verduurzaming van de landbouw.

[2:10:46] Supermarkten acteren daarin vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid...

[2:10:50] En zoals ik al aangaf, heeft de Europese Commissie ons ook gewoon de mogelijkheid gegeven om door die GMO-verordening aan te passen.

[2:10:59] En met die uitzondering is het ook mogelijk om deze afspraken te maken, ook op prijs.

[2:11:05] En de ACM is ook, zoals ik net al zei, actief betrokken om ondernemers daar ook op voor te lichten.

[2:11:12] Dan een vraag van mevrouw Den Hollander.

[2:11:13] Wat ik ga doen om gepaste afspraken binnen de keten te maken?

[2:11:18] Dat is een beetje een verlengde van de antwoorden die ik net gaf, voorzitter.

[2:11:23] Dat doe ik langs lijnen van vergroten van de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel, zoals ik zei.

[2:11:28] Langs de lijnen von inzet op biologische producten, namelijk het maken van harde afspragen met ketenpartijen.

[2:11:33] En ik bekijk ook de koppelkansen die er zijn met dierwaardigheid en eiwittransitie.

[2:11:38] Ik denk dat ik daarmee de vraag van mevrouw Den Hollander ook in de voorgaande vragen heb beantwoord.

[2:11:46] Dezelfde vraag heeft mevraag Bromet ook min of meer gesteld.

[2:11:50] Dus voor 1 april harde afspraken met ketenpartijen en het borgen van die afspragen.

[2:11:58] Dan had ik ook nog een vraag die was eigenlijk uit het vorige blokje, voorzitter.

[2:12:00] Het gaat over versnellingsplan biologisch.

[2:12:03] Hoe het daarmee staat met de uitwerking daarvan?

[2:12:06] Aan de uitwerking van het versnellingsplan wordt hard gewerkt.

[2:12:09] Voor het einde van het jaar informeer ik de Kamer hoe de Rijkscatering kan toegroeien naar 50% inkopen van biologische producten.

[2:12:15] En er lopen zogezegd gesprekken met keten- en sectorpartijen om de afzet van biologie producten te vergroten.

[2:12:21] Ook daarbij geldt, net zoals voor de uitgebreide ketenverantwoordelijkheid, als het niet lukt om voor 1 april tot afspraken te komen, dan zullen we daar dwingende in zijn.

[2:12:31] En voorgenomen subsidieregelingen worden op dit moment ook voorbereid.

[2:12:36] Dat was het blokje Markt en Keten.

[2:12:40] Dank u wel.

[2:12:41] Met de snelheid van het licht was u allemaal.

[2:12:46] Foto finish.

[2:12:48] Nee, dat betekent gewoon dat u elkaar de beurt gegund heeft.

[2:12:53] En dan begin ik bij mevrouw Den Hollander.

[2:12:56] Ik vind de volgende niet zo belangrijk hoor, voorzitter.

[2:12:58] Maar ik had nog een vraag gesteld over de wet oneerlijke handelspraktijken.

[2:13:03] Die komt zo meteen.

[2:13:03] Oké, dank u wel

[2:13:05] Ja, voorzitter.

[2:13:08] Er was nog één vraagje blijven liggen.

[2:13:10] Ik had ook nog gevraagd naar de duurzame initiatieven die er al zijn.

[2:13:14] Kunnen die nou ook op langjarige duidelijkheid rekenen in die ketenaanpak?

[2:13:18] Omdat je merkt toch dat een aantal van die supermarkten een beetje zijn gaan terugwandelen.

[2:13:22] En dan liggen deze al in de supermarkt en die dreigen dan te verdwijnen.

[2:13:26] Dat lijkt me laaghangend fruit wat we in ieder geval willen hebben.

[2:13:29] Ja, voorzitter.

[2:13:30] Deze vraag kan ik me heel goed voorstellen.

[2:13:32] Wat mij betreft zijn dat afspraken die langjarig zijn.

[2:13:34] Maar ik wil de zorg die hier wordt geuit door mevrouw Pot ook gerust in de gesprekken die we nu hebben.

[2:13:40] Ter voorbereiding van komen we met ketenpartijen al eigenlijk meer vanzelf tot dwingende afspragen.

[2:13:45] Daar kan ik hem op dit moment ook al inbrengen.

[2:13:48] En als we die afspaken hebben moet dat natuurlijk een antwoord zijn op langjarige zekerheid.

[2:13:51] Want anders ga je als ondernemer niet investeren.

[2:13:54] Mevrouwe Bromets.

[2:13:57] Ja, voorzitter.

[2:13:58] Nou, dank aan het enthousiasme waarmee de minister de biologische sector eigenlijk oppakt.

[2:14:06] Of de productie en de afzet.

[2:14:10] Ik heb wel een vraag.

[2:14:12] Ik was bij Lidl.

[2:14:13] Die gingen hun productie biologisch verdubbelen.

[2:14:15] En als je dat dan...

[2:14:18] doorrekend naar aandeel biologisch in grondgebruik, dan ben je er nog lang niet, zeg maar.

[2:14:23] Dus waar kijkt de minister nou naar bij het maken van die ketenafspraken?

[2:14:27] Naar de doelstelling die wij zelf geformuleerd hebben van 15%, die overigens nog 10% onder de Europese doelstellen ligt.

[2:14:34] De minister.

[2:14:35] Ja, voorzitter.

[2:14:35] Ik zag dat Lidl u inderdaad in het zonnetje had gezet.

[2:14:40] Heel verstandig.

[2:14:41] Maar ja, het doel is uiteindelijk die 15% biologisch areaal zoals we dat eigenlijk al een aantal jaar geleden afgesproken hebben.

[2:14:50] Ik denk dat dat al een hele inspanning vraagt van ons, van de keten en niet te vergeten van uiteinig de boeren die dat moeten produceren.

[2:15:00] En dat is waar we al op enten.

[2:15:02] En ik weet dat daarmee een gat ligt ook met de Europese afspraken die volgens mij 10% hoger liggen.

[2:15:07] Maar voor nu vind ik die 15% het doel waar we eigenlijk met deze afsppraak op moeten uitkomen.

[2:15:12] En daar hebben ketenpartijen grote verantwoordelijkheid in, maar ook wij zelf met de uitwerking van het stikstofpakket.

[2:15:21] Ik weet niet meer wie ze... Meneer Gemwes, meneer Lohman.

[2:15:25] Eerst meneem Gemwis.

[2:15:26] Voorzitter, dank u wel.

[2:15:29] Biologisch is natuurlijk vooral sterk in de versmarkt, maar in de verwerkte producten niet en het gaat wel om grote bulkstromen.

[2:15:38] Een aantal jaar geleden hebben we wel eens het idee geopperd met meerdere partijen om bijmengen van biologische productie te overwegen.

[2:15:48] Dat doen we bij groen gas en andere producten ook.

[2:15:52] Hoe kijkt de minister daar eigenlijk tegenaan?

[2:15:53] En overweegt hij dit ook als het niet lukt via het stimuleren van biologische verkoop van hele producten om de bijmengstrategie te overwegen?

[2:16:02] Of sorteert hij daar sowieso op voor?

[2:16:06] Ja, voorzitter, ik vind dat een hele interessante suggestie.

[2:16:09] Ik heb dat ook aan BioHuis en BioNext meegegeven, die mij eigenlijk dezezelfde vraag stelden.

[2:16:14] Ja, we zijn op dit moment ook gewoon dat soort wettelijke verplichtingen aan het uitwerken.

[2:16:19] Maar ik zie tegelijkertijd ook dat ketenpartijen ook aanbieden en enthousiast zijn om met plannen die zij al hebben of plannen wie ze verder willen brengen...

[2:16:28] zeg maar, dwingend met elkaar af te spreken.

[2:16:30] Maar lukt dat niet, dan is dit zeker iets wat we achter de hand houden... om uiteindelijk de afzet te vergroten bij boeren.

[2:16:36] Want zij moeten er gewoon vanuit kunnen gaan dat die afzet er is.

[2:16:42] Dank u wel, meneer Looman.

[2:16:44] Ja, dank u wel.

[2:16:47] Ik hoor de minister steeds het hebben over het aanbod van duurzaam geproduceerd voedsel vergroten.

[2:16:52] En ik denk dat dat in de theorie natuurlijk ook de juiste route is.

[2:16:56] Eerst op basis van vrijwilligheid en anders gaat het over afdwingen.

[2:17:01] Dan kom ik toch weer even terug bij de buitenlandfactor.

[2:17:03] Even ervan uitgaande dat 70% of in ieder geval een hoog percentage naar het buitenlands gaat.

[2:17:09] Kan de minister dan in het buitenland gaan afdwingen dat daar op een andere manier ingekocht wordt?

[2:17:15] Hoe ziet de minister dat voor zich?

[2:17:18] Ja, voorzitter.

[2:17:18] Ik zie dat in het buitenland... ...als ik bijvoorbeeld met mijn Europese collega's... ...met Oostenrijk en Duitsland hier gesprek over heb... ...dat zij eigenlijk al ook wat in de supermarkt ligt... ...al veel verder zijn met bijvoorbeeld... ...biologische of duurzaam geproduceerde spullen.

[2:17:31] Tegelijkertijd vind ik een terecht punt van de heer Lohman.

[2:17:32] Daar heb ik ook aangegeven dat ik in Europa... ...hier wel het gespreken over wil hebben.

[2:17:35] Want volgens mij is het level playing field wat we hebben... ...gewoon een belangrijk goed om... ...ja, ook ten dienst te staan van Nederlandse ondernemers.

[2:17:42] Dus ik wil niet dat het Europese argument... ...en sta in de weg wordt...

[2:17:45] voor het goed belonen van de primaire producenten.

[2:17:49] Maar je moet er ook niet blind voor zijn.

[2:17:52] Dus dat zou ook mijn inzet zijn in Europees verband.

[2:17:57] Meneer Loman.

[2:17:59] Ja, ik vraag hier steeds om door... ...dat ik echt denk dat dit een heel complex vraagstuk is... ...waar ik de minister sowieso niet persoonlijk... ...maar de minister niet op aanspreek.

[2:18:07] Maar ik vind dit toch onbevredigend... ...omdat ik spreek ook met FNL, CBL... ...hele boel partijen die zich hier zorgen over maken.

[2:18:15] Hoe kunnen we nou duurzamere producten... ...die vaak wat meer kosten... ...hoe kunnen die nou effectief gaan vermarkten... ...ervan uitgaan dat dat voor een groot deel in het buitenland is?

[2:18:24] Want ook in het Buitenland zijn ze bezig met...

[2:18:26] Hun eigen ketens verduurzamen en heb je bijvoorbeeld ook nationalisme in Frankrijk, voedselnationalisme.

[2:18:31] Dus het is echt een heel ingewikkeld speelveld.

[2:18:34] En ja, ik zoek toch naar...

[2:18:37] Ik kan de minister misschien toezeggen om hier schriftelijk nog eens op terug te komen van wat daar nou de ideeën over zijn om dat te gaan doorbreken.

[2:18:46] Want dit speelt echt al tien tot vijftien jaar.

[2:18:48] Dat is niet voor het voorjaar opgelost.

[2:18:53] De minister.

[2:18:54] Voorzitter, ik herken ook de voorbeelden die de heer Loman geeft.

[2:18:58] Tegelijkertijd zie ik dat ook onze primaire producenten, ik noem dat als voorbeeld van Hollandfarken, toch echt wel in staat zijn om extra kwaliteit, extra eisen die wij stellen, om die te vermarkten en ook in het buitenland geld te verdienen.

[2:19:10] Maar ik vind het geen probleem om...

[2:19:11] Ofwel bij de ketenaanpak die we presenteren, daar terug te komen op specifiek dit punt van hoe gaan we dat dan Europees met elkaar regelen.

[2:19:18] Want ik denk dat die inzet absoluut nodig is.

[2:19:21] En dan kan ik dan met de heer Lohman ook nog over gedachten wisselen van hoe doen we dat op een effectieve manier.

[2:19:26] Dus ik wil geen rondjes draaien in dat het in Europa eerst geregeld moet zijn voordat we nationaal wat gaan doen.

[2:19:31] Maar zo wil ik er ook niet blind voor zijn, want het is gewoon een grote component waar we mee te maken hebben.

[2:19:35] Dus Ik zal er dan in de stukken die ik naar de Kamer stuur over de ketenverantwoordelijkheid daarop terugkomen.

[2:19:45] Voorzitter, de minister noemt Oostenrijk als voorbeeld.

[2:19:50] Maar dat is helemaal niet te vergelijken met hier.

[2:19:52] Dat kun je echt niet één op één leggen.

[2:19:54] En Oostenrijk heeft Alpen.

[2:19:56] Die heeft niet het uitgestrekte platte landschap wat wij hebben.

[2:19:59] Dus Oostenijk dwingt ook tot kleinschalerigheid.

[2:20:04] Plus boeren worden daar zwaar gesubsidieerd om biologisch te worden of om te schakelen.

[2:20:10] Dus kan de minister een wat beter voorbeeld dan noemen op de vraag van de heer Lohman?

[2:20:17] Voorzitter, ik heb ook het voorbeeld Duitsland genoemd.

[2:20:19] Zoals mevrouw van der Plas weet, woon ik vlak langs de grens.

[2:20:23] En het landschap in Niedersaks en Noord-Ruim-Westfalen is echt nagenoeg vergelijkbaar met het Nederlandse landschappen.

[2:20:29] En ook daar krijgen ze dat voor elkaar.

[2:20:31] Op Oostenrijk moet ik haar inderdaad gelijk geven.

[2:20:33] Daar, zo heeft de minister mij verteld, geven ze ontzettend veel geld uit aan ecosysteemdiensten, agrarisch natuurbeheer, om op die manier voor...

[2:20:42] boeren die bijvoorbeeld biologisch willen produceren echt zorgen dat het verdienvermogen goed overeind blijft.

[2:20:49] Ja, dank.

[2:20:50] Ik had ook nog wel een vraag over die afdwingbaarheid.

[2:20:53] We hebben gezien dat vorig jaar weliswaar licht, maar het aantal biologische boeren is gedaald.

[2:21:00] En ook het aantal boeren wat om wil schakelen is vorig jaren licht gedaalt.

[2:21:04] En Nederlanders geven 3% van de totale uitgaven in de supermarkten gaat maar naar biologis.

[2:21:11] Dus

[2:21:12] Hoe ziet de minister dan zo'n afdwingbaarheid als de vraag er niet is?

[2:21:17] Voorzitter, de vraag is er ook niet omdat we met z'n allen niet onze verantwoordelijkheid nemen.

[2:21:22] Ik denk als ketenpartijen, als andere partijen in het proces hun verantwaardigheden nemen, kunnen we die consumenten ook verleiden om goede producten te nemen en ik vond bijvoorbeeld dat de heer Grimwis een interessante suggestie gaf over hoe je het ook afdwienbaar kunt maken

[2:21:37] En een beloning voor de primaire producent kunt geven.

[2:21:40] Terwijl je gewoon een heel goed product in de schappen hebt wat elke consument wil hebben.

[2:21:44] En ik kom daar uiteindelijk bij de verdere verdieping op de ketenverantwoordelijkheid bij uw kamer op terug.

[2:21:52] Heel kort, mevrouw Van der Plas.

[2:21:54] Ja, ziet de minister ook een rol voor de foodservice en de horeca?

[2:21:58] Want als je kijkt naar het bedrag wat jaarlijks wordt uitgegeven aan biologisch...

[2:22:03] bijna 3 miljard euro, dan wordt eigenlijk 10 procent maar uitgegeven door de foodservice en de horeca.

[2:22:11] Ja, voorzitter, daar zie ik een rol voor.

[2:22:14] Mijn collega staatssecretaris heeft juist met deze sector op allerlei vraagstukken ook contact.

[2:22:19] Dus ik denk dat het een waardevolle suggestie is van mevrouw Van der Plas die wij wel pakken.

[2:22:27] Oké.

[2:22:27] U heeft nog één?

[2:22:29] Ja, zeker.

[2:22:34] Vandaar mijn vertwijfeling.

[2:22:40] Het is een korte doorvraag.

[2:22:48] De agro-nutrimonitor van gisteren laat zien dat...

[2:22:50] duurzaam voedsel vaak in het buitenland juist voor gangbare reguliere prijzen wordt afgezet.

[2:22:56] Dus even als illustratie hoe ingewikkeld dit vraagstuk is.

[2:23:00] Kunt u dat ook meenemen in de beantwoording die naar het toekomt?

[2:23:05] Ja, voorzitter.

[2:23:07] Kijk, dat is nog eens kort.

[2:23:08] Dan gaat u gauw over naar het laatste blokje.

[2:23:11] Ja, dat heb ik in het blokje integraal gestopt.

[2:23:17] Dat is een vraag van mevrouw Den Hollander over de verzending van die WUR-reflectie.

[2:23:22] Ik heb het misschien net al voldoende over gezegd, maar die zullen we eind van de maand rond 1 november tegemoet zien.

[2:23:29] Dat heb ik ook met u afgesproken en dan hoop ik dat we dat ook gewoon bij de begrotingsbehandeling ook goed kunnen betrekken.

[2:23:38] Dan een vraag van de SGP over de fosfaatrechten.

[2:23:41] De fosfaitmarkt, of we dit een gezonde situatie vinden.

[2:23:45] In de brief van 16 juni hebben we ook toegezegd te onderzoeken aan welke voorwaarden het functioneren van die markt van fosfoatrechten moet voldoen.

[2:23:52] We krijgen daar uiteraard ook signalen over, ook van de jonge boeren.

[2:23:55] Hiervoor is een analyse nodig van de effecten van het aantal aangekondigde maatregelen voor de markt voor de fysfaatrecht.

[2:24:01] Dat onderzoek hebben we al uitgezet en de uitkomsten daarvan worden in de loop van 2027 verwacht.

[2:24:07] Ik wacht die uitkomst ook niet af, of ik wacht de uitkomen graag af en ga er niet nu op vooruit lopen.

[2:24:13] Maar ik herken het belang hiervan wat de SGP onderschrijft.

[2:24:17] Dan een vraag van mevrouw Den Holla over vergunningverlening voor verduurzaming.

[2:24:23] Wanneer ondernemers resultaat kunnen verwachten van onze aanpak.

[2:24:27] Je ziet dat er op dit moment ook al in verschillende provincies routes zijn die ervoor zorgen dat verduursaming doorgang vindt.

[2:24:32] Ik noem graag ook even het instrument van een passende maatregel.

[2:24:36] Met provincies bekijken hoe dit rijksbreed verder kan oppakken.

[2:24:40] Ik verwacht de Kamer aan het eind van dit jaar te kunnen informeren over vergunningverlening voor verduurzaming.

[2:24:45] Om ondernemers financieel te ondersteunen bij het nemen ook van...

[2:24:48] Stal- en managementmaatregelen die ook verduurzaming moeten aanjagen, hebben we natuurlijk ook 2 miljard gereserveerd.

[2:24:54] En ik informeer u ook einde van de maand, begin volgende maand over de uitwerking van dit verdere ondersteunende pakket.

[2:25:01] En dan zal ik ook ingaan op die ondersteuning van verduурzamingsmaatregen.

[2:25:06] Dan ook een vraag van de VVD over borging van nieuwe emissiereducerende maatregelen.

[2:25:10] Wat is de stand van zaken?

[2:25:12] En de gereedschapskist werd naar gevraagd.

[2:25:15] Het ontwikkelen van nieuwe maatregen is iets dat natuurlijk continu gebeurt.

[2:25:19] We hebben afgelopen jaren gezien dat nieuwe technieken beschikbaar komen.

[2:25:22] Bijvoorbeeld de eco-aircare of de veelgenoemde leliesfeer voor melkvee.

[2:25:27] En daarnaast worden andere managementmaatregelen ontwikkeld, onder andere in het netwerk praktijkbedrijven.

[2:25:33] En in het programma vernieuwing stalbeoordeling werk ik samen met de staatssecretaris van INW aan een verbetering van het stelsel voor beoordelingen en borging van dit soort nieuwe innovatieve maatregelnen.

[2:25:43] Hiervoor wordt een publiek-privaat stelzel ontwikkelt om onder andere meer zekerheid te verschaffen.

[2:25:47] En we koersen op implementatie ook van het nieuwe stelcel in regelgeving Medio 2028.

[2:25:52] Bolging kan ook plaatsvinden, trouwens, en dat zie ik ook bij steeds meer ondernemers, door continu meten en doelschriftenvergunningen.

[2:25:59] Dat kan ook nu al.

[2:26:01] Verder blijf ik me samen met andere partijen via het regieorgaan inzetten op het versnellen van het innovatieproces en het ondersteunen, beschikbaar krijgen van nieuwe maatregelen, bijvoorbeeld via het innovatieloket.

[2:26:13] Een vraag van mevrouw Den Hollander over extensivering.

[2:26:17] Hoe we een gunstig verdienmodel bij forse investeringen en bij extensiveren overeind houden.

[2:26:23] Extensivering kan een belangrijke ontwikkelroute zijn, met name in de zon.

[2:26:28] Zoals u weet zal de landbouw verder moeten extensiveren.

[2:26:31] Een extensieve reform van landbouw kan inderdaad gepaard gaan met minder opbrengst of hogere kosten.

[2:26:36] En daarom werken we aan een ondersteunend instrumentarium gericht op extensivering in die zones.

[2:26:41] En zoals net gezegd informeer ik u binnenkort over de uitwerking van het ondersteundende pakket.

[2:26:46] En dan zal ik ook ingaan op ondersteuning voor extensivering.

[2:26:50] Zodat ook de keuzes van ondernemers onder andere in die zones ook kunnen rekenen op een goed verdienmodel.

[2:26:55] En als laatste, voorzitter, heb ik nog een vraag van de heer Jansen over het VTH-stelsel.

[2:27:01] Volgens mij weet hij heel goed wat er allemaal, wat voor ontwikkelingen in het VTh-stdelsel gaande zijn.

[2:27:06] Maar ik kan hier op dit moment niet op ingaan, dus ik zal die vraag wel moeten doorgeleiden naar mijn collega van INW.

[2:27:11] Maar dan krijgt u vanuit daar een antwoord.

[2:27:15] En ik heb nog één vraag die op het laatst ook werd gesteld door de heer Grimmers.

[2:27:19] Hoe het staat met de uitvoering van zijn motie.

[2:27:22] Ja, hij is weer even wakker.

[2:27:25] Hoe it staat met uitvoering van motie 35334, nummer 396.

[2:27:32] Binnen het Natuurnetwerk Nederland zijn zowel gronden aanwezig met de bestemming natuur als ook de bestimming agrarisch.

[2:27:39] Een agrarische bestemming geeft geen garantie dat de betreffende gronden duurzaam voor natuur worden ingericht en beheerd.

[2:27:45] Om deze reden tellen rijken en provincies dergelijke gronden nu niet mee voor de realisatie van de resterende natuuropgave binnen NNN.

[2:27:52] Het toekennen van functies, ook het behoud of wijzigen van agrarisch functie in bestaande en nieuwe NN-gebieden is uiteindelijk, die discussie hadden we net ook al even over het instrumentarium aan provincies en gemeenten.

[2:28:04] Daarvoor zouden dus afspraken met de provincies nodig zijn en aanpassing van de huidige

[2:28:07] afspraken als lidstaat Nederland bij het GLB en over het ANLB en ook de vergoedingen daarvoor.

[2:28:14] Ik begrijp de vraag van de heer Grimwis, maar dat vraagt dus wel echt nadere verdieping en ook verder overleg met de provincies.

[2:28:21] En ik wil in het kader van Natuurpak 2.0 op die vraag terugkomen.

[2:28:26] Oké, prangende vragen aan de minister.

[2:28:29] Meneer Lohman, meneer Grimmwis... Mevrouw Potts, mevrou...

[2:28:34] Nee, sorry mevr.

[2:28:35] Broment, sorry.

[2:28:36] Die is bij jou.

[2:28:36] Ja, we moeten een beetje tijd in de gaten houden.

[2:28:39] Dus daarom stellen vraag ik ook prangende vragen.

[2:28:51] Meneer Lohman?

[2:28:55] En daar gaan wij zelf over, staatssecretaris.

[2:28:58] Nee, ik wil terugkomen op het SER-advies en de ketenpartijen.

[2:29:05] Want u heeft mijn antwoord gegeven en gezegd dat we met alle keten partijen in gesprek zijn.

[2:29:09] Ik heb zelf ook gesproken met CBL, FNL, NIK, LTO, Manifest 2040, Manipest 2050 en de SER.

[2:29:15] Daar is mijn indruk uit, en misschien kan u mij geruststellen, dat er toch best wel...

[2:29:20] gewacht wordt, dat het niet helemaal duidelijk is wie nu initiatief neemt, wie regie neemd.

[2:29:25] De vraag zit erachter en dan hou ik op.

[2:29:30] We moeten dat uitvoeringskracht organiseren voordat we zoveel van de agaïse sector kunnen gaan vragen.

[2:29:37] Dus hoe urgent pakt u deze uitdaging op?

[2:29:40] Nee, voorzitter.

[2:29:40] Ik vind het heel belangrijk.

[2:29:42] Volgens mij hebben velen van u ook aangegeven hoe belangrijk uitvoeringskracht is om uiteindelijk ook gewoon dingen in de realiteit te bewerkstelligen.

[2:29:50] Dus ik heb hiervoor...

[2:29:52] Ga ik een verkennen aanzoeken om te zorgen dat dit serieus wordt opgepakt.

[2:29:55] En u krijgt ook een kabinetsappreciatie eind van dit jaar op zet

[2:30:00] Dit zijn advies.

[2:30:01] Dus ik vind dit heel belangrijk en ik wil hier ook een apart persoon voor vrijmaken die dit gewoon ter hand gaat nemen.

[2:30:06] Juist omdat het publiek-privaat moet zijn.

[2:30:08] Vind ik niet dat ik als enige eraan moet trekken, maar dat je juist ook de publieke-private kant goed moet bepakken.

[2:30:14] Dus, ik vind het belangrijk en pak het daarmee snel op.

[2:30:21] Ja, voorzitter.

[2:30:22] Dank dat de minister even expliciet terugkwam op die motie met het nummer wat ik niet meer zal herhalen.

[2:30:28] Maar, ja...

[2:30:30] De minister gaf deels een antwoord van, eigenlijk gaf hij toe ja deze motie moet nog worden uitgevoerd.

[2:30:34] Want deze moties vroeg al meer dan een jaar geleden in mei 25 om die juridische en ecologische mogelijkheden in kaart te brengen om dit ook daadwerkelijk te gaan doen met behoud van agrarische bestemming.

[2:30:46] Want in dit verzoek is juist opgekomen vanuit provincies omdat hij dit wilde maar eigenlijk tegen allerlei belemmeringen aanliepen dat het niet kon.

[2:30:54] En ik heb net geschetst in het kader van het thema van dit debat

[2:30:58] Als de overheid vervolgens dus dan maar die gronden gaan opkopen omdat het een natuurbestemming moet krijgen en dus dan ook handiger is om van eigenaar te wisselen, dan gaan ze ook weer als vrager op die grondmarkt zich bewegen en dan heb je dubbelpeg.

[2:31:10] Dus mijn vraag is of de minister niet alleen dit nog eens nader wil bezien, maar ook echt met in die geest de motie wil uitvoeren.

[2:31:20] Ik wil natuurlijk moties altijd uitvoeren.

[2:31:23] Ik heb proberen aan te geven dat dit voor mij nu een verdere verdieping vraagt.

[2:31:26] En ik ook daarbij gewoon het gesprek met de provincies, wat ik aan de lopende band heb, ook daarvoor nodig heb.

[2:31:33] Ik denk dat ik dat heel goed kan betrekken bij de afspraken over het vergroten van een NNN-netwerk.

[2:31:39] Maar ik ben niet voornieuwd om deze motie niet uit te voeren.

[2:31:42] Dus gaan we weer naar de slag.

[2:31:44] Voorzitter, even aansluitend erop en ik weet niet of ik het daarmee ingewikkelder maak of simpeler.

[2:31:50] Maar we hebben natuurlijk straks die zones rondom die Natura 2000 gebieden en daar liggen beperkingen op.

[2:31:55] Dus ik kan me voorstellen dat er een derde categorie grond bij komt.

[2:31:58] We hebben nu landbouwgrond en natuurgrond.

[2:32:00] En er is ook nog een tussencategorie.

[2:32:02] We hadden vanochtend het gesprek met...

[2:32:03] De Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, die hadden het concept van de landschapsgrond.

[2:32:08] Wat ik al eerder bij het CDA bij een vroegere woordvoerder ook had gehoord.

[2:32:12] Is dat iets waar de minister ook aan denkt?

[2:32:14] Want dat zijn natuurlijk gronden met beperkingen gericht op natuurbehoud.

[2:32:19] En misschien dat dat een oplossing ook is voor het probleem van de heer Grimmis.

[2:32:23] Maar ik weet het niet.

[2:32:26] De bevoegde gezagen kunnen gronden aanwijzen als maatschappelijke landbouwgronden.

[2:32:33] Maar ik vind het een heel interessant idee wat al eerder in dat is geopperd.

[2:32:37] Dus ook dit wil ik dan betrekken bij de gesprekken die ik heb in het kader van het vergroten van het natuurareaal.

[2:32:43] Dus goede gedachten gaan we in de praktijk brengen.

[2:32:48] Mevrouw de Nollander.

[2:32:50] Voorzitter, nog even over die gereedschapskist van de ondernemers.

[2:32:54] Want er is nu heel veel onzekerheid, want boeren willen graag een verdienvermogen, maar ze weten niet hoe.

[2:32:58] En u zegt het gebeurt, of de minister zegt, het gebeurd continu.

[2:33:01] Maar hij zei vervolgens, medio 2028 is die gevuld.

[2:33:05] Maar wat gaat er dan nog de komende twee jaar meer voor helderheid komen voor de sector in hoe zij emissiedoelstellen kunnen halen?

[2:33:13] Ja, voorzitter.

[2:33:15] Die Medio 28 ging om het programma Stalbeoordeling... totdat dat helemaal klaar is.

[2:33:20] Maar natuurlijk moeten we als de wiede weer gaan... en dat doen we ook vanuit het regieorgaan... ook allerlei bestaande mogelijkheden en nieuwe mogelijkhede... van bijvoorbeeld emissielabels voorzien...

[2:33:31] Er zit iemand in dat op de tribune die ook regelmatig aangeeft... ...als er ondernemers zijn die stallen hebben geïnstalleerd, kan dat dan.

[2:33:38] En ze zijn afgekeurd, maar het heeft nog steeds wel een reducerende factor.

[2:33:41] Kun je dat voor een gedeelte meetellen?

[2:33:43] Dat zijn dingen die doen we continu.

[2:33:44] Innovatie Loket staat open.

[2:33:46] We hebben allerlei teams die eraan werken.

[2:33:48] Ik heb er veel contact over met staatssecretaris van INW.

[2:33:52] Die 2028 sloeg echt op het nieuwe programma Stalbeoordelingen.

[2:33:56] Zodat het helemaal in werking getreden is.

[2:34:00] Dank u wel.

[2:34:01] En daarmee gaan we door naar de beantwoording van de staatssecretaris die meteen overgaat naar de vragen.

[2:34:09] Zeker, voorzitter.

[2:34:10] En ter herinnering zijn drie blokjes economie en verdienvermogen, pacht en grond.

[2:34:16] Voorzitter, een vraag van de heer Vlag over deelt de staartsecretarissen urgentie om de fiscale investeringsreserve niet te parkeren tot 2030?

[2:34:25] Ik herken de urgentie, voorzitter, van investeringen en de uitdagingen rondom de financiering ervan.

[2:34:30] Het kabinet staat nog aan het begin van het uitwerken van een fiscale investeringsfaciliteit dier en klimaat.

[2:34:35] En het komende half jaar wordt de vormgeving van die faciliteiten nader onderzocht.

[2:34:39] Denk bijvoorbeeld aan afbakening en wat ook kan en past binnen de staatssteun grenzen.

[2:34:43] De voorstellen en kennis uit de sector worden ook meegenomen in het onderzoek.

[2:34:47] Ik ben bereid om te onderzoeken of de invoeringsdatum, die staat nu op 2030, kan worden versneld.

[2:34:54] En uiterlijk voor het voorjaar ontvangt uw Kamer ook de resultaten van het onderzoek en wat we inderdaad dan als de mogelijkheden zien.

[2:35:02] Een vraag van het lid Den Hollander.

[2:35:03] Welke aanbevelingen uit de evaluatie van de wet oneerlijke handelspraktijken zijn inmiddels uitgevoerd?

[2:35:08] De concrete aanbeveelingen uit de evaluating waren vooral gericht op het mogelijk maken van een laagdrempelig contact voorafgaande aan de formeerde melding, zogeheten voorwas.

[2:35:17] Het beter waarborgen van de anonymiteit om de meldingsbereid te vergroten en het actiever stimuleren van brancheorganisaties om hun leden te informeren over de wet.

[2:35:25] Deze aanbevelingen zijn op verschillende manieren opgepakt.

[2:35:28] Omdat de Europese Commissie de richtlijn oneerlijke handelspraktijk op dit moment herziet, hebben we de aandachtspunten ook in Brussel ingebracht, met name die rondom laagdrempelig melden en anonimiteit.

[2:35:39] Veel lidstaten herkennen die punten ook en ik verwacht eind 2026 nieuwe voorstellen van de Europense Commissies, waarin ook aandachtsvol zijn voor een betere bescherming aan de anonimiënteit van de melders.

[2:35:51] Ja, een soort gelijke vraag van de VVD ook over de vertrouwelijkheid van die meldingen inderdaad.

[2:35:59] Dat heb ik voor mij net toegelicht.

[2:36:01] Boeren en andere leveranciers kunnen ook trouwens bij de ACM terecht om mogelijke overtredingen van de wet anoniem te bespreken.

[2:36:08] Ze kunnen klachten dienen waarbij er mogelijkheden bestaan om de identiteit te beschermen.

[2:36:11] De evaluatie geeft wel aan dat dat lastig is in de praktijk.

[2:36:14] Zo kunnen omzetgegevens die nodig zijn te beoordelen of de wet van toepassing is een klacht herleidbaar maken.

[2:36:21] De ACM houdt hier wel rekening mee en heeft eerdere zaken laten zien dat het mogelijk is om die anonimiteit wel te beschermen.

[2:36:27] En het verbeteren van anonime bescherming is een belangrijk aandachtspunt voor mij.

[2:36:31] We zijn daarover nu in gesprek met de ACM en ik heb net aangegeven, we hebben dit ook Europees ingebracht.

[2:36:36] Zowel het nationale niveau als Europees proberen er beter te borgen.

[2:36:40] Nog één vraag in dit blokje, voorzitter.

[2:36:42] Wat zijn de uitkomsten van het aangekondigde onderzoek naar ondersteuning voor jonge vissers?

[2:36:47] De analyse naar het instrumentarium voor jorge boeren en de bruikbaarheid voor jongen visseren loopt nog.

[2:36:52] In het kader van de uitvoeringsagenda visserij zijn afgelopen jaar verder gesprekken gevoerd met de sector.

[2:36:56] Onder andere over het toekomstperspectief voor jone visseres.

[2:36:59] En daar blijkt, zoals eerder aangegeven, dat er bij de sector wel behoefte bestaat aan bezien hoe nieuwkomers in algemene zin kunnen worden ondersteund.

[2:37:07] Maar niet specifiek alleen voor jonge vissers.

[2:37:09] Ook vaak vissERS die op een later moment willen instappen in de sector.

[2:37:12] Het Visserij Innovatienetwerk is daarbij nog steeds een belangrijk netwerk waarin ook jonge Vissers deelnemen.

[2:37:17] Waar het gaat om het faciliteren van vissgers bij innovaties in het kader van ondernemerschap.

[2:37:22] Vang, vaag en net technieken.

[2:37:24] En vissers verder te ondersteunen bij de benodigde innovaties zijn daarnaast onder het MFAF subsidierekeningen opengesteld voor innovatieve projecten in visserij en aquacultuur.

[2:37:33] Dank u wel.

[2:37:33] Meneer Vlag.

[2:37:36] Ja, voorzitter.

[2:37:37] Het antwoord van de fiscale investeringsreserve daarin herken ik de staatssecretaris eigenlijk helemaal niet.

[2:37:41] Het was een vrij mager antword waarin het komende half jaar wordt bekeken wat de mogelijkheden zijn.

[2:37:47] Dan worden signaal uit de sector betrokken en de staatsecretar is bereid te onderzoeken.

[2:37:51] Maar er ligt een aangenomen motie die vraagt de regering te bezien hoe die invoeringstermijn versneld kan worden.

[2:37:58] Hoe de reserve tijdelijk gemaakt wordt.

[2:38:00] Dus veel meer wordt er al richting gegeven aan de invulling daarvan.

[2:38:03] En er zit ook een tijdslimiet in, zoveel als mogelijk voor de stemming over het belastingplan.

[2:38:10] Dus dan is een half jaar echt veel te traag.

[2:38:14] Dit zou een prima antwoord zijn als ik hier voor de eerste keer de vraag stelde.

[2:38:17] Maar ik ben hier al vanaf maart mee bezig en er licht een aangenoem kamermotie.

[2:38:22] Nou voorzitter, ik hoop dat in mijn antwoord hij toch mij nog grotendeels herkent, de heer Vlag hierin.

[2:38:27] Want ik heb gezegd dat ik bereid ben te onderzoeken hoe we inderdaad die invoeringsdatum naar voren kunnen halen.

[2:38:32] Ik heb niet gezegde dat ik ga kijken of het überhaupt een goed idee is, maar hoe we dat met elkaar kunnen doen.

[2:38:37] En ik kan daarbij ook zeggen dat we voorafgaande belastingplan dan misschien wel een korte update toesturen naar de Kamer.

[2:38:42] Ook rondom een motie.

[2:38:44] Daarbij geef ik wel aan dat die onderzoek wel lopen over de exacte afpakening en ook de staatslunk kaders.

[2:38:49] Dus het kan zijn dat we niet inderдаad de volledige motie dan uitgevoerd hebben.

[2:38:52] Maar ik kan toezeggen dat er wel inderdaad een status-update naar uw Kamer sturen voorafgaande belastingplan.

[2:38:59] Dat is een goed eerste stapje, maar de motie gaat vervolgens verder, zodat zo snel mogelijk daarna ook gewoon gestart kan worden met verdere uitwerking.

[2:39:08] Dat heeft ermee te maken, zeg ik via de voorzitter, de reserve is bedoeld tijdelijk te zijn, tot 2035.

[2:39:14] Er liggen tal van opgaven voor agrariërs.

[2:39:16] En er wordt op dit moment, en is ook in het afgelopen jaar, gewoon nog redelijk goed geld verdiend.

[2:39:20] Het zou ontzettend zonde zijn als we

[2:39:22] dat geld nu niet fiscaal kunnen reserveren en straks tot de conclusie komen dat boeren gewoon die maatregelen helemaal niet kunnen betalen.

[2:39:28] Dus het is volgens mij ook in het belang van het kabinet zelf, als we straks echt doelen willen halen en iets vragen van boeren, dat ze daartoe fiscao in staat worden gesteld.

[2:39:37] Dus ik zou de urgentie nog een keer met kracht bij de staatssecretaris willen neerleggen.

[2:39:41] De staatssecretaris.

[2:39:42] Nee, voorzitter.

[2:39:42] En die urgentie deel ik en de uitleg daarvan snap ik ook.

[2:39:45] Wat ik aangeef is dat een investeringsreserve goed opzetten en inderdaad die regeling met elkaar vorm kunnen geven.

[2:39:51] Dat vergt wel een goede afbakening.

[2:39:53] Moet u ook daarna ingezet kunnen worden en ook standhouden rondom de staatsregels.

[2:39:56] Dat is hetgeen dat wat tijd kost.

[2:39:58] Ik zal vanuit de urgentie die u benadrukt dus wel een reactie sturen voorafgaande belastingplan.

[2:40:04] Volgens mij bent u dan toe aan uw tweede blokje.

[2:40:05] Dat gaat over Bart.

[2:40:07] Ja, de pachtwet.

[2:40:09] Meerdere partijen vroegen wanneer komt hij naar de Kamer.

[2:40:13] De heer Vlag had volgens mij met het mooiste verwoord, vond ik.

[2:40:15] En dat doe ik niet met af aan de vragen van de heer Grimwis en mevrouw Brunert.

[2:40:19] Maar hoe voorkomen we dat de inreding van het beloofde pachtwestvoorstel een gebed zonder eind hoort, was de vraag.

[2:40:24] Volgens mij komt dat ook op de tijdslijn neer.

[2:40:26] Het is een balansoefening, voorzitter.

[2:40:28] Dat weten de Kamerleden een aantal sowieso veel beter dan ik dat weet hierin.

[2:40:33] Want we baseren ons inderdaad onder andere op het werk van mijn voorganger... ...maar ook de initiatiefnota De Wijsheid Impart van het Libromed... ...en ook de eerder genoemde Kamervoorzitter Tom van Kampen daarbinnen.

[2:40:45] Veel partijen in het veld onderschrijven daarom wel ook het belang van zorgvuldigheid... ...een tegelijkertijd voelen zij ook die haast.

[2:40:50] We zijn inmiddels heel ver gekomen.

[2:40:52] Het wetsvoorstel is een internetconsultatie gegaan.

[2:40:54] Dat leverde veel reacties op.

[2:40:56] Vanuit het veld krijg ik ook terug dat partijen zien dat er veel stappen gezet worden.

[2:40:59] Dus wij verwerken nu de laatste reacties.

[2:41:02] Het wordt geen gebed zonder einde.

[2:41:04] Mijn streven en ambitie is om het begin volgend jaar naar de Raad van State te sturen.

[2:41:09] En dan hangt het natuurlijk af van de doorlooptijd bij de Raag van State en ook de hoeveelheid opmerkingen voor het naar uw kamer komt.

[2:41:15] Maar dat zal dan afhankelijk van die thuislijnen rond de zomer volgendjaar zijn.

[2:41:19] Mij streven is dus dat het beginvolgend jaar na de Raaf van State gaat.

[2:41:25] Mevrouw van der Plas stelde mij de vraag, de staatssecretaris Ergens houdt vast aan standaardpacht van minimaal 24 jaar.

[2:41:30] Dat is goed, hoe zorgt hij dat langere looptijden daadwerkelijk worden aangeboden en betaalbaar blijven?

[2:41:35] Het doel van de nieuwe pachtregelgeving is om langjarige pacht te stimuleren.

[2:41:39] Een standaaldpacht met een minimale looptijd van 24 jaar geeft hier invulling aan.

[2:41:43] Ik bouw inderdaad voort op meerdere zaken, het werk van mijn voorganger en voorgangers.

[2:41:48] De initiatiefnoten en ook de input van alle betrokken partijen.

[2:41:52] En daarbij is het van belang dat de Pacht Forum aantrekkelijk blijft voor verpachters om grond ook langdurig beschikbaar te stellen.

[2:41:58] De betaalbaarheid hiervan zal dan altijd een afweging zijn van een pachter en verpacter bij het aangaan van de pachtovereenkomst.

[2:42:04] En uiteindelijk zien we ook dat verpachters ertoe geneigd zijn om minstens 24 jaar te verpachten.

[2:42:09] De prijs komt daarbij wel dan door vraag en aanbod tot stand.

[2:42:12] Een vrije prijsvorming leidt dan ook tot meer aanbod hierbinnen, waarbij we wel excessen willen voorkomen, ook gezien de afhankelijkheid die veel pachters natuurlijk ervaren van de verpachte van grond.

[2:42:22] Dan was er een vraag over de aanpassing van het overgangsrecht voor de bestaande reguliere pacht.

[2:42:27] Waarom houd ik dat open?

[2:42:28] Ik ben bekend met de gevoeligheid van de discussie rondom het overgangsrecht van de huidige reguliere pact van alle betrokken partijen.

[2:42:34] Het kwam ook veelvuldig terug in de internetconsultatie.

[2:42:37] Ik wil dus graag benadrukken dat ik de rechtszekerheid van deze bestaanden overeenkomsten niet op de korte of middellange termijn het geding wil laten komen.

[2:42:44] Ik heb het ook besproken onlangs met een

[2:42:46] Een genootschap pachters hierbinnen.

[2:42:49] Ik wil wel voorkomen dat het oude en nieuwe pachtstelsel tot aan het einde van de dagen naast elkaar gaat bestaan.

[2:42:54] Want dat zorgt natuurlijk ook best wel voor kromme situaties uiteindelijk.

[2:42:58] Een einddatum zou perspectief kunnen biezen om een geleidelijke overgang naar een nieuwe stelsel.

[2:43:03] Maar het gaat dan echt over hele langjarige periodes waarover hier we spreken.

[2:43:07] En ik ben in gesprek met de betrokken partijen om hier een antwoord op te formuleren dat ook op draagvlak kan rekenen van verpachters en pachters hierbinnen, gezien het belang inderdaad ook van bestaande contracten.

[2:43:15] En ik kom hier binnenkort ook op terug, zodat uw Kamer zich ook daar nog toe kan verhouden.

[2:43:21] De heer Jansen had ook een fijne neutrale vraag.

[2:43:24] Wanneer stopt het kabinet met het uitmelken van pachters en het verhogen van de pachtprijzen?

[2:43:29] Voorzitter, ik ben bekend inderdaad met de huidige gebreken van het pachtprizenbesluit.

[2:43:34] Het huidigde pachtpizenbesluid is wel tot stand gekomen na een hele lange discussie tussen pachtters en verpachters over wat een eerlijke prijs en methodiek is.

[2:43:42] Die berekeningen zijn toen de tijd ook wettelijk vastgelegd waardoor ik er nu niet van ga afwijken.

[2:43:47] Het nieuwe pachtstelsel creëert een vrije prijs voor de standaardpachtovereenkomsten.

[2:43:51] Onderdeel van het stelsel is een goede balans tussen de pachtprijs en pachtersbescherming.

[2:43:56] Over de huidige regionormen waar u vragen naar refereert, er loopt momenteel een onderzoek om bepaalde gebreken op te lossen.

[2:44:01] En het onderzook is eind dit jaar klaar, zodat we ook dat kunnen meenemen in de behandeling van de herziening van het pachtsstelsel, de wet.

[2:44:09] En dat zal ook naar uw kamer gestuurd worden, zodra we dat hebben.

[2:44:14] Mevrouw van der... Ja, deze vraag had ik al.

[2:44:16] De rechtszekerheid.

[2:44:17] De Natuurpacht was nog een vraag over gesteld.

[2:44:19] Die zekerheid dreigt te worden uitgehold.

[2:44:22] Verkent een opzichtbeding waarmee de verpacht er tussentijds buiten de rechten om kan beëindigen?

[2:44:27] Welke situatie rechtvaardigt dat en waarom bestaan de beëndigingsmogelijkheden niet?

[2:44:31] Het opzichtbeding komt tegemoet aan de vraag naar flexibiliteit van de Kamer en de terreinbeherende organisaties.

[2:44:36] Het gaat bijvoorbeeld om het gebruik van natuurgrond aan te passen om veranderende natuurdoelstellingen te kunnen behalen.

[2:44:44] Het door de pachter en verpachter gezamenlijk vooraf vastleggen van de opzichtenbeding kan bijdragen aan meer voorspelbaarheid en uitvoerbaarheid aan de praktijk.

[2:44:51] Dus dat moet vooraf worden vastgelegd, dat is het eerste punt hierin.

[2:44:54] En het opzichtbeding kan alleen worden gebruikt met voldoende rangvoorwaarden voor de pachter, zoals een redelijke opzegtermijn en ook een passende schadeloosstelling.

[2:45:04] En daarnaast wordt het beding ook vooraf door de grondkamer getoetst.

[2:45:06] Dus we houden rekening inderdaad ook met de afhankelijkheidsrelatie van pachters en de bescherming daarvan in die situaties.

[2:45:12] En daardoor hebben we dus een aantal waarborgen ook voorgesteld.

[2:45:16] En de laatste vraag in dit blokje, voorzitter, gaat over... wil de staatssecretaris met de TBO's in gesprek om knelpunten voor langdurige pacht met boeren in kaart te brengen... zelfs te stimuleren en onder andere te onderzoeken of één sperg twee jaar vaste mes aangebracht kan worden... en voordat daarin kan bijdragen.

[2:45:32] Zo wordt er meer gronden gebruikbaar voor extensivering... en een rendabele verpachting wordt daarmee ook meer mogelijk.

[2:45:37] Voor de herziening van de pachtregelgeving ben ik al veel in gesproken geweest... met de terreinbewerende organisaties.

[2:45:41] Ik ben ook bereid dat gespreks voor te zetten...

[2:45:44] Met betrekking tot de vraag rondom mest is het wel van belang te noemen.

[2:45:46] Het gaat hier specifiek om natuurgronden die daartoe aangewezen zijn.

[2:45:49] De natuuropgave zal dan wel voorop staan bij de verpachting door tbo's.

[2:45:54] Het geht namelijk om agrarisch medegebruik.

[2:45:56] Dat betekent dat er beperkingen kunnen zijn ten aanzien van bijvoorbeeld mest.

[2:46:00] Als het beheer van het betreffende natuurtype bemestiging wel mogelijk maakt, kan er ook worden toegestaan.

[2:46:05] In overige gevallen kan het niet.

[2:46:07] En deze regel kan ook niet worden verruimd omdat dan de natuurdoelen niet behaald worden en het ook de functie voorbij schiet van deze specifieke pochvorm.

[2:46:15] Het is de verantwoordelijkheid van de TBO's om in de uitvoering goed te regelen.

[2:46:19] Ze zijn zich wel goed bewust van de ruimte die er vanwege de natuurdeel wel of niet is.

[2:46:22] En ik ben wel bereid toe te zeggen dat ik in mijn gesprekken met de TPO's zal benadrukken dat ze de ruimten kunnen benutten die er wettelijk toegestaan is.

[2:46:30] Dank u wel.

[2:46:31] Dan kijk ik of er nog vragen zijn over pacht.

[2:46:37] Ja, even op dat laatste punt.

[2:46:40] Ik vraag ook specifiek over vaste mest.

[2:46:42] Dat is natuurlijk iets anders dan drijfmest.

[2:46:46] En dat Jacob Kruiskruid en riddersuring, daar gaan gewoon dieren van dood.

[2:46:52] Dus we kunnen wel zeggen, we moeten ons dan binnen doelen halen en goed voor de natuur zorgen.

[2:46:57] Maar we weten ook in dat natuurgebieden ook hekrunderen of dat soort runderen ook loslopen.

[2:47:05] Dus ik wil er toch benadrukken dat het wel heel belangrijk is om te kijken of dat met bemesting kan worden tegengegaan, die Ridder Zuring en de Jacobs Kruiskruis.

[2:47:17] Ik ben bereid dat in die gesprekken mee te nemen.

[2:47:20] Ik wijs daarbij wel op dat dit echt gaat om gebieden die aangewezen zijn als natuurgronden hierbinnen.

[2:47:25] Dus het gaat niet inderdaad om die functie die net de minister benoemde.

[2:47:30] Ik ben even de naam kwijt wat we ervoor bedacht hadden.

[2:47:32] De maatschappelijke landbouw of landschaps... Ja, er komt nog een mooi term van.

[2:47:37] Het zijn inderant niet die gemengde vormen die daarvoor aangegeven zijn.

[2:47:39] Dit gaat echt specifiek over natuurgrond hierbij wel.

[2:47:41] Maar ik kan het meenemen in de gespreken, dat kan ik zeggen.

[2:47:46] Ja, en ik was nogal even benieuwd naar de reactie van de staatssecretaris op Rolde.

[2:47:51] Waar gewoon... Ja, ik weet dat hij daar geen invloed op heeft.

[2:47:54] Maar dit is wel zorgelijk als we zien dat... Oh, die kerken komen nog.

[2:47:59] Oké, prima.

[2:48:02] Ja, korte vraag.

[2:48:05] Kijk, terreinbeheerders die bepalen toch zelf wat goed is voor de natuur in hun gebieden?

[2:48:09] Dus dan kan de staatssecretaris wel met ze in gesprek gaan over de bestrijding van bepaalde planten.

[2:48:14] Maar dat is toch eigenlijk een omgekeerde wereld?

[2:48:16] Nee, zij beslissen dat en ik kan ze enkel wijzen op de wettelijke ruimte die er is om dingen wel of niet toe te staan.

[2:48:22] Meneer Vlag.

[2:48:24] Toch?

[2:48:28] Nee?

[2:48:28] Oh, ik dacht dat...

[2:48:28] Nee.

[2:48:28] Oké.

[2:48:28] Dan zijn er geen vragen meer over Pacht en gaat u gauw door.

[2:48:31] Ja, voorzitter.

[2:48:32] Genoeg tijd voor de tweede termijn, zo zie ik.

[2:48:33] Dus dat komt goed.

[2:48:36] De heer Loma vroeg mij over hoe ver is de staatssecretaris met de inrichting van de Nationale Grondbank.

[2:48:42] En ik denk dat er ook een misverstand bestaat.

[2:48:44] Die grondbank bestaat sinds 2023 al.

[2:48:46] Er is nog een leidraad voor beschikbaar.

[2:48:48] Zoals benoemd in de Kamerbrief van 26 juni wil ik met een integrale blik die Nationale Grondbank verder versterken en uitbouwen ter versterking ook van de grondmobiliteit.

[2:48:58] De Nationale grondbank is dan ook onderdeel van het faciliterend pakket.

[2:49:01] Op verzoek van de provincies kan de Nationale Gondbank van de LVVN met het Rijksvastgoedbedrijf als uitvoerder agrarische gronden of agrarisch bedrijfslocaties aankopen die bijvoorbeeld aangeboden worden door boeren.

[2:49:13] LVVN is beheerder van de Nationale Grondbank.

[2:49:16] LVN en het Rijksvastgoedbedrijf is de uitvoerder.

[2:49:20] De sturing op grondgebruik gaat dus niet primair via de aankoop van grondbanken van het Rijk en provincies, maar dat gaat via de Omgevingswet hierbinnen.

[2:49:28] De overheid heeft ook maar een klein deel van die grond in bezit.

[2:49:32] De heer Loma vroeg me ook nog naar hoe ver is de staatssecretaris met zijn grondbeleid dat Nederland milieutechnisch vooruit helpt.

[2:49:39] De minister van Vrouwen is systeemverantwoordelijk voor het grondbelijd.

[2:49:42] Provincies zijn verantwoorden voor het opstellen en uitvoeren van grondbellijd.

[2:49:46] Als LVVN hebben wij geen eigenstandig grond beleid, maar faciliteren we wel mede-overheden met kennis- en grondbleidsinstrumenten.

[2:49:52] Om ongewenst grondgebruik te voorkomen, kan sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet het bevoegd gezag zelf beslissen door het instellen van een extra panologische functiecategorie.

[2:50:02] Daar hebben ze geen aanvullende besluitvorming of uitspraak van het Rijk voor nodig.

[2:50:05] Door het stellen van regels in de zones wordt ook gestuurd op het grond gebruik naar een meer duurzaam grond.

[2:50:11] En zo kan het bevoegd gezag nu al gronden aanwijzen als maatschappelijke landbouwgrond, zoals ik net besproken met de minister, of een andere bename in de vermenging van agrarische en natuurfuncties.

[2:50:22] Ik kan daarbij ook zeggen, voorzitter, ook gegeven de tijd, omdat ik niet weet dat er nog veel interrupties kunnen plaatsvinden, zal ik zelf de extra details toevoegen die er staan voor de hele loonman.

[2:50:30] LVVN werkt aan een grondstrategie op dit moment waarin wordt uitgewerkt hoe de provincies en andere overheden geondersteund kunnen worden bij het uitvoeren van het grondbeleid.

[2:50:39] Dus dat werken wij nu uit.

[2:50:41] Er zijn al middelen beschikbaar voor en ook kennis om het vervoeggezag te ondersteunen bij de landinrichtingsinstrumenten zoals onder andere de wettelijke kavelraal.

[2:50:49] Ik wil deze ondersteuning in het kader van de zoneringsaanpak ook uitbreiden met ondersteuni op het gebied van de Omgevingswet.

[2:50:55] De heer Vlach stelde nog een vraag over herverkaveling.

[2:50:58] Willen bewindslieden met sectorpartijen en provincies op korte termijn kijken hoe instrumenten voor de schuifpuzzel effectiever ingezet kunnen worden?

[2:51:06] We onderschrijven het belang van het instrument herverkavelling voor realisatie van de doelen voor landbouw en natuur.

[2:51:11] Provincies voeren in principe, zoals ik net aangaf, een eigenstandig grondbeleid en zijn zelf verantwoordelijk voor de keuze van inzet van het verkabelingsinstrument.

[2:51:19] En in de regio en provincie zullen dan ook op gebiedsniveau gesprekken gaan plaatsvinden hoe die schuipuzzel kan worden gelegd.

[2:51:24] Ik ben bereid ook op landelijk niveau dit te doen met sectorpartijen en provincies, zoals de heer Vlag mij vraagt.

[2:51:31] En vanuit LVVN zijn we ook een traject gestart om de informatie over de inzet van verkavelingsinstrumenten te delen met partijen.

[2:51:37] En ook te kijken hoe die verschillende instrumenten voor de schuifpuzzel ingezet kunnen worden.

[2:51:41] En kennis over het verplichtende instrumentarium voor wettelijke herverkaveling is onlangs samen met het kadaster geactualiseerd.

[2:51:47] En beschikbaar via openbare kanalen zoals de handreiking verkaveren met de omgevingswet van het kadastro.

[2:51:54] Dan had mevrouw Den Hollander een vraag over de regionale grondvraag en grondprijs en hoe we die meenemen in de uitwerking.

[2:52:02] En dan een heleboel subvragen erbij die ik niet herhaal gegeven de tijd.

[2:52:05] Ik ben bezig met het ontwikkelen van een faciliterend pakket.

[2:52:08] Daarover informeren we u ook in het kader van de aanpak weer ruimte voor boer, natuur en bouw.

[2:52:13] In het pakket zal een subsidieregeling worden opgenomen voor extensivering.

[2:52:16] Er wordt ook gewerkt door provincies aan een afwaarderingregeling op landbouwgrond.

[2:52:21] En in deze regelingen wordt rekening gehouden met de grondprijzen in de betreffende gebieden.

[2:52:26] Dus voor de landelijke ramingen gaan wij nu uit van de gemiddelde grondprijzen gebaseerd op gegevens van het kadaster.

[2:52:31] Provincies worden verantwoordelijk voor het opstellen en uitvoeren van grondbeleid in gebieden waarin die grondpuzzel moet worden gelegd.

[2:52:38] En indien nodig kunnen provincies en overheden verschillende instrumenten inzetten om de boer te faciliteren, waaronder de Nationale Grondbank, maar ook kavelruil en wettelijke herverkaveling.

[2:52:49] De heer Jansen vroeg mij nog over het bureau beheer landbouwgronden.

[2:52:53] Hij zei, waarom schrappen we dit peperdure overheid vehicul gewoon niet?

[2:52:57] Daar heb ik goed nieuws.

[2:52:58] BBL is niet meer actief op de grondmarkt.

[2:53:00] Ze handelen enkel nog een aantal oude juridische kwesties af.

[2:53:02] Dus u kunt dat ook zien als een soort van sterfhuisconstructie.

[2:53:05] Dus ik denk dat die op termijn inderdaad daarmee ook langzaamaan van het toneel verdwijnt.

[2:53:09] Dan, voorzitter, een vraag van het lid Pot.

[2:53:13] Ben ik bereid om voor het einde van het jaar met een plan te komen waarin de grondpuzzel wordt gelegd?

[2:53:18] Die grondbuzzel kan wel pas worden gelegд wanneer er ruimtelijke keuzes gemaakt zijn.

[2:53:21] Grond is in het volgende opruimtelijke keuzens.

[2:53:24] En na die keuzen wordt duidelijk welk grondbeleid daarbij nodig is.

[2:53:27] De aandacht voor landbouw en natuur hebben we in de brief van 26 juni gepresenteerd.

[2:53:31] De grondpuzzel wordt ook gelegd in de regionale gebiedsprocessen die lopen onder leiding van de provincies.

[2:53:37] En de ontwerpnota ruimte waar de minister van Vrouw momenteel aan werkt geeft belangrijke input voor de ruimtelijke keuzes.

[2:53:46] De minister van Van Vrouwen is daarbij systeemverantwoordelijk en provincies zijn verantwoorden voor het opstellen en uitvoeren van grondbeleid in gebieden waar de grond puzzel moet worden gelegд.

[2:53:54] En wij voeren daarin geen eigenstandig grond beleid.

[2:53:58] De heer Grimwis had nog de vraag.

[2:54:00] Het was meer een statement.

[2:54:01] Deelde u de analyse dat de grondprijs erg hoog is?

[2:54:03] Maar het eindigde met een vraagteken.

[2:54:05] Ja, die analyse herken ik over de hoge grondprizen, voorzitter.

[2:54:08] Ik wil daarbij wel opmerken dat in een heel dicht bevolkt land met een hoge economische intensiteit de vraag naar ruimte in het landelijk gebied heel hoog ist.

[2:54:16] En dat heeft effect op de grondsprijz.

[2:54:18] En er zijn wel veel factoren die in rol spelen bij die steeds hoger wordende grondprijs.

[2:54:23] En wat ik daarbij kan toezeggen, voorzitter, is we hebben inderdaad het rapport van RLI gekregen daarover.

[2:54:31] Ik zal proberen om uw kamer dit jaar ook van een uitgebreide kabinetsreactie daarop te voorzien.

[2:54:35] Omdat dat ook recht doet aan de vraag en ook inderдаad de analyse op het gebied van die oplopende grondprijzen.

[2:54:40] In plaats van dat ik nu in twee hele korte zinnen probeer af te doen.

[2:54:43] Want dit jaar zal die brief naar uw kamerkomen.

[2:54:46] Dan een vraag van het lid Vlag, ook in het interruptiedebatje met mevrouw Van der Plas over de groene kerken.

[2:54:53] Moet ik zeggen, als oud-klimaatwoordvoerder ging die terminologie normaal op een andere manier door het debat.

[2:54:58] Maar ik heb me ook hierover bij laten spreken nu.

[2:55:02] Het klopt dat kerken vaak over veel grond beschikken.

[2:55:05] In veel gevallen betreft het inderdaad ook landbouwgrond daarbinnen.

[2:55:08] Ik juich er toe dat kerken daarmee bewust omgaan met die gronden en dat daarbij een balans wordt gezocht tussen de ruimte voor landbOUw en voedselproductie en als natuurlijke kapitaal en omgevingskwaliteit.

[2:55:17] In gebiedsprocessen wordt ook particulier grondbezit en dus grondbesitters zoals kerken betrokken.

[2:55:22] De groene kerken worden op dit moment dan ook specifiek betrokke bij het netwerk Duurzame Pacht.

[2:55:27] Dus op die manier gaan we het gesprek ook met ze aan.

[2:55:30] De heer Grimmis had ook nog een vraag over de suggestie van de RLI om meer gebruik te maken van de mogelijkheden die de Omgevingswet biedt voor differentiatie in grondgebruik en gepietsgericht maatwerk.

[2:55:40] De actuele rolverdeling tussen rijk- en mede-overheden op het gebied van ruimtelijke ordening en grondbeleid blijft gehandhaafd, maar de wijze waarop deze rol wordt ingevuld verandert.

[2:55:49] Zo pakken we meer regie door een stelsel met instructieregels, een soneringsaanpak in combinatie met een harde einddatum voor het behalen van doelen in 2035.

[2:55:57] En de Rijksoverheid heeft daarbij wel een belangrijke regierol.

[2:56:01] En ook wat ik net aangaf, eind dit jaar komt onze reactie op dat RLI-rapport.

[2:56:07] Ja, dat was het.

[2:56:11] Best veel dank aan de staatssecretaris.

[2:56:12] Dan inviteriseer ik de vragen aan mevrouw Van der Plas als eerst.

[2:56:19] Ja, voorzitter, even terugkomen op wat de kerk in Rolden heeft gedaan.

[2:56:25] Kijk, ze hebben het boeren niet eens aangeboden.

[2:56:30] Dat is wel gebruikelijk.

[2:56:31] Er zitten mensen die al honderd jaar, dus generaties lang, daar pachten.

[2:56:38] Dat ist toch niet de bedoeling?

[2:56:39] En wat wil de staatssecretaris... Wil die dit meenemen en wil die hier ook over in gesprek gaan?

[2:56:45] Want als we dit vaker gaan krijgen...

[2:56:47] En boeren niet eens worden meegenomen, niet eens aangeboden krijgen.

[2:56:51] Dat kan nooit de bedoeling zijn, lijkt me.

[2:56:54] De staatssecretaris.

[2:56:55] Die verantwoordelijkheid voor het proces ligt dan wel bij de verpachter in dit geval.

[2:56:59] Maar ik ben bereid om te laten informeren over deze kaars en te zien wat dat betekent.

[2:57:03] Waarbij ik wel de verwachting wil managen.

[2:57:05] Het ligt uiteindelijk wel bij die partij uiteraard hoe zo'n proces opgepakt wordt.

[2:57:08] Maar Ik ga me laten informeren daarover.

[2:57:11] Gordon Hollander.

[2:57:14] Voorzitter, het gaat even over de subvragen rondom de schaarse grond.

[2:57:18] Er zit toch wel eentje in die ik toch graag beantwoord zou willen hebben.

[2:57:20] Want je ziet vaak dat als er een subsidieregeling opengaat voor een bepaalde ontwikkeling, dat de advieskosten van die ontwikkelingsvoorstijgen.

[2:57:27] En als er er een subsidie vrijkomt voor schaarse grond, dan ben ik bang dat de grondprijs ook omhoog gaat.

[2:57:32] Dus hoe gaat het kabinet voorkomen dat subsidies en maatregelen die de overheid gaat nemen, de grondsprijzen verder gaan opdrijven?

[2:57:41] Nee voorzitter, en die zorg is niet onterecht.

[2:57:43] Wat ik kan toezeggen hierbij is dat we bij de vormgeving van een faciliterende pakket ook echt zullen ingaan op hoe wij voorkomen dat onze instrumenten tot prijsopdrijvende effecten leiden.

[2:57:51] Want dat zou ook betekenen dat het doelbereik van het geld dat we daarmee uitgeven ook minder zou worden.

[2:57:55] Dus we kunnen meenemen in de uitwerking.

[2:57:58] Mevrouw Pot.

[2:58:00] Ja, voorzitter.

[2:58:01] Op mijn vraag over de grondpuzzel zei de staatssecretaris... wij voeren geen eigenstandig grondbeleid.

[2:58:06] Ik zou bijna zeggen gelukkig maar.

[2:58:09] Maar ik vroeg me af, zouden wij als commissie wel een brief... of als onderdeel van een bestaande brief kunnen krijgen... hoe dit nou op landbouw allemaal bij elkaar komt?

[2:58:17] Want we hebben die adviezen van de RLI, we hebben het advies van de SER.

[2:58:20] Ik snap dat u daarop gaat reageren, maar het zou zo fijn zijn... als wij een soort overzichtje zouden krijgen van... welke stappen gaan er nou gezet worden, wat betekent dat nou?

[2:58:27] Nou, beetje zo.

[2:58:29] Het is een heel omvangrijk verzoek uiteraard daarbinnen, maar laat ik toezeggen dat in die reactie op het RLI-rapport we ook in zullen gaan op die bredere vraag die u daarbij stelt.

[2:58:38] En dat betekent niet dat ik alle antwoorden daar meteen zal hebben, maar daarbij kunnen we wel ingaan op in welk traject het afval langskomen.

[2:58:56] Ja, het is zes uur, we gaan stoppen.

[2:58:59] En ik heb een hele rits aan toezeggingen die ik nog even met u doorloop voordat wij echt allemaal... Oh, natuurlijk.

[2:59:10] Eerst mevrouw Van der Plas, uiteraard.

[2:59:12] Ja, ik ga er vanuit dat we niet allemaal weer een tweede termijn hebben gezien de slinger.

[2:59:21] Ik wil een twee minuten debat aanvragen.

[2:59:22] Nou, dat hebben we genoteerd.

[2:59:26] Ik ga eerst beginnen met de toezeggingen van de minister.

[2:59:30] De minister van LVVN zegt hoe in het voorjaar van 2027 ons te informeren over de uitwerking van de uitgebreide ketenverantwoordelijkheid.

[2:59:41] En dat is een toezigging aan de heer Lohman.

[2:59:44] En hij gaat daarbij de Europese component betrekken en de Agri Nutri Monitor.

[2:59:51] Ja, dat klopt.

[2:59:54] Dan gaat de minister een reflectie naar ons toesturen van de we ten aanzien

[3:00:00] van de sociaal-economische en bedrijfseconomische onderdelen van het maatregelenpakket voor landbouw, natuur en stikstof.

[3:00:06] Dat komt eind oktober 2026 naar de Kamer toe.

[3:00:10] En kort daarna zal de kabinetsappreciatie erop volgen.

[3:00:15] Dan check ik even...

[3:00:19] Dan, de minister zal in het eerste kwartaal van 27 een brief aan de Kamer sturen over de bijdrage van de ketenpartijen ten aanzien van de verduurzaming van de landbouw en de wettelijke borging daarvan en welke stappen het kabinet daarin zal zetten.

[3:00:38] Dat is de ser.

[3:00:40] Ja?

[3:00:43] Dat is de brief van eind dit jaar.

[3:00:51] Ja, dat is de verkenner.

[3:00:53] De verkenning komt eind het jaar, althans de brief erover.

[3:00:58] Dan zal de minister een kabinetsappreciatie sturen voor het begin van 27 ten aanzien van het CER-advies Toekomstlandbouw aan de Kamer.

[3:01:06] Daar zit hij dan bij.

[3:01:08] De minister zal voor het eind van het jaar een brief aan de Kamer sturen over hoe de Rijkscatering kan toegroeien naar 50% inkoop van biologische producten.

[3:01:19] Jawel.

[3:01:20] De minister zou de Kamers voor het jaar informeren over de vergunningverlening voor verduurzaming.

[3:01:26] Ja.

[3:01:28] Dank u wel.

[3:01:28] Dan zijn dat de toezeggingen die ik van de minister heb.

[3:01:31] Mevrouw Den Hollander.

[3:01:32] Nee?

[3:01:33] Dan gaan ook nog maar de staatssecretaris toe.

[3:01:36] Die administratie wordt nog even bijgewerkt.

[3:01:40] We beginnen alvast te praten.

[3:01:44] De staatssecretaris zal de Kamer in het voorjaar van 27 informeren over zijn onderzoek naar hoe de invoeringsdatum kan worden versneld ten aanzien van de investeringsreserve en voor de behandeling van het belastingplan hierover een status update sturen.

[3:02:01] De staatssecretaris zal dit jaar een kabinetsreactie sturen op het rapport van het RLI Grond voor Verbetering.

[3:02:07] Ook?

[3:02:08] Ja!

[3:02:11] Hier ga ik even uw hulp bij nodig hebben.

[3:02:13] De staatsecretari zal in een brief voor, gaan we zo meteen bepalen, sturen over een faciliterend pakket weer ruimte voor de boer, natuur en landbouw.

[3:02:25] En toen volgde...

[3:02:28] Dat is de brede brief van eind oktober.

[3:02:33] En daar komt iets op terug.

[3:02:35] Heel veel toezeggingen.

[3:02:37] Eerst mevrouw Den Hollander, dan meneer Jansen.

[3:02:40] Voorzitter, dan mis ik toch nog de toezetging over de remmende werking van subsidies.

[3:02:45] Of althans de kans met de grondprijsstijging.

[3:02:49] Daar hebben we ook nog volgens mij net toezegen gehad.

[3:02:54] Dit zit in het faciliterende pakket.

[3:02:59] Remmende werkingsubsidies.

[3:03:00] En meneers Jansen?

[3:03:02] Ja, voorzitter.

[3:03:02] De minister had aangegeven dat hij mijn vraag zou doorleiden naar de staatssecretaris van INW.

[3:03:08] Kan dat voor het debat van 12 november?

[3:03:10] Dat gaat over het VTH-stelsel en dan of de staatsecretaris voor die tijd kan terugkomen daarop.

[3:03:18] Doorgeleiden voor 12 november, dat lukt.

[3:03:21] Dat het antwoord voor 12 novem bekomt, voorzitter.

[3:03:24] Ik ga niet over het antworten van collega's, maar ik kan me voorstellen dat ook de staatssecretaris er belang bij heeft om die vraag van nu voor 12 November te beantwoorden.

[3:03:32] Oké, nou, dat is goed.

[3:03:35] Ik maak het onderdeel uit van de beraadslaging en daarmee die toezegging gedaan.

[3:03:47] Ik wacht nog heel even af wat hier gebeurt.

[3:04:00] Ja, ik wil graag nog wel weten wat uit het gesprek met de kerk is gekomen en ook wat uit de tbo's, de staatsbosfeer en natuurmonumenten over.

[3:04:11] De mest.

[3:04:13] Ja, dat over die tbo's zal ik gewoon meenemen in de volgende update over het partbeleid.

[3:04:17] Laat me nog een forum vinden voor de terugkoppeling voor het gesprek met de kerk.

[3:04:20] Of dat gewoon los is in een brief waarbij past, maar daar kom ik nog op terug.

[3:04:28] Door de tijd en ook niet door de gesprekstof, maar wel door het debat heen.

[3:04:33] Ik dank de beide bewindspersonen voor uw aanwezigheid en uw inbreng en al uw antwoorden.

[3:04:37] En natuurlijk ook hun ondersteuning.

[3:04:39] En ik dank de Kamerleden, de GIVI.

[3:04:42] En u allen natuurlijk voor het luisteren.

[3:04:44] En Ik wens u een mooie avond.