Klimaat- en Energieverkenning in relatie tot de landbouw

[0:00:00] Goedemiddag allemaal.

[0:00:01] Ik open hierbij de technische briefing Klimaat en energieverkenning 2026 Landbouw en landgebruik.

[0:00:11] En ik wil graag de collega-commissieleden verwelkomen.

[0:00:15] Mevrouw Den Hollander, mevrouw Bromet.

[0:00:18] De heer Jansen en mevrouw Potten.

[0:00:21] En aan mijn rechterzijde namens PBL mevrouw Van der Zanden, de heer Plomp en mevrouw Schulte-Ubing.

[0:00:32] Wij trappen af met de presentatie en daarna gaan we over naar een één op één beantwoording.

[0:00:39] En ik heb begrepen dat de laatstgenoemde de presentatie gaat leiden en toelichten.

[0:00:45] En dan geef ik bij deze graag het woord aan...

[0:00:47] Aan u.

[0:00:50] Dank u wel, voorzitter.

[0:00:52] Het PBL heeft in september weer een klimaat- en energieverkenning gepubliceerd.

[0:00:56] Dat doen we jaarlijks.

[0:00:57] En daarin kijken we dus hoe ver je met het huidige beleid komt in het halen van klimaatdoelen.

[0:01:03] En ook doelen op gebied van hernieuwbare energie.

[0:01:06] Wij zijn hier vandaag om de resultaten voor de sectoren landbouw en landgebruik toe te lichten.

[0:01:11] Ik doe dat samen met mijn collega's Emma van der Zanden specifiek voor vragen over landgebruik en Arjen Plomp voor vragen over glastuinbouw.

[0:01:20] Wij doen die ramingen voor landbouw en landgebruik in samenwerking met de Wageningen Universiteit en het CBS.

[0:01:27] En naast de resultaten van de klimaat- en energieverkenning wilden we ook een beetje context streven over de rol van deze sectoren in een klimaatneutraal Nederland in 2050.

[0:01:38] En dat gaan wij doen op basis van verschillende verkenningen die het PBL de laatste jaren heeft gepubliceerd.

[0:01:43] En daarna zijn we natuurlijk benieuwd naar uw vragen.

[0:01:47] Eerst de resultaten van de KEF.

[0:01:49] Dit zijn de broeikasgasemissies van het Nederlands grondgebied, beginnend in 1990, het referentiejaar voor het klimaatbeleid.

[0:01:58] De historische ontwikkelingen, dat is die zwarte lijn, tot 2025.

[0:02:04] En daarna onze raming voor de broeikasgasemissies in 2030, 35 en 40.

[0:02:11] En wat we zien is de emissies die zijn de afgelopen 30 jaar al gedaald en die dalen in de ramingen verder.

[0:02:19] Maar wat wij ook zien is dat Nederland niet op koers ligt om de doelen te halen.

[0:02:23] Er staan hier drie doelen in deze grafiek.

[0:02:25] De eerste is het donkerrode bolletje.

[0:02:28] Dat is het streeftoel voor 55% reductie in 2030 ten opzichte van 1990.

[0:02:34] Nou, dat ligt net onder die geraamde bandbreedte.

[0:02:38] Dus die bandbreedte die geeft eigenlijk aan, we weten niet precies hoe beleid gaat doorwerken en er spelen allerlei onzekerheden in de rol.

[0:02:44] Dus we ramen een bandbreedte, maar het doel valt dan niet in.

[0:02:47] Dus dat betekent eigenlijk, ja, het is heel erg onwaarschijnlijk dat het doel wordt gehaald.

[0:02:53] Vervolgens hebben we het roze bolletje in 2050 en die zit op nul.

[0:02:58] Dus dat betekent dat is klimaatneutraliteit, dan is er netto geen uitstoot meer van broeikasgassen in Nederland.

[0:03:03] En daartussen hebben we nog het Europese doel van 90% reductie in 2040, hebben we vertaald naar de Nederlandse situatie.

[0:03:12] Dat is formeel geen Nederlands doel, maar we hebben gedacht dat is ook inzichtelijk om dat te laten zien.

[0:03:16] Wat zou 90% reductie dan voor Nederland betekenen?

[0:03:19] En wat dan opvalt is, het 2030-doel is al uit zicht, maar richting 2040 en 2050 wordt die kloof tussen wat wij ramen en waar je zou moeten zijn als je in 2050 klimaatneutraal wil zijn, eigenlijk alleen maar groter.

[0:03:34] Dus dat baart enige zorgen.

[0:03:38] Als we dan kijken naar de sectoren landbouw en landgebruik, waar we het vandaag over hebben, dachten we, we schetsen nog even over wat voor emissies wij dan hebben.

[0:03:46] En de landbouw is formeel één sector onder het klimaatakkoord, maar we hebben hem nog eens opgesplitst in twee deelsectoren.

[0:03:53] Dat is de veehouderij en akkerbouw aan de ene kant en de glastuinbouw aan de andere kant.

[0:03:57] En dat doen wij ten eerste omdat er voor de glastuinbouw ook een eigen doel is voor de restemissie in 2030.

[0:04:04] Maar ook omdat het eigenlijk heel verschillende soorten emissies zijn die in deze sectoren plaatsvinden.

[0:04:08] En daarmee ook heel ander beleid wat je zou moeten voeren om de emissies te reduceren.

[0:04:14] In de veerderij en akkerbouw gaat het om emissies uit biologische processen, uit dieren, uit bodems, bacteriële processen.

[0:04:22] De grootste bron in 2025 was pensfermentatie, dat zijn dus boeren en scheten van koeien.

[0:04:29] En dat was bijna de helft van de emissie in 2025 uit deze sector.

[0:04:34] En de sector als totaal, dat staat in de haakjes, is goed voor 12% van de nationale broeikasuitstoot.

[0:04:42] In de glastembouw daarentegen gaat het over emissies uit fossiele brandstoffen.

[0:04:46] Dat zijn vooral emissies uit gasmotoren van warmte-krachtkoppelingsinstallaties.

[0:04:53] Die zijn goed voor bijna 90% van de emissies uit deze sector.

[0:04:56] En daarbij gaat het zowel over CO2, maar ook een deel methaan uit de methaanslip.

[0:05:02] Dan is er nog de sector landgebruik.

[0:05:04] Dat is een bijzondere sector omdat er zowel emissies plaatsvinden vanuit landgebruik, maar dat er ook vastlegging plaatsvindt.

[0:05:11] Dus koolstof vastlegging in bijvoorbeeld planten in bossen.

[0:05:17] Het is een relatief kleine sector.

[0:05:18] We zien op het nationaal totaal slechts 2,5% van de Nederlandse emissies komt uit landgebruik.

[0:05:24] De grootste emissiepost is bouwland en de grootste post met een netto vastlegging van koolstof zijn bossen.

[0:05:35] Daar worden ongeveer 2 megaton jaarlijks vastgelegd.

[0:05:40] Voor de sectoren veehouderij en akkerbouw en ook landgebruik, omdat die emissies dus zo verbonden zijn aan biologische processen, is het ook heel moeilijk om die emissies helemaal tot nul te reduceren.

[0:05:54] Terwijl bij de glastuinbouw, dat gaat over fossiele brandstoffen, daar kan je dus door omschakeling naar duurzame energiebronnen, duurzame warmtebronnen, kan je dus wel de emissies tot genoeg nul reduceren of tot nul.

[0:06:08] In deze slide laat ik de resultaten van de ramingen voor de drie sectoren die ik net noemde zien, ook in dezelfde volgorde.

[0:06:16] Dus hier hebben we eigenlijk gekeken naar al het beleid tot 1 januari 2026 en met dat beleid wat we dan verwachten, wat er gebeurt met die ontwikkeling van broeikasgasemissies in die sectoren.

[0:06:27] Ik zal straks nog op elk van die sectoren wat dieper ingaan.

[0:06:33] Maar voor nu wil ik vooral de ramingen afzetten tegen de doelen.

[0:06:37] Dus weer dat donkerrode bolletje geeft het sectorale restemissiedoel in 2030 aan.

[0:06:44] Voor de veerderij en akkerbouw, de glastembouw, het landgebreik.

[0:06:46] En wat dan meteen opvalt is dat voor de eerste en de laatste sector die doelen buiten bereik zijn.

[0:06:52] Dus die liggen ver onder de geraamde bandpreten.

[0:06:55] Voor de glastembouw valt het doel wel binnen de geraamde brandbreedte, maar wij schatten in dat de kans dat het doel gehaald wordt ongeveer 20 procent is.

[0:07:04] Dus de kans is nog steeds groter dat het doel niet gehaald wordt dan dat het wel gehaald wordt.

[0:07:10] Voor landgebruik is er daarnaast ook nog een Europees doel.

[0:07:13] De Europese LULUCF-verordening, daaruit is ook een doel afgeleid specifiek voor Nederland.

[0:07:18] Die is hier niet in dit grafiekje opgenomen.

[0:07:21] Maar ook dat doel, dat ligt hoger dan het sectordoel.

[0:07:24] Maar ook dat doel wordt niet gehaald.

[0:07:29] Dan ga ik nu die sectoren één voor één langslopen.

[0:07:31] Voor elke sector heb ik twee slides.

[0:07:33] Eén met een toelichting op de ontwikkeling die wij ramen.

[0:07:37] En één met een meer vooruitblik op het nodige beleid voor de langere termijn.

[0:07:44] We beginnen met de veehouderij en akkerbouw.

[0:07:46] Dat is dus ook de grootste sector met ongeveer 12% van de emissies in 2025.

[0:07:52] Daar zien we de laatste jaren, dus dat korte stukje daar links, dat is dus de historische trend van de afgelopen vijf jaar, zien we dat de emissies dalen.

[0:08:00] En dat komt met name door het stikstofbeleid en daaraan gerelateerd het krimp van de veestapel.

[0:08:06] In de ramingen zet die daling tot 2030 verder door.

[0:08:11] En ook daarbij komt ongeveer twee derde van het effect door dat er in Nederland naar verwachting minder dieren gehouden worden.

[0:08:17] Omdat boeren deelnemen aan beëindigingsregelingen, omdat er rechten afgerond worden bij verhandelingen in de melkveehouderij.

[0:08:25] Een kleiner effect in die daling is ook nog dat er minder dierlijke mest en kunstmest gebruikt wordt omdat de derogatie vervalt en ook omdat er in de aangewezen met nutriënten verontreinigde gebieden minder stikstof mag worden toegediend.

[0:08:41] En een klein effect is ook nog dat het aandeel mestverwerking toeneemt.

[0:08:45] Dat is zowel mestvergisting, maar ook bijvoorbeeld mestscheiding of het verwerken van mest tot mineralenconcentraat voor renewerproductie.

[0:08:55] En omdat mest die verwerkt wordt vaak sneller wordt afgevoerd uit stallen en dus minder lang verblijft in de stal, gaan wij daar ook uit van een reductie.

[0:09:05] Tenslotte is er natuurlijk in juni een omvangrijk maatregelenpakket gepubliceerd door het kabinet.

[0:09:14] Het stikstofpakket Weerruimte voor Boer, Natuur en Bouw.

[0:09:19] Tegen die tijd waren we al wel ongeveer klaar met de ruimingen voor deze kef.

[0:09:23] Dus dat pakket is niet opgenomen in dit plaatje.

[0:09:27] We hebben als PBL...

[0:09:30] september een reflectie gepubliceerd op dit stikstofpakket.

[0:09:35] Daar hebben we heel grof gekeken naar, orde grote, wat zou het effect van dit pakket kunnen zijn op de broeikasgasuitstoot uit de veerderij en akkerbouw.

[0:09:43] Als het pakket volledig wordt uitgevoerd, als de budgetten die gereserveerd zijn volledig kunnen worden besteed, dan zou het tot een extra daling van ongeveer 4 megaton kunnen leiden in 2035.

[0:09:54] Dus niet in 2030 zo snel zal het niet gaan.

[0:09:57] Maar op termijn kan dat voor een flinke daling zorgen.

[0:10:03] En dat is dan weer voor een groot deel door krimp van de veestapel.

[0:10:06] En voor een kleiner deel door die bedrijfsspecifieke emissienormen in de melkveehouderij.

[0:10:14] Zoals ik net al aangaf, zien we eigenlijk vooral een daling van de broeikasgasemissies dat klimaat een beetje meelift op het stikstofbeleid.

[0:10:21] En dat een heel groot effect eigenlijk komt doordat de veestafel krimpt.

[0:10:25] We zien veel minder ontwikkeling op de emissie-efficiëntie.

[0:10:29] Dus de emissies per dieren of per kilogram mes die wordt toegediend, dat die afnemen.

[0:10:35] En wij denken dat er voor de langere termijn dus ook structureel klimaatbeleid nodig is voor de sector.

[0:10:42] En dat houdt in ten eerste dat er duidelijkheid komt over welke restemissie de landbouw nog mag hebben in 2040 en 2050.

[0:10:51] Het kabinet heeft al aangekondigd dat er bedrijfsspecifieke emissienormen komen voor de melkveehouderij, maar er is nog veel onduidelijk over welke maatregelen in aanmerking komen voor bedrijven om aan die normen te voldoen.

[0:11:03] En ook hoe die emissies op bedrijfsniveau straks vastgesteld worden.

[0:11:06] Dus eigenlijk kan een boer nu nog steeds geen investeringsbeslissingen maken op basis van dit aangekondigde beleid.

[0:11:13] Ook als bijvoorbeeld een boer zijn staalsysteem vernieuwt, dan zijn er wel normen voor ammoniak, maar geen normen voor broeikasgassen.

[0:11:21] En gezien dat wij toch verwachten dat die klimaatopgave in de toekomst urgenter wordt, verwachten wij, is het logisch dat die normen daar op een gegeven moment komen.

[0:11:29] Maar het zou goed zijn als die dan ook snel bekend worden.

[0:11:35] Ten slotte een observatie dat er wel beleid is om de aanwendingsemissies van ammoniak te reduceren.

[0:11:40] Dus wat er vrijkomt bij de toediening van dierlijke mest vooral aan landbouwbodems.

[0:11:44] En daar zit vaak een afwenteling dat technieken die voor een lagere ammoniakemissie zorgen juist voor een hogere lachgasemissie zorgen.

[0:11:53] En dat dat goed is om dat bij de uitwerking van beleid dan ook gelijk mee te nemen.

[0:11:56] Zodat niet over een paar jaar de regels weer moeten worden bijgesteld omdat voor klimaat toch nog weer een extra stapje nodig is.

[0:12:06] Wat we in onze verkenningen zien, is dat nu is natuurlijk stikstof op de politieke agenda al heel lang staat het heel hoog.

[0:12:14] Maar in onze verkenningen, als we eigenlijk kijken van welke aanpassingen zijn er in het landbouwsysteem nodig om in 2050 te passen binnen een klimaatneutraal Nederland, dan is het klimaat eigenlijk de meest beperkende factor.

[0:12:26] In ieder geval met de huidige beschikbare technologieën is het veel moeilijker om klimaatdoelen te halen dan om stikstofdoelen te halen op de lange termijn.

[0:12:34] En dat hangt natuurlijk wel heel erg af van welk doel je kiest.

[0:12:38] Als je een hogere restemissie doel kiest, dan is het wat makkelijker.

[0:12:43] En ook welke technologie daar beschikbaar komt.

[0:12:45] Of er nog nieuwe technologie beschikbaar komt, bijvoorbeeld voor afvang van metaalemissies uit stallen.

[0:12:52] Ik ga door naar de tweede sector, dat is de glastuinbouw.

[0:12:56] Daar zien we best wel een schommeling de afgelopen jaren.

[0:12:58] Het heeft natuurlijk alles te maken met de hoge energieprijzen in 2022.

[0:13:05] Voor de ramingen zien we dat de emissies afnemen tot 2030, maar ook nog daarna blijven dalen.

[0:13:12] En dat komt vooral door maatregelen die eigenlijk gasstook minder aantrekkelijk maken, zoals heffingen of opt-in binnen het ETS2-systeem.

[0:13:21] Maar ook door subsidies voor omschakeling naar duurzame warmtebronnen of andere energiebesparingsmaatregelen.

[0:13:32] Bij de glastaanbouw zien we ook die bandbreedte, dus die verticale streepjes, die zijn relatief groot.

[0:13:38] Die lopen bijvoorbeeld in 2040 van ongeveer 1 megaton tot meer dan 6 megatonnen.

[0:13:44] En dat is omdat er heel veel onzekerheden zijn met betrekking tot beleid voor de glastaanbouw.

[0:13:48] Glas tuinbouw, of er wel of niet een opt-in binnen het ETS2 komt.

[0:13:52] Andere beleidseffecten, hoe die doorwerken, hoe het areaal van de sector ontwikkelt in de toekomst.

[0:13:57] Maar ook de inzet van WKK's, die is heel afhankelijk van de stroomprijs.

[0:14:03] En omdat die natuurlijk sterk kan schrommelen, kan dat heel verschillend uitpakken.

[0:14:12] Ik noemde het net al, voor de glastembouw is klimaatneutraliteit technisch zeker haalbaar.

[0:14:20] Er is natuurlijk ook het convenant van de glastembouw waarin zij streven om in 2040 al volledig klimaatneutraal te zijn.

[0:14:28] Maar zoals in de ramingen te zien is, is dat met het huidige beleid naar onze inschattingen nog niet in zicht.

[0:14:37] Dus daar is meer beleid nodig om bijvoorbeeld duurzame warmtevoorziening te stimuleren, maar ook om fossiele energiebronnen te beprijzen.

[0:14:46] Denk aan bijvoorbeeld dus een opt-in in een ETS2.

[0:14:50] Als dan...

[0:14:52] Minder fossiele brandstoffen worden gebruikt, is er wel een andere bron nodig voor CO2 als meststof in de glastuinbouw.

[0:14:58] Omdat het daar die dubbele functie heeft van natuurlijk warmte en ook CO2 als meststof.

[0:15:05] Dus daar moet nog gekeken worden naar alternatieve bronnen.

[0:15:09] Komt tot de laatste sector, dat is het sector landgebruik.

[0:15:13] Het lijkt erop alsof de emissies de laatste jaren toenemen, maar dat is geen langjarige trend of directe effecten van beleid.

[0:15:23] Maar daar zit vooral natuurlijke schommeling in weer achter.

[0:15:28] Op termijn zien we dat die emissies min of meer constant zijn eigenlijk.

[0:15:34] Er zijn wat ontwikkelingen die elkaar deels opheffen.

[0:15:37] Aan de ene kant is de koolstof vastlegging door bossen relatief stabiel.

[0:15:41] Er komt weinig nieuw bos bij in onze ramingen.

[0:15:45] Aan de andere kant wordt er wat grasland omgezet naar bouwland, is de verwachting, doordat door verlies van de derogatie melkveehouders eerder kiezen voor meer snijmijs.

[0:15:54] En dat leidt tot een lichte toename van de emissies.

[0:15:57] En dat er na 2030 nog een dip is, komt doordat we eigenlijk in de raming ervan uitgaan dat het landbouwareaal op termijn langzaam steeds verder afneemt.

[0:16:09] En dat betekent bijvoorbeeld ook minder landbouwareaal op veenweidegronden en daardoor dalen ook de emissies.

[0:16:18] Net als voor de veehouderij en akkerbouw is het restemissiedoel ook voor het landgebruik zeer bepalend.

[0:16:24] In onze trajectverkenning klimaatneutraal hebben we bijvoorbeeld gekeken naar verschillende varianten of scenario's eigenlijk van hoe zou de sector landgebruik in 2050 eruit kunnen zien en wat betekent dat dan voor de emissies.

[0:16:37] En daar hebben we trajecten met een restemissie van 0,3 megaton tot 1,2 megaton onderzocht.

[0:16:43] En het verschil tussen die scenario's is slechts in aanhalingsteken 1 megaton verschil.

[0:16:49] Maar hoe de landgebruik dan uitziet is wel heel verschillend.

[0:16:52] Dus in het scenario met het lagere emissie heb je een veel groter bosarea nodig.

[0:16:57] 100.000 hectare extra bos, maar ook veel verdergaande vernatting van veenwijde gebieden.

[0:17:02] Dus ja, keuzes over ruimtegebruik die zijn heel belangrijk.

[0:17:07] Ook omdat verandering van ruimtegebruik veel tijd kost.

[0:17:11] Daar zien we dus ook de grootste knelpunten.

[0:17:13] Er is eigenlijk al wel veel klimaatbeleid gericht op reductie van landgebruiksemissies zoals de bossenstrategie en de wijdestrategie.

[0:17:21] Maar we zien dat de uitvoering eigenlijk steeds achterloopt op de ambities.

[0:17:25] Dus de aanbevelingen zijn dan ook benutten we het nood aan ruimte om concrete afspraken te maken, ook over vernatting van veenweide en realiseerde bossenstrategie.

[0:17:36] En ruimtegebruik heeft natuurlijk altijd meerdere functies, gaat nooit alleen maar om koelstofvastligging, maar gaat ook over natuur, over waterbeheer, voorkomen van bodemdaling.

[0:17:45] Dus daar zijn vaak meekoppelkansen te vinden waar verschillende beleidsterreinen eigenlijk dezelfde soort aanpassingen vragen.

[0:17:53] Veel beleid op het gebied van landgebruik wordt uitgevoerd door provincies.

[0:17:56] En daar zien we dus die uitvoeringsknelpunten die ik net al noemde.

[0:18:02] Denken wij zouden deels verholpen kunnen worden door meer regie vanuit het Rijk op het gebied van aanwijzingen van wat provincies moeten bereiken binnen die gebiedsopgave.

[0:18:15] Ik heb één concluderende slide en dan is het tijd voor vragen.

[0:18:19] Wat we dus zien, de belangrijkste dingen die we willen meegeven, is dat we eigenlijk zeker voor de veehouderij en akkerbouw heel weinig concreet klimaatbeleid nog zien.

[0:18:29] Het is veel gericht op stikstofemissies en dat is heel begrijpelijk.

[0:18:32] Maar het zou zonde zijn als er over een paar jaar al die aanpassingen die boeren nu moeten doen om hun stikstofdoelen te voldoen, te weinig blijken om de klimaatopgave het hoofd te bieden.

[0:18:42] Het is dus voor investeringsbeslissingen, maar ook om innovaties te stimuleren, heel belangrijk dat er doelen worden geformuleerd voor de langere termijn.

[0:18:50] Dat er ruimtelijke keuzes worden gemaakt, zeker met betrekking tot het gebruik van veenwaardige gronden.

[0:18:55] En verandering in verre tijd.

[0:18:57] Dus ja, 2040 en 2050 lijkt nog ver weg.

[0:19:00] Maar investeringsbeslissingen, bijvoorbeeld voor stalen, die maak je voor een termijn van 20 jaar.

[0:19:04] Dus dan is het goed als je nu al weet waar je over 15, 20 jaar aan moet voldoen.

[0:19:11] Ja, dus die doelen, dat noemde ik net al.

[0:19:14] Dit is nodig om het beleid vorm te geven.

[0:19:16] We zien bijvoorbeeld ook, nou ja, er is nu een norm aangekondigd in het kader van doelsturing waar bedrijven aan moeten voldoen, ook voor broeikasgassen.

[0:19:24] Maar er zit geen directe koppeling tussen een restemissiedoel voor de landbouw.

[0:19:30] Dus het kan zijn dat bedrijven straks aan die norm voldoen, maar alsnog dus als sector meer moet doen om die klimaatdoelen te halen.

[0:19:37] En het is ook heel bepalend voor de opgave van andere sectoren.

[0:19:43] Nederland heeft natuurlijk het doel om klimaatneutraal te zijn in 2050.

[0:19:47] Dus als er voor een hoger restemissiedoel wordt gekozen voor deze sectoren, betekent dat dat andere sectoren meer moeten doen om...

[0:19:54] negatieve emissies te realiseren, dus bijvoorbeeld via carbon capture and storage, het opslaan van koolstof onder de grond, of eventueel via landgebruik, de bossen in andere EU-landen.

[0:20:06] Dat is dan de vraag hoe dat wordt ingevuld, maar daarvoor is ook duidelijkheid nodig.

[0:20:12] En daarmee ben ik aan het einde van mijn presentatie.

[0:20:14] Ik heb nog een aantal publicaties hier genoemd waar meer informatie te vinden is.

[0:20:23] Ja, hartelijk dank mevrouw Schulte-Ubing voor uw presentatie.

[0:20:29] Ik wil nog even melden dat in de tussentijd dat u de presentatie gaf, er nog twee commissieleden zijn binnengekomen.

[0:20:36] Dat zijn de heer Lohman namens CDA en lid Kostiets namens Partij voor de Dieren.

[0:20:42] Ik zie dat beide ook een hard copy hebben gekregen inmiddels.

[0:20:46] Ik wil ook nog even kort opmerken dat de heer Jansen om kwart voor zes ergens anders wordt verwacht.

[0:20:53] Dan is ons dat ook duidelijk.

[0:20:54] Ik zou graag willen voorstellen om één vraag te stellen, geen vervolgvraag.

[0:20:59] En dan wellicht hebben we ook nog tijd over voor een tweede ronde.

[0:21:03] En ik wil dan graag aftrappen met mevrouw Den Hollander.

[0:21:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:21:11] En hartelijk dank voor de presentatie.

[0:21:13] U zei het ook al tussen de regels door, maar het pakket van 26 juni is niet verwerkt in deze presentatie.

[0:21:20] Dat klopt, hè?

[0:21:21] Dat was niet echt een vraag, want anders ben ik gelijk door mijn vraag heen.

[0:21:24] Maar dan is wel mijn vraag op de vijfde dia, veehouderij en akkerbouwdaling tot 2030.

[0:21:30] Daar zie je een dalende lijn.

[0:21:33] En die is dus eigenlijk alleen het basispad van wat al bekend was voor 26 juni.

[0:21:39] Waarom vlakt die lijn zo hard af?

[0:21:43] Dat komt omdat die daling, die wordt dus vooral veroorzaakt door drie dingen eigenlijk.

[0:21:48] Beëindigingsregelingen is heel belangrijk, maar die zijn in 2030, hebben die allemaal hun effect gerealiseerd.

[0:21:54] Afroming van rechten bij handel in de melkvelderij, ook die wordt stopgezet zodra de melkvelderij aan de sectorale misplafond voldoet bij het beleidsstand van zaken 1 januari.

[0:22:04] En ten derde dat er minder mest wordt toegediend door verlies van de derogatie en door aanwijzing van de NV-gebieden.

[0:22:10] En ja, al die drie dingen die hebben hun volledige effect bereikt in 2030.

[0:22:14] En daarna is er geen beleid wat eigenlijk effect heeft tot na 2030.

[0:22:21] Geef ik het woord aan mevrouw Bromet.

[0:22:23] Dank u wel, voorzitter.

[0:22:24] Ik heb een vraag over landgebruik.

[0:22:27] Want uiteindelijk zullen ook onvermijdbare emissies gecompenseerd moeten worden met landgebruik.

[0:22:34] Het kan door bossen te planten.

[0:22:39] Ja, mijn vraag is eigenlijk wat is nou eigenlijk meegenomen in deze berekeningen?

[0:22:45] Want we hebben een bossenstrategie, dat is vastgesteld beleid, maar daarvan blijkt dat er eigenlijk weinig van terechtkomt.

[0:22:51] Zijn dan de effecten van de mislukte uitvoering opgenomen of de daadwerkelijke voornemens?

[0:22:59] Ja, dat is een goede scherpe vraag.

[0:23:01] We hebben zoveel mogelijk gekeken wat echt de realistische plannen zijn op dit moment.

[0:23:05] Dus we hebben ook echt met veel provinciale informatie naar voren gehaald.

[0:23:10] Dat gaat deels over wat er nu al gerealiseerd is en wat in hele concrete plannen is uitgewerkt.

[0:23:15] En dan hebben we dus inderdaad voor de bossen echt een kleine bijdrage van de bossenstrategie meegenomen, omdat we zien dat die realisatie zo achterblijft.

[0:23:24] Hetzelfde voor de Veenweide.

[0:23:27] De realisatie die wij verwachten in 2030 is ongeveer 10% van de ambitie.

[0:23:34] En dat is echt wat er nu concreet in de pijplijn zit.

[0:23:38] Dus we hebben een realistisch beeld daarvan proberen te schetsen.

[0:23:44] Mevrouw Bromet, u heeft nog een korte volgvraag.

[0:23:46] Dan hoeft u niet in de tweede ronde zijn.

[0:23:48] Nee, ik kan beter even iets dieper op één punt ingaan.

[0:23:53] Dus als de bossenstrategie uitgerold wordt zoals hij bedoeld wordt... dan krijgen we veel meer megatonnen dan dat we nu zien.

[0:23:59] Dank u wel.

[0:24:00] Dat klopt.

[0:24:07] De heer Jansen, ik geef u graag het woord.

[0:24:09] Dank u wel, voorzitter.

[0:24:10] En dank ook voor de presentatie.

[0:24:13] Helemaal aan het einde noemt u Nederland klimaatneutraal 2050.

[0:24:18] En anders heeft u ook naar andere landen gekeken.

[0:24:21] Hoe die op dit moment in hun streven in 2050 bezig zijn ten opzichte van Nederland.

[0:24:30] Nee, daar hebben we binnen de KEF geen onderzoek naar gedaan.

[0:24:34] Er zijn wel andere groepen bij PBL die kijken naar internationale klimaatverplichtingen en hoe landen scoren in relatie tot hun ambities.

[0:24:44] Dan zien we natuurlijk heel grote verschillen tussen landen.

[0:24:46] Maar ik heb daar specifiek voor deze sectoren ook geen informatie over.

[0:24:54] Mevrouw Pot.

[0:24:56] Dank u wel, voorzitter.

[0:24:57] En dank dat u hier bent vandaag.

[0:24:59] Want we vinden het altijd heel fijn als we ons even kunnen laven aan de kennis... van mensen die hier veel meer van weten dan wij.

[0:25:07] Ik ben even benieuwd.

[0:25:09] U zei van ja, we hebben natuurlijk niet echt...

[0:25:11] gekeken naar het stikstofpakket en de effecten daarvan.

[0:25:13] Dat is natuurlijk heel begrijpelijk.

[0:25:15] Maar u deed wel eventjes een kleine voorspelling waar het ging om landbouw.

[0:25:24] Valt er misschien ook iets te zeggen over wat het stikstofpakket doet bij landgebruik?

[0:25:30] Ja, dat is echt heel beperkt.

[0:25:32] Omdat de maatregelen zich echt heel erg focussen op landbouw.

[0:25:36] Dus we zeggen in de KEF hebben we een wat langere reflectie.

[0:25:39] En dan geven we wel aan van er zijn mogelijk meekoppelkansen.

[0:25:42] En die zitten vooral in de aanwijsgebieden.

[0:25:45] Die bijvoorbeeld Noordwest-Overijssel, in het Groene Hart.

[0:25:52] Dat zijn bijvoorbeeld veenweidegebieden.

[0:25:54] En daar zien we potentieel wel meekoppelkansen.

[0:25:56] Maar die zijn gewoon nog niet concreet uitgewerkt.

[0:26:01] Dank u.

[0:26:01] Dan geef ik het woord aan de heer Lohman.

[0:26:06] Ja, dank u wel.

[0:26:07] Ook van mijn kant veel dank voor de heldere presentatie.

[0:26:11] Ik was even zelf aan het rekenen geslagen rondom ook de mogelijk effecten van het stikstofpakket op de klimaatdoelen.

[0:26:19] En ik was ook nog iets aan het opzoeken, maar...

[0:26:21] Ik hoor u zeggen, mogelijk levert dat ongeveer 4 megaton extra op.

[0:26:27] Ik denk met name inderdaad ook weer toch door afname of krimp van het aantal dieren.

[0:26:32] Maar als je die van die 17,8 aftrekt, dan kom je in ieder geval visueel op mijn plaatje wel vrij dicht in de buurt van het sectorduel.

[0:26:40] Klopt dat?

[0:26:42] Ja, allebei de constateringen kloppen.

[0:26:44] Van die 4 megaton is ongeveer 3 kwart het effect van een kleinere veestapel en 1 kwart van de bedrijfsspecifieke emissie norm voor melkvee.

[0:26:52] Andere maatregelen hebben eigenlijk nauwelijks effect op broeikasgassen.

[0:26:55] En het klopt ook dat als je 17,9 min 4 en dan zit nog 1,3 bij, dan zit je onder de restemissie van 13,6 megaton in 2030.

[0:27:08] Maar dat bereik je dus pas in 2035.

[0:27:11] En als dit pakket volledig wordt uitgevoerd.

[0:27:17] In die zin is die 4 megaton een andere soort inschatting dan wij voor de KEF maken.

[0:27:23] Want in de KEF nemen we bewust alleen beleid mee wat al uitgewerkt is.

[0:27:27] Wat al in een wet of een regelingstekst voor ligt.

[0:27:30] Nou, die brief, dat zijn nog beleidsideeën.

[0:27:33] Dus die 4 megaton, dat is meer een soort gedachte-experiment dan dat dat echt een voorspelling is.

[0:27:42] Ja, kort vooral vragen.

[0:27:44] Ja, echt inderdaad.

[0:27:46] Dank voor het heldere antwoord.

[0:27:48] Maar dus dat betekent wel dat die 4-megaton gebaseerd is op dit beleid plus het stikstofbeleid.

[0:27:58] Dus dat zijn natuurlijk andersoortige berekeningen, kan ik me voorstellen.

[0:28:01] Maar dat is wel de gedachte-experiment-antwoord wat u kan geven.

[0:28:04] Dat die 4-megaton hiervan afgetrokken zou worden.

[0:28:07] Ja, dus 1,3 is het huidige beleid in 2030 en ongeveer ook in 2035, want er komt niet meer zoveel bij.

[0:28:14] En dan komt er nog 4 bij, dus in totaal dan 5,3 bij volledige uitvoering van dat pakket in 2035.

[0:28:26] Dan geef ik graag het woord aan lid Kostiets.

[0:28:29] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:28:30] Dus als ik het goed begrijp...

[0:28:32] gaan we het doel voor 2030 dat we met de sector hebben vastgesteld voor klimaat niet halen.

[0:28:37] Ook niet met een nieuwe stikstofpakket voor zover we het kunnen inschatten.

[0:28:43] Ik was benieuwd, als we het wel zouden willen halen, dus een keer wel onze afspraken zouden willen voldoen, waar zitten dan de belangrijkste knoppen om aan te draaien?

[0:28:54] Ja, ik denk, we zitten bijna al in 2027, dus wat dat betreft zijn er beperkte mogelijkheden voor quick wins om in 2030 veel extra effect te realiseren.

[0:29:09] Ja, grofweg kan je zeggen dat de emissies in de landbouw, dus een heel groot deel methaan uit de velderij, dat kan je op twee manieren reduceren, of minder dieren of minder methaan per dier.

[0:29:19] Minder dieren, daar is al veel beleid voor ingesteld.

[0:29:25] Maar minder methaan per dier, daar zou je bijvoorbeeld kunnen denken aan methaanremmers en voeradditieven.

[0:29:30] Dat was ook onderdeel van het coalitieakkoord van het huidige kabinet.

[0:29:36] Of anders voeren.

[0:29:40] Bij mest kan je denken aan minder mest geven of dan wel zo bemesten dat er minder lachgas vrijkomt.

[0:29:45] Dat kan ook weer op verschillende management maatregelen of technische maatregelen.

[0:29:50] Maar ja, al die maatregelen die zullen natuurlijk tijd nodig hebben om effecten te sorteren.

[0:29:54] Dus voor 2030 wordt het moeilijk, vrees ik.

[0:30:02] Misschien een kleine aanvulling voor de sector glastaanbouw.

[0:30:06] Die sector wordt gekenmerkt met name door emissies ten gevolge van energieverbruik.

[0:30:10] Daar zou je op aan kunnen grijpen middels bijvoorbeeld heffingen, zoals de opt-in ETS2.

[0:30:17] Maar ook via stimulerende maatregelen om hernieuwbare energie te stimuleren.

[0:30:22] Denk daarbij aan het langjarig beschikbaar stellen van SDE-middelen.

[0:30:26] Maar ook bijvoorbeeld subsidiemogelijkheden voor het stimuleren van energiebesparing is daarin een relevante factor.

[0:30:33] En dan zou dat in beeld komen.

[0:30:40] Hartelijk dank voor de beantwoording van deze vraag in de eerste ronde.

[0:30:43] We zitten ruim in de tijd, dus het voorstel van mijn kant zou zijn om een tweede ronde te doen met ruimte voor een vraag en een korte vervolgvraag.

[0:30:53] Die behoefte die leeft denk ik hier en daar.

[0:30:55] Ook mevrouw Bromet wil ik graag daarvan de ruimte geven om, ja zeker dat moet lukken.

[0:31:02] Dus ja, ik wil dan graag weer beginnen bij mevrouw Den Hollander.

[0:31:08] Dank u wel.

[0:31:09] Voorzitter, ik moet ook zo meteen om 17.40 uur ongeveer weg omdat ik naar een procedurevergadering in een andere zaal moet.

[0:31:15] Ik heb twee korte vragen.

[0:31:16] Ik ga het gewoon in één keer stellen.

[0:31:18] In dia 7 glastuinbouwdaling tot 2040 zie ik een sectordoel in 2030 en daarna zie ik geen doelen meer.

[0:31:25] Zijn die er niet?

[0:31:26] Dat is mijn eerste vraag.

[0:31:27] En mijn tweede vraag is...

[0:31:28] Wanneer doen jullie dit opnieuw, aangezien er best wel wat beleid wordt uitgerold op dit moment?

[0:31:33] En ik ben wel nieuwsgierig om dus te weten, wat komt nou uit de stappen die nu gezet worden?

[0:31:42] De sector glastuinbouw kent een ambitie voor 2040 om klimaatneutraal te zijn.

[0:31:50] En dat is vastgelegd in een convenant.

[0:31:52] U moet deze doelen ook voor 2030 van 4,3 megaton zien als streefdoelen.

[0:31:57] Dus dat zijn geen bindende doelen, maar ze zijn vastgelegd via een convenant.

[0:32:05] En uw tweede vraag omtrent een herijking van deze prognoses.

[0:32:10] Ja, dat bezien wij nog in een later stadium.

[0:32:18] Nog een korte vervolgvraag, ja.

[0:32:21] Ja, als er een confinant ligt waarin is vastgelegd dat het klimaatneutraal moet zijn in 2040.

[0:32:29] Waarom zien we dat dan niet terug in de grafiek?

[0:32:31] Denkt u dan dat dat dus gewoon niet gehaald gaat worden, dat het confinant opengebroken wordt?

[0:32:38] Wat er met de confinant gebeurt, dat is aan de politiek, dat is denk ik aan u.

[0:32:44] Maar...

[0:32:45] Wat wij verwachten, dat is op basis van wat er beschikbaar is aan stimulans, aan ontwikkelingen die we zien met betrekking tot de inzet van bijvoorbeeld de warmtekrachtinstallaties.

[0:32:59] Wij voorzien dat deze toch wel een aanzienlijke rol hebben tot richting 2040.

[0:33:06] Waardoor wij fossiele CO2-emissies verwachten ook in 2040.

[0:33:14] Dus het huidige pakket wat er nu ligt is onvoldoende om die nulemissie te garanderen.

[0:33:26] Dank u wel.

[0:33:29] Dan geef ik het woord aan mevrouw Bromet.

[0:33:33] Ja, ik wil nog even over dat landgebruik doorgaan en dan nu over de Veenweide.

[0:33:39] Omdat waterpeilverhoging echt veruit de meest goedkoopste manier is om CO2 vast te houden en we een derde van Nederland hebben waar Veenweide het bodem is.

[0:33:49] Als je nou in heel Nederland dat waterpeil terugbrengt naar 30 centimeter, hoeveel CO2 hou je dan vast die in jullie berekeningen wel gewoon nog vrijkomt?

[0:34:04] Ja, dat hebben we niet in deze studie gedaan, maar we hebben wel daarnaar gekeken in bijvoorbeeld de landbouw-natuurverkenning en trajectverkenning klimaatneutraal.

[0:34:11] Dus die iets verder kijken en daar hebben we eigenlijk gekeken in verschillende versies van als je het waterpeil overal verhoogt tot min 40 centimeter onder maaiveld.

[0:34:21] Dat is eigenlijk nog een verhoging, maar dan kun je eigenlijk nog reguliere landbouw hebben gebruikt.

[0:34:26] En tot min 20 centimeter onder mij valt.

[0:34:29] Dat doet veel meer voor de emissiereductie, maar dat betekent wel echt een significante aanpassing van je bedrijfsvoering.

[0:34:34] En ook wel echt minder intensief dat dat mogelijk kan zijn.

[0:34:38] En we hebben gezien dat dat echt een fikse bijdrage levert.

[0:34:42] Uit mijn hoofd circa 1,5-2 megaton.

[0:34:45] Maar het is niet voldoende om de gehele...

[0:34:49] ...opgave op te lossen.

[0:34:51] Dus je zult ook moeten vastleggen in bossen of houtige elementen, in planten... ...en het liefst ook een stuk in landbouwbodems.

[0:35:00] Dus het doet veel.

[0:35:01] Nederland is ook wel echt een uitzondering in Europa... ...dat we echt een netto uitstoot hebben met enkele andere landen door onze veenweidegebieden.

[0:35:08] Dus het is een hele belangrijke knop om aan te draaien.

[0:35:12] Maar het betekent niet dat daarmee alles in één keer opgelost is.

[0:35:20] Geen volgvraag voor mevrouw Bromet, nou dan neemt mevrouw Pot het stokje over.

[0:35:24] Nou dat is mooi.

[0:35:25] Ik wilde alleen even ophelderen, want u zei we hebben twee scenario's onder loop genomen en dan vroeg ik me af de anderhalf à twee megaton die u noemt, ging die dan over...

[0:35:37] ...over de 40 centimeter of over de 20 centimeter?

[0:35:40] Ja, het is voor beide scenario's.

[0:35:42] Ik kwam uit de landbouw- en natuurverkenning... ...waar we hebben gekeken naar meer een intensief technologisch scenario... ...waar nog veel landbouw is, maar meer scheiding van natuur en landbouw.

[0:35:52] Een meer verweven scenario.

[0:35:54] En voor beide is het een combinatie van die min 20... ...en in het natuurinclusieve scenario is het min 40.

[0:36:01] De exacte getallen kunt u daarin terugvinden...

[0:36:07] De heer Lohman, heeft u een vraag?

[0:36:15] Ja, ik was aan het turen naar deze grafiek.

[0:36:19] Ik wil toch nog even een vraag stellen over de stikstofmaatregelen ten opzichte van de klimaatmaagregelen.

[0:36:24] Zeer politiek relevant natuurlijk.

[0:36:27] Ook een beetje in vervolg de vraag van lid Kostitsch.

[0:36:30] Want u zegt eigenlijk, het huidige beleid is veel gericht op stikstof.

[0:36:36] En aan de andere kant, de techniek die buiten minder dieren zal zorgen voor minder uitstoot in het klimaat, die is er eigenlijk nog niet.

[0:36:46] Ik zat ook na te denken over bijvoorbeeld binnen stallen.

[0:36:49] Je hebt best wel een verschil tussen koeien binnenhouden en de broeikasgassen dan binnenhouden.

[0:36:55] En misschien weidegang, wat voor stikstof weer positiever kan uitpakken.

[0:37:00] Dus ik zie u meedenken met mijn gedachtegang.

[0:37:03] Maar staat dat niet vaak haaks op elkaar?

[0:37:06] Dat dingen die voor stikstof goed zouden werken, dat die voor klimaat misschien een tegensteld effect kunnen hebben.

[0:37:16] Ja, dat kan zeker zo zijn.

[0:37:17] Dat is heel afhankelijk van de maatregel.

[0:37:20] Kijk, er zijn bepaalde dingen die ook voor allebei goed werken... zoals het snelle afvoeren van mest uit stallen.

[0:37:26] Dat leidt tot reductie van ammoniak, maar ook broeikasgassen.

[0:37:31] Wat u net noemde over weidegang, dat is inderdaad voor ammoniakreductie een goede maatregel... omdat er in de wijn minder ammoniak vrijkomt uit mest dan in de stal...

[0:37:41] Voor broeikasgassen zit er een afwendeling.

[0:37:44] Je hebt minder methaan in de stal, maar meer lachgassen in de weide.

[0:37:48] Ongeveer heeft dat elkaar op.

[0:37:50] Dus netto geen effect voor meer weidegang.

[0:37:55] Het klopt dat als je bijvoorbeeld je dieren meer weidt... dan kan je minder op ranzoen sturen.

[0:38:00] Wat ook een maatregel is om methaannemersjes te reduceren.

[0:38:03] Als je voeradditieven wil geven... dan moet je ook zorgen dat je dieren af en toe in de stal komen.

[0:38:08] Je melkvee zal je sowieso natuurlijk...

[0:38:11] Af en toe ook melken.

[0:38:13] En tenslotte technologie zoals methaanafvang uitstallen.

[0:38:18] Uiteindelijk hou je die pensfermentatie, dat is de grootste bron, ook het moeilijkste om iets aan te doen.

[0:38:23] Want vooradditieven zijn wel effectief, maar die reduceren misschien 20, 30 procent.

[0:38:27] En dan hou je dus nog het grootste deel over.

[0:38:30] Dus een technologie waarbij ze vergelijkbaar met luchtwassers voor ammoniak, die methaan eigenlijk uit de stallen luchtgezuiverd zou worden, die is natuurlijk effectief zolang dieren in stallen staan.

[0:38:41] Dus daar zit een afhandeling.

[0:38:42] Hoe meer weidegang er is, dan kan je minder sturen op die emissies.

[0:38:46] Misschien als aanvulling is dat er veel wetenschappelijk wordt geëxperimenteerd met dat soort type technieken, maar die zijn alle voor meta nog wel in de ontwikkelfase.

[0:38:56] Dus wij houden dat wel in de gaten, maar daar zijn nog geen markt-ready technieken voor.

[0:39:04] Korte vervolgvraag, de heer Lohman.

[0:39:06] Ja, zeer uitgebreid en helder antwoord.

[0:39:09] Ik zou u een inschatting van de orde grote kunnen geven, want het gaat dan over managementmaatregelen en stalmaatregelen.

[0:39:15] En die stalmaatregelen zijn vaak duurder en die vragen echt een lange termijn investering.

[0:39:20] Waar zou ik dan een beetje aan moeten denken?

[0:39:22] Een percentage, wat kan je met management en wat zou je met stal kunnen oplossen?

[0:39:27] Het is niet altijd zo dat stalmaterieelen duurder zijn.

[0:39:30] Want bijvoorbeeld voor klimaat is het vaak heel effectief om een dichtere stalvloer te hebben.

[0:39:36] Dus niet drijfmestkelder, maar gewoon dichte stal voeren en mest vaak afvoeren.

[0:39:39] Dat hoeft niet per se heel duur te zijn.

[0:39:43] Nieuwbouw is vaak zelfs goedkoper dan keldersystemen.

[0:39:50] En ook voeradditieven, dat is meer een managementmaatregel.

[0:39:55] Die kost ongeveer 1 cent per liter.

[0:39:57] Dat is ongeveer een inschatting wat dat zou kosten.

[0:40:00] Dingen als fokken op lagere methaanimissie.

[0:40:03] Dat doe je natuurlijk niet als bedrijf zelf.

[0:40:06] Maar daar moeten onderzoeksprogramma's voor in de plaats komen.

[0:40:10] Dus het is niet zo generiek te zeggen eigenlijk, denk ik.

[0:40:16] Dit kost iets.

[0:40:17] Heeft u nog vragen?

[0:40:19] Altijd, voorzitter.

[0:40:23] Nou ja, deze discussie loopt natuurlijk al heel lang.

[0:40:25] En wat we nu steeds meer horen, ook vanuit de wetenschap...

[0:40:28] We hebben nu waterproblemen, we hebben problemen met natuur en stikstofdoelen die we moeten halen.

[0:40:33] Klimaat uiteraard, maar we willen ook iets doen met dierenwelzijn en gezonde leefomgeving.

[0:40:36] We hebben dat transitiefonds.

[0:40:39] Dat geld kan je maar één keer besteden als het goed is.

[0:40:41] Dus dat wil je zo slim en efficiënt mogelijk besteden om al die doelen eigenlijk zoveel mogelijk te gaan halen.

[0:40:46] En als het PBL vanuit dat oogpunt kijkt naar de problemen, maar ook de oplossingen, hoe zou je het transitiefonds dan het beste kunnen inzetten?

[0:40:58] Als je kijkt naar integrale maatregelen.

[0:41:01] Want net werden er wat stalmaatregelen genoemd, maar we weten allemaal dat dat op andere vlakken juist ook weer negatief kan uitpakken.

[0:41:10] Ik vind het lastig om hier een eenduidige aanvat op te geven.

[0:41:13] Omdat het juist... Je geeft aan, er zijn heel veel doelen die we hebben.

[0:41:18] En die gaan ook zelfs verder.

[0:41:20] Voor ruimtegebruik spelen er ook andere doelen rond de bewoning bouwen en energietransitie.

[0:41:24] Er spelen doelen rondom landschapskwaliteit.

[0:41:30] Die afweging van...

[0:41:32] In een land van natuurverkenning hebben we bijvoorbeeld twee contrasterende scenario's onderzocht.

[0:41:36] Eén wat meer...

[0:41:37] technologisch intensieve route en een wat meer natuurinclusieve route.

[0:41:40] En dan krijg je heel ander ruimtelijk beeld in Nederland.

[0:41:43] Je krijgt heel andere bedrijfstypes.

[0:41:45] En daar horen heel andere kosten bij, maar ook heel andere baten.

[0:41:49] En om nou te zeggen, is het ene beter dan het ander?

[0:41:52] Ja, dat is uiteindelijk wetenschappelijk niet te beantwoorden.

[0:41:55] Het is gewoon... Ja, er zijn meerdere manieren om die doelen te bereiken.

[0:42:00] En die hebben allebei hun eigen gevolgen en kosten die daarbij horen.

[0:42:07] Dit kost iets.

[0:42:08] Nog een vervolgvraag?

[0:42:09] Ja, dat is wel interessant wat u net zei... over dat u verschillende scenario's in de kaart heeft gebracht.

[0:42:15] En ik weet niet precies die scenario's... maar in het scenario dat we allemaal hier kiezen wat we eerder hebben gekozen... en we willen de waterkwaliteitdoelen halen... we willen een dierwaardige veehouderij volgens de wetenschappelijke richtlijnen... en we willen die stikstofnatuurdoelen halen... schetst één van die scenario's daar dan de beste optie voor...

[0:42:39] We hebben in de studie waar ik naar refereer niet gekeken naar die waardigheid.

[0:42:46] Dus daar kan ik geen antwoord op geven.

[0:42:48] Waar we wel naar hebben gekeken, in allebei de scenario's worden de doelen op gebied van natuurkwaliteit, waterkwaliteit en klimaat gehaald.

[0:42:57] Dus dat kan via beide routes.

[0:42:59] En er zijn zeker ook maatregelen die je in beide scenario's terugziet.

[0:43:04] Het zijn contrasterende maatregelen, maar in beide scenario's kan je de doelen alleen maar halen door...

[0:43:09] Enige mate van krimp van de veestapel, door enige mate van inzet van techniek en management, door extensivering van landbouwgrond, door uitbreiding van natuurareaal.

[0:43:18] Dus dat zijn allemaal maatregelen die je hoe dan ook nodig hebt om de doelen te bereiken.

[0:43:23] En dan verschilt het de mate waarin je die maatregelen inzet, dat verschilt tussen de scenario's.

[0:43:31] Dank voor het beantwoorden van ronde 2 van deze technische briefing.

[0:43:35] Ik kijk naar de leden.

[0:43:37] Wilt u nog een derde ronde starten?

[0:43:40] Ik zie hier neeschudden, daar ook.

[0:43:43] De heer Lohman.

[0:43:55] Zullen we nog starten met een derde ronde?

[0:43:58] Dan geef ik het woord aan de heer Lohman.

[0:44:01] Ja, en ik was me aan het voorbereiden op een vraag.

[0:44:03] Ik vind deze ingewikkelder, de glastuinbouw.

[0:44:09] En ik probeer even een vraag te formuleren.

[0:44:13] Want ik begrijp dat de verduurzaming stopt... omdat de sector tegen allerlei uitdagingen aanloopt... zoals netcongestie...

[0:44:27] Het tekort aan CO2 voor de kassen, discussies rondom de WKK's.

[0:44:35] Mijn vraag is, en daarmee halen ze dus ook de doel niet.

[0:44:40] Ik heb eigenlijk het idee dat er nog meer vertraging is dan versnelling.

[0:44:44] Als je kijkt naar wat er nu in de tuinbouwsector speelt.

[0:44:48] Herkent u dat beeld?

[0:44:50] Zijn die belemmeringen zo groot dat dat doel eigenlijk nog steeds verder uit beeld raakt?

[0:44:59] Het doel dat...

[0:45:04] De type ramingen, dat ligt eigenlijk al een paar jaar ongeveer op een vergelijkbaar niveau.

[0:45:10] Dus het halen van het doel, dat is al een aantal jaren uit beeld.

[0:45:15] Dus in die zin zou ik niet eenduidig kunnen antwoorden van ja, er is vertraging.

[0:45:23] Maar er zijn eigenlijk inderdaad een paar factoren die hierin een rol spelen.

[0:45:29] Een belangrijke denk ik is dat die WKK-installaties attractief zijn om in te blijven zetten voor de sector.

[0:45:39] En spelen ook vaak wel een relevante rol in deze sector voor het verdienmodel.

[0:45:47] Daarnaast zijn de technische alternatieven om te verduurzamen op zich wel beschikbaar.

[0:45:53] Maar de uitrol die staakt, bijvoorbeeld omdat er onvoldoende subsidiemiddelen beschikbaar zijn om het totaal van de sector te kunnen verduurzamen.

[0:46:05] Netcongestie speelt ook een rol.

[0:46:09] De belangrijkste zou ik willen zeggen.

[0:46:11] Een van de belangrijkste glasstaanbouwgebieden in Nederland, het Westland, wordt niet gekenmerkt door netcongestie.

[0:46:19] Maar op andere plekken wordt dat wel zo gezien.

[0:46:24] Maar ook andere vormen van warmtevoorziening die je dan beschikbaar zou hebben, zoals bijvoorbeeld geothermie,

[0:46:31] Die kent ook heel veel vertraging in zijn uitrol.

[0:46:35] Dus het duurt heel veel jaren voordat je daadwerkelijke geothermieput hebt gerealiseerd ten opzichte van het moment van aanvraag.

[0:46:42] Dus daar zit veel vertraging in.

[0:46:44] Dus in die zin klopt dat.

[0:46:46] En de CO2-voorziening is in deze ook relevant.

[0:46:51] De CO2 wordt gebruikt om in de kassen de teelt te bemesten voor de assimilatie van de teelt.

[0:46:58] En die behoefte is er en daar zal op een of andere manier in moeten worden voorzien op het moment dat de traditionele methode van verwarming, namelijk via ketel of de WKK, wegvalt.

[0:47:12] Want traditioneel werd dan het rookgas gebruikt

[0:47:15] Om in die CO2 te voorzien.

[0:47:18] Daar zijn ook nog geen oplossingen voor in zijn totaliteit.

[0:47:24] Heb ik daarmee uw vraag voldoende beantwoord?

[0:47:29] Ja, u heeft een warre gestelde vraag goed beantwoord.

[0:47:33] Dank u wel en ik neem dit mee in voorbereiding voor het commissiedebat tuinbouw.

[0:47:36] Dus dank hiervoor.

[0:47:39] Ja, geen volgvraag meer de heer Lohman.

[0:47:41] Dan ga ik naar lid Koestitsch.

[0:47:44] Toch nog even een vervolgvraag eigenlijk over die dierwaardigheid.

[0:47:48] Want iedereen weet het, uit de maatschappij klinkt die roep al heel lang.

[0:47:51] En ook uit de politiek al 25 jaar lang.

[0:47:54] Dus ik was benieuwd, waar zit het ermee in?

[0:47:56] Kan het PBL dat alsnog in de toekomst meenemen om dat beter mee te nemen?

[0:48:00] Omdat we nu op het punt staan om allerlei investeringen te doen.

[0:48:03] En ook van de boerenvragen investeringen te doen.

[0:48:05] Dan zou het denk ik ook goed zijn om daar duidelijkheid in te krijgen.

[0:48:08] Wat werkt nou voor mens, dier, natuur en klimaat?

[0:48:14] Ja, dat is ook een wens van het PBL.

[0:48:16] Dus dat is in ontwikkeling.

[0:48:19] We hebben gekozen omdat het zo'n complex systeem al is, natuur, landbouw, waterkwaliteit, om eerst de Europese en de sterke doelen scherp te zetten.

[0:48:28] Dus alle drie.

[0:48:29] Dat is eigenlijk de eerste studie die al die drie doelen op elkaar probeerde te matchen.

[0:48:33] En nu gaan we eigenlijk daarmee verder.

[0:48:36] Ik verwacht over een aantal jaren weer met een verkenning te komen die juist ook wat nieuwe onderwerpen oppakt en met de tussentijd daar onderdelen van op te pakken.

[0:48:43] Dus het staat op onze agenda.

[0:48:47] Nou, fijn dat het in ieder geval niet op mag, het mag het nog niet.

[0:48:51] Lid Kostits, ik wil u ook nog ruimte geven voor volgende vragen als u dat wilt.

[0:48:54] Ja, dank u wel.

[0:48:55] En fijn dat het in ieder geval aan zit te komen.

[0:48:57] We hadden het natuurlijk het liefst nu gehad, maar dat is wat het is.

[0:49:01] We hadden laatst wat onderzoekers van de WUR en Leiden en Harvard, et cetera.

[0:49:07] En die zeiden eigenlijk allemaal in hun eigen bewoordingen... je moet toe naar minder dierlijke productie en consumptie en meer plantaardig.

[0:49:15] Is dat ook een van de knoppen waar PBL naar heeft gekeken om ook de klimaatdoelen te halen?

[0:49:23] Wij kijken in de KEF puur naar emissies van het Nederlands grondgebied.

[0:49:29] En er zit niet een één-op-één koppeling tussen de emissies van het Nederlands grondgebied of de landbouwproductie binnen Nederland en de consumptie binnen Nederland.

[0:49:36] Omdat we natuurlijk veel producten importeren, veel van wat wij produceren exporteren wij.

[0:49:41] Dus in die zin is het...

[0:49:43] En ten tweede is er natuurlijk, daar is wel beleid op het gebied van voedselconsumptie.

[0:49:48] Maar dat is allemaal vrij marginaal.

[0:49:51] Daar kennen we geen grote effecten aan toe.

[0:49:52] En daarmee dus ook niet op de landbouwproductie.

[0:49:56] In de landbouwnatuurverkenning hebben we dat ook niet meegenomen.

[0:49:59] Ook omdat wij zeggen, ja, het is dus onzeker in hoeverre veranderingen in de consumptie in Nederland dan effect zouden hebben op de sector.

[0:50:08] Want het kan net zo goed dat als we in Nederland minder...

[0:50:11] Zouden we consumeren dat we dan meer exporteren?

[0:50:13] Maar we geven wel in de reflectie natuurlijk aan... dat als je kijkt ook naar klimaatdoelen op Europees niveau, op mondiaal niveau... en als je ook kijkt naar andere doelstellingen... dat het dan, ja, als je dan de broeikasgasemissies op wereldschaal wil reduceren... dat dat dan wel een van de knoppen is waar je aan zou moeten draaien.

[0:50:32] Ook de consumptie van dierlijke producten, dat doen we wel.

[0:50:37] Dank voor de beantwoording van ronde drie.

[0:50:40] Dan kijk ik nogmaals naar de leden van de commissie of er animo is voor een ronde 4.

[0:50:46] Dat zou kunnen.

[0:50:49] Nee, oké.

[0:50:51] Volgens mij wil lid Kosti het altijd doorgaan.

[0:50:53] Nee, dat valt mee dit keer.

[0:50:55] In dat geval dan wil ik iedereen bedanken voor de aanwezigheid.

[0:51:00] De leden van ondersteuning technici, de bodem natuurlijk.

[0:51:04] Dank u wel.

[0:51:06] De leden van de commissie, hartelijk dank voor uw inbreng.

[0:51:09] En natuurlijk ook de afvaardiging van PBL.

[0:51:11] Hartelijk dank voor uw presentatie en toelichting.

[0:51:14] Ik sluit hierbij deze technische briefing en wens iedereen nog een hele fijne avond.