Voortgang en evaluatie missies

[0:00:00] Dames en heren, hartelijk welkom bij dit commissiedebat.

[0:00:04] Commissiedebat Defensie, Voortgang en Evaluatie Missies.

[0:00:08] Welkom aan degene op de publieke tribune en de mensen die het op afstand volgen.

[0:00:11] Hartelijk welkom aan de minister van Defensie en de minister van Buitenlandse Zaken en de ambtelijke ondersteuning.

[0:00:16] Welkom ook aan de leden.

[0:00:18] We gaan beginnen met de eerste termijn aan de zijde van de Kamer.

[0:00:20] De spreektijd is vier minuten.

[0:00:22] Ik zou willen voorstellen om vier interrupties te doen.

[0:00:25] Ja, vier interrupties.

[0:00:27] We hebben hier drie uur voor het debat, dus dat moet mogelijk zijn.

[0:00:31] En ik zou graag daarom ook het woord gelijk aan de heer Van Lanschot van het CDA willen geven.

[0:00:35] Voorzitter, dank u wel.

[0:00:37] Voorzitter, tijdens ons werkbezoek met de vaste Kamercommissie Defensie aan Polen en Oekraïne onder andere, kwamen we bij operatie N-SATU.

[0:00:46] En daar zag ik van dichtbij hoe professioneel en toegewijd onze mensen op uitzending hun werk doen.

[0:00:51] Het blijft dan ook goed om te beseffen dat het bij missies in de eerste plaats gaat over mensen, over militairen die zich dag en nacht inzetten voor onze vrede en veiligheid.

[0:00:59] En over het thuisfront, waar tijdens een missie ook enorm veel van gevraagd wordt.

[0:01:04] En dat verdient onze respect en blijvende steun.

[0:01:07] En voorzitter, Nederlandse militairen leveren op meerdere plekken tegelijk een belangrijke bijdrage.

[0:01:12] Neem onze maritieme inzet rond de Rode Zee en de straat van Hormoes.

[0:01:15] De Ruiter week in juni af van haar route naar de Indo-Pacific om zich gereed te maken voor een mogelijke inzet bij Hormoes.

[0:01:20] Vergat diende als platform voor het initiële force headquarters en speelde een belangrijke rol in het coördineren en integreren van aanwezige eenheden en van partnerlanden.

[0:01:30] En de Evertsen is inmiddels in de Middellandse Zee en heeft deze taken overgenomen.

[0:01:34] Het CDA vindt het goed dat Nederland hier een leiderschapsrol op zich neemt.

[0:01:38] De missie zelf is natuurlijk nog niet geactiveerd en een definitief besluit voor een inzet is nog niet genomen.

[0:01:43] Kan de minister een laatste stand van zaken geven?

[0:01:47] Dan de IOB-evaluatie van de eerdere Nederlandse inzet in de Rode Zee.

[0:01:51] Die laat zien dat Nederland op verschillende borden tegelijk heeft geschaakt.

[0:01:55] En ondanks dat de bredere doelen van de operatie slechts zeer gedeeltelijk behaald zijn, geeft de evaluatie aan dat de artikel 100-brieven realistisch waren over wat de inzet in de Rode Zee wel en niet kon bereiken.

[0:02:07] En ondanks de beperkte Nederlandse invloedssfeer heeft Nederland toch wel degelijk diplomatieke resultaten geboekt.

[0:02:14] Ook in Bosnië en Herzegovina verdient de inzet van onze militaire waardering.

[0:02:18] UIVO Althea hielp voorkomen dat de constitutionele crisis van vorig jaar oversloeg naar het veiligheidsdomein.

[0:02:25] De Nederlandse Compagnie zet een hoge standaard neer met patrouilles, contact met inwoners, beheersing van onrust en inzet van gepanzerde voertuigen.

[0:02:33] Vorige week meldde Defensie dat de laatste Nederlandse infanteristen zijn teruggekeerd.

[0:02:37] En dat Nederland met onder andere stafofficieren blijft bijdragen aan deze missie.

[0:02:41] Zij verdienen onze complimenten en dank.

[0:02:45] Dan de inzet aan de oostflank van de NAVO.

[0:02:48] Van Litouwen tot Polen en Roemenië zetten we mensen en materiaal in.

[0:02:51] We beschermen bovendien belangrijke infrastructuur in de Oostzee.

[0:02:55] Hoe beoordeelt de minister onze totale bijdrage?

[0:02:58] Nemen we een fair share van de gezamenlijke verantwoordelijkheid op ons?

[0:03:02] En ziet de minister kansen om meer verantwoordelijkheid te nemen?

[0:03:05] Zodat we niet alleen onder realistische omstandigheden blijven oefenen, maar ook de samenwerking met bondgenoten blijven versterken.

[0:03:12] Tot slot, onze veteranen en hun thuisfront.

[0:03:15] Tijdens het notenoverleg veteran heb ik gevraagd om een veteranenstatus die past bij moderne missies.

[0:03:20] Het is immers niet meer zo dat alleen traditionele gevechtsmissies risico's met zich meebrengen.

[0:03:25] Denk ook aan cyberoperaties, oorlogsvoering op afstand en de verdediging van naam van grondgebied.

[0:03:31] De minister beloofde deze vormen mee te nemen in een nieuw afwegingskader.

[0:03:34] Hoe staat het daarmee?

[0:03:36] Dank u wel, voorzitter.

[0:03:38] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:03:39] U heeft een interruptie van de heer Van Balen.

[0:03:41] Gaat uw gang.

[0:03:42] Een van de onderwerpen die op de agenda staat is ook de brief die de minister heeft gestuurd over het onderzoek naar individuele compensatie vanwege Awidja.

[0:03:54] Er zijn ook een aantal Kamervragen over beantwoord.

[0:03:58] Nu kan ik me herinneren, maar ik kan het verkeerd hebben dat de fractie van het CDA... ...een van de fracties was die ervoor gezorgd heeft dat die motie destijds een meerderheid heeft gehaald.

[0:04:08] En ik vroeg mij af hoe de heer Maas kijkt naar het feit dat deze minister eigenlijk die motie niet uitvoert.

[0:04:14] En een hele brief schrijft met argumenten waarom ze niet wil betalen...

[0:04:19] Maar dat was de vraag niet van de motie.

[0:04:20] De vraag was onderzoek of het mogelijk is.

[0:04:23] En voorzitter, die brief slaat dus eigenlijk nergens op.

[0:04:26] Deelt de heer Maastrath.

[0:04:29] De heer Van Lanschot is het.

[0:04:30] Ja, komt goed.

[0:04:33] Dank voorzitter.

[0:04:34] Ja, dat kan gebeuren niet de eerste keer.

[0:04:36] Die mening deel ik niet.

[0:04:38] We hebben inderdaad, de motie Piri was het destijds, hebben we gesteund daarover.

[0:04:42] En de reden voor het CDA om de motie te steunen was dat het voor ons onduidelijk was.

[0:04:46] En even, begin ik met een bijzin die vrij lang is.

[0:04:50] Het is overigens heel cru om te praten over als er

[0:04:54] in grote getale slachtoffers zijn gevallen om dan te praten over technische zaken als beleidskaders, over vrijwillige individuele compensatie.

[0:05:02] Dat is gewoon heel wrang en ongemakkelijk, maar dat hoort toch ook bij deze baan.

[0:05:05] Dus ga ik dat toch doen?

[0:05:08] Wij begrepen niet hoe de consistente toepassing van beleid was tussen de missie hier in Hawija en tussen eerder Mosul bijvoorbeeld en in Afghanistan.

[0:05:17] En wat ons betreft heeft het kabinet duidelijk uitgelegd in die brief waarom dat zo is.

[0:05:24] Voorzitter, volgens mij is daar, die passage is één zin aangeweid of twee zinnen.

[0:05:36] Die riepen bij mij in ieder geval meer vragen op dan dat het duidelijkheid verschaft.

[0:05:40] Wat mij betreft is het feit dat een missie een andere naam heeft of een andere aard heeft, doet niks af van het feit dat er sprake is van burgerslachtoffers.

[0:05:50] En dat je de vraag stelt of je over kan gaan tot individuele compensatie.

[0:05:54] Dus nogmaals, dat is geen argument om te kunnen onderzoeken of er sprake is van individuele compensatie.

[0:06:02] Dus de heer Van Landschop haalt net zoals de minister eigenlijk twee dingen door elkaar.

[0:06:07] Namelijk de vraag...

[0:06:08] Kan je het onderzoeken?

[0:06:10] Wil je het onderzoeken?

[0:06:11] En wil je niet betalen?

[0:06:12] Deze minister zei, ik wil gewoon niet betalen.

[0:06:15] En blijkbaar is het CDA dus gedraaid naar de positie, ik wil niet betalen.

[0:06:20] En dat vind ik echt verbazingwekkend.

[0:06:21] Waarom bent u blijkbaar tot de orde geroepen?

[0:06:24] En moet u stalorders uitvoeren?

[0:06:27] Dank voorzitter.

[0:06:28] Net zoals de heer Van Baarle bepaalt ook de CDA-fractie gewoon haar eigen positie.

[0:06:33] In dit geval is het belangrijk om te vermelden dat de compensatie nu collectief dus wel degelijk plaatsvindt.

[0:06:39] Dus dit is niet een financiële kwestie.

[0:06:41] Toch even belangrijk om te benoemen.

[0:06:44] Ik kan me voorstellen dat er voor verschillende fracties verschillende redenen zijn om te kijken...

[0:06:48] Om die motie die vroeg naar meer onderzoek te steunen.

[0:06:51] Voor ons was dat de motivatie.

[0:06:54] Zorgen we nou voor een consistent toepassing van het op vrijwillige basis individueel compenseren.

[0:07:00] En in de brief legt de minister wat ons betreft duidelijk uit dat dat het geval is.

[0:07:05] Omdat de aard van de missie anders is.

[0:07:08] Wederopbouw versus bestrijding van IS.

[0:07:14] We hebben vier interrupties gehad.

[0:07:18] U bewaart nog iets.

[0:07:19] Kijk, mevrouw Piri, uit de gang.

[0:07:21] Nou voorzitter, het zal de heer Van Landschot niet verbazen dat ik daar ook onaangenaam over verrast was.

[0:07:26] Want we hebben hier uren gedebatteerd met de minister van Defensie.

[0:07:31] Het was trouwens niet de heer Van Landschot die zelf het debat deed.

[0:07:34] Maar ik neem aan dat daar in de CDA één opvatting over bestaat.

[0:07:39] En de inbreng van het CDA was klip en klaar.

[0:07:42] Nu blijkt op basis van allerlei informatie dat dus toch goed gedocumenteerd is.

[0:07:47] Kijk daarnaar of je toch niet een andere afweging zou maken.

[0:07:50] Daar is de minister helemaal niet op ingegaan in haar brief.

[0:07:53] Dus ik vraag me toch af wat nou uiteindelijk de trigger gaf voor het CDA om nu een ander standpunt in te nemen.

[0:08:00] Dank voorzitter.

[0:08:02] Het gaat toch enigszins een herhaling zijn van wat ik net zei.

[0:08:04] Dus in de brief legt het kabinet uit wat eerder...

[0:08:09] wat ons betreft nog nergens duidelijk was gesteld, maar misschien hebben anderen daar andere beelden over.

[0:08:13] Namelijk waarom we wel in Afghanistan bijvoorbeeld, want daar zijn verhalen bekend dat we individueel compenseerden, waarom daar bijvoorbeeld wel en in Mosul en hier niet.

[0:08:22] En het verschil is dus de aard van de missie en ook dat in Hawija sprake was van een legitiem doelwit.

[0:08:31] Papier.

[0:08:32] Ja, voorzitter, met alle respect voor de heer Van Landschot... maar een van de cruciale elementen wat na uren debatteren bleek... en ook uit alle stukken van het kabinet was... dat ze zeiden, wij kunnen dat gewoon niet vaststellen.

[0:08:43] We hebben de data niet, er is niemand, we weten niet, et cetera.

[0:08:47] Terwijl voor dat debat duidelijk werd dat er dus wel data zijn, heel goed gedocumenteerd is.

[0:08:54] Op het moment dat er in het ziekenhuis een overlijden is na aanleiding van een bombardement... op die specifieke datum mogen we toch aannemen dat dat iemand is die is omgekomen bij het Nederlandse bombardement.

[0:09:05] Kijk, als ik kijk naar een voorganger van deze minister, als we het hebben over Mosul 2015...

[0:09:11] was het minister Bijdenveld die in 2020 zei...

[0:09:15] Ik wil u vragen om korte interrupties te doen.

[0:09:16] Jazeker.

[0:09:18] Wij geven een vrijwillige vergoeding wegens het enorme menselijke leed dat is aangedaan.

[0:09:23] Dat was toen de redenering van het kabinet.

[0:09:25] Kan de heer Van Landschot uitleggen waarom dat hier minder menselijk leed is toegedaan?

[0:09:31] De heer Van Landschot.

[0:09:31] Omdat in Mosul sprake was van niet van een legitiem doelwit.

[0:09:35] Dat is het verschil.

[0:09:42] Dan zijn we aan de bijdrage toegekomen van lid Piri.

[0:09:46] Oh, één moment.

[0:09:48] De heer Van Balen heeft zich bedacht.

[0:09:49] Die wil nog een instructie.

[0:09:51] Ja, voorzitter.

[0:09:52] Gaat uw gang.

[0:09:53] Toch hierover dan een vraag.

[0:09:56] Maar ik snap gewoon niet waarom...

[0:10:01] De aard van de gebeurtenis of de missie, namelijk wederopbouw en aan de andere kant legitiem doelwit.

[0:10:09] Waarom dat een verschil zou mogen uitmaken als daar sprake is van het maken van burgerslachtoffers.

[0:10:17] Dat is één.

[0:10:18] En twee maak ik dan hieruit op dat het CDA nu zegt...

[0:10:22] Alleen in gevallen waarbij er sprake is van een legitiem doelwit in de toekomst, gaan wij over tot vormen van individuele compensatie.

[0:10:31] En in andere gevallen niet meer, of juist wel.

[0:10:35] Zo moet ik het zien.

[0:10:35] Is dit dan blijkbaar een beleidslijn die het CDA, die de regering eigenlijk tot dusver niet heeft, nu voorstelt?

[0:10:42] Want er is niet zo'n vorm van een beleidslijn.

[0:10:47] Ja, dank voorzitter.

[0:10:49] Wat mij betreft wordt die beleid zijn dus wel juist duidelijk in de brief van de minister geschetst.

[0:10:54] En ik hecht er toch ook aan om te zeggen richting de heer Van Baarle dat het gaat hier om vrijwillige compensatie.

[0:11:01] De heer Van Baarle.

[0:11:06] Ja, dat klopt helemaal.

[0:11:08] Dan ga ik toch naar mevrouw Piri namens PRO voor haar inbreng.

[0:11:11] Gaat uw gang.

[0:11:12] Dank u wel, voorzitter.

[0:11:13] Allereerst wil ik graag al onze militairen, civiele experts en politiefunctionarissen danken... die zich inzetten in al die vele missies wereldwijd waar Nederland aan deelneemt.

[0:11:26] En dan ook heel specifiek een missie die we natuurlijk na jarenlang beëindigd hebben in Irak.

[0:11:30] Sinds 2014 6300 militairen...

[0:11:33] Ik denk namens de hele Kamer dat onze dank voor hen heel groot is.

[0:11:38] Dan speelt de Univeil Libanon ook iets waar we een hele lange traditie op hebben als Nederland, Nederlandse betrokkenheid.

[0:11:45] En onder druk van de VS wordt die missie nu afgebouwd en is die beëindigd.

[0:11:50] Hoe verder?

[0:11:51] Hoe vullen we dat enorme vacuum?

[0:11:54] Ik heb begrepen dat Italië en Frankrijk hebben gezegd... misschien moeten wij dan wat doen.

[0:11:59] Is daar EU-coördinatie op?

[0:12:01] Pakt de EU haar eigen rol?

[0:12:02] Hoe ziet Nederland dat?

[0:12:05] Dan ten aanzien van de IOB-evaluatie van Aspides, nogal kritisch...

[0:12:09] Dus als ik begrijp dat er ook wordt nagedacht over een vervolgmissie voor Aspides, kan het kabinet toezeggen om deze conclusies en aanbevelingen ook mee te nemen in een eventuele nieuwe missie.

[0:12:23] En ik vraag me ook af wat voor licht dit werpt op een eventuele missie bij de straat van Hormoes.

[0:12:31] Dan over Mozoe en Hawija.

[0:12:33] Een Nederlandse militaire inzet waarbij burgerslachtoffers vielen.

[0:12:37] En goed dat in het geval van Mozoe het kabinet ook formele excuses en een financiële tegemoetkoming heeft toegezegd.

[0:12:44] En hoewel het kabinet ook in de zaak Hawija verantwoordelijkheid erkent voor de burgerslachtoffers, weigert de minister om zelfs maar te onderzoeken of een financiële compensatie mogelijk is.

[0:12:55] En dat terwijl na een lang debat de Kamer haar daartoe opdracht heeft gegeven.

[0:13:01] Geldt niet voor deze namenstaande van de onschuldige slachtoffers in Hawitia dat er enorm menselijk leed is toegedaan.

[0:13:11] Het quote die ik net gaf van de voorganger van deze minister.

[0:13:15] En de motie over Hawitia kregen meerderheid mede dankzij coalitiepartijen D66 en CDA.

[0:13:22] En hetzelfde geldt voor de aangenomen Kamermotie over de evacuatie van de resterende bewakers uit Afghanistan.

[0:13:29] Ook een Kamermeerderheid, ook met steun van twee coalitiepartijen, CDA en D66.

[0:13:37] Begrijpt de minister van Defensie dan dat het ook haar opdracht is om aangenomen Kamermoties gewoon uit te voeren, ook als de VVD er tegen heeft gestemd?

[0:13:47] Ik zie hier namelijk een patroon aan het ontstaan die zeer zorgelijk is.

[0:13:53] De Kamer had ook gevraagd om een appreciatie van de guidelines hoe om te gaan met lokaal personeel.

[0:14:01] Elke militair en diplomaat kan iedereen hier uitleggen hoe essentieel ook voor hun veiligheid lokaal personeel is.

[0:14:09] En in plaats van een serieuze reactie op een rapport van 58 pagina's dat door alle drie de defensievakbonden wordt ondersteund...

[0:14:18] Stuur deze minister een brief naar de Kamer waarin eigenlijk met zoveel woorden staat, not my problem.

[0:14:25] Voorzitter, ik wil hier toch vragen aan de minister om alsnog met een serieuze reactie te komen namens het kabinet.

[0:14:32] Ik had kunnen accepteren als ze had gezegd, ik heb hier nog geen tijd voor gehad, geef nog wat extra tijd.

[0:14:38] Maar dit als antwoord, dit kan niet.

[0:14:41] En ik zal zelf ook een ronde tafel met militaire vakbonden en experts aanvragen om het hier alsnog te agenderen.

[0:14:48] Tot slot, speculaties over een nieuwe aanval van Israël en de VS op Iran.

[0:14:54] Gaat het kabinet daar opnieuw begrip voor uitspreken?

[0:14:57] Of is daar nu een ander standpunt op?

[0:15:00] En klopt het dat als wij het hebben over prepositionering met de Evertser, dat wij onder geen beding steun gaan verlenen aan eventueel Amerikaanse en Israëlse aanval?

[0:15:12] Dank u wel.

[0:15:14] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:15:15] Dan gaan we door naar mevrouw Belius namens D66.

[0:15:19] Dank u wel, voorzitter.

[0:15:21] Ook dit jaar hebben onze militairen zich ingezet voor vrede, veiligheid en vrede in de wereld.

[0:15:25] Zoals in Irak, de Baltische Staten, Polen, Roemenië en Bosnië-Herzegovina.

[0:15:30] Tegelijkertijd wordt er in een snel veranderde geopolitieke wereld steeds meer van defensie gevraagd.

[0:15:35] Met name als het gaat om hoofdtaak 1, het beschermen van Nederland...

[0:15:38] en onze bondgenoten tegen militaire dreigingen.

[0:15:41] Dat vraagt om scherpe keuzes.

[0:15:43] Aan welke missies dragen we bij... en welke missies passen niet bij onze normen en waarden en belangen?

[0:15:49] Voor D66 is één ding helder.

[0:15:51] Nederland moet zelfbewust keuzes maken vanuit onze eigen belangen en die van Europa.

[0:15:56] Onze Nederlandse en Europese belangen moeten leidend zijn.

[0:15:59] is de minister bereid, nu de capaciteit schaars is... een afwegingskader voor missiekeuzes met de Kamer te delen... zodat zichtbaar wordt wat bij een keuze de doorslag geeft.

[0:16:09] IOB constateert dat bij EUNA voor Aspides de EU-missie in de Rode Zee een goede informatiepositie en een solide commandostructuur tekortschoten.

[0:16:18] Welke maatregelen neemt de minister om dit te verbeteren en hoe borgt zij dit bij toekomstige EU-missies?

[0:16:24] Is de minister bereid in EU-verband te werken aan een Europese variant van Five Eyes, naast het versterken van de Europese defensiesamenwerking?

[0:16:33] Voorzitter, een fout wordt pas echt een probleem als we er niet van leren.

[0:16:37] Ook bij Defensie tijdens missies gaat er wel eens iets mis.

[0:16:40] Het is daarom essentieel dat we lessen trekken en onze aanpak verbeteren.

[0:16:45] De Kamer vraagt al jaren om inzicht in hoe Defensie leert van afgeronde en lopende missies.

[0:16:50] Ondanks een toezegging uit 2024 heeft de Kamer hierover nog altijd niets ontvangen.

[0:16:56] Sterker nog, in de voortgangsrapportage voor onze inzet in de Baltische Staten en Roemenië is steeds minder aandacht

[0:17:03] voorgeleerde lessen of ontbreken deze zelfs helemaal.

[0:17:08] We moeten leren van onze fouten, want we mogen geen onnodige risico's nemen met de veiligheid van onze militairen en de lokale bevolking.

[0:17:16] Leren van missies moet een vast onderdeel zijn van onze inzet.

[0:17:20] Waarom is de Kamer ondanks de toezegging uit 2024 nog niet schriftelijk geïnformeerd over de interne leercyclus?

[0:17:27] Hoe verklaart de minister dat de geleerde lessen juist minder aandacht krijgen in de voortgangsrapportages?

[0:17:33] En hoe is uitvoering gegeven aan de aangenomen motie om binnen Defensie structurele specifieke capaciteit te borgen voor het leren van hybride en conventionele conflicten, zodat de organisatie zich blijft kan aanpassen aan huidige en toekomstige dreigingen?

[0:17:49] Voorzitter, om te leren van onze missies moet de archivering op orde zijn.

[0:17:53] Maar als we één conclusie kunnen trekken uit de recente rapporten, dan is het wel dat archivering bij Defensie ernstig tekort schiet.

[0:18:00] Om de woorden van de commissie-zorgdrager te gebruiken, er heerst wanorde in het archief van Defensie.

[0:18:06] De kwesties van de F-16-beelden van Hawija en de vermeende oorlogsmisdaad door Australische militairen in Uruzgan laten zien hoe grote gevolgen daarvan kunnen zijn.

[0:18:15] Wel concrete stappen heeft de minister gezet naar aanleiding van de stevige conclusies van de commissie Zorgdrager?

[0:18:21] En hoe gaat de minister de Kamer structureel informeren over de opvolging van de vele rapporten en aanbevelingen over deze missies en archivering?

[0:18:30] Tot slot, voorzitter.

[0:18:31] Een effectieve missie vraagt ook om goede samenwerking met de lokale bevolking en met het nemen van verantwoordelijkheid voor hun veiligheid.

[0:18:40] Voor, tijdens en na de missie.

[0:18:42] Daarom kijk ik uit naar de reactie van het kabinet op de aangenomen motie over de veilige overbrenging van Afghaanse bewakers.

[0:18:56] Voorzitter, om dan even door te gaan op Hawitia.

[0:18:58] Ik was gelukkig wel bereidheid van D66 om na die schandalige beantwoording van waarom de motie niet wordt uitgevoerd, om vervolgvragen te stellen.

[0:19:10] En ik vraag me af wat zij vindt van de redenering van de heer Van Landschot.

[0:19:15] Laat ik het vooral bij mijn redenering houden.

[0:19:20] Wij staan nog steeds voor de mede-ondertekening van de motie en ook de vraag die we gesteld hebben.

[0:19:26] Dus voor ons is het nog steeds onvoldoende de brief die we hebben gekregen met de uitleg ervoor.

[0:19:33] Dus ik begrijp dus dat D66 nog steeds vindt dat die motie gewoon dient te worden uitgevoerd door het kabinet?

[0:19:40] Dat klopt.

[0:19:42] De heer Van Balen, ook uw laatste interruptie.

[0:19:44] Ja, voorzitter.

[0:19:47] Ik vind dat op het moment dat we het kabinet laten wegkomen... om met dit soort brieven en redeneringen kameruitspraken niet uit te voeren... dan laten we ons ook wel piepelen.

[0:19:59] Dus wat vindt mevrouw Belhuis ervan?

[0:20:02] Dat het kabinet deze motie niet uitvoert.

[0:20:05] Weigert uit te voeren op basis van...

[0:20:09] Eigenlijk totaal geen argumentatie die ingaat op het verzoek in de motie.

[0:20:13] De minister beschrijft dat ze niet wil betalen.

[0:20:15] De minister schrijft niet dat ze niet kan onderzoeken of het toch mogelijk is.

[0:20:20] Voor ons is het vooral belangrijk dat we kijken naar de gevolgen voor de nabestaanden.

[0:20:32] Aan de ene kant kun je kijken naar de juridische verplichting, maar je kijkt ook naar de morele verplichting.

[0:20:38] Dat vinden wij belangrijk en daar houden wij ook aan vast.

[0:20:45] Dank u wel.

[0:20:46] Dan is het woord nu aan de heer Boon namens de PVV.

[0:20:49] Voorzitter, om te beginnen wil ik namens de PVV alle militairen die nu op missie zijn bedanken voor hun inzet.

[0:20:56] Ik wil zeggen, zorg goed voor elkaar en kom veilig thuis.

[0:20:59] Ook wil ik de ongeveer 800 militairen feliciteren die gisteren hun herinneringsmedaille ontvingen voor hun inzet tijdens internationale missies of humanitaire hulpverlening bij rampen.

[0:21:09] Voorzitter, de PVV wil onze krijgsmacht inzetten voor de bescherming van Nederland.

[0:21:14] En de bescherming van Nederland begint aan onze eigen grens.

[0:21:17] De PV wil de Nederlandse militairen onze grens gaan bewaken, zodat geen asielzoekers of illegale migranten in ons land binnenkomen.

[0:21:25] Want we moeten eerst de vijand in ons eigen huis tegenhouden en ons niet met de hele wereld bemoeien.

[0:21:31] Daarom zijn we altijd heel kritisch op buitenlandse missies.

[0:21:34] Wij willen onze militairen niet zomaar uitzenden.

[0:21:36] En helemaal niet voor ideologisch geneuzel zoals we zagen in Libanon na de uitgezonde genderadviseur.

[0:21:44] Kan de minister toezeggen dat we dit soort woke-uitzendingen niet meer gaan doen?

[0:21:49] En welke mogelijkheden ziet de minister om buitenlandse missies die niet bijdragen aan de veiligheid van Nederland of het NAVO-grondgebied nog verder af te bouwen en die capaciteit beschikbaar te maken voor de bescherming van Nederland?

[0:22:03] En voorzitter, dan over de omgang met lokale personeel.

[0:22:06] De PVV steunt de beslissing om de regeling niet uit te breiden.

[0:22:11] Het knettergekke voorstel van Local Staff International om alle oud-medewerkers en personeel van allerlei bedrijven en organisaties onder die Nederlandse bescherming te laten vallen, is gelukkig niet overgenomen.

[0:22:24] We gaan toch geen hele families en halve dorpen weer naar Nederland halen omdat iemand ooit tijdens een missie drie zinnen heeft vertaald?

[0:22:31] Wat de PVV betreft komt er niemand meer naar Nederland.

[0:22:34] Want die lokale mensen die we inhuren, die moeten dat doen omdat ze hun eigen land beter willen maken.

[0:22:40] Niet om een vliegticket naar Nederland te scoren.

[0:22:43] Voor zichzelf, hun hele familie en een halve dorp.

[0:22:50] Dan wil ik ook terugkomen op de archivering.

[0:22:53] De archivering blijkt nog steeds niet op orde te zijn.

[0:22:57] Bij Hawija zagen we het voornamelijk dat videobeelden jarenlang ontvindbaar waren en later boven water kwamen.

[0:23:03] Maar het schijnt nog steeds te gebeuren.

[0:23:05] En het PVV had na Hawija verwacht dat de archivering nu wel op orde zou zijn.

[0:23:10] Want van onze militairen wordt onder levensgevaarlijke omstandigheden het uiterste gevraagd.

[0:23:16] Maar deze ministeren krijgen de eigen administratie ineens op orde.

[0:23:19] Onze militairen verdienen beter dan dat.

[0:23:22] Dus minister, ga eens aan het werk.

[0:23:28] Dat is het einde van uw bijdrage.

[0:23:29] Dan mag u graag uw microfoon uitdoen.

[0:23:32] Dank u wel.

[0:23:33] Dan kan ik het woord geven aan mevrouw Nanninga namens J21.

[0:23:35] Gaat uw gang.

[0:23:36] Dank voorzitter.

[0:23:38] Voorzitter, ook jij naar 20 wil beginnen met een woord van waardering voor alle mannen en vrouwen die zich wereldwijd inzetten en ingezet hebben voor de veiligheid van Nederland.

[0:23:50] Voorzitter, met enige verbazing lazen we de evaluatie van de IOB over de missie Aspidas.

[0:23:55] De IOB oordeelt dat de operatie haar doelen slechts zeer beperkt is te halen.

[0:24:00] De redenen, te weinig schepen, zwakke aansturing, gebrekkige voertuigen.

[0:24:03] Dat wist het kabinet vooraf.

[0:24:06] In 2024 stuurde ze de tromp juist naar het Amerikaanse Prosperity Guardian, omdat die betere operationele randvoorwaarden bood.

[0:24:14] Toch ging de Karel Doorman daarna naar Aspides.

[0:24:17] Waarom?

[0:24:18] Mede omdat het kabinet wilde dat de EU liet zien dat zij, en ik citeer, onafhankelijk van de Amerikanen kan opereren en om, en ik citeer weer, de EU te versterken als geopolitieke speler.

[0:24:31] Terwijl dit terwijl de Karel Doorman via de Amerikanen betere inlichtingen kreeg dan via het Aspides hoofdkwartier dat bij ons aan boord zat.

[0:24:40] Voorzitter, dat is volgens ons geen goede belangenafweging waarbij de Nederlandse belangen en de effectiviteit van de missie voorop zou moeten staan.

[0:24:49] Bij eerdere debatten over de invloed van ideologie of de inkoop van materieel was de staatssecretaris hier helder over.

[0:24:56] Op 2 juli zei hij, en ik citeer, het zwaartepunt ligt bij de veiligheid van onze mannen en vrouwen.

[0:25:02] Einde citaat.

[0:25:03] Dit geldt dan vanzelfsprekend ook voor missies die wij in internationaal verband aangaan.

[0:25:08] En, voorzitter, het speelt ook weer opnieuw.

[0:25:11] Kaya Callas waant zich admiraal.

[0:25:13] Zij wil de missie nieuw leven inblazen.

[0:25:15] Dus Aspides moet naar minstens tien schepen weer toe.

[0:25:20] Het kabinet onderzoekt de mogelijkheid voor deelname met als motivering geopolitieke positionering van de EU.

[0:25:26] En daar hebben we die ideologische kleuring weer.

[0:25:29] Waarschijnlijk fantaseert D66 al likkenbaardend over een EU-leger.

[0:25:34] Maar voorzitter, daar zijn we op tegen.

[0:25:36] En wij willen voortbouwen op de hoeksteen van onze veiligheid, de NAVO.

[0:25:39] En de EU doet zo dubbel werk met minder middelen.

[0:25:43] Het zorgt voor verwarring in de militaire structuren.

[0:25:45] En nu ligt er zelfs een verzoek voor een EU-missie in de Zwarte Zee.

[0:25:49] Dit is een glijdende schaal.

[0:25:51] Meer EU-missies leiden tot meer institutionalisering van de EU als militaire actor.

[0:25:56] zie de discussie over artikel 42.7 van het EU-verdrag.

[0:26:00] Daarom vraag ik aan de minister, zegt zij toe dat een artikel 100 brief over Aspides... de CMF-optie expliciet afweegt met maar twee criteria.

[0:26:08] Onze belangen en de veiligheid van onze militairen.

[0:26:12] Dan de mogelijke Hormoes-missie.

[0:26:13] Die steunt J21.

[0:26:15] Het is een eer dat het hoofdkwartier aan boord van een Nederlands vergat zit met een Nederlandse commandant.

[0:26:21] Zo draag je verantwoordelijkheid, niet onder een EU-vlag.

[0:26:24] Zo'n internationale coalitie, gebaseerd op staten die zich vrijwillig binden, is veel verstandiger.

[0:26:30] En uiteraard is vrije doorvaart in de straat van Hormoes een groot Nederlands handelsbelang.

[0:26:35] Voor beide missies dient wel een belangenafweging gemaakt te worden en daar niet onze Kamer over geïnformeerd te worden.

[0:26:41] Een schip dat daar is, kan niet in de Noord- of Oostzee zijn en kan dus ook niet bijdragen aan NAVO-missies of aan andere beschermingen van onze directe wateren.

[0:26:51] En daar ligt ons eerste belang en daar zijn we ook meer op onszelf aangewezen.

[0:26:55] De Italianen en de Grieken komen ons daar niet helpen.

[0:26:57] Dus hoe weegt de minister dat mee?

[0:27:00] Dichter bij huis leveren onze militairen ook geweldige bijdrage.

[0:27:03] Onze F-35's haalden vorig jaar boven Polen Russische drones neer.

[0:27:08] Nog bedankt daarvoor trouwens.

[0:27:10] En via ENSATU beschermt Nederlandse luchtverdediging de steun aan Oekraïne.

[0:27:14] Daar zijn we trots op.

[0:27:15] Maar ook hier weer de vraag, wat betekent dit voor de luchtverdediging van Nederland zelf?

[0:27:20] We hebben tenslotte ook al veel luchtverdedigingsmiddelen aan Oekraïne gegeven.

[0:27:24] Dus zijn de verdringingseffecten wel goed in kaart gebracht en kan dit desnoods vertrouwelijk, maar liever openbaar, met de Kamer gedeeld worden.

[0:27:32] In een artikel 5 situatie is het knooppunt Polen namelijk niet het enige doelwit wat aantrekkelijk is om eventueel aan te vallen.

[0:27:41] Voorzitter, tot zover.

[0:27:42] En ik moet helaas om vijf uur dit debat verlaten.

[0:27:46] Dat is...

[0:27:47] Maar helaas zo.

[0:27:48] Ik zal met belangstelling wat er na zich nog afspeelt wel terugkijken.

[0:27:52] Dank u wel.

[0:27:52] Dank u voor uw inbreng.

[0:27:53] Wie weet hoe ver we dan zijn.

[0:27:54] We gaan het zien.

[0:27:57] Leer van Balen namens DENK voor uw inbreng.

[0:27:59] Dank u wel, voorzitter.

[0:28:00] Ik begin met de straat van Hormuz.

[0:28:02] Al maandenlang heeft de illegale aanval van Trump en Netanjahu impact op de scheepvaart.

[0:28:09] En nu blijkt ook dat Trump voornemens zou zijn hernieuwde bombardementen op Iran te gaan uitvoeren.

[0:28:15] Een Nederlands schip is inmiddels al op uitzending gestuurd.

[0:28:19] Ook is er een zogenaamde force headquarters aan boord gekomen... waarin leiding wordt gegeven aan eventuele toekomstige missies.

[0:28:26] En denk eens van mening...

[0:28:28] dat Nederland op geen enkele wijze mag worden meegezogen... in deze illegale Amerikaans-Israelische oorlog tegen Iran.

[0:28:37] Kan de regering een laatste stand van zaken geven... over de afspraken die zij heeft gemaakt... en ook op basis van welke mandaten zij denkt te gaan acteren?

[0:28:45] is de regering eindelijk wel bereid om de illegale agressie van Trump en Netanjahu te veroordelen.

[0:28:51] Maar bovenal is de regering bereid om het verzoek van Denk in te willigen... om al onze uitzendingen terug te trekken en niet deel te nemen aan deze illegale oorlog.

[0:29:05] Eufor werd gevraagd, zo lezen we, assistentie te verlenen bij de arrestatie van Milorad Dodik, maar heeft dat verzoek niet ingewilligd.

[0:29:15] Kan de minister uitleggen waarom er gekozen is om dat niet in te willigen, daar niet aan mee te werken?

[0:29:21] En dan een breder punt.

[0:29:23] Nederland heeft een historische betrokkenheid in Bosnië.

[0:29:27] En nog altijd worden de slachtoffers gezocht en geïdentificeerd van de massamoord, de genocide in Srebrenica.

[0:29:34] En in relatie tot deze missie en ook breder was Nederland altijd in Bosnië actief om de mensen te ondersteunen, ook in die zoektocht.

[0:29:41] Mijn vraag aan de minister is of Nederland die activiteiten nog verricht, of wij daar nog in ondersteunen en of we ook bereid zijn om die steun te versterken.

[0:29:50] Dan Hawidja.

[0:29:52] Dit 2015 bombardeerde een Nederlandse F-16 gebouw met een bommenfabriek in Hawidza, Irak en door die explosie werd een volledige

[0:30:00] wijk verwoest met vele slachtoffers en gewonden als gevolg.

[0:30:04] Deze minister gaf in haar brief aan de Kamer aan te weigeren om de aangenomen Kamermotie uit te voeren om te onderzoeken of in bepaalde gevallen individuele vrijwillige compensatie toch nog mogelijk is.

[0:30:17] Voorzitter, wat mij vooral stoort is dat de minister met een hele trits aan drogredenen komt om die motie niet uit te voeren.

[0:30:22] Ze beroept zich op onvolledige informatie en problemen bij het vaststellen van schade terwijl informatie over die slachtoffers gewoon beschikbaar is bij een lokale stichting.

[0:30:33] En voor zover informatie ook ontbreekt, komt dat mede door de jarenlange nalatigheid van de Nederlandse overheid ook in documentatie en onderzoek.

[0:30:42] Kan de minister uitleggen waarom zij de beschikbare informatie niet benut en is zij het met denk eens dat slachtoffers niet de dupe mogen worden van de tekortkomingen van de Nederlandse overheid?

[0:30:52] Daarnaast heeft Nederland in andere gevallen wel individuele financiële tegemoetkomingen verstrekt.

[0:30:58] Kan de minister duidelijk uitleggen waarom de aard van de missie bepalend zou moeten zijn, waarom wij burgerslachtoffers wel of niet compenseren?

[0:31:06] En die motie Fritsma.

[0:31:08] Kan de minister nou precies aangeven welk onderdeel van die motie haar verhindert om uitvoering te geven aan een motie die vraagt om onderzoek te doen of goed gedocumenteerde individuele gevallen gecompenseerd zouden kunnen worden?

[0:31:21] En waarom interpreteert zij die motie breder dan hoe die in de motietekst is geformuleerd in haar brief?

[0:31:28] Wat denkbetreft is het helder.

[0:31:29] Deze minister voert een Kamermotie op basis van drogredenen niet uit.

[0:31:35] Er is sprake van politieke onwil bij de VVD.

[0:31:38] Zij kan gewoon onderzoeken wat wel mogelijk is.

[0:31:42] En dat de Kamer zich op deze manier met een kluisje in het riet laat sturen door een onwelwillende VVD-minister... ...is beschamend, zou ik zeggen tegen D66...

[0:31:50] en het CDA.

[0:31:52] En het is niet alleen beschamend, het is pijnlijk, omdat het gaat om mensen die zijn gedood, die zijn overleden en gewonden.

[0:32:00] En voorzitter, tot slot zou ik me van harte willen aansluiten bij de vragen en de opmerkingen van mevrouw Piri over de Afghaanse tolken.

[0:32:09] Het is ook beschamend hoe wij als Nederland met deze mensen omgaan.

[0:32:12] Dank u wel.

[0:32:14] Dank u wel voor uw bijdrage.

[0:32:15] Dan zou ik nu graag willen vragen aan collega Piri om het voorzitterschap even over te nemen.

[0:32:20] Het woord is aan de heer De Groot namens de VVD.

[0:32:24] Dank voorzitter.

[0:32:25] Ik zou graag allereerst mijn grote waardering willen uitspreken voor onze militairen, civiele experts en politiefunctionarissen.

[0:32:31] Want ruim 4100 Nederlanders hebben zich het afgelopen jaar ingezet bij internationale operaties en missies.

[0:32:38] En zij verdienen onze onvoorwaardelijke steun.

[0:32:42] Die waardering hoort net zo goed thuis bij het thuisfront.

[0:32:45] CDA noemde dat ook al.

[0:32:46] Want achter elke uitgezonde militair staat een partner, een gezin of een familie die thuis de boel draaiende houdt of iemand voor langere tijd zal moeten missen.

[0:32:56] En juist op dat thuisfront neemt de druk zichtbaar toe.

[0:32:59] Want onze militairen zijn vaker en langer van huis.

[0:33:02] En dat trekt een zwaardere wissel op het gezinsleven.

[0:33:05] Dat raakt het moreel en het behoud van onze mensen.

[0:33:09] Want als er thuis niet meer bolwerk is, verliest Defensie uiteindelijk zijn beste krachten.

[0:33:14] Zonder sterke thuisfront geen sterke krijgsmacht.

[0:33:19] En daarom mijn vraag aan de minister van Defensie.

[0:33:21] Welke concrete knelpunten ziet de minister nu bij gezinnen die te maken hebben met lange uitzendingen?

[0:33:26] En welke ervaringen?

[0:33:28] En knelpunten uit huidige missies vanuit het thuisfront worden meegenomen bij het evalueren van missies.

[0:33:34] Wat doet Defensie om hen daarin te ontlasten?

[0:33:38] Voorzitter, we zien daarnaast dagelijks dat Rusland onze grenzen en onze bereidheid om op te treden test.

[0:33:45] De dreiging neemt toe.

[0:33:47] Een eventueel einde van de oorlog in Oekraïne zal geen einde betekenen van deze dreiging.

[0:33:53] Het is daarom belangrijk dat Europa zijn verantwoordelijkheid blijft nemen voor zijn eigen veiligheid en hierin fors blijft investeren.

[0:34:00] En wat de VVD betreft blijft de NAVO daarbij de hoeksteen van onze verdediging.

[0:34:04] Dat betekent dat het zwaartepunt van de Nederlandse militaire inzet moet liggen bij afschrikking en verdediging aan de NAVO-Oostflank.

[0:34:09] Nederland laat zien dat het daarin zijn verantwoordelijkheid neemt en voorop loopt.

[0:34:14] Dit doen onze militairen onder andere via de deelname aan Baltic Sentry om vitale onderzeese infrastructuur in de Oostzee te beschermen.

[0:34:22] En als onderdeel van de Multinational Battle Group in Litouwen.

[0:34:25] De VVD steunt het besluit om deze missie in Litouwen tot december 2028 te verlengen dan ook echt volmondig.

[0:34:32] Hiermee bieden we langdurige zekerheid aan onze bondgenoten aan de Oostflank.

[0:34:36] Mijn vraag aan de minister is daarbij wel, welke lessen trekt zij uit de evaluatie van de inzet in Litouwen tot nu toe?

[0:34:42] En wat hebben onze eenheden nodig om deze missie tot eind 2028 op het hoogste niveau goed vol te houden?

[0:34:52] Voor een geloofwaardige afschrik aan de Oostflank is het niet genoeg om alleen aanwezig te zijn.

[0:34:56] Nederland en zijn NAVO-partners moeten laten zien bereid zijn om op te treden wanneer Rusland onder zijn grenzen overschrijdt.

[0:35:01] Ook op het hybride gebied.

[0:35:04] Dat deden, het is net al gememoreerd, onze F-35's in september vorig jaar toen zij de Russische drone het NAVO luchtruim boven Polen neerhaalden.

[0:35:10] Dat is een belangrijk signaal.

[0:35:12] En tegelijkertijd laat dit zien hoe snel moderne oorlogsvoering verandert.

[0:35:16] De vijand maakt gebruik van goedkope onbemande systemen en deze kunnen wij niet blijven bestrijden met F-35's en raketten van miljoenen euro's.

[0:35:23] Ik heb dat vaker herhaald in debatten, de Defensie dus ook vaart moet blijven maken met betaalbare en schaalbare antidroonsystemen.

[0:35:31] De samenwerking met Oekraïne en het gebruik maken van hun ervaringen loopt goed.

[0:35:35] En mijn vraag aan de minister is dan ook hoe wij snel nieuwe beschikbare technologie gaan implementeren in onze lopende missies.

[0:35:42] Denk je bijvoorbeeld ook aan nieuwe systemen zoals de AD1 Inferno, AD2 Embus van het Duitse bedrijf Helsing of Silvin van Anduril.

[0:35:52] Dat zijn net nieuwe ontwikkelde systemen en de vraag is welke rol spelen die eigenlijk in onze missies die nu ook lopen.

[0:36:02] Voorzitter, Defensie moet wel realistisch blijven over wat we van onze krijgsmacht kunnen vragen.

[0:36:08] Defensie moet zich in hoofdzaak voorbereiden op de verdediging van NAVO-grondgebied.

[0:36:12] De krijgsmacht kan dus ook niet overal tegelijk zijn.

[0:36:15] Bij de afweging over nieuwe missies of aanvullende taken moet wat betreft de VVD telkens scherp worden getoetst of de opbouw van onze gevechtskracht onder hoofdtaak 1 niet in het gedrang komt.

[0:36:25] En daar gaat mijn laatste vraag over.

[0:36:28] Hoe wordt bij nieuwe missiebijdragen gewaarborgd dat de gereestelling van hoofdtaak 1 niet in het gedrang komt?

[0:36:33] Tot zover.

[0:36:34] Dank, want uw tijd zat er ook op.

[0:36:36] Dan draag ik hierbij het voorzitsschap weer over.

[0:36:39] Dank u wel.

[0:36:40] En daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn aan de zijde van de Kamer.

[0:36:44] We gaan 20 minuten schorsen.

[0:36:46] Laten we er 22 minuten van maken.

[0:36:48] Dan zien we elkaar om 4 uur weer terug.

[0:36:49] Ik schors de vergadering.

[0:55:15] Ja, dit werkt.

[1:02:26] Ik heropen dit commissiedebat voortgang en evaluatie missies.

[1:02:30] We zijn na de schorsing toegekomen aan de eerste mijne zijde van het kabinet.

[1:02:34] En ik wil daarvoor graag de minister van Defensie het woord geven.

[1:02:37] En ook graag even vragen of zij in blokjes werkt.

[1:02:39] En welke blokjes dat dan zijn.

[1:02:41] Ik zou willen voorstellen dat we aan het eind van elk blokje dan ook de interrupties plegen.

[1:02:44] En ik wil voorstellen vier interrupties toe te staan in deze.

[1:02:47] Ik zei de heer Boon die wilde graag vijf vind ik ook goed.

[1:02:50] We zitten ruim in de tijd.

[1:02:51] Maar dat is het dan ook wel zou ik willen zeggen.

[1:02:54] Dank u wel voorzitter.

[1:02:55] Ik heb geen blokjes.

[1:02:56] Dus dat wordt even een uitdaging voor ons allen, maar ik wil dus even iets nieuws uitproberen.

[1:03:02] Voorzitter, wij spreken vandaag over de voortgang en de Nederlandse bijdrage aan missies, operaties van mei 2025 tot en met april 2026.

[1:03:13] En we weten allemaal dat veiligheid geen vanzelfsprekendheid is.

[1:03:17] De internationale ontwikkelingen volgen elkaar de afgelopen tijd in hoog tempo op.

[1:03:21] In een tijd waarin de veiligheid wereldwijd onder druk staat, is de bijdrage van Nederland noodzakelijk.

[1:03:27] Mede omdat ruim vier jaar sinds de start van de Russische agressieoorlog tegen Oekraïne er nog altijd geen zicht is op staakletvuren.

[1:03:35] Deze oorlog vormt een grote en directe bedreiging voor de veiligheid van Nederland en onze bondgenoten.

[1:03:42] Vanwege deze toenemende dreiging vraagt de NAVO om grotere militaire bijdrage van bondgenoten aan de collectieve veiligheid.

[1:03:49] Maar elders staan de Nederlandse en Europese belangen ook onder druk.

[1:03:53] Zo is de situatie in het Midden-Oosten uiterst zorgelijk.

[1:03:56] Het in februari ontketende conflict tussen Iran enerzijds en Israel en Verenigde Staten anderzijds heeft geleid tot wat meer verstoringen van de straat van Hormuz en de Bab el-Mandeb.

[1:04:06] En er komen ook straks wat specifieke vragen over bijvoorbeeld onze inzet in de straat van Hormuz.

[1:04:11] De blokkades van deze zeeroutes hebben negatieve gevolgen voor de Nederlandse economie, de onder andere stijgende energieprijzen en de koopkracht van Nederlanders en de maritieme veiligheid.

[1:04:21] En daar komt bij dat de toenemende invloed van terroristische organisaties en de georganiseerde misdaad in West-Afrika, de Sahel en de Hoorn van Afrika aanhoudt.

[1:04:29] En dit betekent dat de stabiliteit en veiligheid in de regio rond Europa en daarbuiten onder druk staat.

[1:04:35] De bescherming van de Nederlandse veiligheidsbelangen stopt dus niet bij onze eigen grenzen, voorzitter.

[1:04:40] Nederland draagt de verantwoordelijkheid om de internationale rechtsorde te bevorderen.

[1:04:44] En daarom zet het kabinet de krijgsmacht ook gericht in om onze nationale belangen internationaal te behartigen.

[1:04:50] In dat kader heeft Nederland ook het afgelopen jaar een waardevolle bijdrage geleverd aan missies en operaties, wat wij bij Defensie hoofdtaak 2 noemen.

[1:04:59] Door deelname met militairen levert Nederland een bijdrage aan het behalen van de missiedoelstellingen en levert de inzet een concrete bijdrage aan het beschermen van Nederlandse belangen.

[1:05:08] Het veilighouden van Nederland en Europa, ook via de bestrijding van grensoverschrijdende criminaliteit,

[1:05:13] De bescherming van economische belangen, het tegengaan van irreguliere migratie en bevorderen van de geoefendheid van de krijgsmacht.

[1:05:21] Daarnaast dragen de Nederlandse bijdragen bij aan een betere informatiepositie, naar een vorm van solidariteit en burden sharing met onze partners zoals de NAVO, de EU, VN en de vele coalitions of the willing.

[1:05:34] Voorzitter, ik rond mijn inleidende tekst af.

[1:05:38] Deze voorbeelden demonstreren hoe Nederland een relevante en tastbare bijdrage levert aan de bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit in de regio's rond Europa en het beschermen van concreet Nederlandse belangen.

[1:05:51] De hoofdtaken van de krijgsmacht zijn immers nauw met elkaar verweven.

[1:05:54] Een stabiele internationale omgeving draagt bij aan de veiligheid van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied.

[1:06:01] Ook is het zaak voortdurend oog te houden voor zowel het aanpakken van veiligheidsdreigingen op de korte termijn als het wegnemen van grondoorzaken van stabiliteit op de middellange termijn.

[1:06:11] En natuurlijk zou ik ook tot slot bij mijn inleidende tekst, en dan ga ik meteen over naar de vragen, onze mannen en vrouwen willen bedanken die bijdragen aan vrede en veiligheid.

[1:06:20] En dank ook aan alle Kamerleden die daarmee begonnen.

[1:06:22] De Nederlandse militairen zetten zich altijd in met volle overtuiging, professionaliteit en in het belang van Nederland.

[1:06:29] En mijn oprechte waardering dus voor hun paraatheid en inzet.

[1:06:32] En met extra aandacht voor hun thuisfront die, volgens mij zei de heer de Groot dat, steeds vaker en langer ook een geliefde moeten missen.

[1:06:41] Wij zijn hen dankbaar dat zij dat voor ons land over hebben.

[1:06:44] En ik hoop eerlijk gezegd dat elke Nederlander die een militair tegenkomt op straat of ergens ook die dankbaarheid toont en zegt.

[1:06:52] Dan begin ik met mijn eerste vraag en die is van D60.

[1:06:58] We hebben een logische volgorde proberen aan te brengen.

[1:07:01] Hopelijk vindt u dit ook logisch, maar ik probeer alles terug te laten brengen.

[1:07:05] En natuurlijk, de minister van Buitenlandse Zaken heeft ook een hoop vragen.

[1:07:09] Vanuit D60, hoe verklaart de minister dat geleerde lessen juist minder aandacht krijgen in die voortgangsrapportages?

[1:07:16] Het is een hele belangrijke en wij moeten echt ook leren van onze missies.

[1:07:21] Dus dit is waar wij heel veel waarde aan hechten.

[1:07:24] En we zorgen wel absoluut voor dat we dat interpreteren en implementeren, maar de geleerde lessen, in hoeverre ze aandacht krijgen in die voortgangsapportages, wisselt inderdaad.

[1:07:35] Bij een omvangrijke bijdrage, zoals aan Eufor Althea in Bosnië-Herzegovina, kunnen ook goed specifieke lessen worden geïdentificeerd.

[1:07:43] En dan worden ze ook echt gedeeld in de veiligheidsrapportages.

[1:07:47] Maar het kan ook zijn dat dat ietsje abstracter is en dat probeert op een andere manier te verwerken.

[1:07:52] De voortgangsrapportage overige missiebijdragen gaat bijvoorbeeld in op inzet van enkele functionarissen.

[1:07:58] Dan zijn daar geleerderessen moeilijker te identificeren, op die manier concreet te maken.

[1:08:03] Maar natuurlijk hebben ze in de organisatie ook weer een hele belangrijke plek.

[1:08:08] En tot slot in zaken de veiligheidsvoortgangsrapportage, excuus Oostflank, omdat dat geen artikel 100 bijdrage betreft...

[1:08:16] Maar we het wel belangrijk vinden natuurlijk om de Kamer te informeren over wat we doen.

[1:08:19] Heeft dat dan weer een iets andere insteek.

[1:08:21] Dus er is een goede onderbouwing waarom dat wel wisselt.

[1:08:25] Maar ik vind het wel belangrijk om richting het Kamerlid dat altijd heel erg betrokken is bij leren we goed van de lessen.

[1:08:31] Zeggen dat we dat wel zorgen dat we dat goed tot ons nemen.

[1:08:35] Ik begrijp de uitleg van de minister, maar zou het ook zo kunnen voor volgende rapportages en brieven dat het er wat duidelijker in staat wat de geleerde lessen zijn?

[1:08:52] Minister.

[1:08:54] Absoluut, maar ik zal zorgen dat we daar extra aandacht aan besteden en dat we dan ook op die manier met elkaar kunnen volgen.

[1:09:03] Natuurlijk controleert de Kamer ons of dat ook goed zichtbaar is en als we het er niet in opnemen of wat abstracter is, dat we ook goed uitleggen waarom dat is.

[1:09:12] Want ik denk dat dat ook houvast geeft richting de Kamer.

[1:09:16] Dus wij zullen daar een goede poging toe wagen en we horen graag of dat gelukt is.

[1:09:21] Ik blijf bij D60, want dat ging over hoe is een uitvoering gegeven aan de aangenomen motie om binnen defensie structurele specifieke capaciteit te borgen voor het leren van hybride en conventionele conflicten.

[1:09:34] Op 3 maart 2026 heb ik uw kamer separaat geïnformeerd over de opvolging van, was er motiemening ook?

[1:09:42] En daarin is onder andere benoemd dat een nieuwe werkgroep vanuit allerlei directies de knelpunten en oplossingen op het gebied van leren van conflicten in kaart heeft gebracht.

[1:09:51] En op dit moment wordt hard gewerkt aan defensiebrede uitbreiding van het netwerk om de randvoorwaarden te creëren voor het daadwerkelijk implementeren van die lessons learned.

[1:10:01] En dat is echt van tactisch tot en met strategisch niveau.

[1:10:04] Het inrichten van een IT-systeem en uniformering van processen zijn bijvoorbeeld daar onderdelen van.

[1:10:09] En we zullen zorgen dat we de Kamer zo snel mogelijk ook opnieuw informeren.

[1:10:13] Ik denk wel dat dat in het nieuwe jaar wordt, maar dat is al vrij snel.

[1:10:17] Dus we doen ons best om het zo snel mogelijk te hebben.

[1:10:20] Dan heb ik hier de VVD.

[1:10:22] En dat gaat over de lessen die we trekken uit de evaluatie van de inzet in Litouwen...

[1:10:26] En ook wat onze eenheden nodig hebben om de missie tot eind 2028 op het hoogste niveau goed vol te houden.

[1:10:33] Voor ons, voor dit kabinet moet ik zeggen blijft de versterking van de afschrikking en verdediging aan de NAVO-Oostplank een prioriteit.

[1:10:41] En wij dragen sinds 2017 al bij...

[1:10:45] Met inzet van militairen in Litouwen.

[1:10:47] Dat is als onderdeel van de multinationale NAVO Battle Group.

[1:10:51] Sinds 2026 zit Nederland hier met een panzerinventariecompagnie in een multinationaal bataljon.

[1:10:57] En dat is onderdeel van de Duitse 45-panzerbrigade.

[1:11:01] De Nederlandse eenheden opereren daar onder Duits bevel.

[1:11:05] Nederland heeft kansen geïdentificeerd om de samenwerking verder te versterken.

[1:11:09] Onder meer door de samenwerking te vergroten en de bevoorrading en logistieke ondersteuning van de troepen te verbeteren.

[1:11:15] En daarnaast speelt Defensie natuurlijk in op een veranderende dreiging, waaronder de snelle ontwikkeling van drones.

[1:11:22] De eenheden in Litouwen beschikken nu onder andere over drones en counterdrone capaciteit om deze dreiging daar de plek ook tegen te gaan.

[1:11:29] En de bescherming van de troepen te versterken.

[1:11:32] En daarbij weet u dat wij de lessen die we van huidige conflicten leren ook daar benutten.

[1:11:39] Om de missie duurzaam tot eind 2028 uit te voeren, wat de vraag was, moeten onze eenheden beschikken over voldoende personeel, inzetbaar materiaal en betrouwbare logistieke ondersteuning.

[1:11:49] En dat vraagt om het aanleggen van voldoende voorraden waar nodig aanvullende aankopen, voldoende logistieke transportcapaciteit.

[1:11:56] En dat is waar we ook volop op inzetten.

[1:11:59] Dan ben ik bij het CDA.

[1:12:01] En daar was de vraag over het nieuwe afwegingskader... ...in aanleiding van noodoverleg veteranen.

[1:12:07] In nauwe afstemming met de diverse stakeholders... ...er zijn gelukkig veel partijen die hierop meedenken... ...zowel binnen als buiten de defensieorganisatie... ...is gewerkt aan het afwegingskader.

[1:12:18] En dat heeft geleid tot de conceptversie die we nu hebben.

[1:12:21] En het is heel erg belangrijk voor ons... ...om de afwegingskader ook toekomstbestendig te maken...

[1:12:26] En dat het ook echt recht doet aan die bijzondere status van onze veteranen.

[1:12:30] Daar gaat het natuurlijk om.

[1:12:33] En daarnaast eenduidigheid, helderheid en transparantie.

[1:12:35] Dat zijn zaken die voorop moeten staan zodat iedereen weet waar ben ik nou aan toe.

[1:12:40] En vanwege koppeling met andere regelingen betekent dat we nog afstemming nodig hebben.

[1:12:45] Dus wij zijn het aan het afronden.

[1:12:47] Het moet ook spoedig gebeuren.

[1:12:49] En er zal natuurlijk ook naar de Kamer gaan.

[1:12:52] En dat zal in ieder geval voor het volgende veteranendebat zijn.

[1:12:57] Maar we zijn het dus zo snel mogelijk aan het afronden.

[1:13:00] Ik laat een betekenisvolle stilte vallen, maar ik ga doorziek.

[1:13:03] Dat is mooi.

[1:13:04] Dan ben ik de VVD.

[1:13:07] Worden ervaringen en knelpunten van het thuisfront meegenomen bij het evalueren van missies?

[1:13:12] En welke concrete knelpunten zien we bijvoorbeeld nu bij gezinnen, bij langere uitzendingen?

[1:13:18] Nou, dit is een heel belangrijk punt.

[1:13:20] Zo voor Defensie, dat heb ik niet toegevoegd sinds ik daar ben, maar voor mij persoonlijk ook een heel belangrijke.

[1:13:26] Op basis van onderzoek zijn we ook heel erg bewust van de impact van missies en inzet op de militaire en thuisfront.

[1:13:35] En onderzoek is natuurlijk heel erg belangrijk, zodat je zoveel mogelijk data hebt.

[1:13:39] Maar in alle persoonlijke gesprekken die ik de afgelopen maanden heb gehad, en dat zijn er veel, komt het ook echt naar voren.

[1:13:45] We monitoren het ook jaarlijks, omdat je het ergens ook goed moet kunnen sturen.

[1:13:48] En dat zijn dan bijvoorbeeld...

[1:13:50] De impact van onvoorspelbaarheid op kinderen.

[1:13:55] We hebben ook te maken, en dat werd door verschillende Kamerleden al gezegd en ook door de heer De Groot die de vraag stelde, dat sommige missies langer duren dan aanvankelijk gecommuniceerd met het thuisfront.

[1:14:06] Wat deel je dan op welk moment met ze of de route verandert?

[1:14:09] Sommige missies kunnen we heel weinig over communiceren, sommige missies staan volop in de krant.

[1:14:14] Maar dat heeft natuurlijk voor het thuisfront een enorme impact hoe je daarmee omgaat.

[1:14:18] En elke keer ben ik ook blij dat we dingen echt goed doen.

[1:14:21] Maar er zitten altijd leerpunten in en die pakken we ook 100% op.

[1:14:25] Bijvoorbeeld specifiek voor kinderen werken we aan diverse ideeën om het bewustzijn van scholen te vergroten.

[1:14:30] Dat kwam ook in deze commissie eerder terug.

[1:14:33] Over de mogelijke impact van een uitzending op kinderen.

[1:14:35] Maar dat ze ook de ruimte krijgen om bij terugkeer of uitzwaaien ook van school vrij te kunnen hebben.

[1:14:41] Ik heb daar ook contact gehad met mijn collega van OCW.

[1:14:43] We vinden het ontzettend belangrijk dat je er extra aandacht voor hebt.

[1:14:48] Dan kennen we natuurlijk ook bij Defensie de thuisfrontcomitees.

[1:14:52] En die hebben specifiek aandacht en zorg die ze leveren aan thuisfront.

[1:14:56] En dat is niet alleen bij missies, maar ook bij langere oefeningen bijvoorbeeld.

[1:15:00] Want we praten over missies, maar langere oefeningen voor thuisfront...

[1:15:03] Heeft een zelfde gevoel.

[1:15:06] Je geliefde is langere tijd weg.

[1:15:08] En je weet niet altijd precies wat er gebeurt.

[1:15:11] Dus dat is heel belangrijk dat we daar aandacht voor hebben.

[1:15:13] Dan ben ik bij Pro.

[1:15:17] Dat is ook een appreciatie, werd gezegd.

[1:15:19] De Kamer heeft ook appreciatie gevraagd hoe om te gaan met lokaal personeel.

[1:15:22] Elke militair en diplomaat kan uitleggen, werd er gezegd, hoe essentieel lokaal personeel is.

[1:15:28] En volgens mij is dat ook absoluut zo.

[1:15:32] We hebben ook in de brief aan de Kamer van 28 oktober benoemd dat de inzet van lokaal personeel in internationale missies ook wat ons betreft enorm waardevol is.

[1:15:42] En de Nederlandse kaders inzet lokaal personeel beschrijven ook de werkgeversverantwoordelijkheden van de staat en de uitgangspunten voor de inzet van lokaal personeel.

[1:15:51] Beide kaders hebben betrekking op de bescherming van lokaal personeel, maar zijn niet zonder meer identiek, maar dat is logisch.

[1:15:59] Er werd ook verwezen naar het rapport inderdaad in de vraag en dat is ook heel waardevol voor breder debat en ook voor ons beleidskader om dat ernaast te houden.

[1:16:09] We hebben nu gezien dat ons bestaande beleidskader wel heel veel in zich heeft, dus om dat fundamenteel aan te passen

[1:16:15] Hebben we nu niet nodig geacht.

[1:16:17] Maar het is wel belangrijk om dit steeds scherp te hebben.

[1:16:20] En ook voor een eventuele crisis of voor een heel andere situatie.

[1:16:24] Dat je weet voor welke groepen werkgeversverantwoordelijkheid bestaat.

[1:16:28] Dus we zijn dat ook continu in die zin ons denken aan het aanscherpen.

[1:16:32] En we denken dat de Nederlandse kaders nu deze duidelijkheid bieden.

[1:16:35] Maar we blijven natuurlijk daar elke keer op zoek naar waar kan het scherper.

[1:16:39] Dan heb ik D60 en PVV hadden vragen.

[1:16:44] Ik zou graag even ruimte willen geven voor een interruptie van Frappier.

[1:16:48] Uit de gang.

[1:16:49] Ja, voorzitter.

[1:16:50] Want we hebben natuurlijk gezien wat er ontstaat in een crisissituatie.

[1:16:53] En daar hebben we zelfs een heel evaluatierapport op gehad.

[1:16:56] En dat willen we eigenlijk wel niet.

[1:16:58] En voor de duidelijkheid gaat het niet om evacuatie of zo van lakaal personeel.

[1:17:01] Maar gewoon vanaf het begin, vanaf recruitment.

[1:17:04] Wat voor verantwoordelijkheid dragen we?

[1:17:06] Omdat het ook heel belangrijk is voor de veiligheid.

[1:17:08] Dus mijn vraag zou zijn...

[1:17:10] Kijk, misschien was het iets te veel gevraagd om voor dit debat een appreciatie te krijgen.

[1:17:14] Of tenminste gewoon nog een keer een serieuze reactie erop wil geven.

[1:17:17] En dan vraag ik ook namens de drie defensievakbonden die ons ook een brief hebben gestuurd... dat zij hier ook een serieus debat over willen hebben.

[1:17:25] En wat mij betreft was de brief die nu is gestuurd vooral, we voelen ons niet verantwoordelijk voor bepaalde groepen.

[1:17:31] Volgens mij was de vraag juist, kunt u kijken wat er nodig is voor de veiligheid van lokaal personeel?

[1:17:38] Hoe we daar gewoon al denkende meer op kunnen doen, zodat we niet pas handelen in een crisissituatie.

[1:17:44] Meester.

[1:17:45] Ja, voorzitter.

[1:17:46] Ik denk dat het inderdaad heel belangrijk is om niet pas in een...

[1:17:52] Want elke crisis is anders.

[1:17:54] Dus je wilt en kades hebben, maar je wilt ook gewoon voorbereid zijn op elke verschillende omstandigheid.

[1:17:58] Want je wilt het goed doen voor mensen.

[1:18:00] Of het nou onze eigen mensen tussen aanhalingstekens is of degene met wie we daar op dat moment samenwerken.

[1:18:05] Dus wellicht kunnen we het.

[1:18:08] Ik zeg graag het een en ander toe.

[1:18:09] Laat ik het zo zeggen.

[1:18:10] Maar dan zou het goed zijn denk ik.

[1:18:11] Dat ik eerst ook dat gesprek met de bonden aanga.

[1:18:14] En met hen naar kijk.

[1:18:15] Want uiteindelijk gaat het niet om ons beleidskader.

[1:18:18] Of een rapport of een appreciatie.

[1:18:19] Maar wat doen wij nou als beste.

[1:18:22] En daar maak je gewoon je set van.

[1:18:24] En dat ik daar dan vervolgens op terugkom.

[1:18:27] Zover ik dat kan.

[1:18:28] Terugkoppeling van het gesprek met de bonden.

[1:18:30] Maar vooral wat ga ik er nou mee doen.

[1:18:32] Dat we het eerst in die stap.

[1:18:34] Dat zou fijn zijn.

[1:18:37] Wij willen namelijk, tenminste ik en ik hoop een meerderheid van de Kamer, willen ook dat gesprek met de vakbonden hierover aangaan, over dit rapport.

[1:18:44] Dus het zou heel fijn zijn als de minister dat ook toezegt, dat zij dat doet en dat we daar op een later moment op terugkomen.

[1:18:56] Dat roept een interruptie van de heer Boon op.

[1:18:58] Ja, sorry voorzitter, maar ik vind het echt knettergek.

[1:19:00] We hebben gisteren een brief gekregen en die brief was klip en klaar.

[1:19:04] En nu wordt gewoon de conclusie van die brief alweer teruggetrokken.

[1:19:07] Dan gaan we eerst een gesprek met de vakbonden hebben en dan gaan we als we de VVD weer helemaal draaien.

[1:19:11] Ja, sorry hoor voorzitter, maar dan hebben die brieven helemaal geen nut meer als we zo mee omgaan.

[1:19:15] Hij is nog geen 24 uur oud.

[1:19:17] De inkt is net droog.

[1:19:19] En nu gaat wat hier staat alweer teruggetrokken worden.

[1:19:21] Eindelijk iets goeds van deze minister.

[1:19:23] Eindelijk iets goeds.

[1:19:24] Dat ze zeggen we gaan geen verantwoordelijkheid nemen voor Jan de Alleman.

[1:19:27] En we gaan halve dorpen evacueren.

[1:19:29] En nou wordt het alweer teruggenomen.

[1:19:30] Dan kan de minister uitleggen waarom ze dat doet.

[1:19:35] Voorzitter, heer Boon hoeft niet zo opgewonden te reageren.

[1:19:38] Ik heb net gezegd dat ik die brief heb gestuurd, dat onze kaders staan.

[1:19:42] Ten eerste, als onze bonden ergens een mening over hebben, advies over hebben of het gesprek aan willen gaan, zal ik dat altijd doen.

[1:19:49] Ik neem de bonden van de Defensie heel erg serieus.

[1:19:53] Dus ja, dan ga ik graag met ze in gesprek en dat is ook mijn werk.

[1:19:57] Dus de brief staat, de kaders staan en dat we met de bonden in gesprek kunnen gaan over hoe we het beste voor onze mensen en lokale mensen die voor ons aan het werk zijn en bijvoorbeeld in een bepaalde crisis kunnen werken.

[1:20:10] Ja, ik zou gek zijn als ik niet met de bonden in gesprek zou gaan.

[1:20:12] Dus als de PVV nou boos is op de minister omdat ik met de bonden in gesprek ga van Defensie, laat ik even zeggen de Defensiebonden, dan zou dat wel raar zijn.

[1:20:23] Nee, voorzitter, u mag altijd in gesprek gaan.

[1:20:26] Maar ik hoop wel dat u bij deze brief blijft wat u hier opgeschreven hebt.

[1:20:28] En dat u ze aanhoort, dat vind ik helemaal goed.

[1:20:30] Maar de eindconclusie van het gesprek moet zijn... we blijven doen zoals in deze brief staat, die nog in 24 uur oud.

[1:20:35] En als u dat doet, dan ben ik klaar.

[1:20:38] Ik doe dat niet, maar de minister misschien wel.

[1:20:41] Voorzitter, maar dat zat ook in mijn beantwoording naar mevrouw Piri.

[1:20:43] En die vroeg ook niet of die brief in de prullenbak kon.

[1:20:45] Maar die zei, de bonden hebben hier nog wat vraagtekens en opmerkingen bij.

[1:20:49] En daar ga ik heel graag met ze in gesprek daarover.

[1:20:51] Dat hoort zo.

[1:20:52] Dan ga ik toch echt naar D60 en de PVV.

[1:20:55] Kijken of de heer Boon...

[1:20:57] Of die dan weer zoveel emotie in zich heeft.

[1:21:00] Maar het ging over hoe gaat de minister de Kamer structureel informeren over de opvolging van de vele rapporten en aanbevelingen over missie en archivering.

[1:21:07] Een heel serieus onderwerp hebben we het ook met elkaar uitgebreid over gehad.

[1:21:11] En we hebben de Kamer inmiddels geïnformeerd over fase 1 van het onderzoek door de inspectie overheidsinformatie en erfgoed.

[1:21:18] En ik verwacht de Kamer ook in de loop van 2027... U weet, we zijn hier heel serieus mee bezig.

[1:21:24] We hebben al die aanbevelingen tot ons genomen.

[1:21:26] Ook gezien wat er echt beter moet bij Defensie.

[1:21:28] Dus we zullen zorgen dat we in de loop van het nieuwe jaar straks... de Kamer ook informeren over fase 2, zoals u weet dat we daarmee bezig zijn.

[1:21:36] En de resultaten over fase 2 worden dan naar verwachting opgeleverd... in twee aparte deelrapporten.

[1:21:42] En bij de aanbieding van het eerstvolgende rapport zal ik ook terugkomen...

[1:21:45] op de opvolging van de aanbevelingen uit fase 1 van het onderzoek.

[1:21:48] Nou, het zijn een heleboel stappen.

[1:21:50] Ik denk dat degenen die er niet zo in zitten, die het nu volgelinken... wat al die fases en al die deelonderwerpen... maar dit is wel heel belangrijk, wil je het gestructureerd doen... en in de hele organisatie dit goed verankeren.

[1:22:02] Daarnaast zal ik ook de Kamer informeren, voorzitter... over de verbeteringen op het gebied van informatiehouding... en archivering in de stand van defensie.

[1:22:09] Hadden we ook afgesproken, die komt er ook aan...

[1:22:11] En volgens mij was het ook een motie, onder andere van D60 en Pro, van 25 juni.

[1:22:17] En daarmee geven we er ook uitvoering aan.

[1:22:19] Dus we zijn er endelijk mee bezig.

[1:22:21] En de data en de momenten waarop we de Kamer dat ook laten zien, die zijn ook helder.

[1:22:26] Dan had ik de VVD, die vroeg, meneer De Groot vroeg hoe wordt de nieuwe missiebijdrage gewaarborgd dat de gereedsstelling van hoofdtaak 1 niet in het gedrang komt.

[1:22:37] Ja, de NAVO vraagt in toenemende mate om grote militaire bijdrage van bondgenoten, waaronder Nederland.

[1:22:43] In andere debatten kreeg ik ook bijvoorbeeld vragen van mevrouw Piri.

[1:22:47] We proberen overal ook een goede verantwoordelijke rol te spelen als Nederland, als verantwoordelijke bondgenoot.

[1:22:53] We hebben wel genoeg focus.

[1:22:56] En de Nederlandse krijgsmacht wordt ook reeds ingezet binnen verschillende NAVO-verbanden.

[1:23:00] Daarnaast zijn meerdere eenheden in gereedstellingsfase gecommitteerd aan die NAVO-verdedigingsplannen, het zogenaamde NATO-FORCE-model.

[1:23:08] En bij het wegen van een mogelijke bijdrage aan een missie of operatie is het aan de commandant en strijdkrachten om die mogelijke verdringingseffecten te schetsen.

[1:23:16] In mijn wereld betekent het dat daar dus een militair advies bij komt en echt goed wordt gewogen kunnen we nu leveren wat van ons wordt gevraagd.

[1:23:25] En dan is natuurlijk de allereerste vraag, wat voor rol hebben wij daar?

[1:23:30] Vinden wij dat dit in ons belang is?

[1:23:32] In het belang van onze bondgenoten?

[1:23:34] Hebben we daar een goed verhaal bij?

[1:23:35] Zo ja, kunnen we dat ook daadwerkelijk leveren?

[1:23:37] Dat is de volgorde der dingen.

[1:23:39] Daarnaast kunnen ontwikkelingen die het dreigingsbeeld in Europa bijvoorbeeld in korte tijd verslechteren, ook natuurlijk betekenen dat we de zaken anders gaan inrichten.

[1:23:47] Dus herprioritering, tussentijds.

[1:23:49] We hebben het ook gezien, en dat was niet binnen Europa, maar de keuze om de ruiter die net voorbij Tokio was te zeggen, vaar alsjeblieft maar terug en breek je oefening af die je daar verder zou hebben.

[1:24:03] Kom terug richting de straat van Hormuz in de hoop dat we daar een verantwoordelijke rol konden spelen.

[1:24:08] Nou, dat zijn de momenten dat je een herprioritering doet.

[1:24:11] En nogmaals, en ik weet dat Kamerleden dat altijd uitvoerig zeggen, dus laat mij dat dan ook zeggen, dat dan de...

[1:24:18] het personeel van zo'n schip en thuisfront daar flexibel ook genoeg voor is om dat dan te doen.

[1:24:23] Daar heb ik heel veel respect voor.

[1:24:26] Dan had ik vanuit de VVD, hoe zorgt de minister dat de systemen, de onbemande systemen, snel beschikbaar komen voor onze militairen?

[1:24:34] Hoe beoordeelt de minister systemen als er is aangekondigd de AF1 Inferno en AD2 Ambush van het Duitse bedrijf Helsing?

[1:24:41] Zo zei er Van Andereel, er zijn meerdere.

[1:24:44] Wij zitten in op versnelling in het grootschalig gebruik

[1:24:46] van deze systemen in de krijgsmacht.

[1:24:49] En dan werken we ook echt nauw samen met industrie en kennisinstellingen.

[1:24:53] En ik zal geen individuele systemen recenseren, maar Defensie doet forse investeringen... juist bij de Nederlandse industrie.

[1:25:01] U heeft wellicht ook gezien dat we gisteren met president Zelensky... met een grote groep Nederlandse bedrijven ook hebben gesproken... over alles wat zij hier doen en daar ook kunnen leveren...

[1:25:11] Ook in dit kader en allerlei andere hele mooie innovaties.

[1:25:15] En wij zorgen er ook echt voor dat we vanuit Defensie alles kunnen doen.

[1:25:19] Dat bedrijven denken, het loont ook echt om hierin verder te ontwikkelen en te innoveren.

[1:25:24] Want we willen natuurlijk die industrie aanjagen.

[1:25:26] Dus dat is niet alleen voor de Oekraïnse krijgsmacht, maar ook voor onze eigen industrie en voor onze eigen krijgsmacht.

[1:25:32] En waar mogelijk bundelen we ook zelfs de behoeften in dit geval van Nederlandse en Oekraïnse krijgsmachten.

[1:25:38] Bijvoorbeeld als het gaat over lange afstandsdrums.

[1:25:41] Dan CDA.

[1:25:44] Oostflank NAVO.

[1:25:46] Van Litouwen tot Polen en Roemenië zetten we onze mensen in, zetten we materieel in...

[1:25:50] We beschermen ook belangrijke infra in de Oostzee.

[1:25:54] En volgens mij was de vraag, als ik hem goed samenvat, ziet de minister ook meer mogelijkheden om meer verantwoordelijkheid daar te nemen.

[1:26:03] Zodat we niet alleen om de realistische omstandigheden oefenen, maar ook de samenwerking met onze bondgenoten versterken.

[1:26:08] Wat kunnen we hier nog meer doen?

[1:26:10] Ik denk dat dat de strekking was.

[1:26:12] En de inspanning ter versterking van afschikking en verdediging aan de NAVO-Oostflank heeft bij ons een hele sterke prioriteit.

[1:26:20] En het is ook heel belangrijk, denk ik, om daarmee de eigen en collectieve veiligheid te kunnen waarborgen.

[1:26:27] Wij leveren dus ook een significante bijdrage.

[1:26:30] Ik had al net gezegd, sinds 2017 bijvoorbeeld in Litouwen, maar u weet ook dat het Duitse Nederlands Legerkorps, dat 1GNC, medio dit jaar de rol van tactisch hoofdkwartier voor de NAVO op zich heeft genomen.

[1:26:44] En ik denk dat weinig mensen buiten ons domein hier, onze bubbel wilde ik zeggen, misschien beseffen hoe fundamenteel dat is en hoe groot dat is wat we daar gezamenlijk juist doen.

[1:26:56] Dus we zullen ook dat soort verantwoordelijkheden blijven oppakken en ook kansen daarin benutten.

[1:27:01] Dan ben ik bij jij in een twintig.

[1:27:05] Wat betekent de inzet in Polen voor de luchtverdediging van Nederland zelf?

[1:27:11] En eigenlijk ook de vraag over verdringingseffecten.

[1:27:14] Defensie beschikt over verschillende capaciteiten om het NAVO-grondgebied te beschermen.

[1:27:20] En zoals ik net zei, bij het plannen van deze activiteiten, van de inzetten, wordt absoluut rekening gehouden met de verdringingseffecten.

[1:27:28] En er was ook een vraag van kunnen we dan ook deze analyse met de Kamer delen.

[1:27:35] De operationele details van het plannen van een missie, die kunnen we niet met de Kamer delen.

[1:27:39] Dat heeft gewoon te maken met de operationele veiligheid.

[1:27:41] Maar zoals ik net ook wat langer antwoordde...

[1:27:44] Dit zijn echt afwegingen die we maken, waarbij je altijd ook kijkt naar het Nederlands belang.

[1:27:49] En die is natuurlijk ook door daar aanwezig te zijn.

[1:27:52] Maar je gaat niet alles buiten Nederland plaatsen en denken, wij gokken maar dat het hier goed komt.

[1:27:57] Dus de militaire advies en afweging is daarin altijd wel heel helder in de richting.

[1:28:02] Die denk ik mevrouw Naninka zocht.

[1:28:04] Dan heb ik de heer Van Landschot van het CDA.

[1:28:06] Ik kan de minister de laatste stand van zaken geven van onze missie of operatie of aanwezigheid in de staat van Hormoes.

[1:28:13] Ik zoek soms ook naar hoe noemen we dat, maar we zijn er wel.

[1:28:17] En dank ook van de Kamerleden voor het benoemen hoe waardevol het is dat de force headquarters van de missie op ons schip zijn, door onze mensen.

[1:28:26] Dat is ook dankzij hun expertise en hoe hoog zij aangeschreven staan bij onze bondgenoten.

[1:28:32] Daar ben ik ook trots op.

[1:28:34] Dat vind ik heel knap.

[1:28:36] Van de daadwerkelijke activatie van de missie is momenteel geen sprake, zoals u weet.

[1:28:45] Op dit moment is het luchtverdedigings- en commandovlogat Everts in de regio aanwezig.

[1:28:51] En we hebben de headquarters daar, we oefenen veel...

[1:28:54] Bijvoorbeeld de procedures en protocollen, het opmoment dat je zou kunnen acteren, dat je dat allemaal hebt geoefend en alles op zijn plek staat.

[1:29:02] Er wordt ook aan beeldopbouw gewerkt.

[1:29:05] Dus we doen binnen de omstandigheden die er zijn, doen we alles wat we kunnen met onze bondgenoten.

[1:29:12] Dan had ik vanuit D66, is de minister bereid in EU-verband te werken aan een Europese variant van Five Eyes?

[1:29:21] En dit is terecht een terugkerend onderwerp.

[1:29:23] Ik weet dat mevrouw Biljers daar bovenop zit en pas als ze een keertje bezoek heeft gebracht aan de Five Eyes die we eindelijk hebben gerealiseerd, denkt oké, dan laat ik het los.

[1:29:31] Maar dit is heel goed.

[1:29:32] Het is ook vanuit het regeerakkoord een afspraak.

[1:29:35] Super terecht punt.

[1:29:37] En laat ik het zo zeggen, heb ik eerder gezegd, maar ik vind het goed dat we dat...

[1:29:42] Vanuit de Kamer wordt steeds gecheckt of dat zo is.

[1:29:46] De details kan ik niet delen, maar we nemen dit absoluut serieus.

[1:29:50] Weer een interruptie nog.

[1:29:51] Ik denk dat het vorige punt was van mevrouw Nellegaan.

[1:29:53] Ja, dank voorzitter.

[1:29:54] Inderdaad nog even op het vorige punt.

[1:29:55] Ik moest heel even nadenken hoor, want ik voel zelf ook de ingewikkeldheid.

[1:29:59] We zijn ook

[1:30:00] echt voor het verdedigen van Oekraïne en de hulp daarbij geen twijfel over.

[1:30:06] Maar we zitten ook een beetje met, gewoon hier thuis zal ik maar zeggen... dus nog even heel concreet en misschien ook ter geruststelling...

[1:30:13] van ons gemoed.

[1:30:14] De vraag is er gewoon simpelweg gezegd echt genoeg luchtverdediging ook in Rotterdam of in de Afsluitdijk of noem maar op.

[1:30:22] Als het gewoon echt fout gaat, kunnen we ons echt dan hier op eigen bodem echt voldoende verdedigen als er concreet raketten op Nederland gaan vallen en ik pas er echt mee op om geen angstverhaal aan te jagen maar het is ook niet helemaal ondenkbaar dat het gaat gebeuren.

[1:30:41] Ik begrijp de vraag goed.

[1:30:42] Ik ga hem ook iets hoog over antwoorden, maar ik snap hem heel goed.

[1:30:48] Wat je doet is zelf weten wat je zelf nodig hebt.

[1:30:52] Je kritieke infrastructuur, je plekken.

[1:30:56] Die afweging daarna vervolgens maken.

[1:30:58] We weten ook dat een van de beste manieren om onszelf veilig te houden is zorgen dat in Oekraïne en de Oostflank...

[1:31:04] Daar wordt de boel tegengehouden.

[1:31:08] Ook dat draagt bij aan de veiligheid van Nederland.

[1:31:11] En we investeren daarom ook fors.

[1:31:13] Luchtverdediging, maar ook de counter drones.

[1:31:15] Daarom willen we ook zo graag hier in Nederland kunnen oefenen en trainen.

[1:31:19] Daarom ook de nieuwe wetgeving die we neerleggen.

[1:31:21] Dus het is allemaal en, en, en.

[1:31:24] Dus de inzet in Polen draagt bij aan de afschrikking dat ons veilig houdt.

[1:31:28] Maar we leggen het altijd naast.

[1:31:30] En dat is gewoon militair advies.

[1:31:32] En u kunt bij mij daarvan uitgaan dat ik dat militaire advies nooit politiek zal overroelen.

[1:31:38] Dat ga ik niet doen.

[1:31:40] Ik weet niet überhaupt of dat een optie is, maar in mijn wereld niet.

[1:31:43] Want daar wordt die afweging gemaakt waar mevrouw Nannink gaan op zoeken is.

[1:31:48] Dat is wat we hier maken.

[1:31:49] En dat is dan aan de hand daarvan...

[1:31:51] doen we de inzet.

[1:31:53] En onze primaire verantwoordelijkheid is natuurlijk Nederlanders veilig houden.

[1:31:56] En dat doen we dus ook door de inzet in Polen, maar we moeten ook ons land daarbij niet vergeten.

[1:32:01] Dus ik hoor heel goed en ik hoop dat ze mijn iets hoog over antwoord goed begrijpt.

[1:32:07] Dan volgens mij was ik dus bij...

[1:32:11] Het antwoord, de hoge over, leidt tot een instructie bij mevrouw Belheers.

[1:32:19] Het ging over de Five Eyes, maar we hadden ook nog een vraag voorafgaand, naar aanleiding van het IOB-rapport, dat ook de algemene zin, de informatiepositie, maar ook de commandostructuur in de EU-missies toch af en toe niet goed werkte.

[1:32:36] Dus op korte termijn, want u zegt dat andere vijf eisen gaat meer op langere termijn.

[1:32:41] Nou, daar hebben we al een paar keer met elkaar over gesproken.

[1:32:42] Nou goed.

[1:32:43] Maar wat is er dan in de tussentijd gebeurd?

[1:32:45] Of wat gaat u doen over die EU-missies beter laten werken?

[1:32:49] Onder andere met betrekking tot de informatiepositie.

[1:32:53] De minister.

[1:32:57] Ik denk bij de minister van Buitenlandse Zaken.

[1:33:00] En anders hoor ik hem in het tweede termijn bij mij terug.

[1:33:02] Maar volgens mij komt hij daar langs.

[1:33:04] Oké, dan heb ik nu een paar vragen van verschillende partijen trouwens.

[1:33:12] Van twee in ieder geval heel duidelijke pro en denk over de individuele compensatie wel of niet in Hawija.

[1:33:20] En werd er vergelijking gemaakt ook met de compensatie in Mosul.

[1:33:24] En hoewel de uitkomst daar helaas hetzelfde is, burgerslachtoffers, wat verschrikkelijk is.

[1:33:29] We hebben er ook...

[1:33:29] Uitvoerig, en mijn voorgangers ook uitvoerig bij stilgestaan, moeten we ook zeggen dat elke casus anders is.

[1:33:36] Een belangrijke overeenkomst tussen Mosul en Hawija is dat in beide gevallen onvolledige of onjuiste inlichtingen de oorzaak waren van burgerslachtoffers.

[1:33:46] Maar een belangrijk verschil is dat in de casus van Mosul achteraf bezien geen sprake was van een legitiem militair doelwit...

[1:33:53] Dat betekent dus dat Defensie, en daar weet ik dat er uitvoerig over gedebatteerd is voorzitter, maar toch belangrijk om maar eens te herhalen.

[1:34:00] De Defensie dus op basis van de nu beschikbare informatie concludeert dat de aanval onrechtmatig was.

[1:34:07] In het geval van Hawija is het standpunt van Defensie zoals u weet vooraf en achteraf bezien dat de aanval rechtmatig was.

[1:34:14] En dat is dus fundamenteel anders.

[1:34:17] En om deze reden heeft Defensie voor Mosul besloten een vrijwillige toegoedmoedkoming aan te bieden, te schikken.

[1:34:23] En is dat in het geval van Hawija anders beoordeeld.

[1:34:29] Even kijken.

[1:34:31] Dan mevrouw Piri.

[1:34:35] En dat deden eigenlijk de beide woordvoerders, verwezen erg naar de VVD.

[1:34:38] Het is gewoon een kabinetsbesluit.

[1:34:40] U hoeft u niet mee eens te zijn, maar dit heeft vrij weinig met een VVD'er te maken.

[1:34:44] Dit is gewoon het kabinet.

[1:34:45] Uw kamer is dus namens het kabinet geïnformeerd over het al dan niet uitvoeren van een motie.

[1:34:52] En de inhoudelijke afweging van het hele kabinet ten aanzien van het niet uitvoeren van deze motie staat in de brief.

[1:34:59] Dat is wat we met elkaar hebben gewogen.

[1:35:02] En dat is omdat een onderzoek die beleidsoverwegingen niet zal veranderen.

[1:35:07] Wij een paar uur met elkaar gedebatteerd en mijn voorganger ook.

[1:35:11] En de lijn komt ook overeen met de eerder uitgesproken lijn van het vorige kabinet.

[1:35:18] En uiteindelijk denk ik dat als je dus de definities formuleert zoals ik er net zei.

[1:35:24] En ook aangaf over het verschil tussen wel en geen legitiem doelwit.

[1:35:28] Dat ik ook echt vind dat je hier die presidentwerking niet op deze manier moet hebben.

[1:35:32] Zoals u weet voorzitter hebben we ook lang met elkaar gedeeld.

[1:35:35] is niet dat wij onze rug keren vervolgens naar de nabestaanden, naar de slachtoffers.

[1:35:40] We zorgen dat we daar onze rol ook pakken.

[1:35:43] Maar dat doen we op een andere manier dan een deel van de Kamer wenst.

[1:35:47] En dan was ik er doorheen.

[1:35:52] Dank.

[1:35:52] Dan krijg ik even de heer Van Baden.

[1:35:55] Ja, voorzitter.

[1:35:57] Allereerst op dit punt.

[1:36:01] Het verzoek in de motie was niet aan de minister om een uiteenzetting te geven op grond waarvan de regering vindt dat er niet overgegaan zou moeten worden op vrijwillige compensatie.

[1:36:17] Het verzoek in de motie was onderzoeken hoe dat mogelijk is in gerichte gevallen waar de documentatie aanwezig is.

[1:36:28] De minister gaat eigenlijk helemaal niet in op de motie.

[1:36:31] Ze maakt van de motie iets anders dan dat het is.

[1:36:34] Waarom heeft de minister niet gewoon de motie netjes uitgevoerd?

[1:36:38] Onderzocht of het mogelijk is om in individuele gevallen te compenseren.

[1:36:43] En waarom gaat zij op andere vragen in?

[1:36:45] De minister.

[1:36:47] Voorzitter, daar hebben we uren over gedebatteerd.

[1:36:49] En als je doet wat daar staat, ontstaat er onder andere willekeur.

[1:36:54] En willekeur moet je ook niet willen.

[1:36:56] Als je stappen zet, moeten het stappen zijn die navolgbaar zijn en op een goede manier voor alle betrokkenen ook die uitkomst hebben.

[1:37:05] En ik denk dat het zeer onverstandig is dat de Nederlandse staat bij een rechtmatige inzet ook nog eens richting potentiële slachtoffers, dat er ook nog sprake zou zijn van willekeur.

[1:37:19] Maar we hebben hier heel lang over gedebatteerd.

[1:37:21] Ik begrijp dat een deel van de Kamer absoluut niet eens is met het standpunt van het kabinet.

[1:37:26] Daar heb ik ook respect voor.

[1:37:27] Ik snap hoe dat werkt.

[1:37:29] Maar dit is wel de afweging die wij in het kabinet hebben gemaakt.

[1:37:33] De heer Van Balen.

[1:37:35] Kijk, dat de Kamer het niet eens is met een standpunt van het kabinet... op basis van mijn iets meer dan vijf jaar lange ervaring in dit huis... komt al eens voor je.

[1:37:45] Dat is wat anders dan een kabinet die zegt... ik leg een motie naast mij neer.

[1:37:50] En dan moest je toch wel met iets beters komen... dan waar deze minister op dit moment mee komt.

[1:37:55] Met alle respect.

[1:37:56] En voorzitter, om dan even op dat punt in te gaan, die willekeur...

[1:38:01] Volgens mij was de constatering, of je het nou mee eens bent of niet, dat de inzet van geweld in Afghanistan rechtmatig was.

[1:38:09] In het geval van Mosul wijst de minister erop dat dat niet zo is, dan wel geen legitiem doelwit was.

[1:38:18] En bij Awidja is weer het argument dat er volgens de minister wel sprake was van een legitiem doelwit.

[1:38:24] Wie zorgt er nou voor willekeurig?

[1:38:25] Het is de minister.

[1:38:27] Want die dingen worden door elkaar gehaald.

[1:38:28] En ik zie naast dat de minister een verzoek uit de motie anders beantwoordt... wij vroegen niet om redenen om niet te betalen, we vroegen onderzoek.

[1:38:37] Zorg deze minister voor willekeur.

[1:38:39] Waarom doet de minister dat?

[1:38:41] Voorzitter, maar dit is wel...

[1:38:43] Ik vind dat de heer Van Baarle nu geen recht doet aan letterlijk jaren van onderzoek, debatten, discussies, rapporten.

[1:38:50] Het is niet mijn mening dat de een zo is en de ander zo en dat dat willekeur is.

[1:38:54] Er liggen rapporten.

[1:38:56] Er worden al jaren deze standpunten ingenomen.

[1:38:59] En het is een afweging per geval, per casus.

[1:39:04] En deze is onderbouwd, is gedeeld.

[1:39:06] En nogmaals, het komt ook vaker voor dat het kabinet... en dat is niet alleen dit kabinet.

[1:39:11] In de jaren dat ik in Den Haag rondloop gebeurt dat zeer regelmatig.

[1:39:15] Het kabinet zegt, ik hoor wat de Kamer wenst, een meerderheid.

[1:39:19] Maar ik kan deze motie niet uitvoeren.

[1:39:21] En dat is ook wat ik hier heb neergelegd.

[1:39:22] En dan is het natuurlijk ook aan de heer Van Baarle om daar...

[1:39:25] vervolgens iets van te vinden.

[1:39:27] Maar dat verandert niks aan ons debat en ook aan de vele onderzoeken die daar ook onder liggen en de analyses van die inzet.

[1:39:35] Daar is heel zorgvuldig door heel veel andere mensen dan mijzelf naar gekeken.

[1:39:40] Door externen, door adviseurs en ik vind het ook heel belangrijk hier om te staan voor onze militairen.

[1:39:45] En dat doe ik echt.

[1:39:47] En ik wil geen president scheppen dat als het ook een legitiem militair doelwit was, dat we dan overstappen op de stappen die in die motie stonden.

[1:39:58] Of het nou een onderzoek is of daadwerkelijk daarna die uitbetaling.

[1:40:00] En nogmaals voor degene die het volgen en ook belangrijk vinden net als ik.

[1:40:04] Het is niet zo dat we ons terugkeren.

[1:40:06] We nemen daar ook echt belangrijke stappen richting slachtoffers, richting nabestaanden.

[1:40:11] Dat is heel belangrijk.

[1:40:12] Maar we doen het op een andere manier dan een deel van de Kamer dat wenst.

[1:40:16] Nu horen we van de minister dat het uiteindelijk een afweging per casus is.

[1:40:24] Dat is willekeur in dit geval.

[1:40:28] Op het moment dat de minister wijst op Afghanistan... wat geoordeeld is dat er sprake is van rechtmatige inzet...

[1:40:40] en er wel over gegaan is tot vrijwillige compensatie... en in het geval van Hawidja, waar er ook geoordeeld is rechtmatige inzet... even los van wat je ervan vindt, het is geoordeeld niet... en Mozoel als reden, het is wel rechtmatig welcompenseerd... dan is dat gewoon willekeur.

[1:40:57] Ten meer omdat ook de andere argumenten in de brief... namelijk dat het niet te achterhalen zou zijn... daarvan hebben we in het debat aangetoond dat het niet klopt, voorzitter.

[1:41:06] Dus het zijn en feitelijke constateringen die niet deugen...

[1:41:10] En het is een argumentatie die gewoon totaal willekeurig is.

[1:41:13] Dus de minister kan gewoon niet op basis van dit soort, het spijt me dat ik het moet zeggen, drogredeneringen, een uitspraak van de Kamer naast zich neerleggen.

[1:41:21] Dan moet je echt met meer komen.

[1:41:25] Voorzitter, ik vind echt dat de heer Van Baarle nu niet alleen de inzet van de militairen, maar ook de vele onderzoeken en de vele uren van debatten in kamers van de afgelopen jaren echt tekort doet.

[1:41:40] Het zijn gewoon duidelijk twee verschillende casustiek en daar kan de heer Van Baarle mening over hebben, maar dat zijn de feiten.

[1:41:46] Uit onderzoek achteraf bij Mosul was het achteraf bezien geen militair doelwit.

[1:41:52] Geen legitiem militair doelwit.

[1:41:54] Als we dat met elkaar concluderen, dan heb je er anders naar te handelen... dan dat je vooraf en achteraf nog steeds zegt... al was het op basis van verkeerde inlichting nog steeds een legitiem militair doelwit.

[1:42:06] Ik vind het heel spijtig als de heer Van Baarle... vind ik ook oprecht spijtig richting iedereen die hieraan heeft gewerkt...

[1:42:12] ...externe onderzoekers zijn, of het nou onze eigen militairen zijn... ...of burgermedewerkers doen alsof dat verzonnen feiten zijn.

[1:42:19] Dit is onderzocht.

[1:42:21] Het is nauwkeurig onderzocht.

[1:42:22] Uiteindelijk is het door ons onderbouwd.

[1:42:25] Door ook de kabinetten voor dit kabinet.

[1:42:27] En ook dit kabinet houdt daaraan vast.

[1:42:29] Dat is wat het is en dat gaat in dit debat ook niet veranderen overigens.

[1:42:34] Ik geef u het woord, heer Van Badenma, graag korte interrupties.

[1:42:37] Kijk, ik zie dat vaker bij deze minister, dat op het moment dat het niet over de feiten gaat, of ze het niet over de feiten wil hebben, dan gaat ze mensen betichten.

[1:42:48] Net de heer Boon van Emotie, nu doe ik mensen onrecht aan en doe ik de feiten geen recht en ben ik bewust inzet van militairen of onderzoekers ben ik niet aan het waarderen.

[1:42:59] Er is helemaal geen sprake van.

[1:43:01] We zijn gewoon een inhoudelijk debat aan het voeren met elkaar, voorzitter.

[1:43:05] En ik constateer dat onderzoekers geconstateerd hebben in het ene geval dat inzet rechtmatig was.

[1:43:11] De minister dat als argument al opvoert om niet tot compensatie overgegaan.

[1:43:18] In een ander geval waarbij inzet ook als rechtmatig geconcludeerd is...

[1:43:22] dat er niet gecompenseerd wordt en dat dit in een brief allemaal gepresenteerd wordt als vaste beleidslijnen.

[1:43:28] Het deugt gewoon niet, voorzitter.

[1:43:30] En ik vraag de minister om daarop in te gaan.

[1:43:32] De minister.

[1:43:34] Het verschil is dus, is het wel of niet een legitiem militair doelwit geweest?

[1:43:40] Mevrouw Pieren.

[1:43:42] Ja, voorzitter.

[1:43:42] Niet om het Hawija-debat hier over te doen, maar volgens mij is het verschil net wat anders.

[1:43:48] Kijk, als Nederland aansprakelijk is, moeten we sowieso compenseren.

[1:43:53] Volgens mij ook in Mozoe hebben wij niet aansprakelijkheid erkend.

[1:43:56] Ook in 2015 niet voor die aanval.

[1:43:58] Is er gewoon vrijwillig gekozen voor compensatie?

[1:44:01] We hebben wel in alle casussen gezegd... we zijn verantwoordelijk, dat is iets anders dan aansprakelijk.

[1:44:06] En dan heb je de optie voor vrijwillige compensatie.

[1:44:09] Kijk, op mijn fractie komt het wel over als willekeur.

[1:44:12] Als we in Afghanistan zelfs, wanneer ezels zijn omgekomen, echt letterlijk, ezels zijn omgekomen bij militaire acties, hebben wij de eigenaren gecompenseerd.

[1:44:24] Maar op het moment dat mensen omkomen in Hawija, en we weten inmiddels dat goed gedocumenteerd is, de meeste gevallen wie dat zijn, dat er dan zo'n starre houding is.

[1:44:35] Dus ik vraag de minister toch nog één keer dit verschil toe te lichten.

[1:44:40] Voorzitter, daar gaan we het hele debat wel over doen.

[1:44:42] Dus ik ga daar niet uitvoerig op in.

[1:44:44] Het is inderdaad vrijwillig, dus het is een afweging van de staat.

[1:44:48] In die afweging maken wij echt het onderscheid... was het een legitiem militair doelwit, ja of nee?

[1:44:53] Want het heeft vervolgens ook...

[1:44:55] Niet alleen consequenties overigens voor onze militairen hoe zij dat ervaren.

[1:44:59] Maar het betekent ook iets voor het president.

[1:45:01] En uiteindelijk is die vrijwilligheid wel de afweging die wij maken.

[1:45:04] Om nog steeds kunnen uitleggen wat wij doen met belastinggeld.

[1:45:08] Daarbij vind ik het nog steeds belangrijk om nog eens te benadrukken.

[1:45:11] Dat we al een aantal miljoen hebben geïnvesteerd in Hawija.

[1:45:15] Met recht vind ik.

[1:45:16] En nu 10 miljoen opnieuw aan het bekijken zijn met de lokale samenleving.

[1:45:21] Hoe we een bijdrage kunnen leveren om ervoor te zorgen dat we niet onze rug keren, Navita.

[1:45:26] Dan maken we een andere afweging, de manier waarop, dan een deel van de Kamer.

[1:45:31] En nogmaals, daar hebben we het uren over gehad.

[1:45:34] En dat is natuurlijk iedereen vrij om dat opnieuw te doen.

[1:45:39] Maar het verandert niks aan deze afwegingen.

[1:45:41] En daarom is het ook fair, denk ik, om richting de Kamer aan te geven... waarom deze motie niet uitgevoerd wordt door het kabinet...

[1:45:49] Omdat ik ook echt vind dat de Kamer niet zou moeten willen.

[1:45:52] Nou, het is me niet gelukt om daar een deel van de Kamer te overtuigen.

[1:45:55] Om daarop dit president te gaan scheppen.

[1:45:58] Ik heb liever dat we samen, dat was duidelijk denk ik, samen kijken hoe we die miljoenen wel op een goede manier in Ouija kunnen investeren.

[1:46:07] Zodat mensen daar natuurlijk wel iets aan hebben.

[1:46:09] Dat is ontzettend belangrijk en daar zit alle capaciteit bij ons natuurlijk ook op.

[1:46:15] Ja, tot slot voorzitter.

[1:46:17] Misschien moet ik er niet op ingaan, maar wanneer de minister begint over hoe we belastinggeld uitgeven, dan heb ik nog wel een paar voorbeelden, ik zal ze hier niet noemen, waar ik grotere vraagtekens bij kan stellen dan of wij familieleden, nabestaanden compenseren die niet opzettelijk, maar uiteindelijk wel zijn omgekomen door Nederlands bombardement.

[1:46:37] Dat moet ik toch even gezegd hebben.

[1:46:39] Dan vraag ik serieus, op het moment dat wij in het verleden... de voorganger van deze minister zei... wij doen een vrijwillige vergoeding wegens het enorme menselijke leed.

[1:46:50] Dat lijkt mij een vrij duidelijke rode lijn.

[1:46:54] Lijkt me ook een verre lijn.

[1:46:56] Lijkt me ook een lijn die past bij Nederland en bij onze krijgsmacht.

[1:47:00] En wanneer de meerderheid van de Kamer in een motie vraagt aan de minister... niet doe het...

[1:47:06] Maar kijk of je dit in dit geval zou kunnen doen.

[1:47:10] Snapt de minister dan dat het best wel wordt gezien als een dikke middelvinger.

[1:47:14] Als daarna twee weken later het middeninteresse een briefje komt.

[1:47:17] Ik ga het gewoon niet doen.

[1:47:21] Nee, voorzitter.

[1:47:22] Want dit zijn gewoon de democratische regels die we met elkaar hebben afgesproken.

[1:47:25] En ik probeer met inhoud, met respect trouwens voor de argumenten van ook de Kamerleden waar ik het niet mee eens ben, maar wel snap waarom ze dat inbrengen.

[1:47:33] Met ontzettend veel respect en eerbied richting de mensen in Hawija probeer ik te antwoorden waarom niet.

[1:47:40] Ook daar heb ik wel, net als het kabinet, een verantwoordelijkheid in.

[1:47:43] Het is niet de eerste keer dat de Kamer ooit een brief van een kabinet krijgt dat een motie beter niet uitgevoerd kan worden.

[1:47:48] En het zal ook niet de laatste keer zijn.

[1:47:51] Dus nee, ik vind het eerlijk gezegd te kort door de bocht om het op die manier af te doen.

[1:47:56] We hebben met elkaar urenlang en u met mijn voorgangers nog langer hier uitvoerig over gesproken.

[1:48:02] We hebben u niet kunnen overtuigen van onze standpunten, van onze argumenten.

[1:48:06] Maar vervolgens hebben we nog steeds wel de verantwoordelijkheid om daar iets mee te doen.

[1:48:10] Meer dan dat is dit ook niet.

[1:48:12] En wat ik heel belangrijk vind, nogmaals, is ook niet hier een soort bruut van ik keer mijn rug naar Hawija en men zoekt het maar uit.

[1:48:19] Dat is ook niet aan de orde.

[1:48:20] We doen het op een andere manier.

[1:48:22] We doen het gemeenschappelijk in plaats van individueel.

[1:48:25] Daar kan een deel van de Kamer niet mee eens zijn, daar heb ik respect voor.

[1:48:29] Maar dit is wel wat de stand van zaken is.

[1:48:34] Dank u wel.

[1:48:35] Volgens mij zijn we dan nu toe aan de beantwoording door de minister van Buitenlandse Zaken.

[1:48:39] Gaat uw gang.

[1:48:40] Dank u wel, voorzitter.

[1:48:41] Ik heb een korte inleiding en dan ook de beantwoording van de vragen, maar niet in blokjes.

[1:48:48] Voorzitter, het beschermen van onze veiligheid, van onze welvaart en van onze vrijheid, dat zijn de prioriteiten van ons buitenlandbeleid.

[1:48:56] En zoals ook in de internationale veiligheidsstrategie benoemd is, is veiligheid daar op dit moment de absolute prioriteit in een veranderende wereld.

[1:49:03] Missies spelen daar een belangrijke rol in en doen we nauwe samenwerking tussen Defensie en Buitenlandse Zaken namens het hele kabinet.

[1:49:10] Met de oorlog in Oekraïne, een dreiging aan onze oostflank, heeft de verdediging van ons bondgenootschappelijk grondgebied terecht onze aandacht en ook onze volle inzet.

[1:49:19] Maar ook instabiliteit elders in de wereld, dat raakt onze belang.

[1:49:23] De straat van Hamoes is daar op dit moment een belangrijk voorbeeld van.

[1:49:26] De blokkade van de straat van Hamoes destabiliseert de regio, maar heeft ook grote impact op de economie wereldwijd, energiezekerheid, voedselzekerheid.

[1:49:35] En raakt ook simpelweg de prijzen op de energierekening van onze mensen en aan de pomp.

[1:49:42] In Afrika zien we groeiend djihadisme, internationale criminaliteit.

[1:49:47] En onze internationale partners verwachten ook dat wij een stuk van de verantwoordelijkheid zullen blijven nemen voor de veiligheid die ons allen aangaat.

[1:49:55] Instabiliteit raakt ons direct.

[1:49:57] We hebben ook de hele toolbox van het buitenlandbeleid nodig.

[1:50:01] Civiele en militaire missies, trainingen, capaciteitsopbouw, bevordering van de internationale rechtsorde, want ook dat draagt bij aan de veiligheid en onze economische belangen.

[1:50:10] In dat kader ook sancties en hulp en handel.

[1:50:13] In de geopolitieke context verandert ook de aard van de missies.

[1:50:17] De afgelopen jaren zijn er geen grootschalige vredesmissies geweest, maar is het meer kleinschalig en realistisch.

[1:50:24] Het gevolg daarvan is ook dat missies andere doelen dienen.

[1:50:27] Korte termijn crisisbeheersing, geen langlopende stabilisatie.

[1:50:31] Vaak ook een politiek signaal aan geopolitieke tegenstanders.

[1:50:35] We moeten scherpe keuzes maken, realistisch zijn over wat we kunnen bereiken.

[1:50:39] We pleiten bijvoorbeeld ook in Brussel voor uitvoerbare mandaten en ook tastbaar EU-belang.

[1:50:44] En de klassieke artikel 100-procedure verstaat ook niet meer altijd.

[1:50:48] De situaties zijn volatiel, de inzet blijft lang onduidelijk, vaak korte aanlooptijden.

[1:50:53] We kunnen vanwege veiligheid ook niet alles prijsgeven.

[1:50:56] En de geleerde lessen uit grote missies zijn dan ook weer minder van toepassing.

[1:51:00] En daarover denken we ook dat we in gesprek moeten blijven met de Kamer.

[1:51:04] De conclusie is dat juist in de huidige geopolitieke context missies een kerninstrument zijn van ons veiligheidsbeleid.

[1:51:11] Ook vooruitgeschoven verdediging waarmee we partnerschappen versterken en de internationale rechtsorde ook bewaken.

[1:51:17] Ik ben trots dat onze mensen in al die missies en operaties ook een bijdrage kunnen leveren.

[1:51:24] Ik wil daarom ook ons militaire, civiel personeel, diplomaten, politie, civiele experts bedanken voor hun onmisbare bijdrage.

[1:51:31] Want dankzij hun inzet en expertise zorgen zij voor een veilig Nederland overal ter wereld.

[1:51:39] De laatste stand van zaken betreft de IOB-evaluatie van Nederlandse inzet in de Rode Zee.

[1:51:45] Op 27 maart...

[1:51:47] ontving de Kamer de kabinetsreactie op deze evaluatie.

[1:51:50] Het kabinet beaamde in zijn reactie onder andere dat doelstellingen van de Nederlandse militaire bijdrage grotendeels zijn bereikt, het kabinet realistisch is geweest in de verwachtingen vooraf en wat bereikt kan worden en dat de Kamer daarover gebalanceerd is geïnformeerd en dat de inbreng ook goed aansloot op de behoefte in de militaire operaties.

[1:52:08] En tegelijk werden ambitieuze operatiedoelen, namelijk het herstellen, dat was Operation Prosperity Garden of het handhaven tijdens ASPIDES,

[1:52:17] van de vrijheid van doorvaart, die werden gedeeltelijk bereikt en belemmen de diverse factoren de effectiviteit, zoals beperkt aantal schepen, aansturing, tekortschietende inlichtingen uitwisselen.

[1:52:28] Onze blijvende aandacht gaat uit naar het formuleren van realistische operatietoelstelling.

[1:52:32] Een goede samenwerking tussen operaties en synergie tussen partnerlanden binnen operaties.

[1:52:38] Ik zeg ook graag toe dat het kabinet bij een eventuele vervolginzet ook ingaat op hoe we de aanbevelingen uit die evaluatie ook zullen meenemen.

[1:52:50] Het delen van het afwegingskader voor missiekeuze.

[1:52:54] De minister van Defensie ging daar zojuist volgens mij gedeeltelijk ook op in.

[1:52:58] Maar we wegen elke inzet zorgvuldig.

[1:53:02] We hebben artikel 100 toetsingskader, waaraan we mogelijke missiebijdragen afwegen en nadrukkelijk naar interdependentaal overleg.

[1:53:09] We richten onze inzet ook in op basis van strategieën, zoals het regeerakkoord, internationale veiligheidsstrategieën, die ook bij uw Kamer goed bekend zijn.

[1:53:17] En we nemen uw Kamer ook uitvoerig mee in al deze afwegingen.

[1:53:20] De context is tegenwoordig volatiel.

[1:53:23] Vaak gaat het ook om kortlopende inzet, heb ik net ook in mijn inleiding aangegeven.

[1:53:28] En maatwerk is dus nodig.

[1:53:30] Dus een formeel wegingskader willen we niet op die manier met de Kamer delen.

[1:53:35] Maar vanzelfsprekend in alle mogelijke stappen die we zetten in missies voeren we het gesprek met de Kamer.

[1:53:46] Dus ook even kijken of ik u goed begrijp.

[1:53:49] Want mijn vraag was van... kunt u een afwegingskader delen?

[1:53:53] U zegt, nou ja, we sturen inderdaad de artikel 100-brief.

[1:53:56] Daar zit een bepaalde afweging in per casus.

[1:53:59] Maar u zei net, dus een afwegingskader kan ik niet delen.

[1:54:02] Is er een afwegingskader?

[1:54:04] Want wat ik ook aangaf in mijn inbreng... nou ja, u zelf ook, de geopolitieke dreiging... en de wereld is volatiel, dus we moeten...

[1:54:12] aantal keuzes maken.

[1:54:14] Nou, dat is hier ook aangegeven dat de druk zit op hoofdtaak 1.

[1:54:18] Dus is er überhaupt een afwegingskade waarin u die doet, die u niet met ons kunt delen?

[1:54:26] De minister.

[1:54:26] Voorzitter.

[1:54:28] Dank.

[1:54:29] Ja, voorzitter.

[1:54:30] Er zijn interne afwegingskaders.

[1:54:32] Ik zei net al, het is natuurlijk ook interdepartementaal.

[1:54:33] Meerdere ministeries en in bijzonder natuurlijk Defensie en Buitenlandse Zaken zijn daarbij betrokken.

[1:54:38] Dus de afwegingskaders die zijn er.

[1:54:41] En tegelijkertijd zien we ook gewoon dat de situatie volatiel is.

[1:54:44] De aard van missies wordt anders.

[1:54:46] De wereld verandert.

[1:54:47] En dat betekent dat we daar gewoon afwegingen in maken.

[1:54:50] Die houden we intern.

[1:54:51] Maar op het moment dat wij die afwegingen gemaakt hebben, delen we natuurlijk ook vervolgens onze besluiten, onze inzicht met de Kamer en gaan we ook discussie met de Kamer aan.

[1:55:00] Waarbij ik denk dat heel veel onderdelen van die afwegingen ook weer terugkomen in het debat met de Kamer.

[1:55:09] Voorzitter, mevrouw Nanninga vroeg naar de keuze voor Aspides en de belangenafweging daarin.

[1:55:16] We hebben destijds gekozen om bij te dragen aan Aspides.

[1:55:18] Hierbij zijn Nederlandse belangen ook altijd zorgvuldig afgewogen.

[1:55:23] En we hebben een bijdrage geleverd aan het begeleiden van schepen.

[1:55:26] De Nederlandse inzet en ook de EU-operatie heeft wel degelijk ook resultaat behaald.

[1:55:29] Heeft de IOB-evaluatie ook erkend?

[1:55:32] De IOB heeft ook waardering uitsproken dat het kabinet realistisch voor ogen had wat bereikt kon worden.

[1:55:37] We hebben destijds daarnaast ook andere operaties in bijdrage geleverd, waaronder ook de VS-geleide missies.

[1:55:47] En ook bij toekomstige inzet zullen steeds Nederlandse belangen en uiteraard ook de veiligheid van onze militairen nadrukkelijk meewegen als altijd.

[1:55:53] En ook de lessen die ook uit de IOB komen implementeren.

[1:55:59] Rodan, hij heeft daar nog een vraag over.

[1:56:01] Uiteraard.

[1:56:02] Ja, voorzitter.

[1:56:04] Natuurlijk ga ik er vanuit dat die veiligheid best wel een speerpuntje is in die overweging.

[1:56:11] Maar mijn vraag was eigenlijk...

[1:56:15] Het was al duidelijk dat het Amerikaanse programma, de Prosperity Guardian, betere operationele randvoorwaarden bood...

[1:56:26] En toch is er daarna doorgaan met Aspides.

[1:56:29] En je kan zo'n schip maar één keer inzetten.

[1:56:31] Dus ik begrijp gewoon die keuze niet zo goed.

[1:56:34] Waarom het dan desondanks toch zo is gedaan... en de motivatie die ervoor gegeven werd... had wel degelijk een wat politieke motivatie in mijn oren.

[1:56:43] Het ging om de geopolitieke positionering van de EU...

[1:56:46] Sorry, ik zeg het verkeerd.

[1:56:50] Om te laten zien dat we onafhankelijk van de Amerikanen kunnen opereren.

[1:56:55] Dat was een deel van de motivatie.

[1:56:58] Dat is natuurlijk echt heel merkwaardig.

[1:56:59] Want er staat wel degelijk in het IOB-rapport dat er gewoon echt betere voorwaarden waren bij de Amerikanen.

[1:57:05] Voorzitter, zoals ik zojuist ook gemeld heb, is natuurlijk de synergie tussen missies en de mandaten van die missies en de evaluatie daarvan nemen we ook mee naar volgende mandaten en volgende keuzes.

[1:57:16] Tegelijkertijd denk ik dat in de situatie waar we nu in zitten, waar ook de VS van ons verlangt dat wij binnen Europa meer verantwoordelijkheid nemen, ook binnen NAVO-capaciteit en überhaupt voor onze eigen veiligheid.

[1:57:29] Dat missies ook bijdragen aan de ontwikkeling van onze krijgsmachten en de mogelijkheden die we hebben.

[1:57:34] En ook de gezamenlijkheid die we met partners kunnen uitoefenen.

[1:57:38] Daar maken we steeds afgewogen keuzes in.

[1:57:40] Met inderdaad de uitgangspunten die ik net noemde, die hebben daarbij prioriteit.

[1:57:47] Maar is de minister dan van mening dat het heilzaam is om meer EU-missies te doen?

[1:57:54] En deelt de minister onze mening dat dit, los van de waardeoordeel, leidt tot het institutionaliseren van de EU als militaire actor?

[1:58:04] Dus bijna een soort tweede spoor naast de NAVO.

[1:58:07] Dat is het effect.

[1:58:08] Vindt de minister dat een goed idee?

[1:58:11] De NAVO is de hoeksteen van onze veiligheid.

[1:58:14] Een defensief bondgenootschap.

[1:58:16] Tegelijkertijd maken wij steeds de afweging in welke vorm en met welke internationale partners wij op de beste manier onze belangen kunnen dienen.

[1:58:24] Dat kan in EU-verband zijn op sommige gebieden, dat kan in internationale coalities, gelegenheidscoalities zijn op sommige gebieden en soms is dat in het kader van de NAVO.

[1:58:32] Maar daar maken we steeds gewoon gewogen afweging in.

[1:58:39] Ja goed, dat snap ik.

[1:58:41] Maar kijk, ik blijf een beetje vastlopen op dat punt.

[1:58:47] Dat stel hypothetisch dat een EU-missie misschien veiliger is of betere randvoorwaarden kent.

[1:58:55] Dan kan ik dat nog wel begrijpen.

[1:58:57] Maar ik kan de minister op zijn minst toe zeggen dat dat ook echt...

[1:59:01] de enige voorwaarde is dat het dus niet zo is van we moeten loskomen van Amerika of we willen ook wel graag iets Europees doen.

[1:59:09] Dus dat de enige afweging die daarvoor doorslaggevend is zou moeten zijn, het is veiliger en er zijn betere randvoorwaarden voor.

[1:59:15] Want anders gaan we gewoon naar een soort dubbelsysteem waarvan ook gewoon ruis optreedt.

[1:59:20] En al helemaal een gruwel is dat het een vooropmaat naar een Europees leger zou kunnen zijn.

[1:59:25] Minister.

[1:59:26] Nou, voorzitter, dat zijn wat mij betreft echt een aantal stappen te ver.

[1:59:29] Wij kiezen gewoon op welke manier we in welk verband de beste inzet kunnen plegen in het Nederlands belang.

[1:59:36] En dat kan een EU-missie zijn, dat kunnen ook andere missies zijn.

[1:59:44] Er roepen toch nog vragen op, zie ik.

[1:59:51] Ja, voorzitter.

[1:59:53] Dan ga ik het misschien wat harder maken.

[1:59:54] Maar kan de minister toezeggen dat hij altijd de keuze maakt die het beste is voor onze militairen en niet

[2:00:00] de beste keuze voor onze vriendjes in Brussel?

[2:00:03] Nee, minister.

[2:00:04] Voorzitter, we maken altijd de keuze die het beste is voor het Nederlands belang en daar worden heel veel dingen in meegewogen.

[2:00:09] De heer Boon.

[2:00:10] Ja, dus we kunnen met z'n allen concluderen dat de minister niet durft te zeggen hier dat hij de beste keuze maakt voor onze militairen, maar het Nederlandse belang, wat dat ook zou mogen zijn, dat is waarschijnlijk het belang van z'n vriendjes in Brussel en niet die van onze Nederlandse militairen.

[2:00:22] Ik vind het heel erg jammer.

[2:00:23] Ik vind het zelfs schandelijk.

[2:00:25] Nee, minister.

[2:00:27] Voorzitter, nogmaals.

[2:00:28] We dienen het Nederlands belang en daar maken we onze keuzes in.

[2:00:31] In welke vorm we missies uitvoeren.

[2:00:33] En met natuurlijk de veiligheid van onze militairen voorop.

[2:00:36] En dat is aan Defensie om dat te wegen.

[2:00:41] Vervolgt uw beantwoording.

[2:00:49] Voorzitter, de IOB-evaluatie Rode Zee...

[2:00:56] Of dat ik daartoe kan zeggen om mee te nemen in nieuwe inzet in de Rode Zee.

[2:01:03] Ja, dus de IOB evaluatie nemen we mee in eventuele inzet in de Rode Zee.

[2:01:11] Welk licht dat eventueel werpt op de inzet in de straat van de Moes.

[2:01:14] De minister van Defensie heeft net ook al een ander over aangegeven.

[2:01:16] Maar de missie in de straat van de Moes is echt anders van aard.

[2:01:20] Lessen van de IOB worden hierin verwerkt.

[2:01:23] En zullen uw Kamer in dat geval ook realistisch informeren over wat wel en niet haalbaar is.

[2:01:28] En we zetten in op innovatieve samenwerking met like-minded in een gelaagd coalitieverband.

[2:01:33] En de mogelijke missie in de straat van Moes wordt in een dergelijk coalitieband vormgegeven.

[2:01:39] De heer Van Landschot vroeg naar de... Ja, voorzitter...

[2:01:45] Maar goed, ik word ongetwijfeld door de Kamerleden merk ik als er te veel duplicatie in zit.

[2:01:50] Maar laten we dat maar zien in het kader van dat we u iets meer informeren dan dat we u te weinig informeren.

[2:01:57] Maar de internationale missie in de straat van Homoes, de minister van Defensie heeft er net ook al iets over gezegd.

[2:02:02] Maar die situatie in de straat van Homoes is nog altijd zeer volatiel en echt onvoorspelbaar.

[2:02:07] De daadwerkelijke activatie van de missie is op dit moment dus ook geen sprake van.

[2:02:11] Tegelijkertijd treft de brede internationale coalitie wel voorbereidingen.

[2:02:15] Nederland is daar goed op aangesloten met planningcapaciteit en speelt daar natuurlijk ook een belangrijke rol in.

[2:02:22] En de specifieke inzet heeft de onderdelen daarvan, heeft de minister van Defensie net aangegeven.

[2:02:28] Mevrouw Perry vroeg of we kunnen toezeggen dat de Evertse onder geen beding steun verleent aan de eventuele aanval van Israël en de VS.

[2:02:36] Dat is niet aan de orde.

[2:02:38] De mogelijke inzet in het kader van die internationale coalitie is van een andere orde, namelijk gericht op de vrije doorvaart en in de coalitie onder leiding van het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.

[2:02:49] Speculaties over de nieuwe aanval op Iran en ons eventuele standpunt daarop.

[2:02:56] Keer op keer blijkt dat Iran...

[2:02:58] een serieuze bedreiging voor de internationale gemeenschap vormt met zijn ballistische raketprogramma en nucleaire ambities.

[2:03:05] De vijandige houding van Iran ook richting Israël, een manier waarop Iran gebruik maakt van proxies in de regio en ook de lange arm van Teheran richting Nederland.

[2:03:14] We hebben ook grote zorgen over hoe Iran de eigen bevolking behandelt in binnen- en buitenland.

[2:03:19] De afgelopen maanden hebben partners uit het Midden-Oosten ook via onderhandelingen geprobeerd om die Iraanse dreiging weg te nemen.

[2:03:24] De focus moet ook echt liggen om die onderhandelingen ook tot een succes te maken.

[2:03:28] Dus ik ga ook niet vooruitlopen op hypothetische situaties, ook geen oordeel uitspreken.

[2:03:32] We hebben steeds gezegd er moet een diplomatieke oplossing komen en dat is ook de route die wij steunen.

[2:03:40] Van Nallingen vroeg nog naar de weging straat van Homoes ten opzichte van Oostzee.

[2:03:46] Ook minister van Defensie heeft net gezegd dat wij wegen permissie af wat de meest effectieve inzet is.

[2:03:51] En hierbij wordt meegenomen wat de capaciteit van Nederland is en de haalbaarheid.

[2:03:59] Van Baarle vroeg nog even specifiek naar die internationale coalitie en welke mandaten daar gelden.

[2:04:06] We werken binnen de coalitie ook aan een solide juridisch mandaat gedragen door een brede diverse coalitie van landen.

[2:04:12] Het zendt het krachtige signaal ook uit naar Iran om het recht op vrije navigatie en het recht op doortocht door de straat van Hormuz ook te respecteren.

[2:04:21] Zodra er sprake gaat zijn van internationale militaire presentie, zodra hij aanstaande lijkt, dan zullen we ook...

[2:04:28] conform de procedures in de Kamer handelen en ook daar verder eventueel het gesprek over kunnen voeren.

[2:04:34] Unifil Libanon.

[2:04:36] Stabiliteit in Libanon achten we echt van groot belang.

[2:04:39] Het vertrek van Unifil is inderdaad zorgelijk.

[2:04:42] Nederland was voorstander geweest van verlenging, maar dat is uiteindelijk aan de VN-veiligheidsraad.

[2:04:47] Het is nu extra belangrijk dat de Lebanese ambtforces een rol in de veiligheid van Zuid-Libanon op zich kunnen nemen.

[2:04:53] Nederland is daarom voornemens ook bij te dragen aan de nieuwe EU-missie gericht op het versterken van de capaciteiten van de Lebanese Armed Forces en de International Security Forces.

[2:05:02] Deze missie is geen vervanging van UNIFIL.

[2:05:04] Deze draagt er wel bij, echt aan het versterken van de Lebanese Armed Forces en stabiliteit in Libanon.

[2:05:10] En over het Franse-Italiaanse initiatief, daar is nog weinig over bekend.

[2:05:13] Dus wij staan hier wel over in nauw contact met Frankrijk en Italië, maar daar is op dit moment nog geen verdere informatie over.

[2:05:21] We hebben de interruptie van mevrouw Piri.

[2:05:24] Ja, voorzitter, want ik ben blij hoor als Nederland op verschillende manieren, volgens mij doet de minister van Defensie dat ook, ondersteuning doet aan de Libanese armed forces.

[2:05:34] En tegelijkertijd is er natuurlijk een enorm vacuum nu, ook op het moment dat Israël gewoon grote delen van Zuid-Libanon bezet houdt.

[2:05:43] Dus de vraag is, wat is er nog qua internationaal toezicht?

[2:05:46] En is de minister in ieder geval bereid om te kijken of we dan...

[2:05:49] We hoeven niet het voortouw te nemen, maar om te kijken of dat kan samen met de Fransen en de Italianen.

[2:05:53] Om te kijken of we, als het niet meer in VN-verband lukt vanwege het veto van de Amerikanen... ...om te kijken of we in EU-verband een rol kunnen spelen wanneer dat ook gewaardeerd zou worden door de Libanese regering.

[2:06:07] Ja, voorzitter.

[2:06:08] Ik meen ook net langs die lijnen geantwoord te hebben.

[2:06:11] Dus de inzet is inderdaad het versterken van Lebanese armed forces.

[2:06:14] Het Frans-Italiaanse initiatief, dat volgen we nu.

[2:06:17] We zijn ook in contact met hun, maar er is nog weinig over bekend.

[2:06:19] En wij zijn zeker bereid om te kijken op welke wijze wij als Nederland in de zorgelijke situatie die daar is een bijdrage kunnen leveren.

[2:06:33] Eufor Altea, Bosnië-Herzegovina.

[2:06:38] De Bosnische autoriteiten waren verantwoordelijk voor de arrestatie van Dodik.

[2:06:43] Eufor Altea is onbetijdig en heeft toegezien op het behoud van lokale veiligheid.

[2:06:48] Een arrestatie van Dodik zou onbetijdigheid in het gedeelte brengen.

[2:06:51] Daarom is de keuze gemaakt die gemaakt is.

[2:06:55] De historische betrokkenheid in Bosnië en of wij hier nog actief zijn.

[2:06:59] Op dit moment onderzoeken we de mogelijkheden voor een hernieuwde bijdrage

[2:07:04] En die wordt overgegaan tot een heel nieuwe breidage.

[2:07:06] Wederom zullen we uw Kamer informeren volgens de processen die er zijn.

[2:07:10] Maar het heeft dus zeker onze aandacht.

[2:07:15] De motie Piri over de overbrenging van Afghaanse bewakers.

[2:07:20] Nederland heeft zich op ruimhartige wijze ingespannen voor het overbrengen van Afghanen naar Nederland.

[2:07:25] In totaal zijn er meer dan 4600 personen geëvacueerd, ook overgebracht.

[2:07:30] En de vorige kabinetten is een lijn getrokken welke groepen Afghanen wel in aanmerking zouden komen voor overbrenging en welke niet.

[2:07:37] Er is zorgvuldig over nagedacht in het volle besef dat bij een lijntrekter ook mensen buiten zullen vallen.

[2:07:43] Met het arrest van de Hoge Raad is definitief uitsluitsel gekomen dat er geen juridische verplichting bestaat voor de staat om overbrenging van de groep ambassadebewakers te faciliteren.

[2:07:53] Eerdere uitspraken van de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State over het huidige beleid hadden de staten al in het gelijk gesteld.

[2:08:00] Het kabinet beziet op dit moment nog wat voor gevolgen het arrest van de Hoge Raad heeft voor de eerder aangehouden motie.

[2:08:06] En zoals ik ook al toegezegd heb, zal uw Kamer daar zo spoedig mogelijk inhoudelijk over geïnformeerd worden.

[2:08:14] En ik meen dat die toezegging was voor het consulaire debat wat we 16 november volgens mij uit mijn hoofd hebben.

[2:08:20] 18?

[2:08:22] 16.

[2:08:25] Ja, voorzitter, dat waren de vragen van mijn kant.

[2:08:30] Dan kijk ik even naar of er iets op de zevens blijft liggen of dat er interrupties zijn.

[2:08:33] De heer Boon.

[2:08:35] Nou, mijn laatste vraag, want ik heb gevraagd of de missies afgebouwd konden worden om de Nederlandse belangen te beschermen.

[2:08:41] En dan hoor ik deze minister zeggen van we willen in Libanon kijken welke bijdrage we kunnen leveren.

[2:08:46] En als een gedeelte van mijn vraag is wat schiet Nederland ermee op om die bijdrage te leveren?

[2:08:50] Welke veiligheid wordt in Nederland vergroot als wij die bijdrage gaan leveren?

[2:08:56] Nou, dat was eigenlijk mijn vraag.

[2:08:58] Minister.

[2:09:00] Ja, voorzitter.

[2:09:01] Buiten dat de situatie in Libanon extreem schijnend is, heeft het ook grote impact op stabiliteit in de regio en ook op migratiestromen in de regio.

[2:09:13] En uiteindelijk is stabiliteit in die regio van groot belang gezien de druk die daaruit kan voortkomen, ook op Nederland en op Europa.

[2:09:21] Dat betekent dat we steeds zullen bezien op welke wijze en in welke vorm en ook in welke mate we een bijdrage kunnen leveren aan belangen die ons allemaal raken.

[2:09:32] Dank.

[2:09:33] Dan zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn aan de zijde van het kabinet.

[2:09:36] Dan ga ik kijken of er behoefte is aan een tweede termijn.

[2:09:42] Dat is niet van ieder geval, dus we gaan dan gewoon een tweede termijn starten.

[2:09:46] En dan start ik bij collega Piri.

[2:09:48] Ga doorgang.

[2:09:54] Voorzitter, dank.

[2:09:56] Ik zie mevrouw Pieren, u probeert extra spreektijd los te wrikken bij collega Van Lansmoet.

[2:10:00] Nee hoor, ik dacht dan heb ik iets langer tijd om na te denken over wat ik ga zeggen.

[2:10:03] Maar dan doen we het zonder na te denken.

[2:10:05] Is ook ook goed.

[2:10:07] Ja?

[2:10:07] Nee hoor.

[2:10:07] Gaat wel.

[2:10:07] Allereerst dank in ieder geval voor de toezegging van de minister van Defensie om te kijken... ...om over dat rapport ook serieus in gesprek te gaan met de bonden.

[2:10:16] Dan te kijken op welke manier kan worden teruggekoppeld naar de Kamer.

[2:10:19] Ik zal zelf...

[2:10:20] een verzoek doen als Kamer om de bonden ook te spreken bij een ronde tafel, maar dat komt bij een PV.

[2:10:24] Over Hawitia gaan we het niet eens worden, dat is duidelijk.

[2:10:28] Ik had een meerderheid, helaas is die door mijn rechterbuurman afgevallen in de Kamer.

[2:10:33] Dus daar hebben we ons bij neer te leggen.

[2:10:36] Even voor de duidelijkheid, het ging nooit om extra geld, maar op het moment dat je individueel kunt compenseren, dat je het geld wat nu al beschikbaar is gezet, niet...

[2:10:47] Nou, niet totaal nutteloos, maar in ieder geval echt bij degene die getroffen zijn brengt.

[2:10:54] En niet alleen maar bij de gemeenschap.

[2:10:56] Dat was altijd het doel van die motie.

[2:10:59] En dan moeten wij helaas rechtszaken afwachten die inderdaad nog lopen tegen de staat over aansprakelijkheid.

[2:11:06] Dan tot slot nog twee dingen, voorzitter.

[2:11:09] Eentje over Hormoes.

[2:11:11] De minister zegt dat de minister van Buitenlandse Zaken altijd heel diplomatiek is, ook zijn taak.

[2:11:17] Maar hij zei er moet een diplomatieke oplossing komen.

[2:11:19] Nou, daar is mijn fractie het heel erg mee eens.

[2:11:21] Dus ik mag toch hopen wanneer er weer een militaire aanval plaatsvindt, we niet weer begrip gaan uitspreken.

[2:11:26] En tot slot, voorzitter.

[2:11:27] Ik was met een aantal collega's ook in New York een aantal maanden geleden.

[2:11:32] En daar werd ook heel erg benadrukt, ook vanuit de Nederlandse missie, hoe belangrijk het is dat we soms ook aan VN-missies deelnemen.

[2:11:39] Dat is niet zozeer vaak met militairen, maar met experts.

[2:11:42] En ik vroeg me af, uiteraard binnen de capaciteiten die er zijn, of het kabinet daarvoor openstaat.

[2:11:52] Mijn tweede termijn gaat eigenlijk ook over wat mevrouw Piri net aangaf, over de VN-missies.

[2:11:57] Want Nederland heeft op VN-missiesgebied echt een expertise en daar blinken ze ook uit.

[2:12:03] Dus dat is echt hard nodig.

[2:12:04] En ik begrijp dat er volgens mij volgende maand of in ieder geval eind dit jaar ook een grote conferentie in Indonesië wordt georganiseerd.

[2:12:13] georganiseerd samen met Indonesië en Nederland over de inzet van de VN-missies.

[2:12:19] Zoals vaak gebruikelijk is, wordt ook de Kamer geïnformeerd naar de inzet van dit soort conferenties.

[2:12:25] Ik vroeg me af of dat in deze kwestie ook kan worden gedaan, dat de Kamer daarin mee wordt genomen.

[2:12:31] Dank u wel.

[2:12:32] De heer Boon?

[2:12:33] Ja, voorzitter.

[2:12:33] Ik vroeg aan de minister van Buitenlandse Zaken wat de veiligheid in Nederland opschiet met wel weer een nieuwe missie gaan beginnen in Libanon.

[2:12:41] Hij kreeg niet het begin van een antwoord.

[2:12:43] Een hoop gezwet en dan vluchtelingenstroom die op gang zou kunnen komen.

[2:12:48] Nou, weet u wat we dan kunnen doen?

[2:12:49] Dat is de voorstel van de PVV.

[2:12:50] Dan zetten we Nederlandse militairen aan onze Nederlandse grens.

[2:12:53] Zo bewaken we de Nederlandse grens, zo houden we die vluchtelingen stroom tegen.

[2:12:56] Want dat hele blababla verhaal wat u deed over Libanon, dat kunnen we ook over Soedan doen.

[2:13:01] Dat kunnen we ook over Niger, dat kunnen we over honderd landen doen.

[2:13:03] Zoveel militairen hebben we niet, maar we hebben wel genoeg militairen om onze Nederlandse grens te beschermen.

[2:13:08] En laten we dat eens doen, want daar schiet de veiligheid van Nederland echt iets mee op...

[2:13:12] Durft hij die keuze te maken of blijft hij wegkijken?

[2:13:15] En ten tweede, ik ben nog steeds echt teleurgesteld in de antwoord dat deze minister gewoon kiest voor zijn politieke vrienden in Brussel.

[2:13:22] En gewoon niet hardop durft te zeggen, Nederlanders altijd kiezen voor de Nederlandse militaire belangen.

[2:13:28] Voor onze jongens en meisjes.

[2:13:30] Dat durft deze minister niet te zeggen.

[2:13:32] Deze minister die kijkt met een schuin oog alweer naar Brussel.

[2:13:35] Nou, dan weten we dat.

[2:13:36] Jammer.

[2:13:38] Ik kijk naar de heer Van Balen.

[2:13:41] Ja, voorzitter.

[2:13:42] Allereerst over Hormuz.

[2:13:45] Als het gaat om het belang van een diplomatieke oplossing... mag ik toch hopen dat deze minister zichzelf niet onthoudt van uitspraken... maar dat hij gewoon aangeeft, klip me klaar namens Nederland... dat er gewoon geen sprake mag zijn van een nieuw Amerikaanse aanval.

[2:14:00] Voorzitter, dat zou mijn eerste vraag zijn.

[2:14:03] Tweede vraag is...

[2:14:04] Kan de regering uitsluiten dat die Nederlandse missie op welke manier dan ook betrokken is bij operaties die doelwitten in Iran zullen raken?

[2:14:13] Gaan wij uitsluiten dat wij mee gaan doen aan dat soort operaties?

[2:14:18] En voorzitter, de derde vraag die ik heb.

[2:14:21] Als er sprake is van een aanval die niet in lijn is met het internationaal recht, hoe kan er dan sprake zijn eventueel van een mandaat dat we daaraan gaan meedoen?

[2:14:29] Dan voorzitter, als tot slot de minister van Defensie, als haar bezwaren tegen individuele compensatie presidentwerking zijn...

[2:14:38] Waarom zijn er dan wel individuele compensatievormen geweest voor Afghanistan?

[2:14:44] Ik pleeg en blijf te zeggen dat wij als Kamer gepiepeld worden.

[2:14:51] Op het moment dat wij op deze manier een motie niet laten uitvoeren, dan maakt dat onze instrumenten echt bot.

[2:14:57] En dan kijk ik nogmaals de collega's van CDA en D66 aan.

[2:15:03] Dank u wel.

[2:15:03] Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de tweede termijn aan de zijde van de Kamer.

[2:15:05] Ik schors voor een paar minuten.

[2:15:06] Blijft u allemaal hier in de buurt?

[2:15:08] Ik schors voor een paar minuten voordat we doorgaan naar de tweede termijn.

[2:18:40] Ik heropen dit commissiedebat voortgang en evaluatie missies voor de tweede termijn aan de zijde van het kabinet.

[2:18:47] Ik kijk even wie de antwoorden geeft.

[2:18:49] Dat is de minister van Buitenlandse Zaken.

[2:18:50] Gaat de gang.

[2:18:52] Dank voorzitter.

[2:18:53] Voor wat betreft een eventuele missie in de straat van Hermoes.

[2:18:58] Er is geen missie en als er een missie komt is die defensief van aard gericht op de bescherming van de vrije doorvaart.

[2:19:07] Als het gaat om de VN-missies, Nederlandse bijdrage binnen VN.

[2:19:13] We steunen natuurlijk de doelstellingen en inzet van VN steunen we onverminderd.

[2:19:18] Tegelijkertijd zien we ook dat er steeds minder VN-vredesmissies zijn.

[2:19:21] We zien wel op andere gebieden dat we inzet kunnen plegen in verschillende internationale coalities.

[2:19:27] Neem niet weg dat daar waar we kunnen bijdragen aan de belangen van de VN en ook met onze expertise, dat we natuurlijk altijd kijken op welke wijze we dat kunnen doen.

[2:19:36] Voor wat betreft het meenemen van de Kamer voor de Nederlandse inzet in de UN Peacekeeping Ministerial gaan we doen.

[2:19:43] En dat zullen we tijdig doen, voorafgaand aan die bijeenkomst.

[2:19:49] Dat leidt tot een interruptie van de heer Van Balen.

[2:19:52] Als dat de beantwoording van de minister was over Hormoes?

[2:19:56] Ik had de vraag gesteld, omdat hij aangeeft dat de mening van Nederland is dat er een diplomatieke oplossing moet komen.

[2:20:03] Of Nederland dan ook?

[2:20:06] het niet eens is met de uitspraken van Trump dat er weer bombardementen op tafel liggen en of de minister daar ook afstand van neemt.

[2:20:15] De minister.

[2:20:17] Voorzitter, ik herhaal, wij zijn voor een diplomatieke oplossing.

[2:20:21] Op dit moment kan ik niet vooruitlopen op eventuele situaties die wel of niet gaan gebeuren.

[2:20:29] Vervolgt uw beantwoording.

[2:20:31] Ja, de heer Boon over de keuzes die wij maken.

[2:20:38] Belangen van de militairen staan natuurlijk altijd voorop.

[2:20:42] En tegelijkertijd internationaal inzet is ook in het Nederlands belang.

[2:20:46] Het Nederlands belang kunnen wij niet alleen dienen door in Nederland en aan de grenzen in Nederland bezig te zijn.

[2:20:50] Maar internationaal inzet dient ook ons belang en dat nemen we mee in onze afweging.

[2:20:56] Voorzitter, ik denk in ieder geval mijn aantekeningen.

[2:21:00] dat ik volgens mij de resterende vragen beantwoord heb.

[2:21:03] Dan kijk ik nog een keer naar de commissie of dat het geval is.

[2:21:05] De heer Van Balen, heeft u nog een vraag op de zee?

[2:21:08] Ja, voorzitter.

[2:21:08] Ik had expliciet gevraagd of het uitgesloten is dat Nederlandse deelname kan impliceren dat wij betrokken zijn bij eventuele aanvallen op Iraans grondgebied.

[2:21:21] Of dat nou offensief of defensief is, dat ligt in het midden.

[2:21:26] Voorzitter, er is geen missie.

[2:21:28] En als die er zou komen, dan is onze inzet, een defensieve missie, gericht op vrije doorvaart.

[2:21:35] En dat is de inzet.

[2:21:36] En zodra er wel een missie is, dan gaan we met de Kamer in gesprek over het kader en alle voorwaarden die erbij gelden.

[2:21:44] Dank voor uw beantwoording.

[2:21:45] Daarmee zijn we aan het einde gekomen.

[2:21:48] Ik was bijna te afronden.

[2:21:49] Ik was vergeten twee minuten debat aan te vragen.

[2:21:52] Hoeft niet supersnel, maar wel ergens dit jaar.

[2:21:57] Ik dacht ik ga snel door, dan ontlopen we dat.

[2:21:59] Maar het is helaas mislukt.

[2:22:00] Nee, grapje hoor.

[2:22:02] Grapje.

[2:22:02] Grapje mevrouw Piri.

[2:22:05] Dus daarmee doen we dan nog wel even de administratie.

[2:22:08] En dat is dus dat het lid Piri namens PRO een twee minuten debat heeft aangevraagd.

[2:22:14] En er drie toezeggingen zijn gedaan volgens onze administratie.

[2:22:17] Dus dan gaan we even kijken of dat klopt.

[2:22:19] De minister van Defensie zegt toe aan het lid van Landschot om het afwegerskade van veteranen voor het eerst volgende noodoverleg over veteranen aan de Kamer te sturen.

[2:22:29] De minister van de Wet zegt toe aan het lid Pier om in gesprek te gaan met de bonden over de richtlijnen voor lokaal personeel in de Kamer over de uitkomst te informeren.

[2:22:35] Dat heb ik ook gehoord.

[2:22:35] En de laatste is dat de minister van Buitenlandse Zaken toezegt aan het lid Belheers om de kabinetsinzet voor de conferentie in Indonesië voorafgaand met de Kamer te delen.

[2:22:48] Ja, hartstikke mooi.

[2:22:50] Volgens mij dan niets vergeten.

[2:22:51] Dan wil ik in ieder geval de minister van Defensie, de minister van Buitenland Zaken en de ambtenaren hartelijk danken voor hun aanwezigheid.

[2:22:58] Dank voor de vragen.

[2:22:59] Dank voor het leden voor het debat.

[2:23:01] Ik wil iedereen op de publieke tribune de ondersteuning.

[2:23:03] Iedereen die het op afstand heeft gevolgd.

[2:23:05] Iedereen hartelijk dank voor het mogelijk maken van dit debat.

[2:23:07] En ik sluit dit commissiedebat.

[2:23:08] Dank u wel.