Slavernijverleden

[0:00:00] Dag, welkom iedereen.

[0:00:02] Ik heet welkom aan de Kamerleden.

[0:00:05] Ik heet welkom aan de minister.

[0:00:08] En ik heet ook welkom aan de mensen online die meekijken en ook de mensen in de publieke tribune.

[0:00:14] We zijn hier bijeengekomen voor het commissiedebat slavernij verleden.

[0:00:19] We gaan beginnen met de eerste termijn vanuit de Tweede Kamer.

[0:00:24] Daarvoor zou ik graag willen voorstellen vier interrupties naar elkaar.

[0:00:31] We hebben de tijd tot vijf uur, maar daarvoor hebben we dus de eerste termijn en de tweede termijn voor.

[0:00:37] En dan zou ik graag het woord willen geven aan mevrouw Tsegayi.

[0:00:43] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:00:45] Voorzitter, ik wil even beginnen met te zeggen dat ik deze inbreng mede doe namens de Partij voor de Dieren, Volt en 50PLUS.

[0:00:52] Voorzitter, afgelopen maandag begon ik de week met een werkbezoek aan de Black Archives en het Surinamermuseum.

[0:00:59] Zij doen heel belangrijk werk in het behouden van de geschiedenis van de zwarte gemeenschap in Nederland en de Surinaamse gemeenschap in Nederland.

[0:01:06] En ik kan iedereen aanraden deze plek ook een keer te bezoeken, maar voorzitter, ik ging eigenlijk ook met een ongemakkelijk gevoel weg.

[0:01:14] Niet alleen vanwege de pijnlijke geschiedenis van slavernij die daar zo goed zichtbaar is gemaakt, maar ook juist ongemak over wat er daarna gebeurde.

[0:01:23] Voorzitter, al sinds het allereerste moment na de afschaffing van de slavernij pleiten nazaten van tot slaafgemaakte voor herstel.

[0:01:30] En als je hun strijd bijvoorbeeld bij de Black Archives of in het Surinamemuseum zo keurig op een chronologisch rijtje ziet, is het toch pijnlijk om te concluderen waar we naar al die jaren staan.

[0:01:41] Want anno 2026 zijn we nog steeds vooral bezig met onderzoeken, excuses maken en bewust worden.

[0:01:49] Oftewel, we lopen wat mij betreft nogal achter.

[0:01:52] En voorzitter Pro maakt zich echt zorgen over het herstel van ons slavernijverleden.

[0:01:57] En het is nu bijna vier jaar geleden dat minister-president Mark Rutte de officiële excuses aanbood voor de rol van opeenvolgende Nederlandse regeringen

[0:02:05] in het slavernijverleden.

[0:02:07] En bij de excuses werd een heel maatregelenpakket beloofd, want, zo sprak de minister-president, de excuses waren een komma en geen punt.

[0:02:16] Maar ik begin toch een beetje een ongemakkelijk gevoel te krijgen over de invulling

[0:02:20] Van die komma.

[0:02:22] Of laat ik het misschien anders zeggen, volgens mij dreigt de komma nu toch een beetje een punt te worden.

[0:02:27] Voor dit debat staat een voortgangsbrieferkenning en herstel geagendeerd.

[0:02:30] En als bijlage werd meegestuurd een folder over onverplicht handelen van de overheid bij klemmende situaties...

[0:02:36] En ik vraag maar even voor de duidelijkheid, vindt de minister het Nederlandse slavernijverleden een klemmende situatie die vraagt om onverplicht overheidshandelen?

[0:02:45] En vindt de minister het slavernijverleden vergelijkbaar met een aantal casus uit die folder?

[0:02:50] De Groninger gaswinning, de behandeling van ongehuwd zwangere vrouwen, de pechgeneratie en de toeslagenaffaire.

[0:02:57] Voorzitter, geen misverstanden.

[0:02:58] Pro leeft mee met al deze mensen.

[0:03:00] Maar elke vorm van leed heeft zijn eigen achtergronden, dimensies en herstelperspectieven.

[0:03:05] En het op één hoop gooien van allerlei vormen van menselijk leed en dan veronderstellen dat voor elke afzonderlijke vorm een one-size-fits-all hersteloptie bestaat, is echt beneden elk pijl.

[0:03:15] En ik hoop van harte dat de minister dit beeld wil corrigeren.

[0:03:18] Voorzitter, in de vele gesprekken die ik afgelopen weken heb gevoerd met nazaten van tot slaafgemaakte kwam één oproep dringend naar voren.

[0:03:27] Geen heling zonder herstel.

[0:03:29] De sociaal-economische positie van zwarte Nederlanders is nog steeds onvergelijkbaar met die van witte Nederlanders.

[0:03:35] Daar moet herstel zich op richten.

[0:03:37] Maar denk ook aan structurele gezondheidsongelijkheid... etnisch profileren en ongelijke behandeling in de strafketen.

[0:03:44] Daarom is het wat pro betreft van groot belang om één infrastructuur... met fondsen en voorzieningen van de grond te krijgen... en niet weer een veelheid aan kleine incidentele subsidies...

[0:03:54] maar gewoon één robuuste gecoördineerde aanpak gericht op het substantieel versterken van de positie van nazaten en de zwarte gemeenschap in het algemeen.

[0:04:04] En niet alleen in Nederland, maar ook in het Caribisch deel van ons Koninkrijk en Suriname.

[0:04:08] En ook de voortgangsbrief die de minister afgelopen week stuurde laat dat belang zien, want ook hier was weer sprake van een veelheid aan losse projecten en regelingen.

[0:04:17] Voorzitter, ik ga naar een afronding.

[0:04:19] Afgelopen maandag heeft minister-president Jetten ook een gesprek gevoerd met mensen uit de gemeenschap van Nazaten en zij hebben hem een nationale route naar herstel aangeboden.

[0:04:28] De minister-president reageerde hier positief op en heeft zich welwillend getoond om van papier ook werkelijkheid te maken.

[0:04:35] Hoe kijkt deze minister hiernaar?

[0:04:36] En gaat de minister voorzien in dat Deltaplan voor heling en herstel op korte en lange termijn met als doel daad bij het woord te voegen om hedendaagse maatschappelijke gevolgen van het

[0:04:47] Nederlandse transatlantische slavernijverleden weg te nemen.

[0:04:50] Want alleen zo kunnen wij laten zien dat we beseffen wat is aangedaan, dat we er lessen van leren en dat we herstellen wat is aangedaan.

[0:04:57] Ik hoop van harte dat musea, archieven en collecties niet nog 50 jaar van strijd hoeven toe te voegen aan de geschiedschrijving.

[0:05:05] En laten we vandaag de nodige stappen zetten om dat te voorkomen.

[0:05:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:11] Dank u wel.

[0:05:14] Voordat we even gaan kijken of daar eventueel interrupties zijn, ik zie de heer Van Duivenvoorde in onze aanwezigheid.

[0:05:23] Meneer Duivenvoorde is geen lid van de commissie, dus ik zou graag de commissie permissie willen vragen.

[0:05:30] dat hij hier een bijdrage zo direct mag leveren.

[0:05:33] Ik kijk even rond.

[0:05:34] Ja, is dat oké?

[0:05:36] Dan is het akkoord bij deze.

[0:05:38] Welkom meneer Van Duivenvoorde.

[0:05:41] Dan kijk ik even rond of daar verder andere interrupties zijn en die zijn er niet.

[0:05:45] Dan wil ik graag doorgaan naar de volgende spreker en dat is de heer Bosma.

[0:05:51] Dank u wel, voorzitter.

[0:05:52] Vorige week een ontmoeting van premier Rutte over het slavernijverleden met een aantal zwarte radicalen, waaronder Jeffrey Afraye.

[0:05:59] De stickers op de laptop van meneer Afraye spreken boekdelen.

[0:06:02] De minister-president keek erop uit.

[0:06:04] De vlag van Hamas, de moordenaars- en verkrachtersbende van 7 oktober en een sticker waarop staat dat PVV'ers fascisten zijn.

[0:06:11] Een lekker frisse club.

[0:06:12] Vraag aan de minister.

[0:06:14] Waarom heeft meneer Jetten, de premier van alle Nederlanders... deze mensen niet gewoon buiten de deur gezet?

[0:06:18] Waarom gaat hij in gesprek met mensen met dergelijke stickers?

[0:06:23] We hadden een linkse mediahype rondom Black Lives Matter en de criminele drugsgebruiker George Floyd.

[0:06:29] We moesten medelij hebben met deze meneer Floyd, die klapweekend van de fentanyl geen adem meer kon halen en doodging.

[0:06:36] Dat is allemaal de schuld van blanke racisten.

[0:06:38] De gevolgen van deze mediahype zijn enorm.

[0:06:40] 200 miljoen in een fonds voor bewustwording over slavernij... 30 miljoen voor het Slavernijmuseum en Nationaal Coördinator Discriminatie...

[0:06:48] We mogen niet meer zeggen Gouden Eeuw, want dat is kwetsend.

[0:06:51] De gouden koets werd aan de ketting gelegd.

[0:06:53] Een popartiest die roept alle witte mannen naar achteren is een held.

[0:06:57] Maar wie White Lives Matter op een brug projecteert gaat een half jaar de bak in.

[0:07:02] In de linkse kranten worden dagelijks wat ze noemen witte mannen als probleem neergezet.

[0:07:06] Daar zijn er altijd teveel van.

[0:07:08] Gemeenten met pro-D66-SP zeggen openlijk dat ze die willen wegwerken uit hun personeelsbestand.

[0:07:15] Puur racisme.

[0:07:17] Utrecht gaat nu zelfs bij gelijke geschiktheid de voorkeur geven aan de niet-Nederlander.

[0:07:22] En deze minister steunt dat beleid.

[0:07:25] Die mensen op bezoek bij premier Jette, wat willen die?

[0:07:28] Nou, dat staat in een zwart manifest.

[0:07:30] Quota's.

[0:07:32] Dus nog meer blanken verjagen uit functies.

[0:07:35] Geen opsluiting van zwarte migranten.

[0:07:38] Dus zwarten moeten op basis van hun huidskleur worden vrijgesteld van straf.

[0:07:42] En ook het onderwijs moet worden gedecoloniseerd.

[0:07:45] Blijkbaar net zoals Sylvana Simons dat in de tijd wilde.

[0:07:47] Die wilde wiskunde decoloniseren.

[0:07:49] En onze kinderen moeten op school doordrongen worden van hun, ik citeer, witte privilege.

[0:07:53] Hou op zeg.

[0:07:55] Ons privilege bestaat er vooral uit dat we nog eeuwig moeten blijven betalen.

[0:07:59] Bij de onafhankelijkheid van Suriname hebben we al afgerekend voor de slavernij.

[0:08:03] Minister Pronk, PvdA.

[0:08:05] En dat zal deze minister vast wel even willen bevestigen.

[0:08:09] Maar humor kan ze niet ontzegd worden.

[0:08:11] Meneer Afraye is een Ashanti uit Ghana.

[0:08:14] En dat volk verrijkte zich schaamteloos door het gevangen zetten van zwarte mensen.

[0:08:18] Die werden door Ashantis tot slaaf gemaakt.

[0:08:20] Zijn voorouders cashten flink vanwege de slavernij.

[0:08:24] En nu willen ze zelf ook cashen vanwege de slavernij.

[0:08:29] Een punt van orde.

[0:08:30] Ja, ik vind het eigenlijk niet kunnen dat we hier iemand individueel aanspreken op iets diegene kan zich hier niet verdedigen.

[0:08:36] Ik zou daarop willen ingrijpen.

[0:08:38] Dank u wel.

[0:08:39] Meneer Bosma?

[0:08:40] Nee, dat is een politiek figuur die gewoon beleid beïnvloedt.

[0:08:43] Dus die moet je gewoon kunnen aanspreken.

[0:08:45] Voorzitter, meneer Afray was ook de oprichter van een organisatie die in het kader van het slavernijverleden lespakketten maakte voor school.

[0:08:52] En deze organisatie kreeg via financiering van dit ministerie, het ministerie van Buitenlandse Zaken, deze minister, deze lespakketten richting onze kinderen.

[0:09:02] Wat leren onze kinderen zoal?

[0:09:04] Nou bijvoorbeeld, pagina 25.

[0:09:06] Koop bewust bij ondernemingen van kleur met een hoofdletter K. Dus vanaf nu moeten we winkelen op basis van huidskleur?

[0:09:16] Wanneer ben je eigenlijk een persoon van kleur?

[0:09:22] Mag ik dat eens horen van deze minister?

[0:09:24] In dit lespakket wordt zelfs met een hoofdletter K geschreven.

[0:09:27] Zijn mensen afkomstig uit Marokko en Turkije ook mensen van kleur?

[0:09:31] Is iemand met één zwarte en één blanke ouder, denk aan Ruud Gullit, nog steeds van kleur?

[0:09:35] Of is dat iemand van half kleur?

[0:09:37] Moet je daar dan nog steeds bij winkelen?

[0:09:39] Of moet je daar dan maar de helft van je inkopen van doen?

[0:09:42] Stel, je hebt een schoenmaker van kleur, maar die is een dag vissen.

[0:09:45] In de winkel staan twee mensen die dag zonder kleur.

[0:09:47] Moet je dan van de minister wachten tot de schoenmaker van kleur terug is?

[0:09:51] Als een bakker zonder kleur en een bakker van kleur samen een bakkerij hebben, is het dan nog steeds een onderneming met hoofdletterkleur.

[0:09:58] Het zijn zeer relevante vragen en ik ga ervan uit dat de regering op deze vragen antwoord geeft.

[0:10:03] De regering van Zuid-Afrika heeft op al die vragen serieus antwoord en dat is precies waar we naartoe gaan.

[0:10:08] Na Zuid-Afrika met 144 anti-blanke rassenwetten.

[0:10:11] En de demografie in Nederland is onvermijdelijk.

[0:10:15] Ten slotte, al die positieve discriminatie... al die quota's, al dat anti-blank racisme... het is allemaal volledig in strijd met onze christelijke wortels...

[0:10:24] in strijd met de grondwet en in strijd met de man naar wie ik ben vernoemd, dominee Martin Luther King Jr., die ooit een fameuze reden hield, I have a dream, waarin hij zei te dromen van de dag dat zijn kinderen niet beoordeeld zouden worden on the color of their skin, but on the content of their character.

[0:10:38] Niet op hun huidskleur, maar op hun karakter.

[0:10:41] Links-racistische bestuurders spugen elke dag op die droom.

[0:10:45] Dank u wel.

[0:10:47] Oké, het was de bijdrage van de heer Bosma en ik zie interruptie van de heer Van Baarle.

[0:10:53] Voorzitter, als de heer Bosma echt naar hem vernoemd is, kan ik u zeggen dat de persoon waar de heer Bosma naar vernoemd zich naar alle waarschijnlijkheid kapot zou schamen voor de bijdrage die de heer Bosma vandaag doet.

[0:11:07] Want het is een bijdrage waarin de heer Bosma alleen maar wijst.

[0:11:11] Het is een bijdrage waarin de heer Bosma eigenlijk alle...

[0:11:15] effecten die op de dag van vandaag merkbaar en voelbaar zijn door onze racistische koloniale verleden wegwijft.

[0:11:22] En voorzitter, ik zou allereerst willen weten of de heer Bosma bereid is om te erkennen

[0:11:29] dat Nederland, de voorgangers van de Nederlandse staat, de meest verschrikkelijke misdaden tegen de menselijkheid heeft gepleegd.

[0:11:38] Op basis van racisme.

[0:11:40] Op basis van een mensbeeld waarin mensen met een andere huidskleur dan de heer Bosma als dieren werden behandeld en minderwaardig zijn behandeld.

[0:11:49] En de misdaden zijn gepleegd.

[0:11:51] Erkent de heer Bosma dat?

[0:11:53] Sorry, voordat de heer Bosma hier een antwoord opgeeft, graag wil ik

[0:11:57] vanuit de publieke tribune duidelijk maken dat hier geen teken van goedkeuring of afkeuring gegeven mogen worden.

[0:12:06] De Kamerleden moeten in alle vrijheid kunnen debatteren zonder teken van goedkeuring of afkeuring.

[0:12:12] Dus dat wil ik graag even aan de voorhand aangeven.

[0:12:14] De heer Bosma.

[0:12:16] Het is grappig dat de heer Van Baarle nu ook namens dode mensen gaat spreken.

[0:12:19] Dat vind ik nogal wat.

[0:12:20] Ik vind het nogal vrij postig.

[0:12:21] Ik vind het nogal hoofdvaardig.

[0:12:22] Maar hij heeft blijkbaar een lijntje met dominee King en gaat bepalen wat hij vindt en wat het stemgedrag van dominee King is.

[0:12:29] Dat vind ik raar.

[0:12:30] Ten tweede, om in te gaan op de vraag van de heer Van Baarle.

[0:12:33] Ja, slavernij is natuurlijk in de Nederlandse geschiedenis zeker een zwarte bladzij geweest.

[0:12:38] En heel veel van de kwalificaties van de heer Van Baarle kan ik delen.

[0:12:41] Slavernij is van alle tijden geweest en van alle landen.

[0:12:44] Wij Nederlanders hebben eeuwen te kampen gehad met slavernij toen blanke christelijke slaven geroofd werden door het Ottomaanse Rijk en door Marokko.

[0:12:54] En miljoenen mensen zijn daarbij tot slaaf gemaakt.

[0:12:59] Ik ben nog even naar... Nou, kan ik ze snel niet vinden.

[0:13:03] Maar je kunt gewoon een mooie print bekijken van slaven die teruggekocht zijn en in de burgerzaal van het stadhuis van Amsterdam, het huidige paleis, terugkwamen.

[0:13:13] Slavernij is van alle tijden geweest, is van alle landen geweest.

[0:13:16] En ik ben benieuwd of de heer Van Baalen ook bereid is om de harde woorden die hij heeft gezegd over Nederland te zeggen, over de landen waar zijn kiezers vandaan komen, namelijk Turkije en Marokko, de opvolgers van de landen die dat hebben gepleegd.

[0:13:29] Dank u wel.

[0:13:30] De heer Van Baalen.

[0:13:32] Voorzitter, allereerst.

[0:13:34] De heer King was een antiracist.

[0:13:36] En als je antiracist bent, ben je tegen de PVV en tegen de bijdrage van de heer Bosma.

[0:13:41] Voorzitter, persoonlijk feit, dat hoef ik niet te accepteren.

[0:13:43] Ik word hier voor racist uitgemaakt en ik vind dat u dat moet tegengaan.

[0:13:47] Oké, dank u wel.

[0:13:47] Dan ga ik door naar de heer Van Waarden.

[0:13:49] Twee.

[0:13:50] Voorzitter, mijn kiezers komen uit Nederland.

[0:13:53] Ik vraag aan de heer Bosma om dat goed in zijn oren te knopen.

[0:13:56] Mensen die op denkstemmen komen uit Nederland.

[0:13:58] Punt.

[0:13:59] Drie, voorzitter.

[0:14:02] Ik vraag aan de heer Bosma...

[0:14:04] Ik stel een vraag over het Nederlandse verleden en het enige wat de heer Bosma doet is wijzen naar anderen.

[0:14:09] Voorzitter, kijk nou eens een keer naar het gedeelde verleden wat wij hebben.

[0:14:14] En de effecten die het tot op de dag van vandaag heeft.

[0:14:17] Met racistische stereotypen.

[0:14:19] Met mensen die verrot worden gescholden op basis van de verschrikkingen die op de plantages zijn gebeurd.

[0:14:26] De achterstanden die we zien.

[0:14:28] En voorzitter, de PVV dweept daarmee.

[0:14:30] Zegt zelfs dat ze er trots op zijn.

[0:14:33] Zwaait met die prinsenvlag uit het verleden die ook hele duistere kanten hebben.

[0:14:37] En voorzitter, ik zou tegen de heer Bosma willen zeggen...

[0:14:39] Als je wijst naar een ander, dan wijzen ze een hoop vingers naar jezelf.

[0:14:44] Steek die hand in ijzerbloezem, erken het racistische verleden en kap met dat wegwuiven.

[0:14:50] De heer Bosma.

[0:14:51] Voorzitter, ik dank de heer Van Baarle voor zijn tips... maar ik zou hem toch met klem willen vragen om ook eens even oog te hebben... voor de slavernij die zich op heel veel andere landen heeft toegespitst... waarvan heel veel Nederlanders eeuwenlang slachtoffers zijn geweest.

[0:15:03] Moslims die blanke christelijke mensen hebben geroofd.

[0:15:07] Vrouwen die de rest van hun leven verkracht werden door moslims in Algerije en in Ves... of mannen die de rest van hun leven op de galeien moesten werken... en daar nooit meer vanaf zijn gekomen, geketend dan wel, die de rest van hun leven...

[0:15:19] in hun eigen behoefte zaten.

[0:15:21] Ik vind het vreemd de selectieve verontwaardiging van de heer Van Baarle en dat hij het daar nooit heeft.

[0:15:25] Wat kan nou toch verklaren dat meneer Van Baarle afstand neemt van één vorm van slavernij en niet al die andere vormen van slavernij, zoals ik die net noemde?

[0:15:36] Ik kijk even rond of er nog meer interrupties zijn en die zijn er niet.

[0:15:39] Dan ga ik naar de heer Knemmink.

[0:15:45] Dank u wel, voorzitter.

[0:15:47] Elke generatie heeft de plicht om haar cultuur, stel ze van norm en waarde, te behouden, te versterken en door te geven aan de vorige generatie.

[0:15:54] Alles pimpt van tuin.

[0:15:56] Onze Nederlandse geschiedenis gaat ver terug in de tijd en beslaat zich wat de hele wereld geloopt.

[0:16:02] Er is bijna geen moment in tijd of plek op aarde zonder dat de Nederlanders daarbij betrokken zijn.

[0:16:07] Ons verleden heeft vele mooie, glorieuze pagina's, maar ook zwarte pagina's, voorzitter, waarvan het slavernijverleden vermoedelijk de zwartste is.

[0:16:16] En toch, voorzitter, dit is mijn eerste debat over slavernij in uw commissie.

[0:16:21] In de voorbereiding heb ik voorgaande debatten teruggekeken.

[0:16:23] En wie kijkt naar deze debat over slavernij verleden in deze Kamer, kan de indruk krijgen dat we leven in een door en door slecht land.

[0:16:31] Een land met een coronaal systeem, vandaag de dag nog, en vol met racisten.

[0:16:34] En voorzitter, dat is natuurlijk Larry Cook.

[0:16:38] Er is geen land, geen gemeenschap ter wereld in de hele geschiedenis van de mensheid, die zoveel vrijheid, welvaart en kansen biedt dan de Nederland van nu.

[0:16:46] De internationale ranglijst laat het ook zien.

[0:16:48] Nederland wordt tot de wereldtop als het gaat om beleid tegen racisme en discriminatie over de hele wereld.

[0:16:53] Top 3, top 4.

[0:16:55] En wat ja eindt u er ook opvalt in het slavernijdebat is dat sommige partijen het vermengen met hun eigen politieke agenda over kansengelijkheid.

[0:17:02] En daarom een aantal vragen aan deze minister-voorzitter.

[0:17:04] Is de minister trots op de Nederlandse geschiedenis?

[0:17:06] En zo ja, welke elementen maken hem dan trots?

[0:17:09] D66 ijverde eerder over het decoloniseren van Nederland.

[0:17:14] Vindt de minister dat Nederland nu een koloniaal land is?

[0:17:16] Vindt de minister dat Nederland nu een koloniaal systeem heeft?

[0:17:20] En drie, voert de minister nog steeds de aangenomen motie Eetmans uit?

[0:17:25] Een motie die zegt dat er geen sprake kan zijn van herstelbetaling aan wie dan ook.

[0:17:30] Voorzitter, dan over de subsidieregeling voor maatschappelijke initiatieven.

[0:17:33] Ik kwam 48.000 euro tegen voor de stichting Green Meal Initiative met het project Economic Justice Project.

[0:17:41] Doelgroep zijn kwetsbare vrouwen en kinderen met een laag inkomen, met name uit de gemeenschappen in Amsterdam Zuidoost.

[0:17:47] Met dit project worden kwetsbare groepen economisch zelfstandiger gemaakt door middel van culinaire en logistieke trainingen, gezonde voeding gekoppeld aan cultuurspecifieke receptenboeken, zo lees ik, en ondernemingsbegeleiding.

[0:17:58] Een ander paretje uit deze suspide ruif.

[0:18:01] De Stichting Community Plus, 484.000 euro aan belastinggeld krijgen zij.

[0:18:05] Met het programma Verbonden Verleden bevat bijeenkomsten over de winterreligie, inheemse spiritualiteit...

[0:18:11] Surinaamse opvoedingstradities en identiteit.

[0:18:14] En tot als de voorzitter het Unbound Voice project van de Stichting Nervitis & Wellbeing voor een slordige 370.000 euro aan belastinggeld.

[0:18:22] Op de wedstrijd is te lezen dat de stichting het doel heeft het bevorderen van mentaal welzijn, narratief eigenaarschap en maatschappelijke veerkracht.

[0:18:30] Unbound Voice creëert ruimte voor verhalen die bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling, verbinding en wederzijds begrip met bijzonder aandacht voor wat vaak niet wordt verteld, maar wel wordt geleefd.

[0:18:40] De Stichting Verwezenlijkheid doet onder meer de ontwikkeling en uitvoering van programma's, trajecten en samenwerking en co-producties over het snijvlak van welzijn, cultuur en storytelling.

[0:18:50] Op LinkedIn las ik de volgende verduidelijking van hun activiteiten.

[0:18:54] Ik citeer.

[0:18:55] En veel liever komt ook van mij samen in Inbound Voices.

[0:18:59] Ik heb daar nog niet veel van gedeeld, maar dat gaat veranderen.

[0:19:01] Over hoe psychologie, storytelling, cultuur en narratief eigenaarschap in de partij brengen... kunnen verbinden aan individueel en collectief herstel.

[0:19:09] Daarover later meer einde staat, voorzitter.

[0:19:11] Voorzitter, wat zijn dit voor projecten?

[0:19:13] En hoezo draagt het bij aan het kennen van het verleden?

[0:19:18] Voorzitter, jij eent u veel af van de subsidie voor dit soort vage projecten.

[0:19:22] Stop met belastingsgeld mogelijk maken voor deze linkse subsidieindustrie.

[0:19:26] Beste eet het geld beter.

[0:19:27] Eerder pleitte je al om het geld te gebruiken voor onderwijs, specifiek in Caribisch Nederland.

[0:19:32] Lijkt mij veel zinvoller, voorzitter.

[0:19:34] Of de aanpak van moderne slavernij.

[0:19:36] De schatting is dat er nog steeds zo'n 50 miljoen mensen in moderne slavernij leven, waarvan een kwart kinderen.

[0:19:41] In landen als India, Pakistan, Nepal, Bangladesh, Turkije, Afghanistan, China, Rusland, Noord-Korea, Libië enzovoorts.

[0:19:49] Mensenhandel, uitbuiting en dwangarbeid in 2026.

[0:19:53] Pure moderne slavernij.

[0:19:55] En met name in de islamitische wereld.

[0:19:57] Ook goed voor overigens voor 20 miljoen slaafgemaakte in het verleden.

[0:20:02] Is de minister bereid om het geld voortaan daar naartoe te sturen?

[0:20:05] Voorzitter, tot zover.

[0:20:05] Dank u wel.

[0:20:08] Dank u wel.

[0:20:08] Dan kijk ik even rond.

[0:20:10] Ik zie verder geen andere interrupties.

[0:20:11] Dan ga ik graag naar de heer Van Baarle.

[0:20:14] Voorzitter, kennen jullie het schip Leusden?

[0:20:17] In 1738 maakte het Nederlandse schip Leusden met honderden tot slaafgemaakte de erbarmelijke tocht naar Suriname.

[0:20:27] Mensen zijn uit hun woonomgeving weggedreven, als dieren een schip ingedreven, ontmenselijkd voor wekenlang.

[0:20:39] Totdat het schip voor de kust van Suriname vastliep en het waterpeil in het schip begon te stijgen.

[0:20:46] Wat deed de bemanning vervolgens?

[0:20:48] Die besloten de luiken dicht te timmeren en zich met 16 tot slaafgemaakte en een kist goud in veiligheid te brengen.

[0:20:56] De uitkomst?

[0:20:58] 664 mensen zijn verdronken in het dicht getimmerde ruim.

[0:21:04] En die 16 overlevenden, die werden alsnog verkocht als tot slaafgemaakte.

[0:21:10] Terwijl de bemanningsleden door de WIC werden geprezen omdat ze het goud hadden gered.

[0:21:16] In Amsterdam werden de 664 tot slaafgemaakte besproken als een bedrijfsongeval.

[0:21:24] Als verloren handelswaar.

[0:21:27] Dit raakte mij zo toen ik het las.

[0:21:30] Het staat symbool voor de kille, misdadige en berekenende manier hoe in ons koloniale slavernijverleden is omgegaan met mensen.

[0:21:39] Mensen.

[0:21:41] En hun verhaal moet verteld worden.

[0:21:45] Mensen.

[0:21:46] Van vlees en bloed.

[0:21:48] Het is een schandvlek in onze geschiedenis met invloed op het hier en nu.

[0:21:53] Eeuwenlang heeft de Nederlandse staat om een sadistische manier de zakken gevuld over de ruggen van tot slaafgemaakte en uitgebuiten mensen.

[0:22:03] En ook het Koningshuis heeft daar een slaatje uitgeslagen.

[0:22:06] Uit recent onderzoek blijkt dat het Koningshuis 576 miljoen euro heeft verdiend aan het koloniale systeem.

[0:22:14] Het Koningshuis krijgt er elk jaar weer geld bij, terwijl de nazaten van tot slaafgemaakte wereldwijd elke dag nog met de gevolgen van ons verleden moeten dealen.

[0:22:25] Wat de Nederlandse staat heeft verdiend is nog meer.

[0:22:28] Duizelingwekkend veel geld heeft de Nederlandse staat verdiend aan het slavernijverleden en het kolonialisme.

[0:22:35] Voorzitter, excuses zijn dus niet genoeg.

[0:22:40] Volgens DENK moeten sprake zijn van reparatie, van herstel.

[0:22:45] De Nederlandse slavenhouders zijn in het verleden gecompenseerd.

[0:22:50] Misdadigers zijn gecompenseerd.

[0:22:54] Er moeten herstelbestalingen komen voor de mensen die de misdaden aan hun lijven hebben ondervonden en de mensen die tot op de dag van vandaag met de gevolgen van het verleden moeten dealen, namelijk de nazaters.

[0:23:07] Is de minister bereid om een commissie aan te stellen die onderzoekt hoe Nederland tot herstelbetalingen over gaat gaan voor het slavernijverleden en daarin ook mee te nemen hoe het Koningshuis herstelbetalingen gaat doen?

[0:23:20] Dank u wel.

[0:23:20] Ik zie dat er een interruptie is van de heer Klemmink.

[0:23:24] Ja, voorzitter.

[0:23:26] Dank u wel.

[0:23:27] Dat de heer Van Baarle een hekel heeft aan Nederland, dat weten we allemaal.

[0:23:31] Nu komt hij met het voorstel voor herstelbetalingen.

[0:23:34] Nou wil ik dan ook even wat boter bij de vis.

[0:23:36] Dus kan de heer Van Baarle vertellen hoe hij dit wil berekenen?

[0:23:40] Hoe hij deze generatie wil terugvinden?

[0:23:43] En komt hij dan wellicht in de begroting van BZK, die we later gaan behandelen, ook gewoon met een amendement met financiële dekking?

[0:23:50] De heer Van Baarle.

[0:23:52] Voorzitter.

[0:23:54] Zeggen dat ik een hekel zou hebben aan Nederland.

[0:23:59] Uit de mond van iemand die hier net in dit huis komt kijken terwijl ik me hier al jarenlang inzet voor de publieke taak.

[0:24:06] Voorzitter, de heer Klemmink loopt hier net mee.

[0:24:09] Die kan dit soort woorden niet gebruiken.

[0:24:12] Die weet niet hoe lang ik mij bij deze partij al inzet voor alle Nederlanders.

[0:24:16] Hij moet die woorden eigenlijk direct terugkomen als groentje die hier even net kon kijken.

[0:24:20] Maar voorzitter, daarnaast, voorzitter, het is niet aan mij om te bepalen hoe die herstelbetalingen vormgegeven moeten worden.

[0:24:29] Want voorzitter, dat is denk ik de fout die hier maar al te vaak gemaakt wordt.

[0:24:33] Dat wij gaan bepalen hoe mensen die het slavernijverleden doorleven dit zouden moeten ervaren.

[0:24:40] En dat wij bepalen wanneer er een comma of een punt is.

[0:24:44] Voorzitter, ik zeg daarom, er moet een commissie aangesteld worden die dat in wederzijds en gelijkwaardig overleg gaat bepalen.

[0:24:52] En voorzitter, dat is niet hier...

[0:24:54] Aan ons, dat is aan wederzijds respectvol overleg om te bepalen hoe dat vorm krijgt.

[0:25:01] Want als we zien hoe dat tot dusver vorm is gegeven, kunnen we in ieder geval constateren dat ontzettend veel mensen het gevoel hebben en ook feitelijk kunnen aantonen dat ze er niet bij betrokken worden.

[0:25:12] De heer Klemink.

[0:25:14] Ja, voorzitter.

[0:25:15] Het is duidelijk dat de collega van Balen enigszins gekwetst is door mijn woorden.

[0:25:19] Maar ik zal het even waardoor ik zeg alleen de waarheid kwetst.

[0:25:21] En voor de rest laat ik het aan zijn manier van spreken te duidelijk hoe minachtend de collega van Balen is naar collega's in dit huis.

[0:25:29] Dat moet hij zelf weten.

[0:25:30] Ik had hem gewoon een vraag gesteld.

[0:25:31] Hij komt hier met een idee, een plan voor herstelbetaling.

[0:25:35] Nou, ik neem de heer van Balen altijd zeer serieus.

[0:25:37] Dan wil ik ook wel iets meer weten dan alleen maar hier iets in het arena gooien met herstelbetalingen.

[0:25:42] Mag ik toch hopen dat meneer Van Baarle iets verder heeft nagedacht en iets meer kan vertellen met hoeveel geld het gaat, hoe wil hij dat gaan doen, et cetera, et cetera.

[0:25:49] Nou, het is blijkbaar een plan, want niet verder is dan één zin voor zich als dat constateren mag.

[0:25:55] Oké, de heer Van Baarle.

[0:25:56] De heer Klemmink noemt het een zin.

[0:25:59] Ik noem het recht doen aan het verleden.

[0:26:02] Ik noem het serieus nemen wat al die mensen tot op de dag van vandaag ervaren als gevolg van ons koloniale verleden en slavernijverleden.

[0:26:10] En het feit dat ik hier niet vanuit de politiek wil gaan invullen wanneer mensen blijkbaar een punt moeten gaan zetten achter hun verleden,

[0:26:18] Maar dat ik zeg, laten we dat eindelijk nou eens een keer doen... op basis van gelijkwaardigheid en op basis van wederzijds respect.

[0:26:26] Misschien is het, voorzitter, als leden van de Tweede Kamer... die er eeuwenlang ook hebben weggekeken... dit instituut heeft ook eeuwenlang weggekeken... van de misdaden die de Nederlandse staat heeft gepleegd.

[0:26:37] Misschien is het een keer aan ons om te zeggen...

[0:26:39] Misschien is het niet onze plek om te bepalen hoe mensen moeten ervaren dat er een punt achter dat verleden komt.

[0:26:45] Misschien moeten we die mensen samen laten bepalen met ons hoe we dat verleden een plek kunnen geven, in plaats van dat weer te dicteren als instituut dat medeverantwoordelijkheid daarvoor draagt.

[0:26:56] De heer Klemmink.

[0:26:57] Ik wil collega Van Baarle wel opwijzen dat dit instituut de Staten-Generaal, een Tweede Kamer de Staten-Generaal, een democratisch instituut is ver na de afschaffing van de slavernijverleden.

[0:27:06] Dus ook geen enkele verantwoordelijkheid draagt over besluiten die destijds gelopen zijn.

[0:27:12] De heer Van Baarle.

[0:27:13] Voorzitter, kijk, volgens mij is de Staten-Generaal in de verschillende vormen die het gekend heeft, een van de oudste parlementen van de wereld.

[0:27:24] Dat is één.

[0:27:25] Twee, ik heb de verslagen gelezen van de behandelingen in de Staten-Generaal... ...van de wet die tot doel moest hebben de afschaffing van de slavernij.

[0:27:37] Voorzitter, hoe daar op een verschrikkelijke wijze door Kamerleden is gesproken...

[0:27:42] over de belangen van de plantagehouders die geschaad zouden worden.

[0:27:48] En of de Nederlandse overheid niet alsjeblieft iets zou kunnen doen om die zielige plantagehouders te compenseren en met geen woord te rappen over de mensen die tot slaaf zijn gemaakt en als beesten zijn behandeld.

[0:28:02] Voorzitter, dit instituut heeft een verantwoordelijkheid gehad.

[0:28:06] En voorzitter, ik herken dat.

[0:28:08] En ik wil daar recht aan doen.

[0:28:10] De heer Klemmink blijkbaar niet.

[0:28:13] De heer Van Baarle, ik zie verder geen andere interrupties.

[0:28:15] Dus u kunt uw betoog vervolgen.

[0:28:19] Voorzitter, de minister zal ongetwijfeld wijzen op de 200 miljoen euro die beschikbaar is gesteld.

[0:28:24] Maar voorzitter, laten we niet doen alsof die 200 miljoen euro genoeg is om eeuwen aan onrecht goed te maken.

[0:28:32] Het is een schijntje.

[0:28:33] Alleen al eenvoudig ten opzichte van het feit dat het alleen al het Koningshuis heeft verdiend aan het koloniale verleden.

[0:28:39] Toch op de dag van vandaag zijn de gevolgen van het slavernijverleden voelbaar.

[0:28:44] En voorzitter, ook uit de aanvragen blijkt dat dit bedrag gewoon te weinig is.

[0:28:48] En voorzitter, erkent de minister dit?

[0:28:50] En erkent de minister ook dat heel veel mensen zich helemaal niet betrokken voelen over de manier hoe dit geld wordt besteed?

[0:28:58] En voorzitter, dat slavernijverleden werkt tot op de dag van vandaag door in achterstelling, in racisme.

[0:29:05] In februari is door deze Kamer een motie van DENK aangenomen voor een nieuwe, rijksbereden, centrale aanpak tegen discriminatie.

[0:29:13] Wat DENK betreft moet anti-zwart racisme, de doorwerking van ons slavernijverleden in de vorm van racistische stereotypen, daar een prominent onderdeel van zijn.

[0:29:25] Kan de minister toezeggen dat dat allemaal expliciet wordt opgenomen in de nieuwe discriminatieaanpak die naar de Kamer komt?

[0:29:33] Voorzitter, we moeten het ook hebben over onderwijs en bewustwording.

[0:29:37] Het is goed dat het koloniale verleden en het slavernijverleden en de doorwerking daarvan worden opgenomen in de wettelijke kerndoelen.

[0:29:45] Maar voorzitter, ik zou graag aan de minister willen vragen of hij al wat kan zeggen over hoe dat opgenomen gaat worden.

[0:29:51] En of dat voldoende waarborgen biedt om er ook meer aandacht aan te geven dan in het verleden is gebeurd.

[0:29:58] Ook krijgen anticoloniale Pieterszoon Koen

[0:30:00] ...antikoloniale verzetshelden nog te weinig aandacht in onze geschiedenisboeken... ...terwijl koloniale misdadigers, zoals bijvoorbeeld Jan Pieterszankoen... ...nog altijd met standbeelden straatnamen worden geëerd.

[0:30:11] En voorzitter, dit is echt de wereld op zijn kop.

[0:30:14] Is de minister bereid om samen met zijn collega van OCW'er voor te zorgen... ...dat antikoloniale verzetshelden meer aandacht krijgen...

[0:30:22] Maar is hij ook bereid om ervoor te zorgen dat we de publieke ruimte gaan decoloniseren?

[0:30:28] Dat we misdadigers niet meer op een voetstuk gaan zetten.

[0:30:31] Zodat wij de schandvlekken uit ons verleden geen plek van eer meer geven in het publieke domein.

[0:30:37] Tot slot, denkpleit er al jaren voor.

[0:30:40] Dan ga ik stoppen.

[0:30:42] Dank u wel.

[0:30:42] Ik zie de heer Klemmink heeft nog een interruptie.

[0:30:48] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:30:49] Ik haak even in op het stuk van de heer Van Balen over antikoloniale verzetselden en vrijheidsstrijders.

[0:30:55] Ik heb het rapport ook gelezen.

[0:30:57] En dan valt mij in het rapport van de vrijjonkere Movisio op dat zij in dat lijstje, dat rijtje met antikoloniale verzetselden en vrijheidsstrijden Soekarno noemen.

[0:31:06] Soekarno is een terrorist.

[0:31:08] Hij colaboreerde met de Japanners.

[0:31:10] Een Japans regime dat één na de andere oorlogsmisdaden heeft gepleegd tegen de bevolking in Indië en tegen de Nederlanders daar in de Japkampen.

[0:31:19] deelt de heer Van Baarle mijn constatering dat Soukarno niet aan dat lijst hoort te staan.

[0:31:23] Hij is geen anti-koloniale verzetseld of een vrijheidsstrijder, hij is een terrorist.

[0:31:27] De heer Van Baarle.

[0:31:29] Ja, voorzitter.

[0:31:30] Door sommige mensen aan de rechterkant wordt Mandela ook een terrorist genoemd.

[0:31:35] Kijk, weet u...

[0:31:40] De geschiedenis en het perspectief op de geschiedenis... wordt nogal vaak op een neerbuigende manier vanuit een soort suprematiegevoel...

[0:31:49] En een overheersend gevoel gesteld.

[0:31:53] Voorzitter, volgens mij hebben we hier zojuist een voorbeeld van gehoord.

[0:31:58] Oké.

[0:31:59] Ik wil nogmaals herhalen dat het belangrijk is, zodat de Kamerleden op een vrije manier dit debat kunnen voeren, dat er geen teken van goedkeuring of afkeuring gegeven mag worden vanuit de tribune.

[0:32:12] Ik zie verder geen andere interrupties.

[0:32:14] Dan wil ik eerst even de commissie weer omvragen om permissie.

[0:32:17] Want ik zie mevrouw Keijzer die aanwezig is, die ook geen lid is officieel van deze commissie.

[0:32:23] Kijk even naar de commissie.

[0:32:24] Dat is de laatste.

[0:32:28] Dat gaan we dan zien.

[0:32:30] Bij deze kan inderdaad mevrouw Keijzer meedoen aan dit debat.

[0:32:35] Dan ga ik graag door naar de heer Van den Brink.

[0:32:39] Dank u wel, meneer de voorzitter.

[0:32:41] We hebben het vandaag over het slavernijverleden van ons land.

[0:32:44] Dat is een onderdeel van de Nederlandse geschiedenis waar we terecht de afgelopen jaren steeds meer belangstelling voor hebben gekregen.

[0:32:50] Sterker nog, daar hebben in 2022 en 2023 de regering en de koning excuses voor aangeboden.

[0:32:56] Een dergelijk historisch besef is er lang niet geweest.

[0:32:59] En het is goed dat dat er nu wel is, maar vanzelfsprekend is het niet.

[0:33:03] Twee weken geleden hebben we kunnen zien hoe het onderzoek naar de koloniale geschiedenis van ons koningshuis gepresenteerd werd.

[0:33:09] De koning sprak daar een aantal rake woorden, onder andere dat kennis van het verleden cruciaal is om het heden te begrijpen en dat we alleen een basis kunnen leggen voor een gezamenlijke toekomst als we dat eerlijk onder ogen zien.

[0:33:20] Volgens mij heeft de koning hier een belangrijke stap in gezet en hij toont hierin wat de CDA-fractie betreft moreel leiderschap.

[0:33:27] Voorzitter, terug naar de excuses.

[0:33:29] Die waren gericht op het onvoldoende beseft en doorleefd hebben wat deze geschiedenis van ons land toen heeft betekend en nu nog steeds betekent.

[0:33:37] We weten dat we het verleden niet kunnen veranderen.

[0:33:40] Er is veel gebeurd wat we niet kunnen herstellen.

[0:33:42] Het is geen openstaande rekening of som die we nog even kunnen vereffenen.

[0:33:46] Wat we wel kunnen doen is de geschiedenis onder ogen zien.

[0:33:49] Erkennen wat er is gebeurd.

[0:33:51] Duidelijk maken waar we nu staan en waar we naartoe willen.

[0:33:54] Wat mijn partij betreft is dat fundamentele gelijkwaardigheid van iedereen.

[0:33:59] En dit moeten we vertalen naar een vervolg.

[0:34:01] Het is immers een comma en geen punt.

[0:34:03] Daarover heb ik een aantal vragen en een aantal oproepen aan de regering.

[0:34:06] Begin deze week ontvingen wij de voortgangsbrief.

[0:34:09] Wat opvalt is dat er veel wordt gedaan aan nadeelonderzoek.

[0:34:12] Zo lees ik over onderzoek binnen de Nationale Wetenschapsagenda naar de vaak minder bekende gevolgen van het Nederlandse koloniale slavernijverleden.

[0:34:20] Onderzoeksubsidie van 1,4 miljoen voor het praktijkgerichte onderzoeksprogramma Slavernijverleden.

[0:34:24] Het Koninklijk Instituut voor Taal, Land en Volkenkunde gaat samenwerken met partners in Suriname, Zuid-Afrika en Indonesië om daar te kijken naar de doorwerking van het Nederlandse slavernijverleden daar.

[0:34:34] En op Aruba, Curaçao en Sint Maarten werkt men aan een gedeelde leerstoel doorwerking slavernijverleden.

[0:34:40] Voorzitter, dat nadeelonderzoek is goed.

[0:34:42] We moeten de gevolgen van het slavernijverleden herkennen en erkennen.

[0:34:46] En het is goed dat we dat niet alleen doen, maar samen met de landen in ons Koninkrijk en met landen waar we een geschiedenis mee delen.

[0:34:52] Mijn vraag aan de minister is, hoe gaan we ervoor zorgen dat de uitkomsten van verder onderzoek ook breder bekend worden?

[0:34:58] Kunnen bijvoorbeeld de kenniscentra over het slavernijverleden hier ook een rol in spelen?

[0:35:03] Naast onderzoek is open dialoog ook belangrijk.

[0:35:05] Ik voer namens mijn fractie ook het woord over koninkrijksrelaties en ik vraag me af hoe binnen het Koninkrijk met de verschillende landen de dialoog wordt gevoerd over het slavenlijf in Deden.

[0:35:14] Graag een reactie van de minister daarop.

[0:35:17] Hiernaast, voorzitter, in het kader van een comma en geen punt zou ik ook aandacht willen vragen voor de langere termijn.

[0:35:22] Wat mijn fractie betreft moeten excuses meer zijn dan een projectgroep op het ministerie.

[0:35:27] Hoe organiseert de minister blijvende aandacht voor het slavernijverleden vanuit zijn ministerie?

[0:35:32] En hoe wordt hier samen in opgetrokken met het ministerie van Oost-CNW?

[0:35:36] Zij hebben inmiddels een belangrijke rol te spelen in het onderwijs en de museumsector.

[0:35:40] Voorzitter, het kennen van deze gedeelde geschiedenis van ons koninkrijk is belangrijk.

[0:35:44] We kunnen de sporen van het verleden niet uitwissen.

[0:35:47] Dat moeten we ook niet willen.

[0:35:48] Maar we kunnen wel zorgen voor erkenning en begrip.

[0:35:51] Dat is niet iets wat we zomaar geregeld hebben.

[0:35:53] Dat vraagt blijvende aandacht.

[0:35:55] Ik dank u wel.

[0:35:57] Oké, dank u wel voor uw bijdrage.

[0:35:59] Dan zie ik een interruptie van mevrouw Tsegai.

[0:36:03] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:36:05] Ik sloeg even aan op de woorden van de heer Van der Brink in het begin van zijn betoog... ...van we kunnen de geschiedenis niet uitwisselen en we kunnen hem ook niet herstellen.

[0:36:14] Ik vroeg me af, dat zijn nogal woorden, dus ik vroeg me af hoe het CDA kijkt naar die route van herstel... ...of een nationaal programmaherstel of een deltaplanherstel, hoe je het ook wil noemen...

[0:36:24] ...in samenspraak met nazaten van tot slaafgemaakte...

[0:36:29] De heer Van den Brink.

[0:36:32] Nou, dat hangt er een beetje af van wat u daarmee bedoelt.

[0:36:35] Kijk, onze lijn is, er is heel veel misgegaan in het verleden en het is heel goed dat we dat met z'n allen erkennen, beseffen en onze ook rekenschap van geven dat we dat ook over te dragen hebben aan komende generaties.

[0:36:48] Dus heel veel initiatieven die daar de afgelopen jaren voor zijn genomen nemen die juichen wij toe en wij vinden dat het gesprek gaande moet blijven.

[0:36:56] Ik weet niet waar u dan precies op doelt naar een nationaal programma.

[0:37:00] Het kan best zijn dat u met een programma komt waar ik me in herken, maar het kan ook zijn dat het een programma is waar ik me niet in herken.

[0:37:04] Dus ik wacht de voorstellen daarvoor dan af.

[0:37:07] Waar ik op doel is het gesprek wat een aantal mensen in hun inbreng aanhaalde, wat de minister-president afgelopen maandag heeft gehad en waarin ook die nationale route naar herstel is besproken.

[0:37:21] Dat is een best wel compleet programma opgesteld door nazaten, door een vertegenwoordiging van de gemeenschap.

[0:37:28] Hoe kijkt het CDA daar dan naar?

[0:37:31] De heer Van den Brink.

[0:37:32] Het lijkt me heel goed om met de gemeenschap in gesprek te zijn over hoe we dat traject gaan vervolgen.

[0:37:37] En ik wacht de concrete voorstellen daarvan af.

[0:37:41] En ik zie verder een interruptie van de heer Van Duivenvoorde.

[0:37:46] Voorzitter, dank u wel.

[0:37:46] Ja, ik wil eigenlijk een beetje aansluiten bij de interruptie van ambtsgenoot Segei.

[0:37:50] Kijk, FVD, wij geloven niet dat het verleden hersteld kan worden.

[0:37:53] Dus dat is echt wat het CDA ook zegt.

[0:37:55] Het verleden kan niet hersteld worden.

[0:37:57] Maar tegelijkertijd onderschrijft het CDA wel alle maatregelen om dat verleden te herstellen.

[0:38:00] Dus dat voelt een beetje als een inconsequentie.

[0:38:02] Dus of het verleden kan hersteld worden, dan is dat herstelplan een heel zinnig idee en dan moet je dat ook volgen.

[0:38:07] Dan geloof je ook in herstelbetaling en dergelijke.

[0:38:10] Of je gelooft niet dat het verleden in de toekomst kan hersteld worden.

[0:38:13] Maar hoe kun je dan wel allerlei plannen onderschrijven die daar eigenlijk op gericht zijn?

[0:38:17] De heer Van den Brink.

[0:38:18] Wat in het verleden is gebeurd is te gruwelijk om te kunnen herstellen, is mijn overtuiging.

[0:38:23] En tegelijkertijd hebben we nu de verantwoordelijkheid om te herkennen wat er is gebeurd, te herkennen wat er vandaag de dag gebeurt en van daaruit samen naar de toekomst te gaan.

[0:38:35] En daarover moet je in gesprek zijn met elkaar.

[0:38:37] Hoe behandelen we elkaar?

[0:38:39] Hoe herkennen we achterstanden en wat kunnen we daartegen doen?

[0:38:42] Maar dat is niet anders dan dat je kan herstellen wat er in het verleden is gebeurd.

[0:38:47] Ik zie nog een interruptie van de heer Van Baarle.

[0:38:51] Ja, voorzitter.

[0:38:54] Laat ik allereerst aangeven dat het van belang is dat het CDA zegt dat we ons gedeelde verleden moeten herkennen en dat we daar ook blijvend aandacht aan moeten geven.

[0:39:07] Tegelijkertijd, voorzitter, als het alleen daarbij blijft, is het zo leeg.

[0:39:12] Dus ik zou aan de heer Van der Brink willen vragen namens het CDA.

[0:39:16] Het is ook uw minister van uw partij die er nu zit.

[0:39:20] Wat gaan we dan extra doen?

[0:39:22] Komt er extra budget?

[0:39:24] Gaan we eindelijk Ketikoti erkennen als nationale dag?

[0:39:32] Gaan we ervoor zorgen dat we meer aandacht geven aan de impact van ons koloniale verleden wereldwijd in de landen die daar nog steeds de effecten van ondervinden?

[0:39:41] Wat gaan we dan meer doen?

[0:39:44] De heer Van den Brink.

[0:39:46] De minister kan prima namelijk zichzelf spreken.

[0:39:48] Daar heeft hij mij niet voor nodig.

[0:39:51] Er gebeurt heel veel.

[0:39:51] Er is een aantal jaar geleden veel in werking gesteld... waarvan wij zeggen, dat is hartstikke goed.

[0:39:56] Dat is goed dat het gebeurt.

[0:39:58] En wat ons betreft moet het ook niet stilvallen.

[0:40:00] Dat gesprek moet gewoon doorgaan met de gemeenschap.

[0:40:04] Wat ik net zei over discriminatie en racisme... alle dingen die vandaag de dag nog...

[0:40:09] De gevolgen die vandaag de dag nog te zien zijn van het verleden.

[0:40:13] Daar moeten we mee dealen.

[0:40:15] Daar moeten we eerlijk over zijn.

[0:40:17] Daar moeten we over in gesprek.

[0:40:18] En op plekken waar dat nodig is, moeten we daar handelen.

[0:40:22] En er liggen heel veel concrete plannen die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld.

[0:40:25] En daar zijn we blij mee.

[0:40:27] Dank u wel.

[0:40:28] Ik zie nog een interruptie van de heer Van Baarle.

[0:40:30] U laatste.

[0:40:30] Ja, voorzitter, dat klopt.

[0:40:32] Kijk, voorzitter, ik hoor in gesprek...

[0:40:35] Ik hoor eerlijk zijn, ik hoor dealen.

[0:40:39] A, voorzitter, het zijn weer lege woorden.

[0:40:42] En voorzitter, de heer Van der Brink kan zeggen er gebeurt zoveel.

[0:40:44] Nou, ik kan u vertellen, niet naar tevredenheid.

[0:40:48] Niet naar de ervaren tevredenheid van heel veel mensen.

[0:40:51] En voorzitter, ik zou de heer Van der Brink willen vragen, die hier vandaag naar een debat komt en zegt we moeten wat met ons gedeelde verleden.

[0:40:59] maar met niks concreets komt hoe we dat dan moeten opvoeren en wat we extra moeten doen, waarom hij hier met lege handen komt?

[0:41:06] Waarom hij niks voorstelt?

[0:41:08] Waarom hij die extra stap niet wil zetten?

[0:41:11] De heer Van Brink.

[0:41:13] Omdat er heel veel stappen gezet zijn in de afgelopen tijd, waarvan ik denk dat het goede stappen waren, en waarvan ik hoop dat we daarmee doorgaan met elkaar.

[0:41:23] Oké, dan zie ik verder geen andere interrupties.

[0:41:24] Dan ga ik door naar de heer Van Duivenvoorde.

[0:41:28] Voorzitter, dank u wel.

[0:41:31] Schuld.

[0:41:31] Het is makkelijk om hier nu de zetten te herhalen van, wat zal het zijn, de afgelopen tien jaar in het debat.

[0:41:36] Ik zou kunnen zeggen, zoals er vaak betoogd is aan rechterzijde, dat Europa vooruit liep in het afschaffen van de slavernij.

[0:41:42] Ik zou de autonomie van het verleden aan kunnen herhalen met ranken en daar kunnen ambtsgenoten dan weer hun standpunten tegenin brengen.

[0:41:48] Maar eigenlijk al die tijd ligt er onder dat debat natuurlijk wel één kernvraag en dat is, wat is schuld eigenlijk?

[0:41:54] Ik heb iets verkeerd gedaan of nagelaten of weggekeken terwijl iemand anders iets verkeerds deed en ik had anders kunnen handelen.

[0:42:01] Schuld veronderstelt dus een verhouding tussen de mens, zijn vrijheid, zijn daad en het object van de schuld, de ander.

[0:42:08] Iets is gebeurd en daarvoor moet ik mij verantwoorden.

[0:42:11] Daarnaast bestaat nog iets anders dan schuld, namelijk aansprakelijkheid.

[0:42:14] Een staat kan verplichtingen hebben die zijn burgers gezamenlijk dragen zonder dat die burgers daarmee persoonlijk iets te verwijten vallen.

[0:42:21] Maar ook dat veronderstelt iets, namelijk een staat die handelde en mensen die door het handelen werden getroffen.

[0:42:27] Maar daarmee weten we eigenlijk nog steeds niet wie vandaag waarvoor aanspreekbaar is.

[0:42:31] We spreken hier over mensen die vele generaties na de oorspronkelijke daden zijn begonnen.

[0:42:36] We zijn geboren, excuus.

[0:42:37] De staat bestaat voort, zeker.

[0:42:39] Maar welke verplichtingen blijven daarmee bestaan?

[0:42:41] Tegenover wie, op welke grond en voor hoe lang?

[0:42:44] Dat kwam net al even aan bod. Hoe bepalen we de duur van een staat?

[0:42:46] Is een staat na Thorbecke nog dezelfde staat als de staat daarvoor bijvoorbeeld?

[0:42:50] Graag een reflectie hierop.

[0:42:52] Voorzitter, niemand van ons hier heeft zich op enige manier met concrete slavernij kunnen bemoeien.

[0:42:56] We hebben het niet kunnen verdedigen, niet kunnen verhinderen en nog helemaal niet kunnen uitvoeren.

[0:43:00] Welke betekenis heeft het dan om mensen van nu met schuld en dat verleden te binden?

[0:43:04] Er wordt altijd aangenomen dat de moderne Nederland nog steeds op die wind strijdt.

[0:43:07] Ik zie dat bewijs niet.

[0:43:08] Het land is gebouwd door mensen die bloemen, vis, machines en een haven naar de wereld brachten.

[0:43:12] En sinds de afschaffing van de slavernij zijn er talloze crisis geweest, economische ineenstortingen, rijke families die ten onder zijn gegaan, een aantal die hebben het wel gered en arme families die zich na de oorlog op prachtige wijze hebben opgewerkt.

[0:43:24] Gezien het belang van de daad in schuld en dat hier geen daad plaats heeft, kunnen we eigenlijk niet over schuld praten.

[0:43:30] Wat wel plaats heeft is dat een fascinerende dubbelheid, afkomst, in plaats van daad is afkomst centraal komen te staan.

[0:43:37] Vreemd, progressief en liberaal denken geloven meestal in het collectief en misschien in het individu, maar centraal staat het idee dat ieder moment in de tijd de mens opnieuw begint.

[0:43:45] Ze wantrouwen de notie van mensen die deel uitmaken van hun gemeenschap die generaties zou overspannen.

[0:43:50] Gaat het over nationale verbondenheid, over een geërfde cultuur, over verplichtingen tegenover onze voorouders, dan heet het dat de mens zichzelf bepaalt en zijn afkomst niet mag vastleggen.

[0:43:59] Nu echter lijkt afkomst beslissend te zijn geworden.

[0:44:03] Dan blijken we wel degelijk verbonden met mensen die eeuwen voor ons leefden.

[0:44:05] Dan wordt de vraag wie onze voorouders waren ineens relevant voor wat wij vandaag verschuldigd zijn.

[0:44:10] Generaties en generationele verbindingen bestaan dus niet of zijn verdacht totdat het over de morele rekening gaat.

[0:44:16] Natuurlijk worden wij geworpen in een wereld die reeds lang voor ons bestaat.

[0:44:18] We worden geworpen in een taal, instituties, in families, in morele codes.

[0:44:22] Iedere conservatief zou dit volmondig beamen.

[0:44:25] Dat zegt echter niet dat we ook geworpen worden in een schuld.

[0:44:27] Of nou ja, volgens Augustines wel natuurlijk, maar ook grote theologen maken weleens een foutje.

[0:44:32] En zelfs hij met zijn schuldobsessie had er ook gelijk een remedie voor.

[0:44:36] De doop en de verlossing.

[0:44:37] In schuld kun je niet geworpen worden omdat schuld een daad van vrijheid veronderstelt.

[0:44:41] Geworpenheid gaat eraan vooraf.

[0:44:43] Voorzitter, een stap waar we het nog niet over hebben gehad is natuurlijk de schuld op je nemen.

[0:44:48] Als er schuld is moet er ook een uitweg zijn.

[0:44:49] Vergeven kunnen worden en vergeving kan alleen staan wanneer de ander zijn verantwoordelijkheid neemt en zijn daad erkent.

[0:44:55] Dan kan er iets gebeuren, dan kan er heling ontstaan.

[0:44:57] Maar als schuld is losgemaakt van de eigen daad tegenover iemand die niets is overkomen, wat kan er dan nog gebeuren om de schuld op te lossen?

[0:45:03] Stel dat ik een schuld op mijn schouder zou nemen voor een daad die ik niet zelf verricht heb.

[0:45:08] En de ander, die geen slachtoffer is van de niet verrichte daad, zegt mij dan te vergeven.

[0:45:13] Zijn we dan iets opgeschoten?

[0:45:14] Nee, want het gaat om de daad en die heeft immers plaatsgemaakt voor afkomst.

[0:45:18] Pascal Brugner noemt dit in de tyrannie van het berouw zelfonderzoek dat verandert in een blijvende plicht tot boetedoening.

[0:45:24] Schuld is dan geen oordeel meer over wat iemand heeft gedaan, maar een identiteit waaruit niet valt te ontkomen.

[0:45:29] Tot slot nog een aantal vragen als daar tijd voor is.

[0:45:32] Ik hoor het wanneer ik aan de vijf minuten zit.

[0:45:35] Ik vraag de minister...

[0:45:36] Welk begrip van schuld ligt onder zijn beleid?

[0:45:38] Verplichtingen van de staat aan toonbare schade in het heden of een morele verantwoordelijkheid van Nederlanders op grond van afkomst of daad?

[0:45:44] Premier Rutte zei, niemand die nu leeft draagt persoonlijk schuld.

[0:45:47] Staat dat nog?

[0:45:48] En hoe borgt de minister dat in de voorlichting en in de projecten uit het fonds?

[0:45:53] Als het dus om aansprakelijkheid van de staat gaat, waarom betaalt de huidige belastingbetaler?

[0:45:57] En welke concrete en nu nog aanwijsbare schade wordt per uitgave hersteld en bij wie?

[0:46:02] Tot slot het onderwijs.

[0:46:03] Kinderen moeten leren wat slavernij was, hoe zij werd verdedigd en hoe men zich tegen verzet en hoe ze werd afgeschaft.

[0:46:08] Maar hoe voorkomt de minister dat die kennis omslaat in het continu toewijzen van daderschap enerzijds en slachtofferschap anderzijds aan leerlingen op grond van afkomst?

[0:46:17] Ik dank u wel.

[0:46:19] Dank u wel.

[0:46:19] Ik kijk even rond en ik zie mevrouw Keijzer die een interruptie wil plegen.

[0:46:22] Ja, en één vraag.

[0:46:23] Een mooi filosofisch, soms bijna theologisch betoog.

[0:46:28] Ik hou ervan.

[0:46:30] Maar ik vraag me daarbij wel af, is het ook niet goed om te zeggen wat een gruwel het geweest is?

[0:46:41] De heer Van den Duivenvoorder.

[0:46:44] Nou ja, dat kun je op heel veel manieren aanvliegen.

[0:46:46] Als je gelooft in de theorie van de Engels-Nigriaans filosoof Kwame Apia en je gelooft in morele revoluties die plotseling ontstaan en gebonden zijn aan eer, kun je post die morele revolutie zeggen dat het een gruwel was wat er voor die morele revolutie gebeurde.

[0:47:00] Tegelijkertijd geloof ik heel erg in het historisme en dat je ook de autonomie van de geschiedenis moet erkennen en moet waarderen.

[0:47:07] En dat het binnen die context waarin geopolitiek iets heel anders was dan moraliteit, maar macht centraal stond, wat continu om elkaar heen draaide.

[0:47:15] Ja, met de kennis van nu is het gruwelijk.

[0:47:17] Met de kennis van toen was het wat het was.

[0:47:20] Mevrouw Keijzer.

[0:47:21] Wederom, een prachtig filosofisch antwoord.

[0:47:26] Ik hou ervan, ik zeg het nog maar een keer.

[0:47:28] Maar ook in die tijd waren er mensen die het een gruwel vonden.

[0:47:33] En is het niet goed om te zeggen, ja als ik met mijn ogen van nu daarnaar kijk, is het een gruwel geweest?

[0:47:42] Want hoezeer ik het trouwens ook met een aantal conclusies van de collega eens ben, vind ik niet dat je dat los mag halen van de ellende, het onrecht en de gruwel die in die tijd heeft plaatsgehad.

[0:47:57] Ik denk dat het gewoon goed is, ondanks het hoogstaande filosofisch betoog, om dat ook te bevestigen.

[0:48:04] Nee, dat bevestig ik niet.

[0:48:07] Omdat ik geloof dat als we het verleden een gruwel gaan noemen, dan kunnen we het over de Engelse koning hebben die zijn vrouwen uitmoot.

[0:48:15] We kunnen het over de burgeroorlog hebben, over boeren die uitsturven.

[0:48:18] Het verleden, de hele geschiedenis is vanuit Rick History gezien een gruwel.

[0:48:22] Vanaf de Grieken, de Romeinen, de middeleeuwen, de pest die uitbreekt.

[0:48:26] Noem maar op.

[0:48:26] Het verleden zit vol met gruwelen.

[0:48:28] En wij hebben na deze revolutie hopen een morele revolutie gemaakt.

[0:48:32] Maar ik ga niet vanuit dat perspectief.

[0:48:33] Wil ik niet allerlei etiketten op het verleden plakken.

[0:48:36] En dingen eruit halen.

[0:48:38] Ik vind dat het verleden zijn eigen betekenis heeft.

[0:48:40] Die ook los staat van onze blik van nu.

[0:48:41] Maar desal niet te winnen.

[0:48:43] De heer van jaar 21 zei natuurlijk ook al.

[0:48:45] Als je nu kijkt naar het slavernij heden ten dagen.

[0:48:48] Met de blik van nu.

[0:48:48] Dat is natuurlijk gewoon een gruwel.

[0:48:49] Maar ik vind het te makkelijk om het verleden ook zo weg te zetten.

[0:48:53] Oké, dan zie ik verder geen andere interrupties.

[0:48:56] Dan ga ik graag naar de heer De Kort.

[0:49:00] Dank u wel, voorzitter.

[0:49:02] Ik zit hier als vervanger van collega Ruud Verkuijlen.

[0:49:05] Die is eigenlijk woordvoerder op dit dossier, maar die is bij de begrotingsbehandeling van VWS.

[0:49:11] Het slavernijverleden is een zwarte bladzijde in onze gedeelde geschiedenis.

[0:49:16] Ik zou willen aansluiten bij de woorden van de toenmalige minister-president...

[0:49:20] die op 19 december 2022 zijn excuses namens de regering aanbood, recht doen aan het verleden, heling in het heden.

[0:49:29] En waar het voor een brede groep gaat om brede herkenning, is dat voor de ander herkenning per gemeenschap.

[0:49:37] Maar ik denk dat het goed is dat we vandaag dit debat hier met elkaar voeren.

[0:49:41] De VVD steunt de 200 miljoen die het kabinet heeft uitgetrokken voor diverse initiatieven.

[0:49:46] En daaruit komen ook kennisproducten voort.

[0:49:49] En die kennisproducten worden in samenwerking met gemeenschappen, maar ook met experts opgesteld.

[0:49:57] En ik zou eigenlijk aan het kabinet willen vragen of zij inzichtelijk kan maken wat dit maatschappelijk oplevert en ook al heeft opgeleverd.

[0:50:05] En ook een verdere concretisering van die 200 miljoen.

[0:50:09] Veel gemeenten nemen ook deel aan dit soort initiatieven, maar er zijn helaas ook gemeenten die niet bezig zijn met het herdenken, met het erkennen en herkennen.

[0:50:18] En ik hoop dat de minister daar inzicht in heeft waarom gemeenten er ook voor kiezen om daar niet aan deel te nemen.

[0:50:25] En kan hij de Kamer ook daarover informeren.

[0:50:30] Dan wil ik het ook nog hebben over educatie.

[0:50:33] Want ik denk dat dat het belangrijkste is, dat we kennis nemen van onze geschiedenis.

[0:50:37] Maar dat ook vooral meegeven aan onze volgende generatie.

[0:50:41] En mijn dochter, die volgende maand twee wordt, zal een ander geschiedenisboek krijgen dan ik zelf in mijn middelbare schooltijd heb gehad.

[0:50:49] Waarin meer aandacht komt voor ons koloniale verleden en het slavernijverleden.

[0:50:54] En ik denk dat het ook goed is...

[0:50:56] dat in die kerndoelen mens en maatschappij hier meer aandacht voor komt.

[0:51:00] Maar kan de minister ook aangeven hoe hij hier zicht op houdt?

[0:51:02] Hoe hij ervoor zorgt dat die maatschappelijke dialoog ook plaatsvindt?

[0:51:07] En wat de VVD betreft moet dat ook goed, feitelijk en verbindend zijn.

[0:51:11] En met name dat laatste, verbindend, ik denk dat dat van groot belang is.

[0:51:16] Dit debat is te lang te gepolariseerd geweest.

[0:51:19] We moeten die geschiedenis onder ogen kunnen zien... en dat vooral ook aan de volgende generatie mee kunnen geven.

[0:51:27] Dan het onderzoek van onze koning.

[0:51:29] Ik sluit me eigenlijk aan bij de woorden van de heer Van der Brink.

[0:51:32] Ik denk dat het getuigt van moreel leiderschap, dat onze koning op eigen initiatief dit onderzoek door de universiteit Leiden heeft laten uitvoeren.

[0:51:41] Daarmee loopt hij ook voorop op andere koninklijke families in Europa en ook daarbuiten.

[0:51:48] En laat dat ook vooral een aanmoediging zijn dat zij ook dergelijk onderzoek

[0:51:53] gaan initiëren en ook die geschiedenis onder ogen willen gaan zien.

[0:51:59] Tot zover mijn bijdrage.

[0:52:01] Dank u wel.

[0:52:02] Ik zag allereerst de heer Van Duivenvoorde en daarna mevrouw Tsegai.

[0:52:07] Ik twijfel een beetje tussen welke interruptie ik kies.

[0:52:09] Ik had er eigenlijk twee.

[0:52:10] Ik ga voor de eerste.

[0:52:11] Als het goed is, zei men in afstand van de VVD dat het jammer is dat niet alle gemeentes meedoen.

[0:52:17] En dat hij daar graag een update voor wil van de minister.

[0:52:20] En ik vroeg me af of meneer dit ook wil gaan verplichten.

[0:52:23] Dat de gemeenten verplicht worden door Den Haag om hieraan mee te doen.

[0:52:27] Of dat het wel gemeentes daar zelf toe mogen besluiten of ze dit willen doen of niet.

[0:52:32] De heer de Kort.

[0:52:34] In antwoord op mijn ambtsgenoot zal ik willen zeggen dat we natuurlijk hebben het huis van Tolbeke.

[0:52:38] Dus we willen dat niet verplichten.

[0:52:39] Gemeenten zijn er ook autonoom in.

[0:52:41] Alleen de VVD vindt het wel belangrijk dat men die geschiedenis durft aan te kijken.

[0:52:45] Dus ik zou wel graag meer inzicht willen hebben waarom er ook gemeenten zijn die ervoor kiezen om dat niet te doen.

[0:52:50] Dat is iets anders dan een plicht.

[0:52:53] De heer Van Duivenvoorde.

[0:52:55] Dan kan ik precies een bruggetje maken naar mijn tweede interruptie.

[0:52:58] En die heeft ook hiermee te maken.

[0:53:01] En ook over de schoolboeken.

[0:53:02] En ik hoorde steeds om dat verbindend te doen.

[0:53:03] Want het verleden was omtrent dit thema polariserend.

[0:53:06] En dan nu zou de VVD dat graag verbindend willen doen.

[0:53:09] Maar het is natuurlijk een mooi woord.

[0:53:11] Iedereen wil zich natuurlijk het liefst met elkaar verbinden... en niemand wil polarisatie, maar is dit niet gewoon een thema... dat per definitie polariserend werkt?

[0:53:19] Want er moeten dingen opgegeven worden, er moeten dingen bij komen.

[0:53:22] Dus bijvoorbeeld, je kunt een pantheon van helden... dat kan niet ontelbaar zijn.

[0:53:25] Dus als Anton de Con daarin komt te staan bijvoorbeeld... dan zal dat ook weer ruimte moeten maken voor andere helden die we eruit duwen.

[0:53:31] Nou, dat kan een keuze zijn.

[0:53:33] Maar is verbindend dan niet gewoon een toverwoord... en moeten we niet eerlijk zijn dat dit...

[0:53:36] Een polariserende discussie is.

[0:53:37] En dus ook met de gemeentes dat het ook polariserend zou zijn.

[0:53:40] Want ze doen niet mee om een reden.

[0:53:43] De heer De Kort.

[0:53:45] Ja, ik denk dat dat wel kan.

[0:53:46] Ik denk ook dat dat belangrijk is.

[0:53:48] En tuurlijk leidt dat tot discussie.

[0:53:51] Maar om juist die maatschappelijke dialoog aan te gaan.

[0:53:53] Verhalen te horen.

[0:53:55] Het verhaal van de heer Van Baalen over het schip Leusden.

[0:53:57] Dat kende ik ook nog niet.

[0:53:58] Nou, dat verhaal schrik ik ook van.

[0:54:00] En ik denk dat het goed is dat dat soort verhalen gedeeld worden.

[0:54:02] Juist ook met onze volgende generaties.

[0:54:06] Dan de heer Van Duivenvoorde, volgens mij uw laatste.

[0:54:11] Ja, tot slot.

[0:54:12] Ik geloof ook dat het goed is om die verhalen te delen.

[0:54:14] Het is de samenleving die we nu hebben, dus die discussies moeten gevoerd worden en die zijn nog lang niet klaar.

[0:54:18] Het enige punt is dat we gewoon eerlijk moeten zijn dat dit polariserende onderwerpen zijn en het niet willen vegen onder een soort deken van verbinding.

[0:54:27] Nee, dit gaat gewoon in heftige sociaal-maatschappelijke discussie blijft dit en ik denk dat wij eerlijk in moeten zijn.

[0:54:32] De heer Kort.

[0:54:34] Ja, ik denk dat bij mijn ambtsgenoten glas half leeg is en bij mij half vol.

[0:54:38] Ik zie dat wel positief tegemoet en de tijd zal het leren, maar ik heb daar vertrouwen in.

[0:54:45] Dan gaan we naar mevrouw Tjegaai.

[0:54:47] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:54:49] Ja, voorzitter, ik heb even naar het verhaal van de VVD geluisterd en ik heb het woord herstel daar niet in gehoord.

[0:54:56] Dus ik heb eigenlijk dezelfde vraag aan de VVD als aan het CDA.

[0:54:59] Hoe kijkt de VVD naar dat herstel van het slavernijverleden en bijvoorbeeld naar het gesprek wat onze minister-president afgelopen maandag gevoerd heeft en die nationale route naar herstel die hij daar aangeboden heeft gekregen?

[0:55:13] De heer de Kort.

[0:55:14] Volgens mij heb ik herstel wel genoemd.

[0:55:16] En ik zit er hetzelfde in als de heer Van der Brink.

[0:55:19] Die herstelroute is aangekondigd.

[0:55:21] De grondhouding is positief.

[0:55:23] Maar dan ben ik wel benieuwd naar de concrete invullingen.

[0:55:25] Die is nog niet bekend.

[0:55:27] Maar ik heb het gehad over herstel.

[0:55:29] Ik heb het gehad over erkenning.

[0:55:30] Ik heb het gehad over educatie, bewustwording.

[0:55:32] Dat zijn juist allemaal elementen die bijdragen aan herstel.

[0:55:36] Ik hecht voornamelijk aan die educatie en bewustwording heel veel waarde.

[0:55:43] Mevrouw Tjegai.

[0:55:44] Ja, voorzitter, vindt de VVD niet dat we ook op een gegeven moment verder moeten gaan dan alleen die educatie en die bewustwording?

[0:55:53] Dus dat we het ook moeten hebben over de doorwerkingen van het slavernijverleden en hoe we die gaan herstellen.

[0:56:01] Heeft de VVD daar geen eigen ideeën op?

[0:56:02] Het viel mij op vorige week, voorzitter, dat de VVD een voorstel deed om dit debat te cancelen omdat er niet genoeg brieven op de agenda zouden staan.

[0:56:10] Ja, dan vraag ik me af, heeft de VVD dan zelf geen ideeën?

[0:56:13] Of moeten we hier alleen zitten om kamerbrieven van de minister te recenseren?

[0:56:18] Ik ben gewoon heel benieuwd naar de ideeën van de VVD over dat herstel.

[0:56:21] De heer Kort.

[0:56:23] Nee, er is zeker reden ook om dit debat te voeren.

[0:56:25] Ik denk alleen niet altijd dat het politieke debat het verder brengt, want dan komt juist die polarisatie in beeld.

[0:56:31] En schriftelijk kunnen we ook gewoon goed ons kamerwerk uitoefenen, dat ten eerste.

[0:56:36] En ten tweede, ik denk dat die doorwerking er zeker is, maar daar gaat dit debat niet over.

[0:56:41] Dit debat gaat over het slavernijverleden.

[0:56:44] Ik heb het gehad over inderdaad educatie en bewustwording.

[0:56:47] Maar die doorwerking zie je bijvoorbeeld ook op de arbeidsmarkt.

[0:56:49] Maar daarover wordt gedeputeerd.

[0:56:51] Daarover zijn initiatieven vanuit het kabinet, vanuit de Kamer, binnen de SZW-commissie.

[0:56:55] En die wil ik dan ook vooral daar laten.

[0:56:56] Maar dat neemt niet weg dat dat van groot belang is.

[0:57:01] Oké, dank u wel.

[0:57:02] Ik zie verder geen andere interrupties.

[0:57:04] Dan wil ik graag naar mevrouw Keijs gaan.

[0:57:07] Dank u wel, voorzitter.

[0:57:09] Het is volgens mij ergens in de jaren negentig van de vorige eeuw geweest toen ik de film Amistad keek.

[0:57:15] Een fantastische film van Steven Spielberg.

[0:57:18] En de ellende op dat slavenschip, die zijn nooit van mijn netvlies verdwenen.

[0:57:24] Dus altijd als het gaat over het slavernijverleden, is dat ook een van de beelden die altijd bij mij opkomt.

[0:57:33] Maar de vraag die ons vandaag met name blijkt bezig te houden is, net zat het al in een aantal interrupties, is herstel.

[0:57:44] En dan komen al heel gauw herstelbetalingen om de hoek.

[0:57:47] Dus blijkbaar zijn wij hier en nu nog steeds verantwoordelijk voor gebeurtenissen van eeuwen geleden.

[0:57:54] En de vraag die ik mij ook stel...

[0:57:56] ...is naast de vraag van hoe kan het toch dat mensen elkaar dit soort zaken aandoen... ...is wanneer houdt erkenning en de eindeloze schuldcultuur eens een keer op.

[0:58:09] Niemand, maar dan ook helemaal niemand die vandaag in Nederland in de ronde loopt...

[0:58:14] heeft hiermee te maken gehad of heeft daar een actieve herinnering aan.

[0:58:19] Zelfs nu de koning heeft erkend dat onderzoeksresultaten schrijnend en confronterend zijn, blijft de roep om nieuw geld gewoon doorgaan.

[0:58:29] En mijn vraag is ook aan deze minister, wanneer is het genoeg?

[0:58:33] Steeds opnieuw worden Nederlanders geconfronteerd met excuses, herstelprogramma's, fondsen, bewustwordingscampagnes en uiteindelijk ook altijd weer financiële claims.

[0:58:44] Alsof iedere generatie opnieuw moet betalen voor fouten die ooit in het verleden gemaakt zijn, maar niet door hen zelf.

[0:58:51] Toen Suriname in 1975 onafhankelijk werd van Nederland, werd er een grote som geld gegeven aan Suriname, omgerekend naar de huidige koers 1,59 miljard euro.

[0:59:04] Dat was bedoeld om het land op eigen benen te laten staan.

[0:59:08] Het was in die tijd gigantisch hoeveel uit geld.

[0:59:11] Het kwam uiteindelijk neer op zo'n 4000 euro per persoon daar, toen.

[0:59:16] Heel veel geld voor een land wat arm was en moest worden opgebouwd.

[0:59:21] En voorzitter, ik ben in Suriname geweest, ik ben op een plantage daar geweest, dus ik weet wat daar gebeurd is.

[0:59:27] Maar nu 50 jaar later is het vervolgens veel groepen nog steeds niet genoeg.

[0:59:31] Er moet weer opnieuw geld blijkbaar heen en er gaat nu een bedrag van 66 miljoen over tafel.

[0:59:41] En voorzitter, zoals altijd in dit soort discussies zitten hier ook lobbyorganisaties achter...

[0:59:47] Cultuurfonds, landelijk platform Slavernijverleden.

[0:59:51] Ik heb nog een brief aangetroffen bij de stukken waar ook weer een heleboel organisaties achter zitten.

[0:59:56] Niet zelden gesubsidieerd door de overheid of door overheden of door loterijen.

[1:00:00] Het zijn wat mij betreft ideologisch gemotiveerde organisaties, gesponsord door de belastingbetaler.

[1:00:09] Mijn vraag aan de minister is, zijn deze subsidies structureel of komt er een keer ook een einde aan die subsidies?

[1:00:18] Mevrouw Keizer, u heeft een interruptie van de heer Bosma.

[1:00:23] Ja, mevrouw Keizer maakt een interessant punt natuurlijk over Suriname dat onafhankelijk werd in 1975.

[1:00:28] En zij zegt dat er toen...

[1:00:31] nogal wat geld is gegeven, maar één ding vermeld zijn niet dat daarbij ook nadrukkelijk het slavernijverleden werd genoemd.

[1:00:39] Dat heeft Jan Pronk van de Partij van de Arbeid gedaan.

[1:00:42] Dus hij heeft gezegd dit is vanwege het slavernijverleden.

[1:00:46] Dus naar mijn bescheiden mening is daarmee de financiële compensatie van het slavernijverleden voldaan.

[1:00:52] Dat hebben we als Nederland gewand gedaan.

[1:00:53] Ik heb ook aan de minister gevraagd om dat nog even...

[1:00:55] te onderstrepen en te herhalen.

[1:00:59] Minister Plasterk heeft dat in 2022 ook nog eens even geschreven, ambtsvoorganger van deze minister.

[1:01:06] Dus ik hecht eraan om even te onderstrepen dat bij het geld dat we in 1975 hebben gedoneerd aan Suriname, dat het slavernijverleden daar wel degelijk onderdeel van uitmaakt.

[1:01:15] Mevrouw Keijzer.

[1:01:16] Dank voor deze interruptie, voorzitter.

[1:01:19] Het onderstreept mijn vraag wanneer is het genoeg?

[1:01:22] Wanneer kunnen we met elkaar een streep onder een verleden zitten en met elkaar, en daar zal ik in de rest van mijn betoog, dat was mijn volgende kopje, het ook weer hebben.

[1:01:30] Wanneer stoppen we met elkaar te bestrijden op een verleden of op een geloof of op de kleur van onze huid?

[1:01:36] Wanneer gaan we weer als Nederlanders gezamenlijk

[1:01:39] werken aan onze toekomst en weer dat land worden wat ooit ging over gezamenlijkheid, vooruitkomen, ondernemerschap.

[1:01:48] Voorzitter, mag ik verder gaan met mijn betoog?

[1:01:51] Ik denk het wel als ik naar de heer Bosma kijk.

[1:01:54] Ik zie verder geen andere interrupties.

[1:01:56] U kunt verder gaan met uw betoog.

[1:01:58] Oké, voorzitter.

[1:01:59] Bij geld en excuses van het kabinet en koning blijft het niet.

[1:02:03] Volgens verschillende activistische clubs moet onze geschiedenis uitgewist worden.

[1:02:10] Straatnamen moeten worden aangebast, standbeelden moeten worden verdwijnen.

[1:02:15] Voorzitter, ook dat is een slechte zaak.

[1:02:18] De Nederlandse geschiedenis is veel meer dan alleen het slavernijverleden, hoe gruwelijk ook.

[1:02:23] Het is ook de geschiedenis van vrijheid, ondernemerschap, handel, toonaangevende wetenschap, de strijd, de gezamenlijke strijd tegen het water.

[1:02:32] Het is een geschiedenis van een klein land wat uitgroeit door een van de meest welvarende en vrije samenleving op de aardbol.

[1:02:39] Elk land heeft zwarte bladzijden.

[1:02:42] En er is geen enkel land dat na eeuwen geschiedenis alleen maar uit helden bestaat.

[1:02:47] En dat komt ook door de context van die tijd.

[1:02:51] Wat toen heel normaal wordt, is dat nu niet meer.

[1:02:53] En dat is maar goed ook.

[1:02:55] Maar de samenleving van nu kan je niet vergelijken met die van 500 jaar geleden.

[1:02:59] Voorzitter, het is van het grootste belang dat we stoppen met identiteitspolitiek.

[1:03:03] Het verdeelt ons alleen maar.

[1:03:06] De ene groep moet zich schuldig voelen en is de onderdrukker.

[1:03:10] De andere groep is de onderdrukte en het slachtoffer.

[1:03:14] De ene groep is permanent verantwoordelijk voor het verleden en is daar schuldig aan en moet daarvoor betalen, terwijl de andere groep

[1:03:23] Het lijkt wel permanent vraagt om compensatie.

[1:03:27] Voorzitter, er zijn excuses aangeboden door de regering en door de koning.

[1:03:31] Er zijn betalingen aan Suriname gedaan als een voorbeeld.

[1:03:36] We betalen miljarden aan ontwikkelingshulp en steun al jaren.

[1:03:41] En op enig moment moet de politiek zeggen, het is klaar.

[1:03:45] We hebben genoeg gedaan.

[1:03:47] We kunnen het verleden niet wissen.

[1:03:50] Het wordt tijd dat een ieder op zijn eigen benen gaat staan... maar wel vervolgens in samenhorigheid werken aan die vrije westerse samenleving... die mij in ieder geval heel lief is.

[1:04:00] Dank u wel.

[1:04:02] Dank u wel.

[1:04:03] Ik kijk om me heen en ik zie verder geen andere interrupties.

[1:04:07] Nu moet ik mijn eigen bijgedragen doen en ik zou graag de heer Bosma willen vragen om de voorzitterschap over te nemen.

[1:04:13] We zijn erg benieuwd.

[1:04:14] Het woord is aan de heer Bamenga.

[1:04:20] Laat ik beginnen met een vraag.

[1:04:22] Waar staan we nu, vier jaar na de excuses voor het slavernijverleden?

[1:04:26] We weten meer over de rol van ons koningshuis en onze overheid.

[1:04:30] Over hoe zij meewerkten en profiteerden van het slavernijverleden.

[1:04:34] Over de doorwerking in het heden.

[1:04:37] Op steeds meer plekken zijn we het verleden gaan herdenken en de vrijheid gaan vieren.

[1:04:42] Kortom, we hebben stappen gezet voor erkenning en bewustwording.

[1:04:46] En ik zie nu een voorzichtig begin van herstel.

[1:04:50] De kosteloze naamswijziging vind ik een positief voorbeeld.

[1:04:53] En het teruggeven van roofkunst zoals afgelopen vrijdag ook.

[1:04:56] Maar voorzitter, van alle vormen van onvrijheid is slavernij wel het meest kwetsend, het meest vernederend

[1:05:04] Het meest mensonterend.

[1:05:07] Die rake woorden sprak de koning drie jaar geleden uit.

[1:05:11] Want de doorwerking is ook na erkenning en bewustwording nog altijd voelbaar in de diepe ongelijkheden in onze samenleving.

[1:05:19] En daarom was ik blij dat de premier op 1 juli sprak over een route naar herstel.

[1:05:25] En was ik blij dat de premier daarover in gesprek is gegaan met Zwart Manifest.

[1:05:30] Zij schreven een rapport vol suggesties voor zo'n route.

[1:05:33] En ook veel andere organisaties hebben ons brieven gestuurd, zoals Landelijk Platform Slavernijverleden en Nince.

[1:05:40] Maar deze week kregen we van deze minister een voortgangsbrief.

[1:05:43] En tot mijn verbazing las ik daarin geen woord over een route naar herstel.

[1:05:49] En eigenlijk heb ik maar één boodschap vandaag.

[1:05:52] Minister, neem ons mee naar uw plannen voor herstel.

[1:05:57] Zorg dat we bij een volgend debat een route hebben, opgesteld in samenwerking met gemeenschappen, organisaties en deskundigen.

[1:06:07] Kan de minister dat toezeggen?

[1:06:09] Kan hij toezeggen dat hij zelf, net als de premier, in gesprek gaat met de gemeenschappen over deze route?

[1:06:17] Voorzitter, wat de IS-6 betreft draait herstel om gelijkheid en vrijheid.

[1:06:23] De doorwerking van het slavernijverleden is voelbaar in onze

[1:06:26] Ongelijke kansen en ongelijke behandeling.

[1:06:29] Dat geldt voor het onderwijs, voor de zorg, voor de arbeidsmarkt, voor cultuur en erfgoed enzovoort.

[1:06:35] En ik zie dat er losse onderzoeken zijn geweest naar de doorwerking in verschillende sectoren van de samenleving.

[1:06:41] Zo was er een onderzoek van Alana Helberg-Proctor naar de doorwerking in specifiek de gezondheidszorg waar het ministerie van VWS nu naar kijkt.

[1:06:50] Ik zie ook dat er een groot nieuw onderzoek naar de doorwerking begint.

[1:06:55] Maar wat ik mis is een samenhang en actie.

[1:06:59] Ziet de minister ook dat er hier meer regie nodig is?

[1:07:02] Hoe gaat hij deze kennis samenbrengen tot een gericht plan voor herstel?

[1:07:07] Wanneer gaan we echt de effecten zien van het aanpakken van de doorwerking in al deze sectoren?

[1:07:14] Voorzitter, het is pijnlijk om te moeten zeggen, maar juist de overheid zelf is nog steeds een bron van discriminatie.

[1:07:23] Dat zagen we vorige week nog bij het UWV.

[1:07:26] Ook hierover hebben wij genoeg advies.

[1:07:29] Ik wil de minister vragen om stevigere discriminatiebestrijding expliciet inzet te maken van de route naar herstel.

[1:07:36] En ik wil vragen of hij kan toezeggen, alles op alles te zetten, om de kabinetsreactie op de staatscommissie zo snel mogelijk met ons te delen.

[1:07:45] Komende zomer is dat wat mij betreft echt te laat.

[1:07:49] Voorzitter, ik ben blij dat het coalitieakkoord niet meer alleen spreekt over slavernijverleden, maar ook over het koloniaal verleden.

[1:07:57] Toen wij dit commissiedebat vorig jaar voerden, heb ik aandacht gevraagd voor vier gemeenschappen.

[1:08:02] Ik noemde de Molukkers.

[1:08:03] Hen is onrecht aangedaan en daarvoor heeft de regering inmiddels excuses gemaakt.

[1:08:09] Wat kunnen zij de komende tijd van deze minister verwachten?

[1:08:12] De contractarbeiders, de minister zei nog in goed contact te staan met de nazaten.

[1:08:17] Maar de N-CDR zei deze maand nog, deze groep is onderbelicht in ons collectieve geheugen.

[1:08:22] Hoe reageert de minister op dit advies?

[1:08:25] Ik noemde ook inheemse gemeenschappen.

[1:08:28] Het is belangrijk dat we hen betrekken bij het beleid en de vorige minister gaf aan dat te willen doen.

[1:08:33] Hoe is daar de afgelopen jaar invulling aangegeven en hoe gaat deze minister dat doen?

[1:08:38] Tot slot West-Papua.

[1:08:40] Ik vroeg vorig jaar om een fact-finding mission.

[1:08:42] De situatie daar blijft onverminderd zorgelijk.

[1:08:46] Wat gaat het kabinet doen voor de plaatselijke bevolking en welke ondersteuning kunnen mensenrechtenactivisten daar verwachten?

[1:08:53] Dank u wel.

[1:08:58] Ja, voorzitter.

[1:09:00] Kijk, discriminatie mag niet.

[1:09:03] Is onder omstandigheden zelfs strafbaar.

[1:09:06] Maar wat denkt nou de heer Bamenga als hij het heeft over nog strenger antidiscriminatiebeleid?

[1:09:14] Want daar ben ik dan wel benieuwd naar.

[1:09:17] En kijk, discriminatie is bijna iets biologisch.

[1:09:21] Blank naar bruin.

[1:09:23] christenen naar moslim of atheïsten naar christenen.

[1:09:29] En daarmee is het niet goed, zeker niet.

[1:09:32] Maar het is denk ik ook iets wat een utopie, een paradijs op aarde... zullen we uiteindelijk ook niet met elkaar gaan bereiken.

[1:09:42] Dus hoe ziet dat er dan uit?

[1:09:45] Dat nog strengere discriminatiebeleid bovenop... wat we nu eigenlijk al best wel heel veel doen.

[1:09:53] Volgens mij zijn er allerlei initiatieven die er zijn geweest, ook allerlei adviezen die gegeven zijn, die we nog verder zouden kunnen implementeren om te zorgen dat ongelijke behandeling in Nederland wordt aangepakt.

[1:10:09] Toen wij met de wet kwamen, die betreft gelijke behandeling,

[1:10:14] Om dat uit te voeren, toen werd er vanuit de overheid gezegd, ja de overheid discrimineert niet.

[1:10:19] Maar we weten inmiddels anders.

[1:10:21] Als we kijken naar toeslagenaffaire, als we kijken naar DUO, als we kijken naar onlangs dus UWV.

[1:10:28] We weten dus dat de overheid dat wel degelijk doet.

[1:10:30] En dat betekent dat de overheid ook een verantwoordelijkheid heeft om bijvoorbeeld de eigen organisatie door te lichten.

[1:10:36] Om een discriminatietoets te doen en te zorgen dat dat gewoon niet gebeurt.

[1:10:40] Want de overheid moet daar een voorbeeld in stellen.

[1:10:42] Nou, dat zijn bijvoorbeeld voorbeelden waarvan ik denk dat wij veel meer kunnen doen als overheid zijnde.

[1:10:49] Ja, en daar zit mijn vraag op.

[1:10:51] Wat je in de praktijk namelijk ziet is dat er weer een nieuw rapport komt, er komt weer een nieuwe commissie, er komt weer een nieuwe rechtsingang, weer een subsidie, nog een organisatie.

[1:11:01] We zijn inmiddels drukker met het hele praatcircus en schrijfcircus eromheen dan dat we nog tijd over hebben om daadwerkelijk in de situaties waarin het gebeurt er iets aan te doen.

[1:11:14] Ziet de heer Bamenga dat ook niet?

[1:11:16] Is zo langzamerhand...

[1:11:17] Niet het medicijn contraproductief ten opzichte van de kwaal.

[1:11:27] Voorzitter, om te beginnen sta ik natuurlijk voor het principe niets over ons zonder ons.

[1:11:33] Dus ik vind het juist belangrijk dat wij met elkaar praten, met de gemeenschappen die impact ervaren in gesprek gaan.

[1:11:41] En ik denk dat het fantastisch zou zijn als wij met z'n allen inderdaad niet zouden discrimineren, maar om te beginnen de overheid.

[1:11:50] Niemand vraagt erom, bijvoorbeeld als iemand, wat we gezien hebben bij UWV,

[1:11:54] Dat bijvoorbeeld zelfs selecties werden gemaakt op zwangere vrouwen.

[1:12:00] Die zwangere vrouwen vraagden niet om op die manier gediscrimineerd te worden.

[1:12:03] Dus het is heel erg belangrijk dat mensen, maar vooral ook de overheid laat zien...

[1:12:11] Dat ze iedereen op basis van artikel 1 behandelen, gelijk behandelen.

[1:12:17] En dat is wat we vragen.

[1:12:18] En we zien gewoon dat op verschillende gebieden, arbeidsmarkt, zorg, noem maar op onderwijs, dat dat niet gebeurt.

[1:12:25] Dat mensen op een ongelijke manier behandeld worden en dat moet hersteld worden.

[1:12:30] Dan wordt de heer Klemink voorzitter.

[1:12:33] En dan verzoek ik om een interruptie.

[1:12:36] Dan neem ik het voorzitterschap over.

[1:12:37] Het is een pette discussie.

[1:12:39] Ik geef het woord aan de heer Bosman voor een introductie aan de heer Bamenga.

[1:12:41] Ja, ik heb met plezier naar de heer Bamenga geluisterd zoals altijd.

[1:12:44] Maar ik schrik wel een beetje van zijn woorden.

[1:12:46] Want hij omarmt dat zwart manifest.

[1:12:48] En als ik dat lees staan er dingen in waar ik toch enorm van schrik.

[1:12:52] Bijvoorbeeld de invoering van quota.

[1:12:56] Nou kan ik mij Rogier van Bokstel nog herinneren, van dezelfde partij als de heer Bamenga.

[1:13:01] En die zei, quota's zijn voor vissen.

[1:13:03] Maar nu omarmt D66 bijna blijkbaar quota's.

[1:13:07] Waarom wil D66 mensen beoordelen op hun huidskleur?

[1:13:12] De heer Bamenga.

[1:13:13] Nou voorzitter, volgens mij zat dat niet in mijn bijdrage.

[1:13:17] Wat de heer Bosma zojuist heeft aangegeven.

[1:13:20] Wat ik...

[1:13:22] Ik heb aangegeven, dit is overigens waar het over gaat, de nationale route naar herstel.

[1:13:27] En zo zijn er veel meer initiatieven.

[1:13:29] Het is niet het enige initiatief vanuit de gemeenschappen waar aandacht voor moet zijn.

[1:13:35] Volgens mij ging mijn vraag er juist om dat de minister in gesprek gaat met de gemeenschappen en kijkt wat er nodig is om vervolgens beleid daarop te voeren, de route naar herstelbeleid en agenda.

[1:13:47] Dat was hetgene wat ik zei.

[1:13:49] De heer Bosma.

[1:13:50] Nou, ik hoorde de heer Bamenga gewoon dat zwart manifest omarmen.

[1:13:53] Er staan schokkende dingen in.

[1:13:54] Bijvoorbeeld een einde aan de criminalisering, opsluiting en deportatie.

[1:13:59] Het woord deportatie wordt genoemd van zwarte migranten.

[1:14:03] Betekent het nou dat mensen op basis van hun huidskleur, als ze zwart zijn, niet meer uit land mogen worden uitgezet?

[1:14:09] Dat kan een D66'er toch nooit vinden?

[1:14:11] De heer Bamengra.

[1:14:12] Voorzitter, om te beginnen, ik doe niet mee aan dit soort afleidingen.

[1:14:16] Daar gaan we gewoon niet in mee.

[1:14:18] Ik heb aangegeven dat het heel erg belangrijk is dat de minister, net zoals de premier, in gesprek gaat met de gemeenschappen.

[1:14:25] Zwart Manifest is een van die gemeenschappen en ze hebben, naar mij weten, goed werk geleverd.

[1:14:31] En het lijkt me ook goed om naar het werk te kijken en te lezen, in zijn samenhang te bekijken.

[1:14:36] En het lijkt me ook goed dat de minister dat meeneemt in de route naar herstel.

[1:14:40] Wat hij zo direct ook gaat, hopelijk in ieder geval als hij daar een toezegging op geeft, aan gaat werken.

[1:14:47] Dank.

[1:14:47] Laatste interruptie van de heer Bosma.

[1:14:49] Goed werk geleverd, zegt de heer Bamenga.

[1:14:51] Wat zegt hij nou?

[1:14:53] Laat ik één ding noemen.

[1:14:54] Decolonisatie van het onderwijs.

[1:14:56] Dat betekent dat onze kinderen, voor zover ze blank zijn neem ik aan, moeten leren dat ze een wit privilege hebben.

[1:15:03] Dat is toch niet de taak van onderwijs?

[1:15:05] Dat mensen op grond van hun huidskleur een privilege hebben in Nederland.

[1:15:10] Dat kun je toch niet in het onderwijs gaan opleggen nog afgezien van het...

[1:15:14] Het argument dat onze kinderen gewoon moeten leren lezen en schrijven.

[1:15:17] En dat een derde van de Nederlandse kinderen van 15 jaar oud functioneel analfabeet is.

[1:15:22] Dus waar bemoeit het onderwijs zich mee?

[1:15:23] Zijn dat de prioriteiten?

[1:15:24] Maar dat kinderen moeten gaan leren op school dat ze een wit privilege hebben.

[1:15:29] Daarvan kan de heer Bamenga toch niet zeggen zoals hij net zegt.

[1:15:32] Ze hebben goed werk geleverd.

[1:15:33] Ze hebben helemaal geen goed werk geleverd.

[1:15:35] Dat hele zwarte manifest.

[1:15:37] Dat moet onmiddellijk de papers shredder in.

[1:15:39] De heer Balmega.

[1:15:40] Nou, daar zijn we het dus niet mee eens, voorzitter.

[1:15:43] Decolonisatie van het onderwijs... dat is ook iets wat ik gezegd heb in een vorige debat.

[1:15:48] Dan had ik het over decolonisatiestrategie.

[1:15:51] En dat past natuurlijk ook bij... dat het onderwijs gedecoloniseerd dient te worden.

[1:15:57] En wat ik daarmee bedoel te zeggen...

[1:15:59] is dus dat het onderwijs, die is zo opgesteld dat hij niet voor iedereen goed werkt.

[1:16:06] En nu heb ik zelf in het onderwijs gewerkt.

[1:16:10] Ik heb zelf gekeken wat daar ook gebeurde en ik heb daar zelf ook een onderzoekje naar gedaan.

[1:16:16] En ik heb het zelf ook gezien.

[1:16:18] Dat het onderwijs voor die ene leerling veel beter is samengesteld dan voor de andere leerling.

[1:16:25] En dat leidt uiteindelijk tot ongelijkheid.

[1:16:28] En dat is niet wat je wil.

[1:16:29] Volgens mij wil je dat iedere leerling die in het onderwijs is, dat hij het beste onderwijs kan krijgen.

[1:16:35] En dat bijvoorbeeld als een leerling zegt, goh, ik wil graag een studie doen of een...

[1:16:41] een diepe studie doen op een bepaald onderwerp wat te maken heeft met bijvoorbeeld de Afrikaanse filosofie, dat die niet te horen krijgt van sorry, maar daar hebben wij helemaal geen kennis over en dus houdt het daarmee op.

[1:16:57] En het is dus daarom belangrijk dat wij ervoor zorgen dat ook het onderwijs meegaat naar tijd van het hier en nu.

[1:17:04] Dank u wel.

[1:17:04] Dat was de beantwoording op de interruptie van de heer Bosma.

[1:17:06] Ik kijk even naar u, meneer Barmenga.

[1:17:08] Was u al aan het einde gekomen van uw betoog?

[1:17:10] Dan ga ik het voorzitterschap weer aan u overdragen.

[1:17:16] Oké, dank u wel.

[1:17:17] Dan zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn vanuit de Kamer.

[1:17:21] De minister gaat zo beginnen met de eerste termijn vanuit de minister.

[1:17:24] Maar ik vraag hem even hoe lang hij tijd nodig heeft.

[1:17:27] 35 minuten.

[1:17:28] 35 minuten.

[1:17:36] Laten we dan terugkomen op kwart voor drie.

[1:17:41] Is dat goed?

[1:17:42] Of tien voor drie?

[1:17:44] Tien voor drie?

[1:17:46] Ja, de minister knikt.

[1:17:47] Tien voor drie komen we terug.

[1:51:06] We gaan zo beginnen.

[1:51:08] Dus als iedereen even in de publieke tribune hun plaats wil nemen, dan kunnen wij zo beginnen met het debat en de tweede termijn.

[1:51:21] Eerste termijn bedoel ik.

[1:51:56] Oké, beste mensen.

[1:51:58] Het is alweer tijd, dus ik stel voor om te gaan beginnen met het eerste termijn vanuit de minister.

[1:52:07] Dus als u eventjes stil wilt zijn, dan gaan we nu beginnen.

[1:52:13] Eerste termijn vanuit de minister.

[1:52:17] Het slavernijverleden is een pijnlijk en onlosmakelijk deel van onze gezamenlijke geschiedenis.

[1:52:22] Het is een geschiedenis van grootschalig onrecht, maar ook van moed en veerkracht van mensen die onder het systeem van slavernij leefden en daartegen in verzet kwamen.

[1:52:32] De manier waarop wij met de geschiedenis omgaan raakt aan de waarde van onze democratierechtstaat en die bepaalt dat ieder mens gelijkwaardig wordt behandeld en dat de overheid ook kritisch kijkt naar zijn eigen geschiedenis en handelen.

[1:52:44] Erkenning van het slavernijverleden gaat daarom niet alleen om het verleden, maar ook over de doorwerking in het heden.

[1:52:50] We zien sporen van het slavernijverleden nog altijd terug in het heden en in alledaagse discriminatie en racisme.

[1:52:56] Sinds de excuses zijn verschillende maatregelen in uitvoering gebracht en met de Kamerbrief van afgelopen maandag heb ik u geïnformeerd over de voortgang.

[1:53:04] Graag ga ik nu in op de gestelde vragen.

[1:53:06] En ik heb de beantwoording in de volgende blokken ingedeeld, voorzitter.

[1:53:09] Te beginnen met beleidsintensivering, waar veel over gevraagd is.

[1:53:12] Dan over subsidieregelingen, daar waren een beperkt aantal vragen over.

[1:53:16] Dan de blik op de toekomst.

[1:53:17] En dan, speciaal voor de voorzitter, het blokje Varia.

[1:53:22] Dan te beginnen bij het eerste blok.

[1:53:25] Ik wil even nog aangeven dat mijn voorstel is om vier interrupties toe te laten.

[1:53:33] Ik kijk eventjes naar de leden of ze het goed vinden als dat het einde van het blok is.

[1:53:38] Of dat ze liever toch tussendoor...

[1:53:40] Einde van het blok is prima?

[1:53:42] Tussendoor?

[1:53:43] Oké, ik zie dat de leden liever tussendoor willen.

[1:53:45] Dus dan gaan we het zo met elkaar afspreken.

[1:53:47] Is dat goed?

[1:53:49] Oké, dan doen we dat.

[1:53:50] De minister vervolgt zijn betoog.

[1:53:55] Sinds de excuses zijn bijna vier jaar verstreken en in die periode is heel veel in gang gezet en zijn concrete resultaten bereikt.

[1:54:01] Ik ga in dit blokje in op de beleidsintensiveringen die via verschillende beleidsdepartementen worden uitgewerkt.

[1:54:07] Het kabinet heeft in totaal 200 miljoen euro vrijgemaakt voor maatregelen rondom kennis, bewustwording, erkenning, herdenking en verwerking.

[1:54:14] Een deel is bestemd voor maatschappelijke initiatieven en een deel voor maatregelen van de overheid.

[1:54:19] Daarbij is aandacht voor de geschiedenis, maar ook voor educatie, persoonlijke verhalen, verwerking en de doorwerking van het slavernijverleden in het heden.

[1:54:28] Sinds juli 2024 kunnen nazaten in Europees Nederland onder voorwaarden kosteloos hun achternaam wijzigen.

[1:54:35] De invoering op Bonaire, Sint Eustatius en Saba is voorzien halverwege 2027.

[1:54:41] In het onderwijs ondersteunen we gastlessen en ontwikkeling van een handreiking voor docenten.

[1:54:46] Daarnaast krijgen het koloniale en slavernijverleden een explicitere plek in het nieuwe concept kerndoelen van scholen.

[1:54:56] We investeren in musea, archieven en erfgoed.

[1:54:59] De ontwikkeling van het Nationaal Slavernijmuseum wordt voortgezet, inclusief kennis- en netwerkfunctie.

[1:55:05] Om een breder beeld te krijgen van de doorwerking van het slavernijden is een kennissynthese opgeleverd.

[1:55:10] Daarnaast is ook specifiek onderzocht welke effecten doorwerking heeft op gezondheid.

[1:55:15] Naar aanleiding daarvan werkte een denktank met nazaten aan aanbevelingen voor zorg en welzijn.

[1:55:22] De heer Van den Brink van het CDA gaf aan er worden in de voortgangsbrief verschillende onderzoeken aangekondigd.

[1:55:27] Daar verwijs ik ook net al aan.

[1:55:30] En hij was benieuwd naar welke stip op de horizon de regering heeft bij nadeelonderzoek.

[1:55:34] Het onderdeel van deze opzet met die onderzoek is dat we niet naar een specifieke stip op de horizon toewerken als het gaat om meer onderzoek.

[1:55:43] Met de onderzoeksprogramma wil de regering ruimte bieden aan verschillende landen, perspectieven en gemeenschappen zodat zij kunnen bepalen wat en hoe er wordt onderzocht.

[1:55:52] Op die manier wordt er gericht onderzoek gedaan naar bijvoorbeeld de doorwerking van het slavernijverleden in het heden, maar er wordt ook meer aandacht besteed aan vraagstukken vanuit het lokale perspectief, zoals het Caribisch deel van het Koninkrijk en van verschillende gemeenschappen, zoals nazaten van tot slaafgemaakte.

[1:56:08] Het kabinet vindt het daarbij belangrijk dat nazaten van tot slaafgemaakte zeggenschap krijgen in het onderzoek en daarom nadrukkelijk worden betrokken.

[1:56:16] Op basis van deze inzichten kan het mechanisme doorwerking beter worden begrepen en zijn concretere beleidsmaatregelen tegen hedendaags racisme mogelijk.

[1:56:26] In dat licht vroeg de heer Bamenga, de voorzitter, mij hoe ik de inheemse gemeenschap het afgelopen jaar betrokken heb bij beleid.

[1:56:33] Naar aanleiding van zijn betogen in het vorige debat, vorig jaar volgens mij met mijn ambtvoorganger.

[1:56:38] En hoe ik reageer op het advies van de NCDR over contractarbeiders.

[1:56:43] Een groep die volgens de NCDR ook in een recent rapport onderbelicht is.

[1:56:47] Eerst de vraag van de heer Babenga over inheemse gemeenschappen.

[1:56:51] Het slavernijverleden heeft vele slachtoffers gemaakt en wij betrekken de verschillende groepen nazaten in onze aanpak.

[1:56:58] Ook de inheemse gemeenschappen zijn voor ons hier een belangrijke gesprekspartner.

[1:57:03] Zij maken deel uit van de gemeenschappen waarbij wij blijvend het gesprek voeren over het slavernijverleden en over de doorwerking daarvan.

[1:57:10] Een concreet voorbeeld is hun betrokkenheid bij de uitwerking van het praktijkgerichte onderzoeksprogramma Slavernijverleden met het regieorgaan SIA.

[1:57:19] Dan over de vraag van de heer Bamemga over de NCDR en contractarbeiders.

[1:57:24] De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme heeft het advies vorige maand aangeboden aan het kabinet.

[1:57:30] De kern van het advies is om te komen tot historische gelijkwaardigheid.

[1:57:34] En de Nationaal Coördinator constateert dat de geschiedenis van contractarbeiders te weinig terugkomt in wetenschap, onderwijs, musea, archieven, erfgoed en nationale herinneringscultuur.

[1:57:44] De betrokken bewindspersonen, waaronder die van BZK, OCW en SZW bestuderen het advies.

[1:57:50] En we zullen in de eerste helft van 2027 met een reactie komen op de aanbevelingen.

[1:57:57] Ik ga door met het onderwerp van de beleidsintensivering, want ook gemeentes werken aan kennis en bewustwording.

[1:58:05] In het leernetwerk slavernijverleden leren gemeenten van experts en elkaar over het herkennen, erkennen en herdenken van het slavernijverleden.

[1:58:14] Daarmee versterken zij hun lokale aanpak van de doorwerking.

[1:58:18] De heer Van den Brink van het CDA vroeg hoe binnen het Koninkrijk met de verschillende landen het gesprek wordt gevoerd over de excuses en of open dialoog niet belangrijk is daarbij.

[1:58:29] Ik ben het daarmee eens.

[1:58:30] Onderzoek is nodig, maar het gesprek met elkaar is minstens zo belangrijk.

[1:58:34] Bij de excuses van 19 december 2022 van premier Rutte zijn toezeggingen gedaan in elk van de zes Caribische eilanden.

[1:58:42] Sinds die excuses is het gesprek met de eilanden doorgegaan over hoe die toezeggingen worden ingevuld.

[1:58:48] Elk eiland heeft daarvoor drie vertegenwoordigers aangewezen, zowel vanuit het maatschappelijk middenveld als vanuit de overheid.

[1:58:54] Zij hebben via onder andere inspraakbijeenkomsten een stem gehad bij besluiten zoals de verdeling van middelen en de contouren van de subsidieregeling.

[1:59:02] De lokale overheden hebben de toezeggingen zelf uitgewerkt tot actieagenda's en zijn eigenaar van de inhoud in het proces.

[1:59:09] Alle zes agendas zijn in 2025 aangeboden en toegekend.

[1:59:13] Het gesprek loopt daarmee ook door.

[1:59:15] Er is doorlopend contact met ambtelijk vertegenwoordigers van de verschillende eilanden.

[1:59:19] Voorbeelden van projecten opgenomen in de agenda's zijn de kanon van Bonaire, de digitalisering van het koloniale archief op Curaçao en erfgoedprojecten op de Bovenwindse eilanden.

[1:59:29] Met Suriname wordt overlegd over de besteding van de middelen voor maatregelen vanuit de Surinaamse overheid.

[1:59:36] Ik ontving vragen van de heer Van den Brink van het CDA over de beleidsintensivering in Suriname en of wij kunnen reflecteren op de vraag in hoeverre Nederland hier...

[1:59:44] nog mee moet willen beslissen over de besteding van dit geld en wat de regering daarmee zou willen bereiken.

[1:59:51] Het Fonds Opvolging Slavernijverleden is ingesteld om erkenning, herdenking en verwerking van het slavernijverleden te ondersteunen.

[1:59:59] Het fonds draagt daarmee

[2:00:00] bij aan gezamenlijke verantwoording om het slavernijverleden onder ogen te zien en de gevolgen ervan een plek te geven in het heden.

[2:00:07] Voor de inzet van de middelen die bestemd zijn voor de beleidsintensivering in Suriname werken Nederland en Suriname in goed overleg aan de inrichting van de uitvoeringsmodaliteit.

[2:00:17] De gesprekken hierover zijn inmiddels in een vergevorderd stadium.

[2:00:20] Nederland is betrokken bij de totstandkoming van onze uitvoeringsmodaliteit.

[2:00:24] Daarmee willen we waarborgen dat de gekozen werkwijze past binnen het kabinetsbeleid voor opvolging van het slavernijverleden.

[2:00:30] Tegelijkertijd staat voorop dat Suriname een soeverein land is en zelfverantwoordelijkheid draagt voor zijn beleidskeuzes.

[2:00:36] De incentive is dan ook dat Nederland, zodra de uitvoeringsmodaliteit is ingericht, op afstand betrokken zal zijn bij de daadwerkelijke besteding van de middelen.

[2:00:44] Voorzitter.

[2:00:45] Het gaat er uiteindelijk om dat deze middelen op een zorgvuldig en passende manier worden ingezet, met respect voor de doeleinden van het fonds en voor de eigen beleidsprioriteiten en verantwoordelijkheden van Suriname.

[2:00:57] Momenteel vinden gesprekken plaats met een internationale organisatie met kennis van de lokale situatie.

[2:01:03] Deze organisatie zal het fonds beheren.

[2:01:06] Hiermee wordt gewaarborgd dat het geld efficiënt, adequaat en volgens de regels wordt uitgegeven.

[2:01:12] Ik zal nu ook ingaan op nog een aantal specifieke vragen binnen dit blok.

[2:01:20] Verschillende sprekers in de Kamer hadden het over het belang van onderwijs als het gaat over het slavernijverleden en de heer Van den Brink vroeg op welke wijze er wordt opgetrokken met het ministerie van OCW omdat zij een belangrijke rol spelen in het onderwijs- en museumsector.

[2:01:36] Met de verankering van beleid op dit dossier binnen mijn ministerie hebben we een eerste stap gezet voor blijvende aandacht.

[2:01:42] Dit doen we uiteraard samen met de collega's van de andere departementen, waaronder die van OCW, met wie we op dit punt blijvende samenwerking hebben.

[2:01:51] De voortgangsbrief is dan ook mede namens de minister van OCW en de staatssecretaris van Onderwijs en Emancipatie met uw kamer gedeeld.

[2:01:58] In de brief leest u dat zowel op funderend onderwijs als onderzoek op kennisdeling musea en erfgroep lopende initiatieven zijn.

[2:02:07] De heer de Kort van de VVD vroeg of het kabinet inzichtelijk kan maken wat de kennisproducten in samenwerking met gemeenschappen en experts oplevert en heeft opgeleverd.

[2:02:26] En graag een verdere concretisering.

[2:02:28] Er is een kennisbehoefte vanuit de maatschappij om de doorwerking van het slavernijverleden in onze samenleving te begrijpen en te kunnen veranderen.

[2:02:35] Het NWA-programma, slavernijverleden van OCW, draagt bij aan een impuls door een impuls te geven aan theoretisch toegepast en praktijkgericht onderzoek naar onderbelichte doorwerking van het Nederlandse koloniale slavernijverleden.

[2:02:50] Binnen dit thema is de invulling van het onderzoek vrij.

[2:02:53] Wel wordt gevraagd om een open aanpak waarbinnen meerdere perspectieven mogelijk en nodig zijn.

[2:02:58] Samenwerking is daarom essentieel.

[2:03:00] Niet alleen gaat het om onderzoek over verschillende onderbelichte gebieden, maar ook om het inzetten en verkennen van nieuwe of nog weinig toegepaste methodes, perspectieven en disciplines.

[2:03:11] De heer Van Baarle, als het over onderwijs ging, ging heel specifiek in op de kerndoelen.

[2:03:16] En of het voldoende waarborgen biedt dat er ook meer aandacht wordt gegeven dan dat het in het verleden is gebeurd.

[2:03:28] Ik zie een interruptie van de heer De Kort.

[2:03:32] Dank voorzitter en ook dank aan de minister voor het antwoord.

[2:03:36] Ik zat even na te denken, maar de minister gaf aan... binnen dit thema is de invulling vrij.

[2:03:41] Wat ik tot op zekere hoogte ook wel kan begrijpen... omdat je juist met partners en gemeenschappen wilt werken.

[2:03:47] Maar...

[2:03:49] Kunnen we wel tussentijds op de hoogte worden gehouden.

[2:03:53] Wat hier dan uitkomt.

[2:03:54] En wat dit maatschappelijk oplevert.

[2:03:56] Ook gewoon om die vinger aan de pols te houden.

[2:03:59] Ook uit interesse en nieuwsgierigheid.

[2:04:01] Zeg ik het maar daarbij.

[2:04:02] Dus dat is mijn vraag aan de minister.

[2:04:04] De minister.

[2:04:06] Ik wil toezeggen dat we hier dan in de voortgangsbrief.

[2:04:09] De volgende voortgangsbrief.

[2:04:10] Gewoon expliciet aandacht aan zullen besteden.

[2:04:12] En daar antwoord op zullen geven.

[2:04:15] Voor zover dat mogelijk is.

[2:04:16] En de manier waarop de heer de Korte daarnaar.

[2:04:19] Ook verwijst naar interesse.

[2:04:20] Hij begrijpt ook volgens mij dat dat niet altijd meetbaar gemaakt kan worden.

[2:04:23] En tegelijkertijd snap ik het belang ervan.

[2:04:25] Dus we zullen er in de voortgangsbrief aandacht aan besteden.

[2:04:29] Oké, dan vervolgt de minister zijn betoog.

[2:04:33] Dan kom ik inderdaad terug bij de heer Van Balen die het had over de kerndoelen in het onderwijs.

[2:04:38] Het slavernijverleden is nu al opgenomen in het landelijk curriculum voor het primair, het voortgezet onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs.

[2:04:47] Eind 2025 zijn de nieuwe kerndoelen die vanaf 2027 van kracht zijn opgeleverd.

[2:04:52] voor de leergebieden mens en maatschappij.

[2:04:56] Hierin is het thema van het slavernijverleden en de doorwerking daarvan in het heden steviger verankerd, doordat nu duidelijker is beschreven wat scholieren hierover moeten kennen en kunnen.

[2:05:06] OCW is momenteel bezig met de ontwikkeling van een handreiking voor leraren in het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs over het slavernijverleden en de doorwerking.

[2:05:15] Daarnaast worden gastsprekers op dit moment opgeleid voor het geven van gastlijsten over dit thema.

[2:05:20] De definitieve conceptkerndoeleinden worden op dit moment vastgesteld in wet en regelgeving... ...en treden naar verwachting op 1 augustus 2027 in werking.

[2:05:33] De heer Van Baarle vroeg ook hoe het staat met de Rijksmede aanpak van discriminatie... ...en de kabinetsreactie op het eindrapport van de Staatscommissie tegen discriminatie en racisme...

[2:05:46] En had daarbij specifiek de vraag of de doorwerking van het slavernijverleden hierin wordt meegenomen.

[2:05:52] Ik heb gisteren uw kamer de voortgangsbrief over discriminatie en racisme gestuurd.

[2:05:56] Daar verwees de heer Van Baarle volgens mij ook naar.

[2:05:59] Daarin staat dat ik er naar streef om zowel de overkoepelende rijksbrede aanpak... ...als de reactie op de staatscommissie voor de zomer van 2027 te sturen...

[2:06:12] De heer Bamenga gaf in zijn termijn dat hij de zomer te laat zou vinden.

[2:06:16] We streven ernaar om een voortezomer te sturen en we doen ons best om dat zo vroeg mogelijk te laten zijn.

[2:06:21] Maar ik denk wel dat de komende maanden echt die tijd nog nodig is.

[2:06:25] Maar ik heb de aansporing ook gehoord.

[2:06:27] Dit geldt dus voor zowel de Rijksleden aanpak als voor de staatscommissie.

[2:06:31] Verschillende ministeries werken op dit moment onder de coördinatie van BZK samen aan de overkoepelende aanpak tegen discriminatie en de kabinetsreactie.

[2:06:39] De adviezen van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, evenals de aanbevelingen van de staatscommissie worden daarbij betrokken.

[2:06:47] De rijksbrede aanpak kan een belangrijke bijdrage leveren aan het tegengaan van de negatieve gevolgen van de doorwerking van de slavernij en ook de link met racisme en discriminatie.

[2:07:02] De heer Bosma vroeg een reactie op de lespakketten van Stichting Nederland Wordt Beter, die gefinancierd zouden worden door BZK.

[2:07:08] Hoe kijkt de minister hiernaar?

[2:07:11] Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor de keuze van hun lesmateriaal.

[2:07:13] Het ministerie van OCW beoordeelt of schrijft individuele lespakketten niet inhoudelijk voor.

[2:07:19] Scholen maken daarin binnen de wettelijke kaders en kerndoelen zelf hun eigen afwegingen.

[2:07:23] Ik zie twee interrupties.

[2:07:24] Allereerst van de heer Van Baarle en daarna de heer Bosma.

[2:07:28] Ja, voorzitter.

[2:07:28] Over die nieuwe rijksbrede aanpak tegen discriminatie en racisme.

[2:07:34] Ik vind het allereerst best verbazingwekkend... dat ik van deze minister eerder heb gehoord... dat we die aanpak dit jaar nog zouden kunnen verwachten... en we nu tot voor de zomer volgend jaar moeten wachten.

[2:07:47] Dus die vertraging zou ik toch wel echt mijn grote vraag er eens bij willen zetten.

[2:07:53] En, voorzitter, ik vroeg aan de minister...

[2:07:55] niet of die aanpak mogelijk een bijdrage kan leveren in het tegengaan van de doorwerking van het koloniaal en slavernij verleden.

[2:08:03] Ik vroeg aan hem of in dat plan expliciet opgenomen wordt hoe tegengegaan wordt anti-zwart racisme en de doorwerking van het koloniaal verleden in bijvoorbeeld anti-zwarte en nog veel meer stereotyperingen.

[2:08:17] Dus ik kan de minister toezeggen dat dat daar expliciet in komt.

[2:08:20] De minister.

[2:08:22] Ik ben nu even aan het, want de heer Van Baarle die verwees naar een eerdere toezegging.

[2:08:30] Uit mijn hoofd gezegd nu, maar als dit niet blijkt te kloppen, kom ik er in tweede termijn op terug.

[2:08:35] Hebben we toegezegd dat we voor het einde met de planning voor de uitwerking ervan zouden komen.

[2:08:39] En ik ga heel even checken of mijn lezing klopt en anders kom ik daar in tweede termijn op terug.

[2:08:45] dat we dus voor het einde van het jaar dat uiteen zouden zetten.

[2:08:47] En dat hebben we dus ook gedaan in de brief die we deze week gestuurd hebben.

[2:08:50] Als de heer Van Baarle zijn lezing klopt, kom ik daar in tweede termijn even op terug.

[2:08:56] Dan was dat het antwoord vanuit voor de heer Van Baarle of het volledige antwoord?

[2:09:02] Nee.

[2:09:05] Voorzitter, ik ga de minister het even makkelijk maken.

[2:09:10] Ga maar door dan.

[2:09:10] No such luck.

[2:09:13] Ik heb aangegeven wat ik gezegd heb.

[2:09:15] De Rijksbrede aanpak kan een belangrijke bijdrage leveren aan het tegengaan van negatieve gevolgen en de downracking van het slavernijverleden.

[2:09:23] De manier waarop we daar in de reactie op de staatscommissie en ook in de Rijksbrede aandacht aan besteden, daar gaan we de komende maanden mee aan beslag.

[2:09:31] En dat kan de heer Van Baarle dan beoordelen als het opgeleverd is en of hij dat voldoende vindt.

[2:09:39] Dank u wel.

[2:09:40] Nog een interruptie vanuit de heer Van Baanen.

[2:09:42] Ja, voorzitter.

[2:09:46] Kijk, het frustreert mij als er een motie in februari wordt ingediend over een nieuw plan tegen discriminatie en we dan...

[2:09:54] Even moeten horen dat we er nog zo lang op moeten wachten.

[2:09:57] Maar dat debat gaan we dan in tweede termijn weer aan.

[2:09:59] Voorzitter, ik ben niet op zoek naar een minister die nu zegt van ja eventueel kan dat plan misschien een bijdrage leveren aan het tegengaan van racistische stereotypering als gevolg van het koloniaal verleden.

[2:10:11] Ik vraag gewoon aan deze minister die blijkbaar bezig is met een nieuw plan wat voor de zomer van 2027 komt.

[2:10:18] dat het tegengaan van racistische stereotyperingen, anti-zwart racisme en andere vormen van discriminatie als gevolg van het koloniaal verleden, dat dat daar expliciet onderdeel van uitmaakt.

[2:10:29] Kan hij dat toezeggen dat het daar onderdeel van uit gaat maken?

[2:10:32] De minister.

[2:10:36] Wat ik als eerste wil zeggen is dat bestrijding van alle vormen van racisme de kern is waar die kabinetsbrede reactie op gaat zijn.

[2:10:45] En dat we daar binnen ook vanzelfsprekend hier aandacht aan besteden, dat kan ik toezeggen.

[2:10:50] Maar wel binnen de context dat die rijksbrede aanpak over het bestrijden van alle vormen van racisme gaat.

[2:10:58] Oké, dan ga ik nu naar de heer Posma.

[2:11:02] Voorzitter, dank u wel.

[2:11:03] Ja, dat is iets te makkelijk van de minister.

[2:11:04] Want de minister zegt, de scholen gaan zelf over de vraag of ze die lespakketten gebruiken.

[2:11:10] Ja, dat snap ik wel.

[2:11:12] Gezondheid.

[2:11:13] Maar er is één iemand die die lespakketten financiert en dat is deze minister.

[2:11:17] Dus hij heeft wel degelijk een verantwoordelijkheid.

[2:11:19] En als ik dan zo'n lespakket bekijk, dan denk ik, wat een gekkenhuis zijn we geworden.

[2:11:23] Dit is wat onze kinderen leren.

[2:11:24] We moeten lid worden van Omroep Zwart.

[2:11:27] We moeten structureel geld opzij om te doneren aan zwarte organisaties.

[2:11:32] We moeten kennis nemen van Al Jazeera, dat is een door Qatar gefinancierde televisiezender.

[2:11:37] En we moeten Extinction Rebellion ondersteunen, die hier in de plenaire zaal onze vergaderingen verstoren.

[2:11:44] Nou oké.

[2:11:46] Maar het ergste vind ik nog koopbewust bij ondernemingen van mensen van kleur met een hoofdletter K. Dat soort racistische onzin moet toch niet in onze scholen gepusht worden en dit moet die minister toch niet gewoon niet financieren?

[2:11:59] De minister?

[2:12:03] Mijn antwoord wat de heer Bosma te makkelijk vindt, is kern van hoe ons onderwijsstelsel werkt, dat herhaal ik.

[2:12:10] Ik meen, maar ook hier als het niet klopt, dan kom ik er expliciet uit terug in tweede termijn.

[2:12:18] Maar ik meen dat het specifieke, dat dat een subsidie van de gemeente Amsterdam geweest is.

[2:12:24] Maar ik kom hier in tweede termijn even op terug, dan ga ik het even specifiek uitzoeken.

[2:12:29] De heer Bosma.

[2:12:30] Het geld komt uit het V-fonds en er staan echt de meest belachelijke dingen in.

[2:12:34] Je kunt toch niet zeggen koop bewust bij ondernemingen van mensen van kleur.

[2:12:37] Om te beginnen, wat is iemand van kleur?

[2:12:39] Wanneer is iemand van kleur?

[2:12:41] Zijn Nederlanders die afkomstig zijn uit Marokko en Turkije ook mensen van kleur?

[2:12:45] Waarom wordt dat met een hoofdletter geschreven?

[2:12:47] De wereld wordt er toch niet beter van als we gaan winkelen op basis van huidskleur.

[2:12:51] Dat zal de minister toch met me eens zijn.

[2:12:53] De minister.

[2:12:55] De heer Bosma begon bij BSTK en heeft het nu op twee fondsen.

[2:12:58] Ik heb net al gezegd, ik zoek de financiering even uit en dan kom ik in tweede termijn op terug.

[2:13:03] Ik zie verder geen interruptie voor dit moment.

[2:13:06] Dan wil ik graag de minister vragen om zijn betoog te vervolgen.

[2:13:10] En dat is bij het volgende blokje, en dat is subsidieregelingen.

[2:13:16] In 2025 zijn de subsidieregelingen voor maatschappelijke initiatieven opengesteld in Europees Nederland en het Caribisch deel van het koninkrijk.

[2:13:25] Oké, er is nog een interruptie van de heer De Kort.

[2:13:29] Ja, ik ga ervan uit dat het dan ook bij het vorige blokje hoort, de educatie.

[2:13:33] En de zorg die ik vanuit de VVD uitsprak is, het onderwijs moet goed, feitelijk en verbindend zijn.

[2:13:39] Met name dat laatste, dat verbindende.

[2:13:40] Dit onderwerp heeft het helaas in zich om snel te polariseren.

[2:13:45] Daar maken we ons zorgen over.

[2:13:46] Hoe kijkt de minister daarnaar?

[2:13:48] juist die maatschappelijke dialoog, juist die bewustwording voor onze volgende generatie... dat die op verbindende wijze plaatsvindt.

[2:13:55] Die vraag had ik nog gesteld.

[2:13:56] Dus ik hoop dat deze ook niet als interruptie geldt, meneer de voorzitter.

[2:14:00] De minister.

[2:14:02] Ik doe altijd mijn best om in de schorsing de vraag in de verschillende blokjes te hebben.

[2:14:07] Dus het kan zijn dat deze nog in een van de andere blokjes zit.

[2:14:10] Tegelijkertijd wil ik er hier wel iets over zeggen.

[2:14:13] Het betoog van de heer De Kort sprak me zeer aan.

[2:14:17] Ik denk dat onderdeel van de erkenning, maar ook de term herstel waar die nog aan werd gevraagd, waar de heer de Kort het volgens mij expliciet over had.

[2:14:30] Ik denk wel degelijk dat verbinding hier een belangrijk onderwerp is en niet alleen.

[2:14:35] in het onderwijs.

[2:14:37] En ik ben dus in het debat in de Kamer, het is niet aan mij om de inbrengen van Kamerleden te recenseren en zeker niet in het onderlinge debat, maar ik denk wel degelijk dat we met de stappen die we gezet hebben de afgelopen jaren, dat er

[2:14:52] Dat we meer dan een aantal jaar geleden werken aan verbinding.

[2:14:56] Daar waar de verschillende belevingen van de geschiedenis in het verleden juist tot de afwezigheid van verbinding leiden.

[2:15:04] Een voorganger van mij heeft in een debat als dit ook aangegeven dat ze zich besefte dat haar kinderen op een hele andere manier onderwijs over ons gezamenlijk verleden hebben dan zij zelf gehad hebben.

[2:15:14] En dat is een besef wat ik zelf ook heb.

[2:15:16] En volgens mij zit daar inherent die verbinding in.

[2:15:20] Ja, ik zie verder geen interrupties.

[2:15:23] Dan wil ik de minister vragen om zijn betoog te volgen.

[2:15:26] Dank u wel.

[2:15:27] En op het moment dat ik zo direct in mijn mapje nog iets meer over verbinding in het onderwijs vind, dan zal ik dit kort nog een keer beantwoorden.

[2:15:34] In 2025 zijn subsidieregelingen voor maatschappelijke initiatieven opengesteld in Europees Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk.

[2:15:42] Rechtspersonen zonder winstoogmerk kunnen hiermee projecten uitvoeren rond kennis en bewustwording, erkenning, herdenking en de verwerking van het slavernijverleden en de doorwerking daarvan in het heden.

[2:15:53] De regelingen zijn mede vormgegeven op basis van gesprekken met nazaten en betrokken gemeenschappen.

[2:15:58] De grote belangstelling voor de regelingen laat zien dat het maatschappelijke organisaties en betrokken gemeenschappen zelf actief willen bijdragen aan de omgang met dit verleden.

[2:16:07] De regelingen worden tussentijds geëvalueerd, de uitkomsten worden gebruikt om waar nodig aanpassingen te doen.

[2:16:13] Ook in Suriname zijn de eerste aanvraagtijdvakken voor het maatschappelijk initiatief inmiddels geopend.

[2:16:19] De heer Van Baarle stelde in dit kader dat 200 miljoen een schijntje is.

[2:16:26] En hij kent de minister ook dat mensen zich niet betrokken voelen bij hoe de 200 miljoen worden besteed.

[2:16:35] Op dit moment wordt de 200 miljoen euro besteed aan tal van belangrijke projecten op het gebied van bewustwording, herdenken.

[2:16:42] Herdenken, doorwerking en de verwerking in het hele Koninkrijk.

[2:16:46] Daarnaast is er jaarlijks 8 miljoen beschikbaar voor het herdenkingscomité dat doorlopend zorgt voor aandacht voor de herdenking van het slavernijverleden.

[2:16:53] Deze inzet zorgt gezamenlijk voor structurele inzet op slavernij, de betrokken gemeenschappen en discriminatie en racisme.

[2:17:00] Bij alle onderwerpen van het proces na de comma zijn vertegenwoordigers van nazaten tot slaafgemaakte nauw betrokken.

[2:17:09] De... Minister, was u klaar met dit antwoord?

[2:17:14] Met dit specifieke antwoord, maar niet met het hele blokje, ja.

[2:17:17] Ja, nou, er is een interruptie van mevrouw Tsika.

[2:17:19] Ja, voorzitter, dank.

[2:17:21] Ik wilde eigenlijk in het vorige blokje, maar ik dacht misschien gaat de minister er nu ook iets over zeggen.

[2:17:26] Vragen naar ook de rol van kennisinstituut NINSEE.

[2:17:29] Want u noemde in uw vorige broekje heel veel beleidsactiviteiten in het kader van kennis en onderzoek.

[2:17:37] Maar ik miste een beetje wat de rol daarvan van NINSEE dan zou worden.

[2:17:40] Met name ook omdat de financiering na 2028 nog niet helemaal zeker is.

[2:17:46] De minister.

[2:17:49] NINSEE is absoluut betrokken bij de uitwerking ervan.

[2:17:53] Dat is de vraag die mevrouw Tsegay stelt volgens mij.

[2:17:58] Mevrouw Tegay, u wilt misschien uw vraag nog extra verhelderen?

[2:18:03] Ja, want ik wil eigenlijk niet nu een tweede interruptie kwijt.

[2:18:06] Nou ja, mijn vraag is meer, worden al die activiteiten die de minister in het eerste blokje noemde geborgd bij DIN-C en wat is hun rol daarin en ook wat betreft de financiering van DIN-C?

[2:18:18] De minister.

[2:18:22] DIN-C is actief betrokken bij de vormgeving van de onderzoeksagenda.

[2:18:29] Ja, dat was een andere vraag.

[2:18:32] Oké, maar dat is het antwoord van de minister.

[2:18:35] Ik kijk nog even rond en ik zie de heer Van Baarle.

[2:18:39] Voorzitter, de financiering, dat was inderdaad een andere vraag.

[2:18:43] Toch ben ik wel heel erg benieuwd naar een antwoord op die andere vraag.

[2:18:46] Dus voorzitter, het is een instituut van belang voor heel veel mensen, wat ook een belangrijke rol vervult.

[2:18:51] Dus ik kan de minister toezeggen dat die financiering van Nince, dat die ook voor een langere termijn dan nu voorzien geborgd wordt.

[2:18:59] Wij zijn op dit moment over de financiering van Nince aan het kijken, ook samen met het herdenkingscomité.

[2:19:04] En daar kan ik niet op dit moment nu de uitsluitsel over geven.

[2:19:08] Ik kan wel toezeggen dat ik daar in een brief op terugkom.

[2:19:12] Wanneer?

[2:19:16] De specifieke moment moet ik in tweede termijn even...

[2:19:21] Ik zie verder geen andere vragen.

[2:19:23] Dan wil ik graag de minister vragen om de betoog te vervolgen.

[2:19:28] De heer Klemmink was gedoken in de websites en teksten van verschillende gesubsidieerde activiteitenorganisaties.

[2:19:44] En hij noemde volgens mij een drietal.

[2:19:49] Er zijn projecten genoemd die subsidie hebben ontvangen.

[2:19:52] Deze projecten zijn goedgekeurd door de uitvoeringsorganisatie UVB van SZW en dat betekent dat de projecten voldoende aan de vorm vereisten.

[2:20:02] Ik weet dat de heer Klemmink erin gaat, maar ik ga niet nu op basis van iets wat hij hier voorleest een recensie geven van die individuele gesubsidieerde projecten.

[2:20:14] Mevrouw Keijzer, hier nu niet meer aanwezig, die deed een soort verzuchting, komt er ooit een einde aan?

[2:20:28] Ja, ik kan nu enerzijds zeggen dat de subsidieregelingen, dus die 200 miljoen is niet structureel.

[2:20:34] En tegelijkertijd vind ik het wel zeer belangrijk en wezenlijk voor de invulling van wat er naar de comma komt.

[2:20:43] En daarmee herken ik dus de verzuchting, komt er ooit een einde aan, die herken ik niet.

[2:20:51] Dan kom ik op het blik op de toekomst.

[2:20:56] Dit is een wat langer blok weer.

[2:20:59] De uitvoering van de maatregelen uit de kabinetsreactie gaat door.

[2:21:04] De heer Bamenga verwees naar de toespraak van de minister-president op Kitty Kotti op een hele warme dag in de zon op 1 juli van dit jaar.

[2:21:17] En zijn verwijzing naar een routekaart richting herstel.

[2:21:25] En hij vroeg mij naar mijn plannen.

[2:21:27] Afgelopen maandag heeft de minister-president namens het kabinet het rapport Nationale Route naar Herstel in ontvangst genomen.

[2:21:34] Herstel is een langdurig proces dat we samen met de gemeenschappen vormgeven.

[2:21:39] Met de inzet op bewustwording, erkenning, herdenking en het aanpakken van de doorwerking van het slavernijverleden blijven we gezamenlijk werken aan herstel.

[2:21:47] We moeten daarbij goed kijken naar wat er goed gaat, wat er niet goed gaat, waar nog lacunes bestaan en welke aanvullende maatregelen nodig zijn.

[2:21:55] Mijn prioriteit ligt bij de zorgvuldige uitvoering van de inzet zoals beschreven in de Kamerbrief.

[2:22:00] Een afzonderlijke routekaart daarnaast kan ik nu niet toezeggen, maar het is wel...

[2:22:08] Waar we aan werken is die routekaart richting herstel zoals waar we aan werken.

[2:22:15] We blijven de voortgang nauwkeurig volgen, de resultaten zichtbaar maken en waar nodig sturen we bij.

[2:22:20] En blijven we in gesprek met nazaten en betrokken gemeenschappen.

[2:22:23] Mijn ministerie is in gesprek met verschillende initiatieven, nazaten.

[2:22:27] En betrokken gemeenschappen.

[2:22:30] Zoals eerder rond de subsidieregeling en nu bijvoorbeeld rondom het praktijkgericht onderzoekprogramma slavernijverleden.

[2:22:37] Ik vind het van belang dat we in gesprek blijven met betrokken gemeenschappen, maatschappelijke organisaties, deskundigen en andere overheden.

[2:22:44] Die gesprekken worden op verschillende niveaus gevoerd en in voorkomende gevallen ook door mij.

[2:22:49] Dat bekijken we nu per geval.

[2:22:51] Ik kan de heer Bamenga toezeggen dat mijn ministerie ook in gesprek zal gaan met het zwart manifest.

[2:22:58] En de heer Bamenga stelde ook de vraag of ik stevige discriminatiebestrijding expliciet inzet kan maken bij de routenaarstel.

[2:23:06] En vroeg in het verlengde daarvan of ik alles op alles kan zetten om de kabinetsreactie op de staatscommissies zo snel mogelijk te delen.

[2:23:14] Ik heb daar in een eerder blok ook iets over gezegd en ook na aanleiding van de herhaalde vraag van de heer Van Baarle daar een toezegging op gedaan binnen de context.

[2:23:23] De aanpak van discriminatie richt zich op alle discriminatiegronden.

[2:23:27] Dat heb ik daarbij ook benadrukt en niet alleen specifiek op de doorwerking van het slavernijverleden.

[2:23:32] Uiteraard draagt het voorkomen en aanpakken van discriminatie bij aan herstel.

[2:23:37] De aanpak van discriminatie is ook een prioriteit van dit kabinet.

[2:23:39] Een rijksbrekend overzicht van alle lopende maatregelen is bijgevoegd in de voortgangsbrief discriminatie en racisme die ik gisteren naar...

[2:23:49] In ieder geval deze week, ik geloof gisteren naar uw kamer heb gestuurd.

[2:23:53] Voor mijn departement gaat het onder meer om het uitbreiden van de algemene wet gelijke behandeling met overheidshandelen, het tot stand brengen van een landelijke antidiscriminatievoorziening en het opstellen van de rijksbrede over koepelende aanpak van discriminatie.

[2:24:08] Ten tweede, de brief die ik u gisteren gestuurd heb, daarin staat dat ik streef om zowel de overkoepelende rijksbrede aanpak als de reactie op de staatscommissie voor en niet in de zomer van 2027 te publiceren.

[2:24:22] Verschillende ministeries werken op dit moment onder coördinatie samen van BZK aan de overkoepelende aanpak tegen discriminatie en de kabinetsreactie.

[2:24:30] De adviezen van de nationaal coördinator zullen hierbij worden betrokken, evenals de aanbeveling van de staatscommissie.

[2:24:36] De heer Bamenga vroeg ook nog expliciet, ook weer verwijzend naar zijn inbreng van vorig jaar, naar de excuses van het kabinet aan de Molukse gemeenschap en wat hij van mij kan verwachten op dit thema.

[2:24:49] Voor het einde van het jaar wordt de Tweede Kamer nader geïnformeerd over het traject dat volgt op de excuses die zijn gemaakt aan de Molukse gemeenschappen in Nederland.

[2:24:57] De minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport trekt dit traject en dat wordt uitgevoerd door diverse andere departementen, waaronder het ministerie van Binnenlandse Zaken.

[2:25:06] Het doel van het erkenningstraject is om samen met de Molukse gemeenschap te komen tot een nationale agendaerkenning die op zoveel mogelijk draagval kan rekenen binnen de Molukse gemeenschappen.

[2:25:16] Het verrichten van nieuw wetenschappelijk onderzoek zal daar onderdeel van uitmaken.

[2:25:20] Hiermee geeft het kabinet uitvoering aan de eerder aangenomen, de breed aangenomen motie van het lid CEDER.

[2:25:26] Na een inventarisatie van bestaande kennis wordt samen met Molukse jonge academici bekeken waar nog meer behoefte aan is.

[2:25:33] Dit moet leiden tot een brede onderzoeksagenda.

[2:25:36] Als coördinerend minister bewaak ik met mijn collega's de samenhang tussen de inzet op onderwijs, erfgoed, gezondheid en welzijn en de aanpak van discriminatie en racisme.

[2:25:44] Samen met het ministerie van Algemene Zaken, daar werd in het debat volgens mij ook net naar verwezen, onderzoeken we op dit moment de mogelijkheden om Kitty Kotti op te nemen in de vlaginstructie op Rijksgebouwen.

[2:25:55] In het tweede kwartaal van 2027 informeren we uw Kamer over de voortgang.

[2:26:03] Dan nog een behoorlijke stapel vragen binnen dit blok.

[2:26:10] De heer Van den Brink van het CDA vroeg... Hoe wordt binnen het Koninkrijk met verschillende landen de dialoog gevoerd over het Slovens slavernijverleden?

[2:26:18] Ik vind het gesprek zeer belangrijk en dat voer ik er continu samen met de staatssecretaris van BZK.

[2:26:23] Zo heeft elk land vertegenwoordigers aangewezen, zoals ik in een vorig blok ook al aangaf...

[2:26:28] die betrokken zijn bij de belangrijke besluiten over de profielen voor het herdenkingscomité en de subsidieregeling.

[2:26:34] De lokale overheden hebben daarnaast actieagendas opgesteld in zijn eigenaar van de inhoud in het proces.

[2:26:39] Het gesprek zet ik door en er is doorlopend contact met ambtelijke vertegenwoordigers van de eilanden.

[2:26:51] Mevrouw Tsegay vroeg nog specifiek naar het deltaplan van het Zwart Manifest.

[2:26:57] Afgelopen maandag heeft de NP namens het kabinet het rapport aangenomen.

[2:27:00] Hij reageerde daar in beginsel positief op.

[2:27:03] Wij gaan het rapport bestuderen en zullen met een kabinetsreactie uw kant op komen.

[2:27:08] Van belang om toe te voeren is dat het kabinet geen opdracht heeft gegeven tot het kabinet...

[2:27:13] Het is van belang om dat toe te geven.

[2:27:15] We ondersteunen wel zulke initiatieven vanuit betrokken burgers en maatschappelijke bewegingen op dit dossier.

[2:27:22] En we gaan graag in gesprek met iedereen die een constructieve bijdrage wil leveren.

[2:27:29] De minister heeft een interruptie van mevrouw Tsegai.

[2:27:32] Ja, voorzitter, dank.

[2:27:35] Kijk, wat ik me een beetje afvraag is... het kabinet spreekt met één mond.

[2:27:38] En volgens mij heeft de minister-president aangegeven... dat hij de nut en noodzaak ziet van de nationale route naar herstel.

[2:27:45] Dus als ik de minister een aantal dingen hoor opnoemen die hij nu al doet...

[2:27:50] En hem hoor zeggen, het is een langdurig proces met de gemeenschap.

[2:27:54] Waarom zouden we dan niet al die dingen bundelen in een nationaal programma?

[2:27:59] En ook kijken waar dan nog gaten zitten en die aanvullen, zodat we niet allemaal losse dingen aan het doen zijn.

[2:28:05] De minister.

[2:28:06] Ja, volgens mij vroeg mevrouw Tsegay ook naar de regie.

[2:28:12] Daar verwijst ze volgens mij hierbij naar.

[2:28:17] Wij gaan een kabinetsreactie op het Deltaplan, die zullen we geven.

[2:28:25] Daarnaast nodigen we ook...

[2:28:26] ...andere partijen uit om hun inbreng te leveren.

[2:28:29] Daar zat mijn opmerking in.

[2:28:31] En ik wil ook toezeggen dat wij... ...en daar zal ik aandacht aan besteden ook in de voortgang... ...bij alle dingen die we doen, want we doen veel.

[2:28:38] Dat heb ik proberen aan te geven.

[2:28:40] Hoe we daar in samenhang regie in hebben... ...zodat het niet allemaal losse onderdelen worden... ...maar dat het gezamenlijk al die initiatieven bijdragen aan herstel.

[2:28:48] Dat was haar vraag en ik wil daar toezeggen... ...en dat ik daar zorg voor zal dragen... ...ook richting de volgende voortgangsbrief.

[2:28:54] Mevrouw Tjegaai.

[2:28:55] Ja, kijk, het is niet aan mij om te bepalen wat er in die nationale route... naar herstel of nationaal programma of deltaplan of hoe je het ook wil noemen komt.

[2:29:05] Waar het mij om gaat is dat we het bundelen met één gecoördineerde aanpak... net als bijvoorbeeld het Nationaal Programma Herstel Groningen... waar de minister zich ook mee bezighoudt... in samenspraak met de mensen waar het om gaat.

[2:29:17] En ik hoor welwillendheid van de minister.

[2:29:20] Maar mijn punt is nou juist, bundel het nou...

[2:29:25] zodat de coördinatie ook beter belegd is en we dus in samenhang dingen doen in die route naar herstel.

[2:29:33] De minister.

[2:29:38] De minister-president heeft maandag een rapport in ontvangst genomen.

[2:29:42] Meneer Bameng heeft laten zien wat volgens mij zelf ook een deltaplan wordt.

[2:29:47] Daar komen wij nog met een reactie op.

[2:29:49] Mevrouw Tsegay vraagt over alle initiatieven die we doen, om daar regie op te voeren en te coördineren, zodat dat geen losse onderdelen worden, maar dat het één pakket is,

[2:30:00] van een route richting herstel.

[2:30:02] En daar heb ik van toe gezegd dat ik daarop toe wil zien en dat ik daarom die regierol wil invullen en daar aandacht al zal besteden in de eerstvolgende voortgang ook vanuit het kabinet.

[2:30:12] Ja, ik vind het even lastig.

[2:30:13] Want ik zie wel willenheid bij de minister.

[2:30:15] Ik wil er even voor waken dat het nu een woordenspel wordt.

[2:30:18] Want ik heb de minister-president horen zeggen... dat hij de nut en noodzaak ziet van een nationale gecoördineerde aanpak.

[2:30:26] Dus ik vraag me dan af... waarom zouden we dat dan niet gewoon een nationaal programma herstel slavernijverleden noemen?

[2:30:31] Waarvan de inhoud, dat begrijp ik...

[2:30:33] De inhoud moet nog vastgesteld worden.

[2:30:34] Het is niet aan mij om te bepalen hoe dat herstel eruit ziet.

[2:30:37] Het is ook niet aan de minister, maar dat wil de minister graag in samenspraak met gemeenschappen doen.

[2:30:42] Maar laten we nou al die maatregelen, al die onderzoeken, al die subsidieregelingen met elkaar bundelen en dat gewoon een nationaal programma maken, zodat het ook ambtelijk goed gebundeld en gecoördineerd is.

[2:30:56] De minister.

[2:30:57] Mevrouw Tsegai begon met mij te bevragen... op hetgene wat de minister-president gezegd heeft.

[2:31:03] Ik heb aangegeven dat ik daar invulling aan wil geven.

[2:31:07] Maar volgens mij heb ik de minister-president nergens horen zeggen... dat er een nationaal programma opgezet zou gaan worden.

[2:31:14] Mevrouw Tsegai begon met de vraag te stellen over eenheid van kabinetbeleid.

[2:31:18] En in gedurende mijn antwoorden kwam toen ineens... maar waarom wordt er dan niet een nationaal programma toegezegd?

[2:31:23] Ik begrijp dat mevrouw Tsegai...

[2:31:26] daar een voorstel willen doen, maar dat is nooit wat de minister-president gezegd heeft.

[2:31:30] En wat ik heb proberen te doen is in antwoorden op de vragen die zij mij stelden, rekenschap te geven van het feit dat die regierol in te gevoelen moet worden en dat voorkomen moet worden dat in die route richting herstel het losse onderdelen worden en dat ik daar mijn verantwoordelijkheid pak ook richting de volgende voortgangsbrief.

[2:31:48] Punt van orde.

[2:31:49] Even voor de helderheid, ik heb niet gezegd dat de minister-president een nationaal programma wil.

[2:31:53] Dat noem ik zelf zo.

[2:31:54] Ik heb gezegd dat de minister-president heeft aangegeven dat hij de nut en noodzaak ziet van een nationale route naar herstel.

[2:32:02] Of we dat een programma noemen of een route naar herstel is even een semantische discussie.

[2:32:06] Dat was mijn vraag.

[2:32:08] Ik ga niet de minister-president woorden in de mond leggen.

[2:32:11] Maar dan heb ik volgens mij antwoord op de ministervraag.

[2:32:18] Ik zou graag de heer Bosma willen vragen of hij het voorzitterschap wil overnemen.

[2:32:23] Bij deze geef ik dan u het woord.

[2:32:25] Wil ik dat wel?

[2:32:27] Het woord is aan de heer Bamenga.

[2:32:32] Eerlijk gezegd snap ik wel die verwarring die hier ontstaat rondom route naar herstel.

[2:32:38] Ik heb ook inderdaad de minister-president heel helder daarover horen spreken tijdens Ketikoti.

[2:32:45] En ook afgelopen maandag, als ik de berichten heb gehoord, ging het er ook over.

[2:32:51] En eigenlijk was de vraag ook vanuit mij heel erg simpel van...

[2:32:56] Hoe ziet die route naar herstel eruit?

[2:32:58] Ik snap dat de minister daar misschien nu niet meteen een heel plan heeft.

[2:33:04] Maar zou de minister willen toezeggen dat hij zo snel mogelijk met een route naar herstel gaat komen?

[2:33:11] Er zijn al uitspraken gedaan door de minister-president.

[2:33:14] Nu zijn er verwachtingen geschreven.

[2:33:15] En ik zou graag van de minister die uitvoering hieraan geeft, willen weten op welke manier en wanneer we dat kunnen verwachten.

[2:33:29] Volgens mij heb ik dat zojuist op de vraag van mevrouw Tsegay gedaan.

[2:33:33] Ik heb mijn rekenschap gegeven van de verantwoordelijkheid die er ligt... om de verschillende zaken die wij doen.

[2:33:39] En daarbij heb ik dus ook aangegeven... dit is onderdeel van die route naar herstelling.

[2:33:43] Ik heb ook aangegeven dat we daarmee moeten blijven kijken wat werkt, wat niet werkt... wat we zullen moeten bijstellen als het niet goed gaat.

[2:33:51] En dat ik bij de voortgang hiervan mijn regierol zal invullen... en bij de voortgang expliciet zal ingaan over...

[2:33:57] ...hoe deze dingen in samenhang onderdeel zijn van die route richting herstel.

[2:34:01] En een deel van de verwarring waar de heer Bamenga het over heeft in zijn vraag... ...ik wil de voorzitter zeggen, maar dat klopt op dit moment niet... ...zit ook in het feit dat het ging over het Deltaplan.

[2:34:13] Maar het Deltaplan was nou net weer wat aangeboden was en...

[2:34:16] Dat de term nationaal programma erin kwam.

[2:34:19] En dat is niet puur semantisch.

[2:34:21] Dat is gewoon niet wat de minister-president gezegd heeft.

[2:34:24] Kort terug naar wat de heer Bamenga zegt.

[2:34:26] Ik heb mij met de beantwoording en het doorvragen van mevrouw Tsegay.

[2:34:29] Rekenschap proberen te geven van de verantwoordelijkheid die ik hierin heb.

[2:34:32] De toezeggingen die ik heb gedaan richting een volgende voortgang.

[2:34:35] En daar is dus ook door de minister-president aangehaald.

[2:34:40] Hoe het er nou speelt is daar onderdeel van.

[2:34:46] En wanneer kunnen wij die voortgangsbrief ontvangen?

[2:34:52] Ik zal checken even straks in de schorsing wat het tijdpak is wat toekomst kan zeggen voor die voortgangsbrief.

[2:34:59] En daar kom ik in tweede termijn al op terug.

[2:35:01] De heer Bamenga is weer voorzitter.

[2:35:05] En ik kijk om me heen en ik zie de heer...

[2:35:09] Nee, ik ben zelf voorzitter inderdaad.

[2:35:10] Het wordt wel heel verwarrend nu, hè?

[2:35:13] Ik was voorzitter, maar ik ben nu de heer Klemmink weer.

[2:35:16] Nee, klopt.

[2:35:17] Nee, ik wil graag de heer Klemmink het woord geven.

[2:35:19] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:35:20] Ik vraag me dan toch even af, waarom was de minister zelf niet aanwezig bij die bijzondere bijeenkomst?

[2:35:27] De minister...

[2:35:29] Nou, ik zal mijn eigen agenda van de maandag niet helemaal met de heer Klemmink doornemen.

[2:35:39] Ik was hier maandag niet bij, maar zoals ik al aangaf, de minister-president heeft dit namens het kabinet in ontvangst genomen.

[2:35:46] En ik sta in goed contact met de minister-president.

[2:35:48] En ik heb ook al toegezegd dat wij als minister van het ministerie van BZK ook met Smart Smart Manifesting in contact zullen treden.

[2:35:56] Oké, ik zie verder geen andere interruptie.

[2:35:58] Oh jawel, de heer Bosma.

[2:36:00] Als deze minister wel aanwezig geweest zou zijn, had hij dan een punt gemaakt van een van de sprekers, meneer Afraï, die daar zat met de Palestijnse vlag, oftewel de vlag van Hamas, en een vlag waarop staat dat PVV'ers fascisten zijn?

[2:36:13] Of zou hij daar geen punt van hebben gemaakt?

[2:36:17] De minister.

[2:36:19] Er is in dit debat ook al door de voorzitter iets gezegd over allerlei recensies van mensen die hier niet bij het debat aanwezig zijn.

[2:36:29] Ik vind het een...

[2:36:33] Uiteindelijk gaat het erover dat we met mensen uit de gemeenschappen dit gesprek, met maatschappelijke organisaties dit gesprek hebben.

[2:36:40] Ik ben daar niet bij aanwezig geweest.

[2:36:43] En de suggestie die de heer...

[2:36:46] Bosma, ik wil weer voorzitten.

[2:36:48] De heer Bosma, je doet dat de heer Afrinje die lineaire rechter in het gat van de deur gestuurd had moeten worden.

[2:36:57] Die deel ik niet.

[2:36:58] De heer Bosma.

[2:36:59] Nee, maar als deze minister aanwezig was geweest, had hij misschien een ander punt kunnen maken.

[2:37:02] Kijk, je kan hier gewoon zien wat er op die laptop staat.

[2:37:05] Je ziet dus het symbool van mijn partij.

[2:37:06] En er staat boven, niet alle meeuwen zijn fascisten.

[2:37:09] Dus mijn partij wordt gewoon in verband gebracht met het fascisme.

[2:37:13] Ik vind het raar dat de minister-president van alle Nederlanders... Kijk, dit is deze foto gemaakt uit het blikveld van onze minister-president.

[2:37:22] En onze minister-president, de minister-president van alle Nederlanders... die accepteert dat.

[2:37:26] Die had ook kunnen zeggen... Ja, wacht eens even.

[2:37:27] De PVV bestaat al twintig jaar.

[2:37:29] Het is een democratische partij.

[2:37:30] Een van de grootste partijen van Nederland.

[2:37:32] Die gaan we hier niet voor fascisten uitmaken.

[2:37:34] Het is toch gewoon politieke hygiëne om daar iets over te vinden?

[2:37:39] Over zo'n sticker?

[2:37:40] De minister...

[2:37:42] Normals, ik ben hier niet bij aanwezig geweest.

[2:37:45] Ik weet niet wat er wel en niet gezegd is.

[2:37:46] De heer Bosma haalt hier een foto aan.

[2:37:50] En vroeg mij in eerste termijn of ik niet van mening was dat de minister-president mensen direct het gat van de deur had moeten sturen.

[2:37:56] En dat vind ik niet.

[2:37:58] De heer Klemmink.

[2:38:00] Ja, voorzitter, ik heb toch wel moeite met een bijeenkomst inderdaad waar zo'n sticker over een politieke partij staat.

[2:38:05] En het maakt mij niet zoveel uit welke politieke partij het is.

[2:38:07] Het was niet mijn partij, maar het maakt niet uit wat dat linkerpartij was geweest of een rechterpartij.

[2:38:11] Ik vind toch echt wel wat als de minister-president mens ontvangt en daar staat op een laptop een sticker die een walgelijke uitspraak doet over een partij nogmaals.

[2:38:19] Het maakt mij niet uit welke partij dat is.

[2:38:21] Dat je dat niet zomaar van de kant kunt laten gaan.

[2:38:23] De minister was er zelf ook niet.

[2:38:24] De minister-president wel heeft daar blijkbaar niks mee gedaan.

[2:38:26] Ik zou dan toch een verzoek willen doen aan deze minister om samen met de minister-president een brief te sturen over hoe zij nu kijken naar deze situatie.

[2:38:34] Punt van orde.

[2:38:35] Ja, voorzitter, ik heb het net ook al gezegd.

[2:38:37] Ik vind het echt beneden alle pijl dat hier gerecenseerd wordt over een individuele burger die zich niet kan verdedigen in een debat.

[2:38:45] Meneer Bosma maakte net een persoonlijk feit omdat hij voor racist werd uitgemaakt.

[2:38:50] Hij kon zich verdedigen.

[2:38:51] Degene waar we het nu over hebben kan zich hier niet verdedigen.

[2:38:54] Dus ik zou echt willen vragen om hierop in te grijpen.

[2:38:57] Punt van orde is gemaakt.

[2:38:58] De minister.

[2:39:02] De MP spreekt met heel veel vertegenwoordigheid, heel veel hoek en gaten van de samenleving.

[2:39:09] Ik vind het in het kader van de erkenning van het slavernijverleden door verwerking daarvan heel goed dat er met iedereen gesproken wordt.

[2:39:17] Ik weet niet of die sticker daar gezien is of niet.

[2:39:21] En ik ga ook niet nu een brief sturen, toezeggen om een brief te sturen om hierop te reflecteren.

[2:39:27] Dank u wel.

[2:39:28] Ik zie verder geen andere interrupties.

[2:39:30] Dan wil ik graag de minister vragen om zijn betoog te vervolgen.

[2:39:42] De heer de Kort van de VVD vroeg of de minister kan aangeven of hij zich houdt aan het meer aandacht geven aan ons koloniaal verleden en zo kennis nemen van onze geschiedenis.

[2:39:51] En daarbij zorgen we te dragen dat er maatschappelijke dialoog plaatsvindt.

[2:39:56] Samen met de ministerie van OCW zetten wij ons in om leerlingen op basis in middelbare scholen kennis mee te geven over ons gedeelde koloniale verleden.

[2:40:04] Op deze manier geven we blijvend aandacht aan deze geschiedenis en sporen we de jonge generatie aan tot dialoog.

[2:40:11] Is de minister bereid om het anti-koloniale verzetshelden een plek te geven in de geschiedenis samen met het ministerie van OCW?

[2:40:20] In 2025 is het onderzoek gestart naar de verhalen van anti-koloniale verzetsstrijders en verzetshelden in het primair en voortgezet speciaalonderwijs in het Europees deel van Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk.

[2:40:35] Hiermee wordt uitvoering gegeven en is uitvoering gegeven aan de motie Simons.

[2:40:41] Het onderzoek is uitgevoerd door het Vervaai Jonker Instituut, Movisi en Council for Higher Education in Caribbean Part of the Kingdom.

[2:40:49] Het onderzoek bracht in kaart hoe verhalen van het antikoloniale vrijheidsstrijders en verzetshelden terugkomen in het curriculum, het lesmateriaal en verhalen van leraren.

[2:41:02] Maar ook vanuit welk perspectief.

[2:41:04] Het onderzoek is middels de laatste brief deze week aan de Kamer aangeboden.

[2:41:08] En het ministerie van OCW onderzoekt of de aanbevelingen kunnen worden meegenomen in toekomstig beleid.

[2:41:14] En zal de Kamer hier ook over informeren.

[2:41:18] De heer Klemming, die had in zijn betoog, ging in over moderne slavernij.

[2:41:21] Overal...

[2:41:25] Volgens mij wil de heer Klemming nu huur op reageren.

[2:41:28] Zeker, voorzitter.

[2:41:29] Dank u wel.

[2:41:30] Ik had daar straks een ontzettend gezellig onderhondje met de heer Van Baden over dat onderzoek van vrijjonkeren Movisie.

[2:41:37] En dat viel me op, pagina 6 al.

[2:41:40] Er wordt een lijstje gemaakt van anti-koloniale verzetselden en vrijheidsstrijders.

[2:41:44] En tot mijn eigen verbazing staat in dat lijstje de heer Sukarno.

[2:41:48] De heer Sukarno heeft gecoloreerd met de Japanners, heeft bloed aan zijn handen.

[2:41:54] is mede verantwoordelijk voor het feit dat daar oorlogsmisdaden en misdaad tegen de menselijkheid zijn gepleegd tegen de mensen in Nederlands-Indië van destijds.

[2:42:02] En ik wil toch even de vraag stellen hier aan deze minister.

[2:42:04] Vindt hij Sukarno een terrorist of een verzetstelte vrijheidsstrijder?

[2:42:08] De minister.

[2:42:12] Ik heb dit debat tussen de beide heren gezien.

[2:42:18] Ik voel me op dit moment niet geroepen om hierop dit eruit te lichten en daar nu al op te reageren.

[2:42:26] Ik heb aangegeven dat we het onderzoek bestuderen en dat we daar ook met een uitgebreide reactie komen, ook in naleiding van...

[2:42:33] onder de lead van het ministerie van Onderwijs.

[2:42:36] De heer Klemmink had het over... Ja, u kunt dus uw betoog volgen.

[2:42:40] De heer Klemmink had het over moderne slavernij over de hele wereld, mensenhandel, dwangarbeid en uitbijting anno 2026.

[2:42:50] Ik interpreteerde de vraag van de heer Klemmink zo dat we het geld van de 200 miljoen daarnaartoe zouden moeten laten gaan...

[2:42:56] En het antwoord daarop is dat het niet de bedoeling is dat middelen voor het slavernijverleden worden vermengd met de door u gestelde problematiek.

[2:43:03] Ik kan me wel voorstellen dat heer Klemmink deze vragen over dit onderwerp stelt aan de minister van Buitenlandse Zaken, die via het Mensenrechtenfonds aandacht heeft voor deze crema's.

[2:43:21] De heer Klemmink vroeg ook nog of de aangenomen motie Eerdmans, die volgens mij eerder Ordo-Kamer heeft gekregen door mijn antwoordvoortganger mevrouw Uitemark.

[2:43:33] En toen is aangenomen.

[2:43:35] Het kabinet heeft destijds bewust gekozen voor een moreel ethisch gebaar in plaats van herstelbetalingen.

[2:43:40] In lijn met de aanbevelingen ook van de dialooggroep slavernijverleden.

[2:43:44] De geschiedenis kan niet worden teruggedraaid.

[2:43:46] Het kabinet zit in op het tegengaan van de doorwerking van het verleden en het heden.

[2:43:50] En daarbij zijn herstelbetalingen niet aan de orde.

[2:43:52] En daarmee is de lijn conform wat er destijds volgens mij vrij breed door de Kamer in die motie is aangenomen.

[2:44:00] De heer De Kort vroeg nog naar... Zijn betoog was dat... En dat leidde ook tot een discussie of het verplicht zou moeten worden.

[2:44:12] Maar dat hij een betoog over...

[2:44:14] Dat hij ziet dat sommige gemeenten meer doen dan anderen als het gaat over...

[2:44:19] Het doorleven van het gezamenlijke verleden en daar ook aandacht aan besteden.

[2:44:26] Gemeenten maken hier hun eigen afweging afhankelijk van hun geschiedenis en lokale omstandigheden.

[2:44:32] Het is begrijpelijk dat de inzet daardoor verschilt.

[2:44:36] Tegelijkertijd geldt ook, en onlangs was ik in Middelburg, de gemeente Middelburg is hier toevallig ook aanwezig, of niet geheel toevallig...

[2:44:44] Middelburg is een gemeente waar al vrij vroeg actief aandacht wordt besteed.

[2:44:49] En ik meen ook via het leernetwerk slavernijverleden... op die manier ook ervaring uitwisselen met andere gemeentes... om op die manier dus via dat leernetwerk... ook andere gemeentes daar kennis te delen... en daar mogelijk dus ook in te stimuleren... om daar in de toekomst ook aandacht voor te besteden.

[2:45:10] En ik kan iedereen hier aanwezig...

[2:45:13] ook aanbevelen om een keer in het archief in Middelburg langs te gaan.

[2:45:16] Ik vond het zeer indrukwekkend.

[2:45:25] De heer Van Baarle, uw laatste interruptie.

[2:45:29] Ja, die ga ik er wel aan spenderen, voorzitter.

[2:45:32] Ik had ook een vraag gesteld over...

[2:45:35] De decolonisatie van onze publieke ruimte.

[2:45:38] Want voorzitter, tot op de dag van vandaag zijn er straten, pleinen vernoemd naar mensen die misdaden hebben gepleegd in ons koloniale verleden en ons slavernijverleden.

[2:45:49] Een deel daarvan is bijvoorbeeld onder invloed van het Rijk.

[2:45:52] Ik noem bijvoorbeeld de Van Heutskazerne.

[2:45:55] Kan het Rijk gewoon over beslissen om die naam te veranderen?

[2:45:58] Ik noem de Koentunnel.

[2:46:00] Rijksinfrastructuur, kan het Rijk beslissen dat te veranderen?

[2:46:03] Ik noem het Mauritshuis, eigendom van de staat.

[2:46:06] Andere gevallen die vallen onder gemeente.

[2:46:09] Is de minister bereid een rol op zich te nemen om rijkseigendom, wat de naam draagt van mensen die misdaden gepleegd hebben in het koloniale verleden, om dat aan te passen?

[2:46:21] En bij gemeenten erop aan te dringen dat ook zij geen publieke uitingen zouden moeten doen.

[2:46:27] Die eigenlijk neerkomen op lofuitingen in de richting van mensen die misdaden hebben gepleegd in het koloniale tijdperk.

[2:46:36] Wij hanteren de term decoloniseren niet en het is het decoloniseren van het onderwijs is langsgekomen.

[2:46:43] Decoloniseren van de publieke ruimte is daarmee niet onderdeel van het beleid zoals we dat voeren.

[2:46:49] Het is wel zo dat in verschillende gemeentes hier gesprekken overgaande zijn, ook discussies, ook in gemeenteraden.

[2:46:57] Ik verwees net al naar het leernetwerk waar gemeentes actief in zijn en daar wordt ook onderling

[2:47:03] Wordt daar kennis en uitgewisseld.

[2:47:06] Maar decoloniseren van de publieke ruimte is niet onderdeel van de aanpak die wij hebben als kabinet.

[2:47:12] Oké, dank u wel.

[2:47:15] De minister vervolgens om het oog.

[2:47:17] Ja, mevrouw Tsegay en de heer Van der Brink geloof ik ook.

[2:47:21] Die stelden vragen over het programma Erkenning en Herstel.

[2:47:25] Dat is een brief die door mijn voorganger, dus in dit geval niet mevrouw Uitemark, maar de heer Rijkaard, aan het begin van dit jaar naar de Kamer toegestuurd is.

[2:47:36] Volgens mij vlak voor het aantreden van het huidige kabinet.

[2:47:39] En zij zei, tenzij ik mevrouw Tsegay verkeerd interpreteerde, er zat een toonzetting in van waarom is dit er eigenlijk en worden dingen niet teveel op één hoop gegooid.

[2:47:56] De kerndoelen van het programma gaan over het verankeren van erkenning als kernwaarde.

[2:48:03] En in mijn herinnering is dit programma Erkenning en Herstel gekomen naar aanleiding van de parlementaire enquête over de kinderopvangaffaire.

[2:48:15] En daar was in de vorige periode, het vorige kabinet, is gestart met welke lessen als het gaat over erkenning en herstel kunnen er

[2:48:23] Uit dit soort verschrikkelijke tragedies en overheidsfalen naar voorkomen.

[2:48:29] En daarin zijn dus verschillende hersteltrajecten en erkenning als kernwaarde daarbij centraal gezet.

[2:48:37] Mijn indruk is niet dat er intentie daarbij is om te zeggen dat alles over een kam geschoren gaat worden en alles hetzelfde is.

[2:48:43] Wat mevrouw Tsegay mij volgens mij vroeg, dat is niet de intentie hierbij, maar het is uitvoering geven aan de aanbevelingen zoals die uit de parlementaire enquête zijn gekomen.

[2:48:54] En de bedoeling hiermee is dat erkenning eigenlijk de basis is vormd voor het inrichten van een hersteltraject.

[2:49:01] Dit betekent dat als de overheid fouten heeft gemaakt, dat je eerlijk moet toegeven dat dit het geval is en dat moet erkennen en dat je daarna aan de slag gaat met herstellen.

[2:49:12] Daarbij hoort ook dat ambtenaren goed luisteren naar het verhaal van een gedupeerde.

[2:49:16] Volgens mij vroeg de CDA-fractie hier specifiek naar binnen dat programma.

[2:49:22] En wat precies de behoefte is voor een goede en passende herstelmaatregel.

[2:49:26] Het kabinet vindt het belangrijk om dat centraal te stellen voor de inrichting van het hersteltraject.

[2:49:33] De heer Van der Brink stelde hier nog een vraag over en het antwoord daarop is, het zal uw Kamer bijstaan dat de afgelopen jaren een groot aantal hersteltrajecten in gang is gezet, ook op het verzoek van de Kamer zelf.

[2:49:45] Uw parlementaire onderzoekscommissie heeft dit gedaan, zoals ik net al verwees, voor het herstel van de toeslagaffaire.

[2:49:51] En uiteraard is er ook in uw Kamer debat geweest over het stel van de aardbevingsschade in Groningen en Ku-Koorts.

[2:49:57] Deze hersteltrajecten moeten goed gebeuren en dat is een complexe opgave.

[2:50:01] De verschillende overheidsorganisaties die deze hersteltrajecten organiseren wisselen daarom hun ervaringen uit.

[2:50:06] Dat is de kern van het programma Erkenning en Herstel.

[2:50:09] Dit programma helpt op basis van deze ervaringen om nieuwe hersteltrajecten goed in te richten op de nood van gedupeerden...

[2:50:15] En ook zo efficiënt mogelijk in te richten.

[2:50:18] Omdat het behoorlijke kosten met zich meebrengt.

[2:50:21] Het helpt de lessen van het ene hersteltraject toe te passen bij het andere.

[2:50:25] En het is nuttig dat dit gebeurt.

[2:50:27] De heer Bamenga had nog twee specifieke vragen rond West-Papua.

[2:50:34] Er werd gevraagd wat dit kabinet gaat doen voor de plaatselijke bevolking.

[2:50:38] En welke ondersteuning mensenrechtenactivisten daar kunnen verwachten.

[2:50:41] De mensenrechtensituatie in Papua-provincies van Indonesië is zorgelijk.

[2:50:45] Eh... Eh...

[2:51:16] De heer Van Duivenvoorde en mevrouw Keijzer hadden het over het begrip schuld.

[2:51:27] De heer Van Duivenvoorde heeft ongeveer zijn hele inbreng daaraan besteed.

[2:51:34] Tot instemming van een aantal deelnemers in het debat zag ik, het was een wat filosofische beschouwing.

[2:51:49] Maar de vraag ging welk begrip van schuld ligt er onder het beleid van de minister?

[2:51:54] Even kort samengevat.

[2:51:56] De minister-president heeft bij zijn eerste excuses daar al iets over gezegd.

[2:52:01] En heeft daarbij al heel duidelijk gesteld dat een van de concepten van schuld waar de heer Van Duiven voordat over had, dat die in ieder geval niet aan de orde is.

[2:52:08] Er ligt geen enkele schuld bij individuele Nederlanders in het hier en nu.

[2:52:12] Het gaat om de verantwoordelijkheid van de staat als rechtsopvolger van de Nederlandse staat die destijds een rol had in de slavernij.

[2:52:19] En op basis daarvan heeft de regering in 2022 excuses aangeboden aan de nazaten van slaafgemaakte.

[2:52:27] En de heer Van Duivenvoorde vroeg ook hoe voorkomt de minister dat kennis over het slavernijverleden omslaat in het continu toeschuiven van daderschap enerzijds en slachtofferschap anderzijds op basis van afkomst.

[2:52:42] Het slavernijverleden is opgenomen in het landelijk curriculum voor het primair voortgezet en voortgezet speciaal onderwijs.

[2:52:48] Binnen het leergebied mens en maatschappij leren zij over ons gedeelde koloniale en slavernijverleden.

[2:52:55] Daarbij staat een feitelijk en evenwichtige behandeling centraal en van daderschap of slachtofferschap is hier in geen zins sprake.

[2:53:02] Dit raakt ook aan de vraag waar ik in het eerdere blok over gevraagd werd door de heer de Korte en ik denk wel degelijk...

[2:53:07] Dat dit de gezamenlijkheid kan vergroten en dat het niet daarbij inherent polariserend werkt.

[2:53:15] En ik denk dat het ook niet nodig is dat wij het hier in dit huis op die manier zien.

[2:53:21] En er is dus geen sprake van een insteek op daderschap en slachtofferschap.

[2:53:26] De heer Klemmink, die vroeg sowieso weer veel.

[2:53:31] We hadden maar vier vragen.

[2:53:35] Hij heeft de moeilijkste vraag ook nog gesteld en ik kom daar zo nog op terug.

[2:53:42] Waarvan ik dacht, ga ik daar nou een heel lang antwoord op geven of niet?

[2:53:45] Maar die bewaren we dan voor het laatst.

[2:53:47] Maar hij vroeg mij ook heel concreet of de minister vindt... dat Nederland een koloniaal land is en een koloniaal systeem heeft.

[2:53:55] Nederland heeft koloniën gehad.

[2:53:57] Anno 2026 niet meer.

[2:54:00] We hebben een slavernijverleden gehad en we hebben het vandaag over het slavernijverleden en de complexe doorwerking daarvan.

[2:54:09] Beleid dat wij maken voor nazaten tot slaafgemaakte en de samenleving als geheel.

[2:54:14] Het is niet aan mij om een oordeel te vellen over mening en zienswijze van anderen over de Nederlandse staat.

[2:54:21] Op dit moment heeft Nederland geen koloniën.

[2:54:24] Er is wel doorwerking van ons koloniale en slavernij verleden en dat is waar dit debat over gaat.

[2:54:31] Wil de minister bevestigen dat Nederland al heeft betaald voor het slavernijverleden bij de onafhankelijkheid van Suriname?

[2:54:40] De heer Bosma duikt altijd vrij diep de geschiedenis in.

[2:54:47] Bij mijn weten is het zo dat het slavernijverleden niet wordt genoemd in het verdrag dat ten grondslag ligt aan de verdragsmiddelen bij de onafhankelijkheid van Suriname.

[2:54:58] Suriname is een onafhankelijk land...

[2:54:59] En de relatie met Suriname valt onder de bevoegdheid van mijn collega van Buitenlandse Zaken.

[2:55:06] En ik neem dus aan dat de vraag ging over de verdragsmiddelen die overeen zijn gekomen bij de onafhankelijkheid van Suriname.

[2:55:13] Maar dat heeft hier geen relatie mee.

[2:55:16] En zover ik dus heb kunnen nagaan, is het niet zo dat het slavernijverleden wordt genoemd in het verdrag dat ten grondslag ligt eraan.

[2:55:25] U heeft een interruptie van de heer Klemmer.

[2:55:31] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:55:33] Het is inderdaad zo dat in het verleden Nederland helaas een koloniaal verleden heeft.

[2:55:38] Maar er wordt ook wel eens beweerd hier in dit huis dat Nederland nog steeds een koloniaal systeem kent.

[2:55:43] Dat het nog steeds in de instituties zit, in de manier waarop de staat functioneert en de instituties functioneren.

[2:55:49] En ik zou graag de bevestiging van de minister willen dat dat niet klopt.

[2:55:53] Volgens mij heb ik zojuist in mijn antwoord aangegeven dat Nederland op dit moment geen koloniën bezit.

[2:56:01] Dat we daarmee dus ook niet een koloniale mogendheid zijn.

[2:56:06] En tegelijkertijd heb ik ook aangegeven dat het feit dat Nederland koloniën heeft bezeten en een slavernijverleden heeft, wel degelijk doorwerking heeft.

[2:56:13] Ook in het heden.

[2:56:13] En dat is onderdeel van dit debat.

[2:56:15] Maar dat ik ook hier niet recensies ga geven over meningsvormen van anderen hierover.

[2:56:21] De minister vervolgt zijn betoog.

[2:56:23] Dan de moeilijkste vraag.

[2:56:27] De heer Klemmink vroeg mij of de minister trots is op de Nederlandse geschiedenis.

[2:56:32] En op welke elementen hij dan trots is.

[2:56:36] Ik zou zeggen, heeft u even.

[2:56:38] Laat ik beginnen met het feit dat ik als Calvinist trots iets is wat me niet het snelst bij mij naar boven komt.

[2:56:47] Als het gaat over onze geschiedenis, dan zijn er allerlei elementen waar ik momenten van trots heb.

[2:56:52] Ik heb overigens ook momenten van trots of dankbaarheid op andere plekken.

[2:56:56] Ik ben recent weer op de stranden van D-Day geweest.

[2:57:00] En als ik dan op Pointe du Hoc sta of ik sta op de Amerikaanse begraafplaats, dan voel ik vooral dankbaarheid.

[2:57:04] Dus er zijn allerlei momenten waar je trots bij kunt voelen.

[2:57:08] Als het gaat over Willem de Zwijger en het plakkaat van verlatingen.

[2:57:12] Eigenlijk de vorming van de staat Nederland, daar kan ik trots bij voelen.

[2:57:19] En er zijn dus heel veel onderdelen van de Nederlandse geschiedenis waar ik trots op ben.

[2:57:23] Maar het is ook zo dat onze geschiedenis...

[2:57:27] momenten kent en episodes kent waar ik niet trots op ben.

[2:57:32] En daarin is onderdeel van dit debat, en ik heb ook eerder wel eens gezegd, ik heb zelf ook een reis afgelegd door de jaren als het gaat over deze onderwerpen.

[2:57:39] En ik kan dus ook trots voelen bij het feit, en daarom verwees ik ook naar mijn voorganger die dat in het debat ook gezegd heeft, is dat wij in de erkenning

[2:57:49] ...van onze geschiedenis en onze gezamenlijke geschiedenis... ...nu veel verder zijn dan een aantal jaar geleden.

[2:57:55] En dat mijn kinderen dus op school heel ander onderwijs over dat verleden krijgen... ...met de erkenning ook van de donkere kanten, de nare kanten daarvan.

[2:58:07] Ik kan dus ook persoonlijk, en daarom is dit een moeilijke vraag... ...want ik zit hier niet voor me... ...ik kan uitkijken naar het moment waarop ik met mijn kinderen... ...naar het Nationaal Slavernijmuseum toe kan gaan.

[2:58:19] Dus onderdeel van de trots die ik heb over onze geschiedenis zit recent in ook, en zowel het CDA als het VVD zijn er ook heel expliciet over geweest, in het feit dat we daar zo een ontwikkeling hebben gemaakt ten opzichte van een aantal jaar geleden.

[2:58:33] Dat geldt voor mijzelf, maar dat geldt ook voor ons als land en voor ons als samenleving.

[2:58:37] En ik denk wel degelijk dat dat de gezamenlijkheid in onze samenleving enorm kan vergroten en dat het dus niet een bron van polarisatie hoeft te zijn en ook niet zou moeten zijn.

[2:58:51] Dat was denk ik het oog vanuit de minister.

[2:58:55] Dan kijk ik even rond of er nog interrupties zijn.

[2:58:59] En die zijn er niet.

[2:59:01] Dus ik denk dat we dan kunnen starten met de tweede termijn vanuit de Kamer.

[2:59:07] En dan wil ik om te beginnen mevrouw Tsegai het woord geven.

[2:59:11] En u heeft maximaal 1 minuut 40 de tijd.

[2:59:15] Ja, voorzitter, dank.

[2:59:16] Allereerst wil ik toch even iets zeggen over het debat zoals dat vandaag gegaan is.

[2:59:25] Ik zie dat een aantal collega's constructieve bijdrage hebben geleverd.

[2:59:29] Ik vind ook dat een aantal collega's echt kwalijk zijn.

[2:59:31] Dingen hebben gezegd, daar gaan zij zelf over, maar dat wil ik wel even gezegd hebben.

[2:59:36] Maar onder andere het beeldschetsen of informatie verspreiden over individuen die niet klopt, vind ik gewoon niet oké.

[2:59:43] Voorzitter, ik wil graag een twee minuten debat aanvragen, want ik vind het belangrijk om toch nog even wat verder met de minister van Gedachten te wisselen over...

[2:59:50] De discussie nationaal programma ja of nee.

[2:59:54] Maar verder wil ik de minister bedanken voor zijn beantwoording.

[2:59:58] En ik vind het ook mooi dat hij ons staart

[3:00:00] zo even in de start van zijn beantwoording mee heeft genomen in zijn persoonlijke reis hierin.

[3:00:04] Want ik denk dat dat precies is wat de heer de Kort ook zo mooi in zijn betogen verwoordde, dat dat precies is wat we nodig hebben.

[3:00:13] Zelfreflectie, openstaan voor elkaars geschiedenis, elkaars standpunten en samen vooruit naar herstel.

[3:00:21] Dank u wel.

[3:00:22] Dan ga ik nu naar de heer Bosma.

[3:00:24] Voorzitter, dank u wel.

[3:00:26] In zijn brief van 12 oktober, pagina 4, refereert de minister zelf aan dit lespakket.

[3:00:34] En hij pusht het eigenlijk een beetje en hij staat ook nog in een...

[3:00:37] In een footnote.

[3:00:39] Dus dat lespakket, dat promoot hij zelf.

[3:00:43] En het lespakket is afschuwelijk.

[3:00:45] We moeten ons aansluiten bij Extinction Rebellion.

[3:00:47] We moeten Al Jazeera gaan lezen.

[3:00:49] We moeten geld geven aan zwarte organisaties.

[3:00:52] We moeten lid worden van Omroep Zwart.

[3:00:55] En we moeten bewust kopen bij ondernemingen van mensen van kleur.

[3:00:59] Met een hoofdletter K.

[3:01:00] In de docentenbijlage die hij ook nog noemt staat dat blanke mensen geen structureel racisme kunnen ondergaan.

[3:01:09] Nou ja, ik zou zeggen ga eens in de gemeente Amsterdam rondlopen en ga daar eens recenseren als je een verkeerde huidskleur hebt.

[3:01:16] Het komt uit het V-fonds.

[3:01:18] Nederland wordt beter.

[3:01:20] De minister promote dat.

[3:01:22] Dus mochten de ambtenaren nu op zoek gaan waar komt dat lespakket vandaan?

[3:01:24] Dat staat gewoon in zijn eigen brief.

[3:01:26] En ik hoop dat hij dat absurde lespakket afkeurt en ervoor gaat zorgen dat het niet naar onze scholen gaat.

[3:01:33] Want winkelen op basis van huidskleur, dat is toch het laatste wat we moeten hebben, voorzitter.

[3:01:38] Dat is nou polariseren.

[3:01:40] En deze minister zou polariseren als hij dit soort dingen blijft promoten.

[3:01:43] Dank u wel.

[3:01:45] Dank u wel.

[3:01:45] Dan ga ik naar de heer Klemink.

[3:01:47] Dank u wel voorzitter en veel dank aan de minister voor de beantwoording van de vragen.

[3:01:52] Ik vond zijn antwoord op het laatste een zeer mooi antwoord.

[3:01:57] Dat kan ik zo zeer waarderen.

[3:01:59] Ik ben blij met de bevestiging dat de motie Eetmans over de herstelbetaling gewoon nog staat.

[3:02:03] Ik ben ook blij te horen dat wij geen strategie gaan doen op decoloniseren van wat dan ook in dit land, omdat dat niet aan de orde is.

[3:02:12] Wat ik minder blij met, voorzitter, wat ik toch wel bijzonder vind, dat we de dag hebben dat een minister van dit Koninkrijk niet gewoon ronduit kan zeggen dat Sukarno een terrorist was.

[3:02:21] En dat zegt dus even hoe ver wij verdreven zijn van onze eigen nationale geschiedenis en ook gewoon de feiten die daar liggen.

[3:02:31] Een minister hier, een minister van dit koninkrijk die niet kan zeggen dat Sukarno een terrorist was, is echt ongekend voorzitter.

[3:02:37] Dat is denk ik een zware klap voor vele Nederlanders die geschiedenis hebben in Nederlands-Indië.

[3:02:42] Dan de laatste opmerking, voorzitter, en dat is eigenlijk ook een opmerking in reflectie naar mijn collega's.

[3:02:48] Ik heb echt moeite mee met het feit dat we het maar gewoon laten lopen dat de minister-president daar in een bijeenkomst zit waar een sticker zit die een politieke partij tot fascist verklaart.

[3:02:58] En het gaat mij niet om deze partij, het is ook niet mijn partij.

[3:03:01] Ik had diezelfde opmerking gemaakt als dat er eenzelfde sticker was voor de partij van de heer Van Balen.

[3:03:05] En ik vind ook dat we hier als K moeten kunnen zeggen, dit vinden wij niet normaal.

[3:03:08] Wij vinden het niet normaal dat de minister-president op gesprek aangaat waar zo'n sticker over een democratische partij in dit land zit.

[3:03:14] Ik noem de naam niet van de persoon, zeg ik alvast tegen mevrouw Tsjegaard, want ik zie haar hand al op.

[3:03:18] En ik roep ook een oproep daarmee aan mijn collega's om dit niet met elkaar te accepteren.

[3:03:21] Nogmaals, het gaat mij niet om welke partij het is.

[3:03:24] Het is een democratische partij in dit huis.

[3:03:26] Daar hoort de minister-president niet zo te gaan zitten.

[3:03:28] En ik verwacht wel een reactie van dit kabinet wat daar gebeurd is.

[3:03:31] Oké, ik zie een interruptie van mevrouw Tsegai.

[3:03:34] Ja, voorzitter.

[3:03:35] Ik twijfel een beetje of ik dit net al ging zeggen.

[3:03:37] Want ik wil mijn collega's ook niet te veel voor schut zetten.

[3:03:39] Maar de foto die de heer Bosma toonde van de heer Afrië.

[3:03:43] Ik ga het nu toch even zeggen.

[3:03:45] Was niet uit het gesprek met minister-president Jetten.

[3:03:49] Als de heren Bosma en Klemmink de foto's van afgelopen maandag wat beter bestuderen.

[3:03:53] Zullen zij daar zelf ook achter komen.

[3:03:55] Dus ik wilde mijn collega's daar even op wijzen.

[3:04:01] Dank u wel.

[3:04:02] Dan zie ik verder geen andere interrupties.

[3:04:03] Dan ga ik graag naar de heer Van Baarle.

[3:04:06] Heeft u een punt?

[3:04:11] Sorry, wilt u daarop reageren?

[3:04:18] Mevrouw Klemmink wenst daar niet op te reageren.

[3:04:23] Dan ga ik graag door naar de heer Van Baarle.

[3:04:28] Ja, voorzitter.

[3:04:29] Ik... Ja, voorzitter.

[3:04:36] Ik ken de sticker niet.

[3:04:39] Ik weet ook niet precies wat erop staat.

[3:04:40] Maar wat ik erover hoor, vind ik het een grappige sticker.

[3:04:45] Voorzitter.

[3:04:47] Ik heb het in het debat gehad over de rol van ook dit instituut...

[3:04:57] in het verleden, het koloniale verleden en het slavernijverleden.

[3:05:02] Niet alleen om dat verleden te laten gebeuren, er van weg te kijken... maar ook, ik heb de wetsbehandeling genoemd, in debatten te pleiten... en een wet te laten tot stand komen waarin plantagehouders gecompenseerd zijn...

[3:05:17] En niet de mensen die onrecht is aangedaan.

[3:05:21] Voorzitter, ik vind dat ook ons instituut excuses moet maken en ik zal daar een motie voor indienen.

[3:05:25] Voorzitter, ik heb gewezen op de namen Jan Pieterszankoen, meer dan 10.000 doden, Van Heuts, duizenden doden, Maurits, tienduizenden mensen tot slaaf gemaakt.

[3:05:35] Voorzitter, dat is allemaal rijkseigendom of rijksplekken die naar die mensen vernoemd zijn.

[3:05:41] Wil de minister ervoor zorgen dat die plekken niet meer naar die mensen vernoemd worden?

[3:05:45] Ik dank de minister voor de toezegging dat het koloniaal verleden in het racismeplan komt en ook dat hij terugkomt op de plintzee.

[3:05:52] En voorzitter, ik zie vooral uit naar zijn reactie op hoe er nou regie komt en opvolging komt.

[3:05:59] En ik vraag hem ook wanneer we daar die brief over kunnen verwachten.

[3:06:02] Dank u wel.

[3:06:03] Dan ga ik nu naar de heer Van den Brink.

[3:06:06] Ik ben blij met de beantwoording door de minister, met name ook het slot, omdat ik ook proefde hier aan deze kant van de tafel dat het op veel plekken herkenning opriep en dat dat dus ook denk ik de weg is die we met z'n allen moeten gaan.

[3:06:16] Erkennen wat er is gebeurd, herkennen wat er vandaag gebeurt en dan samen proberen stappen vooruit te zetten.

[3:06:21] Ik dank u wel.

[3:06:22] Dank u wel.

[3:06:22] Dan ga ik nu naar de heer Van Duivenvoorde.

[3:06:25] Voorzitter, dank u wel.

[3:06:26] Ja, men is erg enthousiast hier over het laatste antwoord van de minister.

[3:06:29] Ik vond het eigenlijk een beetje een verdrietige antwoord, moet ik zeggen.

[3:06:31] Dat bij de vraag trots op Nederland, dat het grootste uit het antwoord eigenlijk toch staat.

[3:06:35] Dat het trots is het erkennen dat er donkere periodes zijn geweest in het verleden.

[3:06:40] Ik hoop dat we, hoe we dat gaan doen, dat maakt me niet uit.

[3:06:43] Maar ik hoop dat we op een gegeven moment het verleden redelijk los kunnen laten.

[3:06:45] En dat we met z'n allen kunnen bouwen naar een toekomst...

[3:06:48] En ja, FD denkt daar dusdanig anders over dat daar ook niet heel veel meer over gezegd hoeft te worden.

[3:06:53] Dank u wel voor de beantwoording overigens.

[3:06:55] Dank u wel.

[3:06:56] Ik zie een interruptie van de heer Bosma.

[3:06:57] Ja, hoe had de heer Van Duivenvoorde die vraag dan beantwoord?

[3:07:01] De heer Van Duivenvoorde.

[3:07:04] De heer Van Duiven had gezegd, ten eerste was het natuurlijk een heel politiek antwoord, dat de Nederlandse geschiedenis binnen de context, binnen de geopolitieke conflicten van de premoderne tijd, dat het enorm bijzonder is hoe wij als klein land zo groot hebben kunnen worden.

[3:07:18] Hoe wij als klein land de zeeën kunnen bevaren, uiteringen hebben kunnen doen, dat er hier in Amsterdam Rembrandt en Spinoza rondliepen, dat we tegelijkertijd gewoon enorme macht hebben weten te verwerven, overzeese macht.

[3:07:29] En dat dat ook iets is wat tegelijkertijd, het is dezelfde wortel.

[3:07:32] Dus dat heeft aspecten veroorzaakt waarvan we nu zeggen, nou blij dat we dat nu meer hebben.

[3:07:37] Maar ik vind dat we daarmee niet gewoon 400 jaar aan Nederlandse militaire geschiedenis of koloniale geschiedenis helemaal af moeten wijzen.

[3:07:45] Dank u wel.

[3:07:46] Dan ga ik door naar de heer De Kort.

[3:07:50] Ja, dank voorzitter en ook dank aan de minister voor de beantwoording.

[3:07:55] Dank aan de collega's voor het debat en ook dank aan de aanwezigen die er in grote getale zowel

[3:07:59] of de publieke tribune als daarbuiten aanwezig waren.

[3:08:02] Ik ben ook blij met de toezegging van de minister.

[3:08:05] En ik hoop dat we dit debat verder met elkaar ook verbindend kunnen voeren.

[3:08:09] Ik herken de reis die de minister heeft doorgemaakt op dit dossier.

[3:08:11] Die heb ik zelf ook de afgelopen jaren doorgemaakt.

[3:08:14] En ik hoop dat we hiermee doorgaan en ook de juiste stappen met Kamer en kabinet blijven zetten.

[3:08:21] Dank u wel.

[3:08:22] En ik denk dat de heer Bosma het mij niet verwijt als ik als waarnemend voorzitter nu het woord aan de heer Bamenga geef voor zijn tweede termijn.

[3:08:31] Bij deze?

[3:08:32] Nou, dank u wel.

[3:08:33] Ook dank aan de minister voor de antwoorden.

[3:08:36] En ik heb de minister ook gehoord, daar waar het gaat om route naar stel, ook aangegeven dat er een voortgangsbrief daarop gaat komen.

[3:08:45] Dus dat heb ik goed gehoord.

[3:08:47] En dat we zo direct ook te horen krijgen wanneer precies.

[3:08:51] En ik denk dat de minister in ieder geval, dat wil ik wel gezegd hebben, goed bezig is.

[3:08:57] Zeker als het gaat ook om...

[3:08:58] het aanpak van discriminatie, maar ook als het gaat om dit onderwerp.

[3:09:06] Aan het begin, toen ik bezig was met het bestuderen van het debat en voorbereiden, zag ik allerlei moties voorbijkomen, ook van de minister, maar dan in een andere hoedanigheid als Kamerlidmotie, Hirma en ook Asscher, die bijvoorbeeld...

[3:09:23] Andersom.

[3:09:25] Asscher, ja, ik wilde...

[3:09:26] Ik wilde de heer hier maar iets meer eer geven, maar goed dat hij dat zelf corrigeert.

[3:09:34] Maar waarin hij ook al in zijn vorige hoedanigheid hier aandacht aan besteed heeft, de totstandkoming van de staatscommissie, wat ik de minister graag wil aanmoedigen,

[3:09:44] Is om hiermee door te gaan.

[3:09:46] En ook met snelheid en urgentie hiermee door te gaan.

[3:09:49] Want je ziet dat de publieke tribune ook gevuld is met allemaal mensen.

[3:09:53] Mensen uit de gemeenschappen die het heel erg belangrijk vinden.

[3:09:57] En nauwlettend in de gaten houden wat wij hier als overheid zijnde doen.

[3:10:01] Om de ongelijkheden die zijn gecreëerd, om dat te herstellen.

[3:10:05] Dus daar wil ik de minister graag in aanmoedigen.

[3:10:08] Om daarmee voortvarend door te gaan.

[3:10:11] Dank u wel.

[3:10:17] Dan geef ik het woord weer aan Bamenga als collega, als voorzitter.

[3:10:21] Dank u wel.

[3:10:22] Dan kijk ik even naar de minister, hoe lang de minister de tijd nodig heeft.

[3:10:27] Ik ga tien minuten zeggen.

[3:10:28] Ik denk dat het eerder kan, maar ik moet even kijken of we de concrete vragen over de termijn... Dus tien minuten, is dat oké?

[3:10:35] En dan constateren we dat de helft van de commissie inmiddels voorzitter is geweest in dit debat.

[3:10:40] Oké, dan stel ik voor dat wij terugkomen tien voor half vijf.

[3:20:34] Zo, we kunnen weer van start gaan met de tweede termijn vanuit de minister.

[3:20:41] Als iedereen even oplet, dan kunnen wij aan de slag gaan met de tweede termijn vanuit de minister.

[3:20:47] De minister heeft het woord.

[3:20:52] De vragen in de eerste termijn rondom het NINCE en vooral de termijn, die waren van...

[3:20:57] Graag even stilte vanuit het publieke tribune.

[3:21:01] De vraag over de rol van het NINSE in het vormgeven van de kennisfunctie van mevrouw Tsegay en volgens mij daarna ook door de heer Van Baarle nog aangehaald, die had betrekking op de rol, maar ook de termijn.

[3:21:18] Het NINSEE is een van de betrokken organisaties in het vormgeven van de kennisfunctie rond het slavernijverleden.

[3:21:23] Daarnaast is NINSEE zich ondersteund door het ministerie van Binnenlandse Zaken aan het ontwikkelen tot kenniscentrum.

[3:21:28] Gesprekken over de precieze rol van het NINSEE als kennisinstituut en de financiering die lopen op dit moment.

[3:21:33] NINSEE speelt nog steeds een zeer belangrijke rol in de omgang met het slavernijverleden in Nederland.

[3:21:37] En ik kan u toezeggen dat ik in Q2 van volgend jaar hier expliciet op terugkom wat de vraag naar het termijn was.

[3:21:47] Van volgens mij beide Kamerleden.

[3:21:51] Ik had de heer Van Baarle toegezegd dat als ik het verkeerd had met wat ik in een eerder debat gezegd had, dat ik erop terug zou komen.

[3:22:00] En volgens mij...

[3:22:02] Ik zal het even heel expliciet maken.

[3:22:08] Zoals in de eerste termijn aangegeven worden de onderwerpen anti-zwart, racisme, doorwerking van het koloniaal verleden en nog meer stereotyperingen meegenomen in de rijksbrede aanpak tegen discriminatie en racisme.

[3:22:23] Daarbij heb ik ook in eerste termijn aangegeven dat het één van de onderwerpen is... ...omdat de Rijksbrede aanpak over alle discriminatiegronden gaat.

[3:22:30] En wat ik eerder heb gezegd is dat de planning voor de opstelling van de Rijksbrede aanpak... ...en de kabinetsreactie op het eindreport van de Staatscommissie tegen discriminatieracisme... ...nog voor dit jaar in uw kamer zou sturen en dat heb ik dus deze week gedaan.

[3:22:44] Ik heb ook begrepen in de reactie weer van de heer Van Baarle...

[3:22:47] En dat begrijp ik ook gegeven hoe lang Denk hier ook al moties over in de fractie van Denk.

[3:22:54] En dat er ook ongeduld is.

[3:22:56] En de planning is dus om beide reacties echt voor de zomer naar elkaar toe te sturen.

[3:23:01] En dan zullen we het debat erover hebben.

[3:23:02] En dus ook of de heer Van Baarle van mening is of het er voldoende in terugkomt.

[3:23:06] Maar wat ik dus eerder toegezegd was, was de planning.

[3:23:09] Dat doet niks aan van het ongeduld wat de heer Van Baarle heeft en waar hij recht op is.

[3:23:12] Maar dat was mijn herinnering en zo is het dus ook.

[3:23:16] De heer Barmenga vroeg ook nog over wat ik kan toezeggen over de termijn als het gaat over de route naar herstel.

[3:23:27] Zoals ik heb aangekomen gaan we ook het rapport bestuderen dat de minister-president in ontvangst genomen heeft en daarop een reactie komen.

[3:23:33] Wat ik zelf heb gezegd

[3:23:35] Over de route naar respect en het herstelde voortgangsbrief.

[3:23:39] Daar zou ik een dubbele toezegging over willen doen.

[3:23:42] Ik zal er aandacht in besteden als in de brief die komt over de Rijksbrede aanpak.

[3:23:46] Dat is dus voor de zomer.

[3:23:48] Dat zal Q2 worden, 2027.

[3:23:50] Maar ik ga er ook expliciet aandacht aan besteden in de volgende voortgangsbrief.

[3:23:53] En die verwacht ik dan weer in Q3 van volgend jaar.

[3:23:56] Dus ik zal hier op terugkomen.

[3:23:59] De heer Van Duivenvoorde die hier nu niet meer is, die gaf een recensie van mijn laatste antwoord.

[3:24:09] Die wat anders is dan de recensie van onder andere de heer Klemmink.

[3:24:12] Ik vond de vraag van de heer Klemmink lastig omdat ik zit hier niet om mijn persoonlijke mening, ik zit hier in een ambt.

[3:24:19] En tegelijkertijd toen ik begon te praten, de reis die ik heb afgelegd en ook de trots die je voelt...

[3:24:25] En soms is het trots.

[3:24:27] En ik probeerde aan te geven.

[3:24:28] Soms is het dankbaarheid.

[3:24:28] Soms is het schaamte.

[3:24:29] Je hebt allerlei gevoelens rondom de geschiedenis.

[3:24:31] Het is niet zo.

[3:24:32] En daar wil ik toch hier even me nadrukken.

[3:24:34] Ik herken me niet in de recensie van de heer Van Duivenvoort.

[3:24:37] Dat ik daarmee gezegd heb dat ik alleen maar trots zou voelen.

[3:24:41] Omdat er erkenning is van de negatieve kanten van onze geschiedenis.

[3:24:48] Het is wel zo.

[3:24:49] Dat ik ook de afgelopen jaren trots voel over het feit dat we de gezamenlijke geschiedenis meer op die manier beleven.

[3:24:58] Maar dat is zeker niet het enige moment of het leeuwendeel van wat ik voel van trots op onze gezamenlijke geschiedenis.

[3:25:04] Dat laatste wilde ik nog even benoemen omdat ik me echt niet kon vinden in de recensie die werd gegeven van een antwoord wat de heer Klemmink mij toe aangezet had.

[3:25:15] Dank u wel.

[3:25:16] Dit waren de antwoorden vanuit de minister.

[3:25:18] En ik kijk even naar de collega's en ik zie in ieder geval één interruptie van de heer Van Baarle.

[3:25:23] Ja, voorzitter.

[3:25:24] Ik had de minister nog expliciet gevraagd naar Rijksinfrastructuur en Rijksvastgoed en de naamgeving daarvan of hij daar nog antwoord op zou kunnen geven.

[3:25:34] Het antwoord heb ik al gegeven in eerste termijn.

[3:25:36] De decoloniseren van de openbare ruimte is niet onderdeel van het beleid van het kabinet.

[3:25:46] Nog een interruptie vanuit de heer Van Baarle.

[3:25:49] Ja, omdat ik geen antwoord had gehad, ik wilde wel graag daar nog een vervolgvraag over stellen.

[3:25:53] Voorzitter, ik zou toch echt aan de minister willen vragen of hij het gepast vindt dat we een koemtunnel hebben en dat is de slachtoffer van Wanda.

[3:26:06] Meer dan 10.000 doden.

[3:26:08] En dan hebben we ook een Van Heuts kazerne.

[3:26:11] We hebben een regiment Van Heuts.

[3:26:13] Ik vraag oprecht aan de minister of het gepast is dat wij een regiment hebben, of een tunnel, of een kazerne die de namen dragen van mensen die...

[3:26:24] onderdeel waren van het koloniale slavernijverleden.

[3:26:28] De minister.

[3:26:29] Ik heb het antwoord gegeven dat ik gegeven heb.

[3:26:31] Ik wilde wel aan toevoegen dat je op dit moment... en daarom verwees ik ook naar de gemeente Middelburg...

[3:26:39] Er vindt op allerlei plekken op dit moment discussie plaats over het verleden.

[3:26:43] En ook hiervoor geldt dat je daar vanuit polarisatie weer naar kan kijken.

[3:26:48] En ik zie op heel veel plekken juist dat het doorleven van de geschiedenis en dat doorgeven, daar uitleg aan geven en ook aan de negatieve kant onderdeel is van het traject waar ook allerlei gemeentes op dit moment in zitten.

[3:27:01] Nou, ik gaf Middelburg al als...

[3:27:02] Ik zou niet Middelburg hier tot gidsgemeente willen geven, maar ga er een keer heen.

[3:27:06] Ze lopen echt voor in het doorleven hiervan.

[3:27:10] En ik ga het archief ook nog een keer in de aanbieding doen bij iedereen.

[3:27:13] Ik vond het echt heel indrukwekkend.

[3:27:15] Maar het is geen...

[3:27:18] De decolonisering van de openbare emt is geen kabinetsbeleid.

[3:27:21] En het is ook niet zo dat het weghalen van namen per definitie, want daar geeft de heer Van Baal beter is dan het doorleven van de geschiedenis en al zijn facetten.

[3:27:34] Dan ga ik naar de heer Bosma.

[3:27:36] Ja, de minister had al in eerste termijn aangekondigd dat hij nog zou terugkomen op dit lespakket.

[3:27:42] Wat betaald wordt door het ministerie van Binnenlandse Zaken en ook door hem genoemd wordt in zijn brief van 12 oktober.

[3:27:51] Veranderingen thuis 1.

[3:27:53] Koop bewust bij ondernemingen van mensen van kleur.

[3:27:56] Dat is een boycott van blanke winkels denk ik of zo.

[3:28:00] Koop niet bij blanken is wat hier staat.

[3:28:02] Dat kan de minister toch niet boven de markt laten zweven?

[3:28:06] De minister.

[3:28:08] We hebben volgens mij...

[3:28:13] Ik heb al aangegeven dat onderwijs zelf gaat over de keuzes die ze maken.

[3:28:16] De heer van Bosma begon te zeggen dat het door BZK gefinancierd werd.

[3:28:21] Het was het V-fonds, wij financieren het V-fonds... maar wij dicteren daarmee niet de keuze die het V-fonds maakt.

[3:28:27] Wat ik zou willen toezeggen in algemene zin is dat ik in de volgende voortgangsbrief... als het gaat over de lesmethodes die ontwikkeld zijn... dat ik ga kijken wat de lessen ten positieve en negatieve daarin zijn... en dat ik daar in algemene zin een beschouwing op zal geven... en dat ik dit hier daarin mee zal nemen.

[3:28:44] Oké, ik zie verder geen andere interrupties vanuit de collega's.

[3:28:47] Dan zou ik graag met jullie naar de toezeggingen willen gaan.

[3:28:53] Voordat ik dat doe wil ik graag aangeven dat er een twee minuten debat is aangevraagd door het lid Tsegai van Pro.

[3:29:00] Dan gaan we naar de toezeggingen en ik kijk ook naar de minister of het correct is.

[3:29:06] De Kamer ontvangt in de eerste helft van 2027 de reactie op de aanbevelingen van de NCDR over contractarbeiders en historische gelijkwaardigheid.

[3:29:16] Volgens mij was dat een toezegging aan de heer Bamenga, maar ik weet even niet of aan de hele commissie.

[3:29:23] Voorzitter, volgens mij was dat inderdaad een toezegging aan de heer Bamenga.

[3:29:30] Dan gaan we naar de Kamer, de Tweede.

[3:29:33] De Kamer wordt in de volgende voortgangsbrief Slavernijverleden in het derde kwartaal 2027 geïnformeerd over het N-WA-programma en zal specifiek ingaan op kennisprojecten en wat deze opleveren en hebben opgeleverd.

[3:29:45] Dat is een toezegging aan de heer De Kort.

[3:29:48] Ja, correct.

[3:29:49] Dan de minister van BZK zal in de volgende voortgangsbrief slavernijverleden in het derde kwartaal 2027 ingaan op samenhang tussen en regie

[3:30:00] over de verschillende stappen die worden gezet op het gebied van herstel en zal ingaan op de route naar herstel.

[3:30:05] Dat is een toezegging aan mevrouw Tsegai en de heer Bamenga, klopt dat?

[3:30:11] Ja, als we dan toch verleden zijn, volgens mij ook aan de heer Van Baarle, maar de toezegging klopt.

[3:30:15] Oké, ook aan de heer Van Baarle.

[3:30:17] Dan schrijven we dat nog erbij.

[3:30:19] Dan, vierde punt.

[3:30:20] De Kamer ontvangt voor de zomer van 2027 een rijksbrede aanpak

[3:30:24] tegen discriminatie en racisme en een reactie op de adviezen van de staatscommissie tegen discriminatie en racisme en aandacht besteden aan de route naar herstel.

[3:30:35] Dat klinkt mij alsof er wat dubbelingen in zitten, maar ik kijk eventjes want ik zie de minister Fronsen

[3:30:44] Dit klopt.

[3:30:47] En ik heb dus ten aanzien van die route naar herstellen een dubbele toezegging gedaan dat ik zowel in die rijksbrede aanpak als in de voortgangsbrief de aandacht al zal besteden.

[3:30:55] Die rijksbrede aanpak zal dus voor de zomer zijn de voortgangsbrief in het derde kwartaal.

[3:31:03] Hier ging het dus over de reactie op de staatscommissie en de rijksbrede aanpak.

[3:31:08] Maar de toezegging dat laatste zit specifiek op de laatste van de twee.

[3:31:13] Oké, mevrouw Tsigay.

[3:31:14] Er schiet mij net iets erbinnen over deze toezegging.

[3:31:16] Dat gaat over de kabinetreactie op het eindrapport van de staatscommissie.

[3:31:21] De heer Van Baarle heeft een tijdje geleden een plenair debat daarover aangevraagd.

[3:31:26] Dat verzoek is gehonoreerd.

[3:31:27] En ik schat de kans best wel aanwezig dat dat debat dan eerder is dan de kabinetreactie.

[3:31:33] Maar ik zie aan het gezicht van de heer Van Baarle dat hij niet meer weet dat hij dit debat aangevraagd heeft.

[3:31:38] Dus misschien moet ik even het woord geven aan de heer Van Baarle.

[3:31:40] Ik weet het nog, voorzitter.

[3:31:45] De heer Van der Brink zegt inderdaad en een meerderheid terecht dat hij dat zegt.

[3:31:52] Voorzitter, wat ik toen in de debataanvraag heb gezegd na het rapport.

[3:31:56] Dus ik hoop dat het rapport er zo snel mogelijk is.

[3:31:59] Dan kunnen we dat debat voeren.

[3:32:01] De kabinetsreactie.

[3:32:03] Oké, dit wordt meegenomen in ieder geval.

[3:32:04] Ik weet niet of de minister daar specifiek op wil reageren.

[3:32:07] De minister wil zich veel aanmeten, maar niet de planning van de Kamer.

[3:32:14] Oké, de opmerking is gemaakt.

[3:32:15] Dan gaan we door naar het volgende punt.

[3:32:17] En dat is namelijk de Kamer wordt in het tweede kwartaal 2017 geïnformeerd over de financiering van het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en erfenis Nince.

[3:32:26] Volgens mij was dat aan mevrouw Tsegai, klopt?

[3:32:29] Ja.

[3:32:30] Dan gaan we naar de volgende.

[3:32:32] De Kamer wordt voor het einde van 2027 geïnformeerd over het erkenningstraject Molukse gemeenschap.

[3:32:40] Ik kijk even naar de minister.

[3:32:43] Dat was volgens mij een toezegging.

[3:32:45] Ja, ik twijfel even over de termijn.

[3:32:50] Volgens mij, ik dacht dat ik eerder had toegezegd, maar ik heb nu... Laat hem zo staan en als het eerder wordt, wordt het eerder.

[3:32:58] Oké, en volgens mij was het ook een toezegging aan de heer Bamenga, meen ik.

[3:33:01] Ja, oké.

[3:33:02] Voor alle duidelijkheid.

[3:33:04] Dan, ik zie hier nog een zevende, maar het kan zijn dat dit al eerder is genoemd.

[3:33:09] En dat is namelijk de Kamer ontvangt een kabinetsreactie op het adviesrapport Nationale Route naar herstel.

[3:33:16] Maar volgens mij is dat al... Ja?

[3:33:19] Die zit volgens mij in een van de eerdere, maar dat is ook prima als die apart nog... Nou, dan wordt die apart genoemd ook volgens mij naar de heer Bamenga, meen ik.

[3:33:27] Ja, de heer Van Malen.

[3:33:29] Nog even om hem zeker te stellen.

[3:33:32] Het heeft mij twee interrupties gekost in het debat om de minister expliciet te laten toezeggen dat anti-zwart racisme, stereotyperingen volgend uit het koloniaal verleden en het slavernijverleden, dat dat een van de onderdelen wordt van het nieuw te komen rijksprogramma tegen discriminatie en racisme.

[3:33:55] Ik heb aangegeven dat het erin meegenomen wordt.

[3:33:59] Daarmee is het niet een aparte brief, maar ik heb de toezegging gedaan die ik gedaan heb.

[3:34:05] Oké, nog twee punten richting de minister voor alle duidelijkheid.

[3:34:11] Want het vorige punt, de Kamer wordt voor het einde van 2027 geïnformeerd over het erkenningstraject Molukse gemeenschap.

[3:34:21] Was dat voor het einde van 2027 of 2026 voor alle duidelijkheid?

[3:34:25] Laten we dan 27 staan.

[3:34:26] En als het eerder lukt, lukt het eerder.

[3:34:28] Oké, dat is dat.

[3:34:30] En het laatste punt waarvan de minister zegt prima, als dat een apart punt is, dan is het misschien goed om daar ook een duidelijke termijn over te hebben.

[3:34:39] Maar volgens mij heeft de minister twee termijnen genoemd als het gaat om die route naar herstel.

[3:34:43] Enerzijds bij de voortgangsbrief voor de zomer en anderzijds Q3.

[3:34:48] Klopt dat?

[3:34:50] Om de dubbelingen te voorkomen, er is een rapport.

[3:34:56] Daarop gaan we reageren.

[3:35:00] En de vragen van mevrouw Tsegay en de heer Bamenga met name die gingen over de woorden van de premier hierover op Kittikoti.

[3:35:07] En daarvan heb ik gezegd dat we dat meenemen zowel in Q2 op de Rijksmede aanpak als in Q3 in de volgende voortgangsbrief.

[3:35:22] De vraag is nog steeds wanneer wij een reactie kunnen verwachten.

[3:35:28] Een kabinetsreactie op de brief, op het rapport.

[3:35:33] Degene van 26 of 27.

[3:35:35] Ik krijg hierdoor dat het wel degelijk eind 26 is.

[3:35:40] Nee, nee, nee.

[3:35:42] U geeft zelf aan dat u een reactie gaat geven op het adviesrapport Nationale Route naar Herstel.

[3:35:50] En de vraag is wanneer kunnen wij die reactie verwachten?

[3:35:55] Daar heb ik 26.

[3:35:58] Ik krijg nu door dat de reactie rondom de Moluk is wel degelijk eind 26.

[3:36:03] Dus ik zei het zojuist verkeerd.

[3:36:05] En ik heb geen termijn genoemd nog over de reactie op het aangepoden manifest.

[3:36:13] En ik zou dan willen zeggen dat ik daar uiterlijk in de volgende voortgangsbrief, dus Q3 2027, op terugkom.

[3:36:20] En zo mogelijk in een eerdere brief, maar uiterlijk in die brief.

[3:36:24] Nou, dat waren dan denk ik de toezeggingen.

[3:36:28] Dan wil ik graag de minister bedanken voor alle antwoorden in het debat.

[3:36:33] Ik wil graag de Kamerleden bedanken voor hun betoog en het debat.

[3:36:37] En ik wil graag de mensen die meegekeken hebben online bedanken.

[3:36:40] Mensen in de publieke tribune bedanken.

[3:36:43] Ik wil de griffier bedanken.

[3:36:45] Ook de bode voor de goede zorg.

[3:36:47] En dan sluit ik hierbij het debat over slavernijverleden.