Tuinbouw en biotechnologie

[0:00:00] We gaan beginnen met het debat in de Vaste Commissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur over tuinbouw en biotechnologie.

[0:00:09] Welkom aan de staatssecretaris.

[0:00:12] Welkom aan de Kamerleden.

[0:00:15] Een paar vervelende mededelingen eigenlijk vooraf.

[0:00:20] Ten eerste, er zijn eergisteren om half zes einde van de dag nog drie brieven binnengekomen van de staatssecretaris voor dit debat.

[0:00:26] Namelijk de brieven stand van zaken tuinbouw en biotech, energietransitie glastuinbouw en de voortgangsrapportage SPARC.

[0:00:34] En dat is niet in overeenstemming met de werkafspraak die wij hebben met het ministerie.

[0:00:39] Dat zulke belangrijke brieven van het commissiedebat te laat verstuurd worden.

[0:00:43] Uiterlijk drie dagen heeft de Kamer echt nodig om brieven te kunnen besturen.

[0:00:47] Dus ik zeg dat nu even als voorzitter namens de commissie omdat we die afspraak hebben.

[0:00:51] Een waarschuwing voor de staatssecretaris om voortaan eerder de brieven te versturen.

[0:00:56] En de tweede mededeling gaat over de aanwezigheid van de minister van KG, die uitgenodigd was voor dit debat en die ervoor gekozen heeft om niet aanwezig te zijn in de eerste termijn van de Kamer.

[0:01:10] En de heer Vlag wil daar een opmerking over maken.

[0:01:14] Nou voorzitter, ik vind dat teleurstellend.

[0:01:15] Er zitten hier ook een aantal woordvoerders die ook deelnemen aan dat debat KGG.

[0:01:19] En ik vind het heel teleurstellend dat na een e-mailprocedure waarin een meerderheid zegt het is goed als de minister hierbij is, dan wordt je heel nadrukkelijk uitgenodigd.

[0:01:28] Als je er dan voor kiest om een voorbereiding van een debat te gaan doen waar de eerste termijn al van dinsdag is, dan vind ik dat een niet zo goed signaal richting deze commissie.

[0:01:38] En ik zou willen vragen aan de voorzitter of ze deze gevoelens ook over zou willen brengen aan de minister.

[0:01:45] Dat gaan we doen.

[0:01:46] De heer Grimwis.

[0:01:47] Voorzitter, vertelt u nu serieus dat de minister niet komt?

[0:01:50] Als dat zo is, dan is mijn voorstel dit debat te stoppen.

[0:01:54] Want dit debat is mijn bijdrage primair gericht op de minister.

[0:01:57] Ik heb samen met collega Klag gevraagd om de minister erbij te vragen.

[0:02:01] Op alle issues rondom energie en CO2 en convenanten en weet ik wat... kan deze staatssecretaris alleen maar in vaag taal antwoorden.

[0:02:10] Want hij is afhankelijk van de minister van KGG...

[0:02:12] Ik ga hier niet mee akkoord.

[0:02:14] Ik heb ruim van tevoren en ik heb bij wijze van spreken gisteren zit ik ook heel de dag in een debat over eerst KGG, daarna belastingplan en nu tuinbouw en ook zometeen KGG.

[0:02:25] Echt.

[0:02:26] Ik geloof mijn oren niet.

[0:02:27] Nee, vol begripping voor.

[0:02:29] Ik stel voor dat we de vergadering even schorsen.

[0:02:31] Dat we nog eenmaal een verzoek doen aan de minister om hier meteen naartoe te komen.

[0:02:36] En dat we even daarop wachten tot haar uitsluitsel overkomt.

[0:02:39] Misschien is het nog een laatste kans die zij wil grijpen.

[0:02:44] Ik schors de vergadering.

[0:18:40] Goedemiddag, ik heropen de vergadering.

[0:18:46] Dank dat u hier bent.

[0:18:46] Dank aan de minister, fijn dat u aangeschoven bent.

[0:18:50] Welkom, ja, ik denk dat is mevrouw Bromet veranderd, maar die zit weer op haar plek.

[0:18:54] En ik ben ook hier weer gearriveerd, dus fijn dat u hier allemaal bent.

[0:18:59] Dus ik zeg ook even welkom aan de Kamerleden.

[0:19:02] We kunnen ons debat gaan beginnen.

[0:19:04] Ik ga nog eventjes door het spoorboekje heen.

[0:19:07] Ik kijk de minister aan.

[0:19:09] Ja, dank u wel.

[0:19:12] Volgens mij is er echt sprake geweest van een misverstand.

[0:19:14] Het is vervelend voor u dat u het gevoel had dat u moest wachten.

[0:19:17] Ik zit in de voorbereiding van mijn begrotingsbehandeling.

[0:19:20] Ik ga zometeen de beantwoording doen van de Kamer.

[0:19:24] Wij hadden ons dus voorbereid op het feit dat ik hier alleen voor de beantwoording zou zijn.

[0:19:28] Dat mijn mensen zouden meeluisteren in de eerste termijn.

[0:19:31] Blijkbaar is daarover een misverstand ontstaan.

[0:19:33] Dus vandaar dat ik alsnog snel...

[0:19:35] ...naar u toe ben gekomen.

[0:19:37] Maar dat even ter verklaring.

[0:19:40] Dank u wel en het wordt zeer gewaardeerd.

[0:19:41] Fijn dat u hier bent.

[0:19:44] Mevrouw Bromet.

[0:19:46] Voorzitter, het was geen misverstand hoor.

[0:19:47] Het was gewoon dat de Kamer graag wil dat de minister erbij aanwezig is... ...als wij opmerkingen maken in ons debat... ...omdat een heel groot gedeelte gaat over de zaken waar de minister verantwoordelijk voor is.

[0:19:57] Dus ik zou even willen wegnemen dat het een misverstand was.

[0:20:02] Dank u wel voor deze opheldering.

[0:20:04] De minister nog even.

[0:20:05] Ja, voorzitter.

[0:20:05] Dan was het in ieder geval misverstand aan onze kant.

[0:20:07] Want dan had ik misschien eerder aangegeven dat het heel lastig voor mij zou zijn geweest... om vandaag dit debat te hebben.

[0:20:13] Misschien verzocht om uitstel van het debat.

[0:20:15] Omdat ik dus vandaag ook de begrotingsbehandeling heb.

[0:20:18] En ik wil uiteraard recht doen aan de vragen die de Kamer heeft.

[0:20:22] Ik heb juist geprobeerd om dat verzoek niet aan u voor te hoeven leggen.

[0:20:26] En toch vandaag mijn best te doen in die dag... waarin ik ook alle vragen van de Kamerleden voorbereid voor de begrotingsbehandeling...

[0:20:33] Om toch die flexibiliteit er wel bij te zijn.

[0:20:36] Terwijl mijn mensen dan zouden meeluisteren en ik de beantwoording zou doen.

[0:20:39] Dus nogmaals, ik denk dat daar vanuit de juiste intenties aan allebei de kanten hier dat misverstand is ontstaan.

[0:20:47] Maar laten we dan snel beginnen bij het debat.

[0:20:49] Maar ik hecht het wel even aan om dat zo met u te starten.

[0:20:53] Dank u wel daarvoor.

[0:20:54] We gaan inderdaad heel gauw beginnen.

[0:20:56] Wij hebben tot vier uur.

[0:20:57] We hebben misschien iets uitloop.

[0:20:58] Ik weet niet hoe dat is voor de andere Kamerleden.

[0:21:00] Maar laten we kijken of het ons lukt na toch korte tijd dat wij hiervoor hebben.

[0:21:05] Speaking of die korte tijd.

[0:21:08] Ik zou u willen voorstellen om maximaal vier interrupties te doen.

[0:21:12] Dan laten we de 30 seconden regel los.

[0:21:17] Maar durven we gewoon uw interrupties.

[0:21:20] En bij vier is het dan ook echt gedaan.

[0:21:22] Waarbij ik u wel oproep.

[0:21:23] Om ook een klein beetje uw interrupties kort te houden.

[0:21:26] Dus ik stel ze niet aan een tijd per se, maar de tijd vliegt voordat u het weet.

[0:21:30] En het zou dan wel fijn zijn als u er allen dan ook daar even rekening mee houdt.

[0:21:36] En ik zie aan de kant van de Kamer daar ook instemmend knikken.

[0:21:41] Rest mij nog één ding voordat we echt beginnen.

[0:21:43] Ik zie de heer Duivenvoorde hier aanwezig.

[0:21:45] U bent geen lid van de commissie.

[0:21:47] Maar ik neem aan dat u graag wil dat de commissie daar u toch toestemming verleent het woord te voeren.

[0:21:52] Dat is het geval.

[0:21:54] Dan heet ik u van harte welkom en kunt u deelnemen aan het debat.

[0:21:57] Nou, dan gaan we gauw beginnen.

[0:21:59] Meneer Vlag, het is aan u.

[0:22:01] Dank u wel, voorzitter.

[0:22:03] Het tuinbouwcluster is van strategisch belang voor Nederland.

[0:22:07] Voor onze voedselvoorziening en voor betaalbare vitamine.

[0:22:10] Voor onze economie.

[0:22:11] Voor ons elektriciteitsnet.

[0:22:13] Inzet op verduurzaming.

[0:22:14] zowel wat betreft energie als gewasbescherming, moet daarom gepaard gaan met de vraag hoe zorgen we ervoor dat bedrijven mee kunnen schakelen.

[0:22:22] Nu stapelen heffingen zich op, terwijl de verduurzamingsopties beperkt zijn.

[0:22:27] De tussenevaluatie van het confinant energietransitie glastuinbouw legt de vinger op de zere plek.

[0:22:32] De tuinbouw zit in de chaosfase van de transitie, waarin het bestaande systeem op basis van de WKK nog te sterk is om snel af te bouwen,

[0:22:41] terwijl het nieuwe systeem met elektrificatie, geothermie en CCU niet snel genoeg kan opschalen.

[0:22:47] Elektrificatie is lastig.

[0:22:49] Externe CO2 dreigt onder de Noordzee te verdwijnen in plaats van naar de glastuinbouw te gaan.

[0:22:54] Het betekent dat de sector en overheid schouder aan schouder moeten staan.

[0:22:57] Daar lijkt het niet bepaald op.

[0:22:59] De overheid wijzigt eenzijdig de afspraken door het CO2-sectorsysteem te vervangen door ETS2... en zorgt voor onzekerheid en onvoorspelbaarheid.

[0:23:07] Het stelt de 200 miljoen...

[0:23:09] voor aanpak van de randvoorwaarden pas beschikbaar als ETS 2 en de bijmengverplichting gelden.

[0:23:15] Dat is niet waar een convenant voor bedoeld is.

[0:23:18] Ik snap dat nu gesproken wordt over herijking, maar wat voor partner wil de overheid zijn?

[0:23:23] Graag een reflectie erop.

[0:23:28] Ja, voorzitter.

[0:23:30] Er zijn tuinbouwbedrijven die klaar zijn voor de toekomst.

[0:23:36] Moet je nou altijd volgens de SGP wachten op de hekkensluiters?

[0:23:40] Of kan je ook zeggen, soms heb je als bedrijf niet goed opgelet welke kant het opgaat, wat er voor eisen zijn vanuit de maatschappij die gesteld worden aan een toekomstbestendig bedrijf.

[0:23:55] En moet je dan heel snel een been bijtrekken als ondernemer?

[0:24:00] Nou, voorzitter, ik vind dat wel een hele makkelijke weergave van werkelijkheid.

[0:24:03] Er zijn ondernemers die nog maar enkele jaren geleden nieuwe kassen hebben gebouwd... ...en die op basis van toegeldende regelgeving nog op gas hebben gedaan.

[0:24:11] Dat waren toen de meest duurzame kassen die er waren.

[0:24:15] Die kunnen niet zomaar een been bijtrekken.

[0:24:17] Dat is gewoon soms niet mogelijk.

[0:24:19] En die tijd hebben ze nodig.

[0:24:20] En laten we even de doelen voor ogen houden.

[0:24:23] Er is denk ik geen sector...

[0:24:26] In Nederland die zo'n ambitieuze klimaatdoelstelling heeft als de glastuinbouw.

[0:24:30] En die ook gewoon gaat halen.

[0:24:31] Zelfs al in 2040.

[0:24:33] Dus eigenlijk hoeven we ons geen zorgen te maken om die sector als het gaat om het halen van hun doelen.

[0:24:37] Waar ik me wel zorgen om maak is dat wij met onze middelen die ambities enorm aan het verstieren zijn.

[0:24:44] Ik stel die vraag omdat ik al in 2010 op bezoek was bij een tuinbouwbedrijf.

[0:24:51] Die zorgde dat hij klaar was voor de toekomst, dat nu ook is.

[0:24:57] En je dan wel kan zeggen, ja ik heb me aan de nieuwste normen gehouden.

[0:25:00] Maar als je iets verder kijkt dan de normen alleen, dan weet je dat er hele grote uitdagingen op je afkomen.

[0:25:06] En waarom moet de overheid dan altijd weer bijspringen...

[0:25:09] Als je als ondernemer ook gewoon kan ondernemen.

[0:25:12] En ik ga zometeen alle tuinbouwbedrijven in het zonnetje zetten.

[0:25:15] Maak er zich geen zorgen.

[0:25:18] Volgens mij een verkeerde weergave van werkelijkheid.

[0:25:22] Alle tuinbouwbedrijven willen die kant op.

[0:25:25] En ze hebben zelfs afgesproken dat doen we voor 2040.

[0:25:28] Er is bij mijn weten geen andere sector die dat zo ambitieus en collectief heeft afgesproken.

[0:25:33] Het punt is niet dat ze dat niet willen, maar dat ze dat niet kunnen.

[0:25:36] De elektrificatie kan niet...

[0:25:38] De WKK's zijn onmisbaar voor de balancering van het net.

[0:25:41] En tegelijkertijd doen wij met indeling bij ETS2 en Heffingen er alles aan om elke ambitie uit die sector te slaan.

[0:25:47] Dus volgens mij is het niet een kwestie van willen, delen ze dat denk ik, maar van kunnen.

[0:25:56] Gaat u verder.

[0:25:58] Oké, dank u voorzitter.

[0:25:59] Hereiking is goed, omdat de sector duidelijk langetermijnperspectief nodig heeft om investeringen te doen.

[0:26:05] Maar de overheid moet dan wel een betrouwbare partner zijn.

[0:26:08] De Kamer heeft de minister in een motie opnieuw opgeroepen om te bezien hoe de glastuinbouw buiten ETS 2 kan blijven.

[0:26:14] Dit is nu het geval en dit moet zo blijven.

[0:26:16] De sector heeft te maken met een onevenredige stapeling van heffingen.

[0:26:20] De toegezegde compensatie is beperkt en tijdelijk en drukt onnodig op de begroting.

[0:26:25] Het argument van de minister was steeds dat het uitvoeringstechnisch niet mogelijk is om de sector er buiten te houden.

[0:26:31] Dat klopt echter niet.

[0:26:32] Betrokkenen geven aan dat het weliswaar lastiger is om te regelen, maar dat het wel mogelijk is als de wil er maar is.

[0:26:39] De Kamer is duidelijk geweest en heeft de minister opgeroepen om hiermee aan de slag te gaan.

[0:26:43] Voor het einde van het jaar komt het kabinet hierop terug.

[0:26:46] En ik wil wel graag weten met welke houding de bewindslieden hierin gaan.

[0:26:51] Bij overstap op duurzame energiebronnen heeft de glastuinbouw nog steeds CO2 nodig.

[0:26:56] Direct Air Capture biedt perspectief.

[0:26:58] Het is een innovatieve techniek waarmee CO2 wordt afgevangen en aan tuinbouwbedrijven geleverd kan worden.

[0:27:04] Tuinders kunnen dan via de SDE Plus Plus een aanvraag doen.

[0:27:07] Groot knelpunt is echter dat ze een afgeronde vergunning moeten laten zien, terwijl bij andere CCS-projecten vergunningsaanvraag voldoende is.

[0:27:15] Dit zet de boel stil.

[0:27:16] Ik kijk naar de minister.

[0:27:17] Gaat zij dit in overleg met de betrokken partijen aanpassen?

[0:27:22] Dan, voorzitter, gewasbescherming.

[0:27:24] De glastuinbouw loopt voorop in gebruik van natuurlijke vijanden en groene middelen, maar voor een robuuste aanpak is het wel nodig dat de medicijnkast voldoende gevuld blijft.

[0:27:32] Behoud van het productieniveau van fruit en groente draagt bij aan de betaalbaarheid en beschikbaarheid van vitamine voor jong en oud.

[0:27:39] Daar hoort wel adequate gewasbescherming bij.

[0:27:41] Zijn dit voor de staatssecretaris belangrijke uitgangspunten bij het confinant gewasbescherming?

[0:27:47] De Kamer heeft eerder haar zorg uitsproken over het claimen van natuurlijke planteneigenschappen onder het octrooirecht en het ondermijnen van het kwekersrecht voor de klassieke veredeling.

[0:27:55] Wat is de inzet in Brussel en bij het Europees Octrooibureau om dit samen met andere lidstaten aangepakt te krijgen?

[0:28:02] Tot slot, mooi dat stappen worden gezet naar een agrifood innovatieagenda.

[0:28:07] Hoe gaat de staatssecretaris voorkomen dat vooral innovaties ontwikkeld worden terwijl de toepassing in de praktijk via demonstratie en opschaling vergeten wordt?

[0:28:16] Ik dank u hartelijk, mevrouw Bommet.

[0:28:18] En nu het woord.

[0:28:20] Dank u wel, voorzitter.

[0:28:21] Renoveren op een klein stukje grond, dat is denk ik de rode draad in dit debat.

[0:28:25] Het is bij uitstek de kracht van Nederland om groot te doen met schaarse ruimte.

[0:28:29] En in zowel de tuinbouw als in de biotechnologie zie je daar mooie voorbeelden van.

[0:28:33] En Pro zet die vandaag graag in het zonnetje.

[0:28:36] De peperdure gasprijzen zetten de glastuinbouw aan het werk.

[0:28:39] Waar normaal zo'n 25% van je kosten opgaan aan energie, is dat voor een gasvrij bedrijf lager dan 10%.

[0:28:48] Het loont dus om te verduurzamen en Pro vindt dat je bedrijven die kant op moet duwen.

[0:28:52] De koplopers moeten we steunen, want het kan duurzaam en betaalbaar.

[0:28:58] Wij zijn dan ook teleurgesteld dat ondanks de positieve beweging... de doelen die we met de sector hebben gemaakt niet gehaald lijken te worden.

[0:29:05] In 2040 zou de sector klimaatneutraal zijn, maar dat doel raakte uit zicht.

[0:29:10] En de keuze om de sector uit te zonderen van de nieuwe emissiehandel...

[0:29:13] Dat helpt dan niet.

[0:29:15] En nu is er het convenant energietransitie.

[0:29:18] Het kabinet lijkt de doelen die we afgesproken hebben te willen bijstellen, maar dat is voor mij de omgekeerde wereld.

[0:29:24] In plaats van de doelen omlaag brengen zijn er nieuwe verplichtende maatregelen nodig.

[0:29:28] Zo brengen we de vaart erin.

[0:29:29] En daarover heb ik wat vragen.

[0:29:32] Is het kabinet het eens met Pro dat niet de doelen uit het convenant anders moeten, maar dat er juist maatregelen bij moeten?

[0:29:38] Is dat ook het plan?

[0:29:39] En waarom zouden we de sierteelt uitzonderen van de emissiehandel als dat bijdraagt aan het verduurzamen van de sector?

[0:29:45] Ziet de staatssecretaris dat ook als manier om bedrijven aan te sporen tot actie?

[0:29:51] U heeft een interruptie van meneer Vlag.

[0:29:54] Ja, voorzitter.

[0:29:54] Het is een beetje een gespiegelde interruptie als die mevrouw de moment in mijn richting deed.

[0:29:58] Ik mis het woord handelingsperspectief.

[0:30:00] Het voelt toch een beetje als je als automobilist een auto hebt die begrensd is op 80, die je gaat straffen dat die geen 100 rijdt.

[0:30:07] Ze zeggen ja we houden wel die norm van 100 aan, ook al kun je het niet, maar we gaan je straffen als je dat niet haalt en je zult dat halen.

[0:30:15] Is handelingsperspectief niet hetgene wat ontbreekt?

[0:30:17] Want de glastuinbouw is bij uitstek een innovatieve sector, anders zouden ze het hoofd niet boven water in wereldwijd perspectief.

[0:30:23] Zouden we daar niet veel meer op moeten focussen?

[0:30:25] Mevrouw Bromet.

[0:30:27] Ja, voorzitter, natuurlijk is handelingsperspectief onmisbaar, want anders heb je geen bedrijf.

[0:30:32] Het mooie nou eigenlijk in de glastuinbouw is dat er bedrijven zijn die al lang geleden zijn begonnen om onafhankelijk te worden van gas.

[0:30:41] Die daar nu ook een concurrentievoordeel aan ondervinden, omdat zij veel minder...

[0:30:46] lasten kwijt zijn aan energie en dan krijg je eigenlijk een soort, ja, een self-fulfilling prophecy dat degene die lang vooruit gekeken hebben en maatregelen getroffen hebben nu de winnaars zijn en degene die dat niet hebben gedaan of het op z'n beloop hebben gelaten nog verder op achterstand komen.

[0:31:03] Ja, dat vind ik een enorm dilemma.

[0:31:05] Ik mag hopen dat ook de heer Vlag vindt dat die hele grote groep die nog niet zo ver is nu als de Wiedewega richting die koplopers gaat.

[0:31:16] En daarbij helpt het niet volgens ons om doelen af te zwakken, maar helpt het wel om te zorgen dat er maatregelen genomen worden zodat ook die grote kopgroep straks ook nog maar 10% van hun kosten aan energie kwijt zijn in plaats van de 25 die ze nu moeten betalen.

[0:31:34] Meneer Vlag.

[0:31:35] Voorzitter, ik maak het zelfs vaak mee met collega Bromet dat een aantal voorbeelden die ze aanhaalt dan ook de norm moeten zijn voor iedereen.

[0:31:43] Maar is mevrouw Bromet bekend met het feit dat in de Achterhoek...

[0:31:46] de glastuinbouw met hun WKK's 90% van de instabiliteit op het elektriciteitsnet op dit moment oplossen.

[0:31:54] Wij hebben als overheid en aanverwante organisaties gewoon onze boel niet op orde.

[0:31:58] Als die glastuinbouw nu allemaal al verduurzaamd zou zijn, dat is de wens van mevrouw Bromet, dan zou de hele achterhoek daar in het donker zitten.

[0:32:05] Met andere woorden, wij hebben echt heel veel aan onze eigen kant te doen.

[0:32:08] Het past denk ik niet om strakker naar de glastuinbouw te zijn, maar juist guller en meer faciliterend.

[0:32:17] Dan vraag je aan een partij die al jaren waarschuwt voor netcongestie, voor meer investeringen in elektrificatie, dat het daar nu spaak loopt.

[0:32:29] Dat vind ik de omgekeerde wereld.

[0:32:32] Dat is ook een voorbeeld dat de heer Vlag nu gaat noemen als voorbeeld van de glastuinbouw is zo goed bezig met energievoorziening, want anders zou een heel deel van Nederland in het donker zitten.

[0:32:42] De glastuinbouw is in onze ogen een sector die moet zorgen voor gezond fruit en groente, zoals de heer Vlag het zelf noemt.

[0:32:49] En energieopwekking, dat kan op heel veel manieren.

[0:32:54] En net congestie oplossen ook.

[0:32:56] Daar moet je geld voor reserveren en beleid voor maken.

[0:32:58] En dat heeft het eraan ontbroken de afgelopen jaren.

[0:33:01] Eerst mevrouw Van der Plas, dan meneer Geenwis.

[0:33:05] Voorzitter, maar aan mevrouw Bromet.

[0:33:08] We moeten gewoon toch kijken met voortschrijdend inzicht in de huidige actuele situatie.

[0:33:15] Glastuinbouwers zijn per definitie de mensen die even innovatief zijn.

[0:33:21] Die zich heel goed realiseren dat ze minder afhankelijk van gas moeten, maar ook willen worden.

[0:33:27] Al was het ook alleen maar vanwege de kosten.

[0:33:29] En dan heb je een overheid die legt allerlei heffingen op om glastuinbouw en andere mensen of bedrijven van het gas af te krijgen.

[0:33:40] Maar het stroomnet zit nu gewoon vol.

[0:33:46] Er kan gewoon geen transport zijn van stroom in het grootste deel van de glastuinbouwgebieden.

[0:33:54] Dus ze willen wel, zoals de heer Vlag ook aangeeft.

[0:33:57] Maar het kan nu gewoon niet.

[0:33:58] Dan moet je als overheid toch zeggen... en dan citeer ik even de nationale ombudsman een aantal jaar geleden... de overheid is voor de burger niet andersom.

[0:34:07] Dan moet je als overheid toch zeggen... op dit moment is die netcongressie, het volzitten van het stroomnet... zo'n groot probleem dat we wel wat moeten gaan doen.

[0:34:18] Dat je wel als overheid tegemoet komt.

[0:34:20] Dat is toch niet meer dan logisch?

[0:34:24] Mevrouw Bromet.

[0:34:25] Ja, voorzitter.

[0:34:26] Nu wordt het voorbeeld van die netcongestie als de belemmerende factor naar voren gebracht.

[0:34:31] Terwijl er ook gebieden zijn in Nederland waar tuinbouw is.

[0:34:34] Geen netcongestie en waarin ook nog niet die stappen gemaakt zijn die je had kunnen benemen.

[0:34:40] Ik ga hier helemaal niet de overheid zitten te verdedigen.

[0:34:44] Ik zit niet in de coalitie, afgelopen jaren ook niet.

[0:34:48] Ik ben al jaren in de oppositie.

[0:34:50] Roep ik hoe wij vinden dat we klaar moeten zijn voor de toekomst.

[0:34:54] Wij staan ook nog steeds voor het klimaatakkoord van Parijs.

[0:34:57] Wij vinden het hartstikke goed dat de tuinbouw ambitieuzer is dan dat akkoord.

[0:35:02] Maar tegelijkertijd is het ook waar dat ik in 2010 in een tomatenkast stond...

[0:35:06] Dat er grote beloftes waren over geothermie en dat dat gewoon niet snel genoeg is gegaan in onze ogen.

[0:35:14] En ik ga zometeen een heleboel vragen stellen, ook aan het kabinet, over hoe ze denken deze problemen op te lossen.

[0:35:19] Dus ik hoef niet te verdedigen dat het nu niet goed gaat.

[0:35:22] Ik wil alleen maar zeggen, er zijn koplopers die voorbereid zijn, die een winstgevend bedrijf hebben.

[0:35:28] Die ook graag de grote middenmoot mee willen nemen.

[0:35:31] Omdat ze als koploper dingen hebben geleerd die ze over kunnen brengen aan hun collega's die nog niet zo ver zijn.

[0:35:37] En dat is hoe Pro erin staat.

[0:35:40] Ambitie.

[0:35:42] Mevrouw van der Plas.

[0:35:43] Ja, voorzitter.

[0:35:44] Ik vind dit toch wel heel bizar hoor.

[0:35:47] 75% van het glastuinbouwareaal ligt in gebieden met een vol stroomnet.

[0:35:54] 75%.

[0:35:56] Die mensen willen wel, de sector heeft ook gezegd, voor 2040 klimaatneutraal te willen produceren.

[0:36:03] En dan zeg je als volksvertegenwoordiger, ja nou, dan hadden ze maar beter hun best moeten doen of eerder moeten zijn.

[0:36:10] Er zijn allerlei dingen veranderd in de wereld.

[0:36:12] In 2010 was er nog geen oorlog in Oekraïne bijvoorbeeld.

[0:36:17] En dan te zeggen van ja, ik hoef die mensen dan niet te verdedigen.

[0:36:21] Die mensen die willen het, die zouden het kunnen.

[0:36:25] Alleen, vanwege de netcongressie en als zij een zwaardere aansluiting vragen, krijgen ze van de netbeheerder gewoon te horen.

[0:36:31] Ja, nee, dat kan niet, want het net zit vol.

[0:36:34] Dan hebben wij toch een taak als volksvertegenwoordigers om iets voor deze bedrijven te doen.

[0:36:41] Juist omdat ze zo ambitieus zijn om klimaatneutraal te produceren.

[0:36:46] Ik vind dat dan laat je ze gewoon echt als een baksteen vallen.

[0:36:49] Ja, voorzitter.

[0:36:51] Mevrouw van der Plas is er altijd heel goed in om allemaal dingen in mijn mond te leggen die ik niet gezegd heb.

[0:36:55] Luistert ook niet goed, want ik heb helemaal niet gezegd dat ik deze mensen niet wil verdedigen.

[0:37:00] Ik wil het kabinet niet verdedigen.

[0:37:02] Ik ben oppositie.

[0:37:02] Ik stel vragen aan het kabinet, die ga ik zo meteen ook stellen.

[0:37:06] Ik vind dat het beter moet en ik laat me niets in de schoenen schuiven door mevrouw van der Plas zoals ze dat altijd probeert te doen.

[0:37:14] Meneer Gimmis.

[0:37:16] Voorzitter, collega Bromet gaat nog wat vragen stellen.

[0:37:20] Waar ik mee puzzel is, er is volgens mij geen sector in Nederland die zelf heeft gezegd tegen de overheid, wij willen eigenlijk wel in 2040 klimaatneutraal zijn en we wachten niet op 2050.

[0:37:33] Ze spreken daar een confinant over af.

[0:37:37] De overheid verplicht zich allerlei randvoorwaarden op het gebied van vergunningverlening en uitvoering op orde te brengen.

[0:37:45] Dat is de reden dat bijvoorbeeld geothermie veel langzamer gaat dan het gaat.

[0:37:50] Het ligt niet aan de glastuinbouw, want tuinders zijn zeer ambitieus als het gaat om geothermie, om aardwarmte.

[0:37:55] Dus is het dan groen gas, die verplichting wordt nu bij de glastuinbouw gelegd.

[0:38:01] Daar krijgen ze niet de volledige credits voor die ze wel om zo te zeggen verdienen.

[0:38:05] Omdat de groen gas bijmen verplichting wordt versmets over de totale hoeveelheid gas.

[0:38:11] En niet alleen het voordeel wordt toegerekend aan de sectoren die groen gas gaan gebruiken.

[0:38:16] Dus is dan enige realiteitszin en...

[0:38:19] matiging van de verplichtingen die je op korte termijn tot 2030 op de glastaanbouw legt, niet redelijk in ruil voor stevige afspraken in de jaren 30 richting 2040.

[0:38:29] Ik begrijp niet zo goed waarom mevrouw Bromet enerzijds wel oog heeft voor dat de overheid zich niet helemaal aan de randvoorwaarden houdt, maar anderzijds de glastaanbouw echt tot achter de komma aan de huidige regels en afspraken wil houden, terwijl ze er zelf eigenlijk helemaal niet alles aan kunnen doen.

[0:38:49] Ja, voorzitter.

[0:38:50] Opnieuw, ik hoef niet het kabinet te verdedigen, want ik heb er ook heel veel kritiek op.

[0:38:54] Dus al die dingen waardoor het nu niet misgaat, dat is niet mijn verantwoordelijkheid.

[0:38:57] En ik vind het erg dat dat in de weg heeft gestaan bij de verdere verduurzaming.

[0:39:03] Dus dat wil ik daar wel bij zeggen.

[0:39:04] Maar het is ook zo dat er ook bedrijven zijn die het wel is gelukt.

[0:39:09] En die haal ik graag aan als goed voorbeeld, want het is ook zo dat...

[0:39:14] En gebrek aan medewerking van de overheid ook vaak als een excuus gebruikt wordt.

[0:39:19] Er zijn bedrijven die zeggen van wij zijn koploper.

[0:39:23] En wij zijn dat niet dankzij de overheid, maar ondanks de overheid.

[0:39:26] En daar hebben ze heel hard voor moeten werken.

[0:39:29] Daar hebben ze zelf heel veel geld in moeten steken.

[0:39:31] En ja, daar ben ik het aller trotst op, op die bedrijven.

[0:39:36] En ik ga zo meteen in mijn vragen aan het kabinet vragen hoe ze die grote middengroep meekrijgen in diezelfde route.

[0:39:44] Meneer Genwis.

[0:39:45] Dank u wel.

[0:39:46] Voorzitter, ik snap dat en ik ben ook trots op die bedrijven.

[0:39:49] Alleen, dit is een hele individuele benadering.

[0:39:52] Terwijl bijvoorbeeld aardwarmte, dat is afhankelijk van de medewerking in een bepaald gebied.

[0:39:58] En ik ken heel veel tuinders en ook delen van ons land, ook dichtbij, waar de ene deel van de gemeente al lang op een aardwarmtenet zit, waar inderdaad dus die tuinders een stap vooruit konden maken in verduurzaming, terwijl een kilometer verder nog niet.

[0:40:14] terwijl de tuiners daar bij wijze van spreken jaloers kijken naar de buren een eindje verderop, van dit hadden wij ook wel gewild.

[0:40:21] Dus het is niet alleen maar een individueel perspectief is hier niet alleen gerechtvaardigd, maar het is ook een collectief perspectief, omdat sommige oplossingen kunnen alleen maar met medewerking van de overheid en in een groter verband dan alleen die ene ondernemer die zelf handelingsperspectief zou hebben.

[0:40:38] Dat hebben ze niet altijd.

[0:40:39] Dus ja...

[0:40:40] Dat wil ik dan in ieder geval meegeven aan collega Bromet om dat wel te verdisconteren in de beoordeling van hun inspanningen.

[0:40:48] Ja, voorzitter.

[0:40:49] En dat herken ik ook.

[0:40:50] Want er zijn collectieven waar warmtenetten aangelegd zijn.

[0:40:55] En dat juichen wij van harte toe.

[0:40:58] Maar er zijn ook in die gebieden, in diezelfde gebieden... zijn er nog steeds bedrijven die hebben gekozen voor WKK-installaties.

[0:41:13] En kijk...

[0:41:14] Voorzitter, als je op weg bent naar CO2 neutraal, dan zijn dat installaties die niet toekomstgericht zijn.

[0:41:22] En dan is het zonde dat als er zo'n coöperatie is met een warmtenet, dat je daar niet aan meedoet en dat je dan toch kiest voor je eigen individuele visie en dat je daar dan later een achterblijver bent.

[0:41:35] Ja, dat is dan ook te wijten aan het ondernemerschap van dat bedrijf.

[0:41:39] Ik vind ook wel dat er hier heel vaak in de discussie over de landbouw vergeten wordt dat ondernemen ook is dat je in de gaten houdt.

[0:41:48] Wat is de toekomst van mijn bedrijf?

[0:41:50] Hoe ziet de wereld eruit?

[0:41:51] Hoe moet ik daarop anticiperen?

[0:41:53] En je kan niet de hele tijd alleen maar wachten op de overheid.

[0:41:55] Zeggen van nou, ik heb me aan alle regels gehouden en nu ben ik nog niet toekomstgericht.

[0:41:59] Ja, soms moet je iets verder gaan dan de bestaande regels.

[0:42:04] Meneer Van Duivenvoorde.

[0:42:06] Ja, voorzitter, dankjewel.

[0:42:07] Ik vind het toch wel een beetje heel vreemd dat we hier vanuit de Tweede Kamer gaan bepalen hoe ondernemers allemaal niet moeten denken.

[0:42:12] Volgens mij zijn de meeste ondernemers bezig met regels van de overheid, want ze hebben een product dat moet winstgevend worden, dat is al moeilijk genoeg.

[0:42:20] Daar veranderen de regels, daar proberen ze zich op voor te breiden.

[0:42:23] Maar om nu te gaan zeggen, ja, de ondernemer moet tien jaar verder kijken wat de potentiële regels zouden kunnen zijn van een Kamer die amper twee, drie jaar het vol weet houden...

[0:42:33] Dat is toch veel te gevraagd van de ondernemer?

[0:42:34] Dat is toch geen eerlijke verwachting?

[0:42:37] Nou, voorzitter, ik heb dat wel eens gevraagd aan een hele ondernemende ondernemer.

[0:42:42] En ik zei, hoe ga jij dan om met die veranderende regelgeving elke paar jaar?

[0:42:45] Want ik hoor daar heel veel klachten over.

[0:42:47] En toen zei hij, ik ga ervan uit dat de regels veranderen.

[0:42:50] En ik zorg ervoor dat mijn bedrijf zo ingericht is dat ik daar klaar voor ben.

[0:42:54] En dat vind ik het ultieme ondernemerschap.

[0:42:57] Ik zit hier helemaal niet te zeggen wat ondernemers moeten doen.

[0:43:00] Maar er zijn een heleboel belangen in de samenleving.

[0:43:03] En die gaan over natuurbehoud, die gaan over klimaatverandering.

[0:43:08] En wij zitten hier om die verschillende belangen een plek te geven.

[0:43:13] En het belang van de ondernemer of de ondersteuning van de ondernemer is daar één van.

[0:43:18] Maar er zijn ook andere belangen.

[0:43:19] Er is niet alleen maar het belang van de ondernemer in de visie van Pro.

[0:43:24] Ja, voorzitter.

[0:43:25] Ik vind het moeilijk dat er nu...

[0:43:26] Er worden steeds een aantal voorbeelden aangehaald.

[0:43:28] De ondernemers die wel mee zijn gegaan en nu de...

[0:43:31] Ik weet niet hoe het voor werd.

[0:43:32] De meest ondernemende ondernemer.

[0:43:35] En natuurlijk heb je mensen die kunnen zo ver vooruitkijken.

[0:43:37] En dat is fantastisch, want zeker in een grote bedrijf bouwen we natuurlijk gewoon tal van... middelgrote bedrijven die misschien veel minder personeel hebben, die daar veel minder ruimte voor hebben...

[0:43:47] Ik vind het wel lastig om aan een aantal goede voorbeelden daarmee als het ware de rest af te straffen.

[0:43:52] Terwijl het natuurlijk zoveel complexer is en er zoveel verschillen bestaan tussen al die ondernemingen.

[0:43:56] Omdat één iemand het goed doet, moet iedereen het zo hebben gedaan.

[0:44:00] Terwijl de redenen waarom ze de dingen al dan niet goed doen heel erg verschillend kunnen zijn per sector en per bedrijf.

[0:44:07] Mevrouw Bromet.

[0:44:08] Ja, voorzitter.

[0:44:08] En ik wil ook het misverstand wegnemen dat het alleen maar gaat over grote bedrijven die dat dan kunnen.

[0:44:13] Er zijn juist ook kleine bedrijven die heel innovatief zijn en die daardoor juist klaar zijn voor de toekomst.

[0:44:20] Ja, ik verschil gewoon denk ik in opvatting met anderen hier in de Kamer over dat wij niet een eindeloos vangnet zijn voor ondernemers die niet hebben ondernomen.

[0:44:30] En dat ik die voorbeelden noem van bedrijven die het hartstikke goed gaat, dat is juist om aan te tonen dat het wel kan.

[0:44:37] Dus als het nou niemand lukt, dan zeg ik oké, dit is een situatie waarin het gewoon echt onmogelijk is om te ondernemen.

[0:44:44] Alleen juist die voorbeelden van de ondernemers die het wel kunnen, die bewijzen dat het kan.

[0:44:49] En daar wil ik heel graag ondersteuning aan geven.

[0:44:52] Ik heb overigens ook gezegd dat ik de bedrijven die dat nog niet kunnen willen ondersteunen.

[0:44:56] En ik ben heel kritisch op het kabinet.

[0:44:58] We gaan daar zo meteen een paar vragen over stellen.

[0:45:03] Ik zou zeggen, nemen we een aanloop naar de vragen?

[0:45:05] Oh nee, sorry, de heer Jansen.

[0:45:07] De heer Jansen.

[0:45:08] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:45:10] Kijk, wat ik wel interessant vind... mevrouw Brometz zegt, ik zit niet in het kabinet.

[0:45:13] Klopt, gelukkig maar, zeg je dan.

[0:45:15] Maar wat natuurlijk wel zo is... is dat pro natuurlijk een samenraapsel is van twee partijtjes.

[0:45:20] Een voorheen socialistische partij en een communistisch deel.

[0:45:23] Wat ook trouwens best wel antisemitisch is, maar...

[0:45:25] Voorzitter, hier wil ik echt eventjes een punt van orde maken.

[0:45:30] Mijn hele familie is vermoord in de Tweede Wereldoorlog en ik laat me niet vertellen dat ik bij een partij zit of bij voorlopers waar antisemitisme in zit.

[0:45:38] Dat is niet waar.

[0:45:40] Ik wil altijd dat u dat terugneemt.

[0:45:42] Nee, dan heb ik het zeker niet terug.

[0:45:43] Maar waar mijn vraag over gaat, voorzitter...

[0:45:46] Wacht even, meneer Jansen.

[0:45:47] Ik zie hier meneer Gemmis.

[0:45:49] Nou, ik wil eigenlijk anders een punt van orde, maar ik krijg de kans.

[0:45:53] Ik wil hier even collega Bromet ondersteunen.

[0:45:56] Dit is gewoon een zeer vuige aantijging.

[0:45:58] En sorry met alle waardering meneer Jansen, maar dit kunt u echt niet maken.

[0:46:02] Dus mijn verzoek is ook om dit niet te handhaven, maar terug te nemen.

[0:46:07] En gewoon uw vraag te stellen, u heeft het niet nodig dit.

[0:46:11] Voorzitter, ik neem het niet terug en ik heb de partij aangesproken, niet mevrouw Bromet zelf.

[0:46:17] Dus dat heb ik heel duidelijk vermeld.

[0:46:19] Een voorheen communistische partij die best wel antisemitisch is.

[0:46:23] Dat is wat ik gezegd heb.

[0:46:25] Ik heb niet mevrouw Bromet zelfstandig aangesproken daarin, voorzitter.

[0:46:28] Meneer Jansen, ik waarschuw u.

[0:46:31] Houdt u alsjeblieft bij het onderwerp.

[0:46:33] Stelt u mevrouw Bromet een fatsoenlijke vraag.

[0:46:36] En blijf alsjeblieft weg bij dit soort aantijgingen.

[0:46:41] Mevrouw van der Plas.

[0:46:43] Eh...

[0:46:45] Kijk, de opmerking van de heer Jansen suggereert wel iets.

[0:46:50] En ik wil mevrouw Bromet hier ook in ondersteunen.

[0:46:53] Ik vind van alles van politieke standpunten van pro.

[0:46:58] Maar hier wordt wel de suggestie gewekt dat er dan... U zou het tenminste kunnen opvatten dat mevrouw Bromet dan hier bewust voor kiest of hier achter staat.

[0:47:09] En ik vind dat gewoon niet oké.

[0:47:10] Dat kun je niet doen.

[0:47:12] Politiek gezien kun je het totaal met elkaar oneens zijn.

[0:47:16] Maar ik ga hier ook mevrouw Bromet wel ondersteunen.

[0:47:19] En ik zou ook graag willen dat de heer Jansen ook gewoon, net over voortschrijdend inzicht gehad, toch even een reflectie doet.

[0:47:26] Mevrouw Veronica Beepseboer.

[0:47:28] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:47:29] Ik wil me daar graag bij aansluiten en de heer Jansen er ook aan herinneren dat wat wij hier in deze kamer doen, dat het land daarnaar kijkt en dat u hier een heel slecht voorbeeld geeft.

[0:47:44] Voorzitter, ik sluit me aan bij de voorgaande sprekers.

[0:47:49] Ik zou de vraag willen stellen aan de heer Jansen.

[0:47:51] Als het niet op de persoon bedoeld is, waarom is het dan zo moeilijk om dat terug te nemen?

[0:47:59] Dus meneer Jansen, u heeft de gelegenheid om uw woorden terug te nemen.

[0:48:04] Voorzitter, ik heb nou voor de tweede keer gezegd, ik heb het gehad over de partij.

[0:48:08] Ik heb het niet over mevrouw Bromet en zeker niet mevrouw Bromet persoonlijk.

[0:48:12] Laat ik het daarop stellen.

[0:48:13] Ik neem mijn woorden zeker niet terug.

[0:48:15] Ik heb ze gezegd en ik sta er volledig achter.

[0:48:20] Dit is wat mij betreft meneer Janssen ook de laatste keer dat het op deze manier gaat.

[0:48:24] Dus ik ga mevrouw Bromet nu de gelegenheid geven nog even te reageren en volgens haar betoog te vervolgen.

[0:48:31] Ja, voorzitter.

[0:48:32] Ik vind het ongekend dit.

[0:48:34] En ik ben de collega's dankbaar dat ze mij hierin steunen.

[0:48:37] Dat zij bevestigen dat het gewoon een leugen is dat pro-antisemitisch zou zijn.

[0:48:43] Ik vind het echt...

[0:48:44] Ik zit hier gewoon eigenlijk te trillen, eerlijk gezegd.

[0:48:47] Ik ga hier even mijn beurt overslaan en kom zo meteen wel terug.

[0:48:53] En die gelegenheid krijgt u van mij.

[0:48:56] Dan ga ik even naar mevrouw Veligraat-Bebissen voor.

[0:48:58] Voorzitter, ik heb mijn vraag nog niet eens kunnen stellen.

[0:49:01] Ik ga even naar mevrouw Villingaar-Beemsterboer.

[0:49:09] Nou, voorzitter.

[0:49:09] Ik zit hier eerlijk gezegd ook een beetje van te trillen.

[0:49:12] Maar ik zal weer even overstappen op het onderwerp.

[0:49:19] De woonbiotechnologie.

[0:49:22] Voorzitter, dit debat gaat over Nederlands meesterschap.

[0:49:25] En met grote vindingrijkheid en innovatieve denkkracht is Nederland wereldwijd koploop geworden in de tuinbouw en biotech.

[0:49:33] Niet voor niks adviseert Wenning in zijn rapport om te investeren in biotechnologie als strategische sector.

[0:49:39] En ook de glastuinbouw speelt een belangrijke rol in de economie van morgen.

[0:49:43] Niet alleen vanwege efficiënte voedselproductie, maar ook omdat ze een belangrijk puzzelstukje kunnen zijn in de energiepuzzel.

[0:49:50] En bij mijn medespeech nu bijna een jaar geleden vroeg ik de toenmanige staatssecretaris al naar zijn ambities op dit punt.

[0:49:56] En ook deze staatssecretaris heeft dit opgepakt met de minister, dus ik ben wel benieuwd hoe dat gaat.

[0:50:02] In de brief van eergisteren werd gesproken over een wenkend perspectief en wordt een inspirerende visie glastuinbouw aangekondigd.

[0:50:11] En een kernvraag daarmee is wat is het eindbeeld van het Nederlandse energiesysteem en wat wordt daarin dan de rol van de glastuinbouw?

[0:50:19] Want als die vraag beantwoord is, dan kan de sector daar nog beter op anticiperen.

[0:50:24] Kan de staatssecretaris aangeven welke functie de glastaanbouw in het energiesysteem van 2040 moet vervullen?

[0:50:30] En welke concrete keuzes daaruit volgen voor netcapaciteit, duurzame warmte, CO2-infrastructuur en flexibiliteit?

[0:50:38] En kan de staatssecretaris daarbij ingaan op de huidige praktijk, zoals het wel of niet behouden van WKK's voor flexibiliteit als voor de toekomst, zoals de mogelijkheid om binnen glastuinbouwclusters eigen energie op te wekken.

[0:50:51] En dat laatste vind ik specifiek interessant, want als glastuinbouwclusters namelijk zelf een windmolen kunnen bouwen bijvoorbeeld in hun cluster en daarop aansluiten, kunnen zij draaien op groene energie en creëren ze tegelijk ruimte op het net waardoor er weer meer huizen gebouwd kunnen worden.

[0:51:05] En dan moet ik ook aan de opgave op het waterdomein denken, zeker na afgelopen zomer essentieel.

[0:51:11] Welke rol speelt het vasthouden, besparen, schoonmaken en hergebruik van water in de innovatieagenda van de staatssecretaris?

[0:51:18] En wat kan hiervan snel in gang worden gezet?

[0:51:21] Want voor we het weten staat er weer een droge zomer voor de deur.

[0:51:24] En ik hoor graag concreet hoe de staatssecretaris zich op deze twee domeinen inzet en hoe hij kijkt naar de energievraag in de sector.

[0:51:32] Dan groene biotechnologie en agrotechnologie.

[0:51:36] Volgens Wenning domeinen die veel kunnen betekenen voor onze economie en welvaart.

[0:51:40] En ze maken onze voedselproductie efficiënter en duurzamer met meer plantaardig en versterken onze strategische autonomie.

[0:51:47] Denk aan robotica en AI in de land- en tuinbouw.

[0:51:50] Dat betekent minder bestrijdingsmiddelen en minder zwaar laag betaald werk dat nu moeilijk in te vullen is.

[0:51:57] Overal in Nederland ontstaan voedselstartups die met fermentatie en kweekvlees werken aan het voedsel van morgen.

[0:52:03] Ondernemers met lef die laten zien dat het wel kan.

[0:52:06] En drie van de twaalf grootste zaadverenelaars ter wereld zijn Nederlands.

[0:52:10] En er zijn ook innovaties waar heel weinig over hoort, maar waarmee we ons wereldwijd kunnen onderscheiden.

[0:52:15] Verticale landbouw bijvoorbeeld of elektrolandbouw, waar ik tot voor kort ook nog nooit van had gehoord.

[0:52:21] En in een land waar ruimte schaars is, zijn dit kansen die we niet moeten laten lopen.

[0:52:25] Maar deze bedrijven lopen aan tegen lange procedures, complexe vergunningen, te weinig testcapaciteit en knelpunten in digitale infrastructuur, talent en financiering.

[0:52:35] En van een VVD-staatssecretaris verwacht ik natuurlijk dat hij mijn enthousiasten deelt om daar iets aan te doen en deze sectoren ruimte te geven om te groeien.

[0:52:44] Ik kijk dan ook uit naar de uitwerking van de innovatieagenda en de uitvoeringsagenda biotechnologie.

[0:52:50] Daarvoor moeten we wel precies weten waar het knelt, zodat we gericht kunnen helpen.

[0:52:56] Wenning noemt de knelpunten, maar niet waar ze precies zitten en niet per sector.

[0:53:00] Agrotech, weerbare teelten, voedselinnovaties en glastaanbouw, inclusief verticale landbouw.

[0:53:06] Mijn vraag kan de secretaris toezeggen dat hij per domein een concrete knelpuntenanalyse kan maken.

[0:53:12] Want als we precies weten waar het fout gaat, weten we ook precies waar we moeten ingrijpen.

[0:53:17] Dank u wel.

[0:53:18] Ik ben vandaag ook wel even klaar met de vragen van de PVV, dus die ga ik niet beantwoorden.

[0:53:42] Voorzitter, de glastuinbouw heeft warmte nodig en daarom innoveren bedrijven volop.

[0:53:47] De grond in het Westland heeft twee jaar opengelegen om een warmtenet aan te leggen voor een coöperatie aan bedrijven.

[0:53:52] Maar, en dat zei ik net ook al in mijn interruptie tegen die grippe is, er worden ook warmte- en koelteinstallaties geïnstalleerd om gas te gebruiken voor hitte en CO2.

[0:54:01] En de echte koplopers zijn inmiddels al volledig CO2 neutraal.

[0:54:05] En ik wil weten hoe we dat gaan versnellen.

[0:54:08] Glastuinbouw is heel interessant als mogelijke energiebron voor hergebruik van warmte en er liggen kansen voor waterstof.

[0:54:15] Maar wat ik hoor is dat dit soort innovatie eerder ondanks dan dankzij het kabinet plaatsvindt.

[0:54:22] Mijn vragen daarover zijn, hoe kijkt de minister naar de rol van WKK-installaties in het verduurzamen van de sector?

[0:54:29] Hoe overtuigen we bedrijven met zo'n installatie om daarna nog steeds klimaatneutraal te worden?

[0:54:35] Wat is de rol van waterstof in de transitie van de glasduinbouw?

[0:54:38] En wat gaat de minister doen om subsidies voor waterstof niet alleen voor grote bedrijven, maar ook voor kleine bedrijven beschikbaar te stellen?

[0:54:45] Hoe gaan we de glastuinbouw beter aansluiten op restwarmte van datacenters en industrie?

[0:54:51] Is het project Warmte Link vanuit de Rotterdamse haven hierin bijvoorbeeld een uitkomst?

[0:54:57] Een ander mooi voorbeeld zien we in de sierteelt.

[0:54:59] De biologische telers die geen landbouwgeer willen gebruiken en nog steeds mooie Hollandse bloemen verbouwen.

[0:55:04] En Pro wil dat hun werk loont.

[0:55:07] De biologische sierteelt Nederland kwam met een mooi drie punten plan.

[0:55:10] En ik wil graag aan de staatssecretaris vragen hoe...

[0:55:12] Gaat het daarmee?

[0:55:14] Hoe is op die drie aanbevelingen een vervolg gegeven?

[0:55:17] Welke rol ziet hij voor de overheid als marktmeester?

[0:55:22] Werken we bijvoorbeeld ook aan inkoopeisen voor biologische bloemen bij de overheid?

[0:55:26] Want er is een biologisch actieplan door de minister aangenomen en zit dat daar ook in.

[0:55:32] En hoeveel geld geven we als overheid eigenlijk uit aan bloemen per jaar?

[0:55:35] Kunnen we daar 50% of liefst nog 100% biologisch van maken door de inkoopeisen aan te scherpen?

[0:55:42] Wat zien we over de biologische siertel terug in de plannen voor de tuinbouw, waar het kabinet nog mee gaat komen?

[0:55:48] En voorzitter, dan de biotechnologie.

[0:55:51] Innoveren met beperkte ruimte, dat zie je ook in de biotechnologie.

[0:55:55] En daarmee rond ik af, want Pro gelooft in die technieken, samen met de meerderheid van deze Kamer.

[0:56:00] Het kabinet steunt de MKB'ers die hier ook mee bezig zijn.

[0:56:05] En ik wil dat het liefst wat concreter maken en vandaar mijn laatste vragen.

[0:56:09] Op welke termijn zien we concrete resultaten?

[0:56:11] Wanneer ligt er kweekvlees in de Nederlandse schappen?

[0:56:17] En waarom betaalt het kabinet niet mee aan het Europese initiatief, de IPCEI Bio-Based Food, als zij koploper wil zijn?

[0:56:26] En met welke landen trekken we op?

[0:56:27] En wat wil Nederland concreet veranderen aan de Europese wet regelgeving ten behoeve van deze biotechnologie?

[0:56:36] Dank u wel.

[0:56:40] Voorzitter, onze Nederlandse tuinders en kwekers zorgen elke dag voor hoogwaardig gezond voedsel en prachtige sierteelt.

[0:56:47] Zij vormen een solide basis voor onze economie en onze voedselzekerheid.

[0:56:51] Maar in plaats van deze prachtige gezinsbedrijven te koesteren, worden onze tuinders door dit kabinet klemgezet door totaal overbodige klimaatgerechten en stapeling van heffingen en doorgeslagen bureaucratie.

[0:57:02] Kijk bijvoorbeeld naar de energieprijzen en de CO2-beprijzing.

[0:57:06] Uit een recent WUR-rapport over de broeikasgasbeprijzing blijkt overduidelijk wat dit kabinetsbeleid voor gevolgen heeft.

[0:57:12] We jagen onze eigen topsector weg over de grens.

[0:57:15] Dit is geen klimaatbeleid, dit is dus gewoon een nationale kop waarmee dit kabinet komt.

[0:57:20] Dus weer kiezersbedrog.

[0:57:22] Dat blijkt ook uit de inbreng van Glastuinbouw Nederland.

[0:57:25] De netcongressie speelt ook hier een grote rol.

[0:57:27] En de gasprijzen knallen door het plafond.

[0:57:30] Tegelijkertijd blijft de onzekerheid over ETS2, de hoogte van de CO2-heffing en eventuele compensatie bestaan.

[0:57:37] De besluitvorming hierover is uitgesteld tot de voorjaarsnoten van 2027.

[0:57:42] Er kennen de bewindspersonen de snoeiaarde conclusies uit het CER-rapport dat het huidige nationale prijsbeleid leidt tot verliesgevende glastuinbouwbedrijven en het verjagen van onze teelt naar bijvoorbeeld Spanje en Marokko.

[0:57:54] En laat het duidelijk zijn, wat de PVV betreft zijn dit allemaal overbodige regels en heffingen.

[0:57:59] Het besluit over de voorgenomen verhoging van het lage btw-tarief van 9 naar 21 procent op sierteelproducten wordt nu een jaar opgeschoven.

[0:58:07] Maar gisteren bleek tijdens het debat over het belastingplan dat de invoeringsdatum slechts met drie maanden opschuift.

[0:58:13] Hoe zit het nu precies, vraag ik aan de staatssecretaris.

[0:58:16] Of is het eigenlijk opzettelijke misleiding?

[0:58:18] Los hiervan neemt het niet weg dat de gevolgen desastreus zullen zijn.

[0:58:22] Het zorgt voor een omzetdaling van maar liefst 830 miljoen euro en een verlies van 2820 voertuigbanen.

[0:58:29] Daarnaast zal de maatregel circa 115 miljoen minder opleveren dan beoogd door de verwachte afname van de consumentenbestedingen.

[0:58:38] Is de staatssecretaris bereid om in lijn met het behoud van het verdienvermogen de beoogde verhoging van het B2W-tarief naar 21% te toetsen aan het daadwerkelijke rendement bij een omzetdaling van 830 miljoen euro en een verlies van 2820 voertuinbanen?

[0:58:54] Dan de biotechnologie.

[0:58:56] Nederland wordt geprezen als de kraamkamer van de zaadveredeling dankzij ons sterke kwekersrecht en de essentiële kwekersvrijstelling.

[0:59:03] Maar nu de Europese NGT-verordening er is, lopen we wel risico's.

[0:59:07] Wat gaat de staatssecretaris concreet doen om te voorkomen dat octrooien onze veredelingsbedrijven de nek kunnen omdraaien?

[0:59:14] Hoe gaat de staatssecretaris een Europees verband borgen dat de kwekersvrijstelling overeind blijft en dat kleine Nederlandse verenigingsbedrijven niet worden vermorseld door octrooimonopolies van grote multinationals?

[0:59:26] Waarom kiest het kabinet niet voor een keihard wettelijk verbod op octrooien op plantaardige eigenschappen, aangezien er in de beslisnood wordt gesproken over een vrijwillige code of conduct?

[0:59:36] Tot slot voorzitter, kweekvlees.

[0:59:39] Onze traditionele boeren en veehouders worden via stikstofregels uitgerookt en weggepest.

[0:59:44] Maar dit kabinet prompt wel tientallen miljoenen euro's aan groeifondsgelden in kweekvlees en laboratoriumfermentatie.

[0:59:50] Er is niets mis met deze producten, maar waarom dit onderscheid?

[0:59:53] Waarom faciliteert de Rijksoverheid met overheidsgeld proeverijen en imagocampagnes voor kweekvleesbedrijven

[1:00:00] dat onze traditionele boeren en veehouders via totaal doorgeslagen beleid worden uitgerookt.

[1:00:05] Afsluitend nog kort iets over de laatste stikstofbrief.

[1:00:07] Die moet wat de PVV betreft nog steeds van tafel.

[1:00:10] De maatregelen gaan een niet bestaand stikstofprobleem zeker niet oplossen.

[1:00:15] En ook voor deze maatregelen, dat blijkt heel duidelijk uit inkomende stukken, is geen enkel draagvlak binnen de sector.

[1:00:23] Dank u wel.

[1:00:24] Mevrouw Den Hollander, uw termijn.

[1:00:29] Voorzitter, Nederland is koploper op het gebied van glastuinbouw, veredeling en voedselinnovatie.

[1:00:35] Die positie hebben we te danken aan ondernemers die blijven investeren en bovenal innoveren.

[1:00:40] Wat de VVD betreft moeten we die koppositie niet alleen behouden, maar juist verder versterken.

[1:00:44] En dat vraagt om ruimte en regelgeving die ondernemers niet onnodig in de weg zit.

[1:00:49] De Europese Biotech Act 2 geeft mogelijkheden om biotechnologische toepassingen verder te ontwikkelen en op de markt te brengen.

[1:00:56] De VVD vindt het belangrijk dat de wet een brede insteek krijgt.

[1:00:58] En Nederland heeft zich samen met andere lidstaten via een non-paper voor ingezet.

[1:01:03] Hoe gaat de staatssecretaris ervoor zorgen dat deze brede insteek ook in het uiteindelijke Europese voorstel terechtkomt?

[1:01:08] En welke knelpunten ziet hij?

[1:01:10] Afgelopen zomer is er een belangrijke doorbraak bereikt in Brussel met het aannemen van de NGT-verordening.

[1:01:15] De VVD is daar blij mee, want NGT's zullen gewassen weerbaarder maken tegen ziekte en droogte en dragen daarmee bij aan onze voedselzekerheid.

[1:01:23] Voor de VVD is het belangrijk dat de regels praktisch worden uitgewerkt zonder onnodige administratieve lasten.

[1:01:28] Tegelijkertijd moet keuzevrijheid en coexistentie van gangbare en biologische tilten worden geborgd.

[1:01:34] Met duidelijke afspraken over uitgangsmateriaal, transparantie en traceerbaarheid.

[1:01:38] Hoe gaat de staatssecretaris dit in de praktijk regelen?

[1:01:41] Hoe betrekt hij de sector bij verdere uitwerkingen en kan hij de Kamer daarover regelmatig informeren?

[1:01:46] Voorzitter, ook bij innovatieve vormen van voedselproductie, zoals kweekvlees en precisiefermentatie, ziet de VVD kansen.

[1:01:52] We zijn blij dat de pilot voor kweekvlees en vis met twee jaar wordt verlengd.

[1:01:56] Tegelijkertijd moeten we voorkomen dat onnodige zware regelgevingen rondom deze innovaties als afremming gelden.

[1:02:02] Dat geldt ook voor de Europese regels rondom microbeheerlijke culturen en micro-organismen bij ingeperkt gebruik.

[1:02:07] Het kabinet zet zich volgens de brief van 3 november jongsleden in om obstakels ten aanzien van novelfoods weg te nemen.

[1:02:14] Kan de staatssecretaris aangeven of er al voortgang bereikt is voor het toepassen van regulatory sandboxes uit de Biotech Act 1 voor de novelfoods of zijn deze hiervan nog steeds uitgesloten?

[1:02:24] Met de motie de 100 CS hebben we het kabinet opgeroepen om samen met het bedrijfsleven en kennisinstelling tot een ambitieuze innovatieagenda te komen.

[1:02:31] De eerste contouren liggen er inmiddels met vier pijlers en wordt de komende tijd met stakeholders uitgewerkt.

[1:02:36] Er komen geen nieuwe publieke middelen beschikbaar voor de innovatieagenda.

[1:02:40] De staatssecretaris geeft aan dat hij de middelen binnen bestaande programma's zoveel mogelijk wil richten op de prioriteiten uit deze agenda.

[1:02:48] Welke bestaande programma's wil hij hiervoor benutten?

[1:02:50] Hoe gaat hij dit vormgeven en welke voortgang is hierin inmiddels geboekt?

[1:02:54] En dan de Hightech Tilt 2040, het investerings- en innovatieplan van de glasgroentensector... om met energieinnovatie, watertechnologie, groene gewasbescherming, robotisering en AI... de Nederlandse glastaanbouw concurrerend en duurzamer te maken.

[1:03:08] ziet de staatssecretaris mogelijkheden om dit initiatief een plek te geven binnen de Agri-Food Innovatie Agenda.

[1:03:14] En als dat niet kan, is dan aansluiting bij nieuwe ronden van het Nationaal Groeifonds, bijvoorbeeld via programma's voor biotechnologie of machinebouw en alternatief.

[1:03:22] Of welke andere mogelijkheden ziet hij om Hightech Tilt 2040 te ondersteunen?

[1:03:27] Voorzitter, de glastuinbouw staat ook voor een stevige verduurzamingsopgave.

[1:03:31] Via een convenant met als doel een klimaatneutrale en economisch rendabele glastuinbouw in 2040.

[1:03:36] Dat is een stevige ambitie en om dit waar te maken moet er nog veel gebeuren.

[1:03:40] Aardwarmte is hierbij essentieel om de afhankelijkheid van aardgas te verminderen.

[1:03:44] De VVD vindt dat het kabinet vaart moet maken met het wegnemen van belemmeringen voor aardwarmteprojecten.

[1:03:49] Dat begint bij goede randvoorwaarden en vergunningprocedures die niet onnodig lang duren.

[1:03:53] Welke belemmeringen ziet de minister bij de aardwarmteprojecten en wat gaat zij doen om die weg te nemen zodat projecten sneller gerealiseerd kunnen worden?

[1:04:00] En tot slot is het voor de VVD belangrijk dat de glastuinbouw buiten ETS 2 blijft, net als de motie Grimmins vlag heeft opgeroepen.

[1:04:07] Het kabinet heeft toegezegd deze motie mee te nemen in een verdere uitwerking en de Kamer hierover voor het einde van 2026 te informeren.

[1:04:14] Daarnaast hebben we met de motie Müller-Meulekamp gevraagd om langjarige afspraken met de sector over de energietransitie richting 2040.

[1:04:21] Hoe gaat de minister uitvoering geven aan deze beide moties?

[1:04:24] En dan tot slot, het WESER-onderzoek laat zien dat de hoge energiekosten de rentabiliteit van de glastuinbouw onder druk zetten.

[1:04:31] Hoe zorgt de minister ervoor dat de energietransitie haalbaar blijft voor ondernemers?

[1:04:34] Dank u wel.

[1:04:44] Ja, voorzitter, dank u wel.

[1:04:46] Nederland mag en moet eigenlijk trots zijn op onze glastuinbouw.

[1:04:50] Onze tuinen zorgen voor verse, gezonde, veilige groenten, ook in de winter.

[1:04:56] En ze produceren op heel weinig grond enorme hoeveelheden voedsel met heel weinig water en gewasbeschermingsmiddelen.

[1:05:03] Een fantastische sector die veel meer waardering verdient, zeker van de overheid, want dit zijn de ondernemers die ons voeden.

[1:05:11] Maar voorzitter, deze sector komt nu in de problemen door falend overheidsbeleid.

[1:05:15] Uit onderzoek van Wageningen van afgelopen zomer blijkt dat als de overheid doorgaat met het voorgenomen klimaatbeleid, dan wordt het voor onze tuinden zo duur om groente te produceren dat ze er nauwelijks nog een boterham mee kunnen verdienen.

[1:05:30] En het erge nog is dat de prijzen dan fors omhoog moeten, anders draaien ze verlies.

[1:05:35] Dus vers voedsel, verse groenten worden onbetaalbaar voor de consument.

[1:05:39] En daarmee dreigen we ook onze eigen voedselproductie weg te jagen naar het buitenland.

[1:05:44] Zijn deze bewindspersonen hier niet enorm van geschrokken, vraag ik aan beide?

[1:05:50] Want wij zijn er wel van geschrokken.

[1:05:52] Moet een Nederlandse paprika, tomaat of komkommer straks een luxe product worden?

[1:05:57] Of halen we onze groenten voortaan dan maar uit het buitenland?

[1:06:01] En wat schrijft de staatssecretaris?

[1:06:02] Dat met het onderzoek aan de motie van mijn collega Vlag is voldaan.

[1:06:08] En dat de resultaten worden meegenomen.

[1:06:09] Ja, sorry, ik lach erom.

[1:06:11] Want ik vraag me af, is dat echt alles?

[1:06:14] Onze tuinders willen verduurzamen, maar de overheid zorgt niet voor duurzame warmte, elektriciteitscapaciteit en CO2 die nodig zijn.

[1:06:26] Maar de kosten gaan wel keihard omhoog.

[1:06:29] En dan straf je ondernemers voor problemen die ze zelf niet kunnen oplossen.

[1:06:33] Wat heeft de staatssecretaris concreet met de waarschuwingen van Wageningen gedaan?

[1:06:38] Is hij bereid de voorgenomen CO2-beprijzing te herzien, zolang de randvoorwaarden ontbreken?

[1:06:45] En hoe gaan de bewindspersonen voorkomen dat dit beleid onze voedselproductie en familiebedrijven de nek omdraait?

[1:06:51] Voorzitter, dan nog de CO2-voorziening.

[1:06:54] Planten hebben CO2 nodig om te groeien.

[1:06:56] Die kunnen we afvangen bij de industrie en via leidingen naar onze kassen brengen.

[1:07:00] En daardoor hoeven tuinders minder aardgas te verbranden om zelf CO2 te produceren.

[1:07:05] Dat is een prachtig systeem en het werkt ook al jaren goed in Nederland.

[1:07:09] Maar de overheid biedt alleen heel veel subsidie om die CO2 onder de grond op te slaan, terwijl onze tuinders die CO2 keihard nodig hebben.

[1:07:17] Het hergebruiksysteem werkte geweldig en door een subsidieregeling die nu tegenwerkt is het nu bijna niet bruikbaar meer.

[1:07:24] Het ministerie geeft zelf aan dat de glastuinbouw in 2030 minimaal 2 megaton externe CO2 nodig heeft.

[1:07:32] Heel veel CO2 van buiten de glastuinbouw dus.

[1:07:34] En als we zo doorgaan moet de sector straks biomassa gaan importeren om te verbranden zodat er voldoende CO2 is.

[1:07:41] Zijn de bewindspersonen bereid de financiële prikkels voor CO2-opslag en hergebruik dan te herzien?

[1:07:47] En hoe zorgen zij dat levering aan de glastuinbouw weer rendabel wordt?

[1:07:51] En wanneer ligt er een concreet plan voor dat er voldoende betaalbare CO2 garandeert?

[1:07:57] En het BBB, al met de goede, is niet tegen CO2-opslag.

[1:08:01] Maar ons uitgangspunt is simpel.

[1:08:03] Hergebruik wat verstandig kan worden hergebruikt.

[1:08:07] En sla op wat beter opgeslagen kan worden.

[1:08:11] Voorzitter, we hebben een ministerie van Klimaat en Groene Groei.

[1:08:14] Maar als dit beleid onze eigen voedselproducenten wegjaagt, dan krijgen we geen groene groei.

[1:08:18] Dan krijgen we grijze afbraak.

[1:08:21] Tot slot, een korte vraag over de nieuwe verpakkingsregels vanuit de EU.

[1:08:25] Zaadbedrijven zoeken naar alternatieven voor hun verpakkingen, nu plasticverpakkingen niet meer mogen.

[1:08:30] Maar er is gewoon geen materiaal dat kwetsbare zaden voldoende beschermt tegen vocht en zuurstof.

[1:08:35] Dat is een risico voor de voedselvoorziening en dat lijkt me toch duidelijk voor iedereen.

[1:08:40] heeft de staatssecretaris de knelpunten voor onze tuinbouwbedrijven in beeld.

[1:08:45] En gaat hij in Brussel alles op alles zetten om te voorkomen dat deze regels ten koste gaan van de kwaliteit en beschikbaarheid van onze zaden en planten.

[1:08:55] En waar ik staatssecretaris noem en de minister voelt zich aangesproken, dan mag de minister ook antwoorden.

[1:09:00] Of beide.

[1:09:01] Dank u wel.

[1:09:04] Dank aan mevrouw Van der Plas.

[1:09:05] Meneer Ginwis, uw termijn.

[1:09:08] Pak de papieren er maar eens bij.

[1:09:13] Voorzitter, dank u wel.

[1:09:16] Voor het eerst in meer dan twee jaar staat er eindelijk weer eens een commissiedebat over de tuinbouw en glastuinbouw op de planning.

[1:09:21] Terwijl er zoveel speelt op het gebied van CO2, warmte en energie en een overheid en netbeheerders die de randvoorwaarden voor verduurzaming niet op orde hebben.

[1:09:28] En dat raakt deze sector waar Nederland trots op mag zijn.

[1:09:31] Ondanks dat er ook uitdagingen zijn, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsmigranten.

[1:09:34] Want de glastuinbouw is innovatief, loopt internationaal voorop en weet met steeds minder grondstoffen steeds slimmer te produceren.

[1:09:40] En juist die innovatiekracht moeten we koesteren.

[1:09:42] De glastuinbouw en de hele keten daaromheen wil en kan verduurzamen, maar dan moeten de randvoorwaarden wel op orde zijn.

[1:09:48] Voorzitter, al meer dan twee jaar dringt de Kamer erop aan.

[1:09:50] Houdt de glastaanbouw buiten ETS 2?

[1:09:52] De Kamer heeft zich daar meermaals over uitgesproken, onlangs nog met de motie van collega Vlag en mij, met volg nummer 43.

[1:09:59] Wanneer komt de minister in beweging?

[1:10:01] Zet zij zich maximaal in voor het buiten het ETS 2 houden van de glastaanbouw, evenals België en Duitsland, onze buurlanden, hebben gedaan?

[1:10:09] Welke stappen zet zij met de sector, energieleveranciers en de Nederlandse emissieautoriteit om dit te realiseren?

[1:10:14] Want waarom zou het nu zo moeilijk zijn om binnen het gasverbruik van een WKK onderscheid te maken tussen de productie van warmte en CO2 voor de tilt enerzijds en de productie en levering van elektriciteit anderzijds?

[1:10:25] Waar zit daarbij precies de juridische dan wel uitvoeringstechnische belemmering?

[1:10:30] De sector wordt gecompenseerd voor de bijmengverplichting groen gas... al is dat onmogelijk voldoende gericht te doen gewogen naar impact.

[1:10:37] In de recente Kamerbrief lees ik dat de compensatie wordt gedekt... uit middelen die voor de glastuinbouw in 2027 al gereserveerd stonden in het inkomstenkader.

[1:10:46] Kan de minister dit toelichten?

[1:10:47] Worden de opbrengsten van het CO2-tarief nu gebruikt voor compensatie voor diezelfde sector?

[1:10:51] Oftewel is het een sigaar uit eigen doos?

[1:10:54] En kan de minister garanderen dat de hoogte van de CO2-heffing...

[1:10:57] wordt bepaald door de noodzaak om te verduurzamen, niet door een budgetaire behoefte om de compensatie te betalen of ooit bij financiën ingeboekte opbrengsten.

[1:11:07] En voorzitter, wat is nou de actuele stand van zaken rond de behandeling van de wet bijmengverplichting groen gas in de Eerste Kamer?

[1:11:13] Ze hebben verslag geleverd en de minister moet nu antwoorden.

[1:11:16] Maar acht zei de beoogde inwerking treding per 1 januari 27 nog haalbaar en uitvoerbaar.

[1:11:22] Voorzitter, onder het kabinet schoof is er 200 miljoen gereserveerd voor de verbetering van de randvoorwaarden voor de glastuinbouw.

[1:11:27] Maar wat blijkt uit het MJP 27, dit kabinet wil dat nu koppelen aan de voorwaarden op het gebied van ETS 2 opt-in.

[1:11:33] De bijmengverplichting groen gas en de herijking van het CO2 tarief.

[1:11:37] Waar komen deze voorwaarden ineens vandaan?

[1:11:39] En hoe verhoudt het zich tot het convenant energietransitie glastuinbouw?

[1:11:45] Waarin de overheid verantwoordelijkheid heeft genomen voor het realiseren van de benodigde randvoorwaarden.

[1:11:50] En hoe verhouden deze randvoorwaarden zich tot de aangenomen moties en onderzoeken van de afgelopen zomer, waaruit blijkt dat door het ombreken van de juiste randvoorwaarden en sinds het confinant aanvullende kosten op drijvende maatregelen van het Rijk, het restemissiedoel alleen kan worden behaald door onevenredig in te leveren op economische rentabiliteit.

[1:12:08] Het onderzoek waar ik om had gevraagd, dat werd al aangehaald van de WUR.

[1:12:12] Bovendien, zoals eerder gewisseld, levert de glastaanbouw via de bijmengverplichting... een grotere CO2-prestatie dan officieel toegerekend.

[1:12:19] Dat kon de minister eerder ook al niet ontkennen.

[1:12:22] Is de minister kortom bereid de 200 miljoen euro zonder deze aanvullende voorwaarden beschikbaar te stellen?

[1:12:27] Voorzitter, in de glastaanbouw komen technologie, kennis en ondernemerschap samen.

[1:12:30] Dat maakt het tot zo'n innovatieve sector.

[1:12:32] Maar dat moet het wel blijven.

[1:12:33] En daarom is een sterke thuismarkt nodig waarin innovaties...

[1:12:37] onder praktijkomstandigheden kunnen worden ontwikkeld.

[1:12:39] Er gebeuren veel mooie dingen binnen de innovatieprogramma's van Kijk... maar ook bijvoorbeeld binnen de Hightech Deal 2040.

[1:12:47] Is de staatssecretaris bereid om de primaire sector expliciet te verankeren... in de Agri-Food Innovatie Agenda als ontwikkel- en testomgeving voor nieuwe innovaties?

[1:12:55] En hoe wil de staatssecretaris doorbouwen op de bestaande kennis- en innovatieinfrastructuur... van bijvoorbeeld kennis in je kas?

[1:13:01] Voorzitter, ten slotte, al het mooie voedsel wat er in de Nederlandse tuinbouw wordt geproduceerd... moet natuurlijk ook op het bord van mensen terechtkomen.

[1:13:07] Het is zonde als kwalitatief goed voedsel verloren gaat, omdat het niet helemaal voldoet aan de hoge verwachtingen en aan het schoonheidsideaal van consumenten.

[1:13:15] Heeft de minister voldoende in beeld hoeveel voedsel in en rond de glasderbouw verloren gaat en in welke schakels van de keten dat gebeurt?

[1:13:22] Wat zijn de belangrijkste oorzaken en welke rol spelen inkoop- en kwaliteitseisen van supermarkten en andere afnemers daarbij?

[1:13:28] Tot zover in eerste maand.

[1:13:32] Ja, dank u wel.

[1:13:33] Ik ben blij dat heer Grinwis ook de ETS 2 aan de orde stelt.

[1:13:38] Had ik willen doen, maar ik had niet voldoende spreektijd meer.

[1:13:44] Dus heel fijn, want inderdaad is er eind september een motie aangenomen van de heer Grinwis en de heer Vlagg.

[1:13:55] De staatssecretaris heeft gezegd om voor het einde van 2026 de Kamer te informeren.

[1:14:04] Daar lopen we al aardig naartoe.

[1:14:07] Dus ik zou aan de heer Grinwis willen vragen, wil hij niet nog even wat extra druk leggen op de bewindspersonen om hier duidelijkheid over te geven?

[1:14:18] Want dit is natuurlijk een gigantische financiële nekslag, niet alleen voor de glastuinbouw.

[1:14:24] Maar voor de prijzen van het voedsel is dit gewoon ongekend.

[1:14:30] Dus vandaar mijn vraag.

[1:14:31] De inbreng 1b van mevrouw Van der Plas, meneer Gimwes.

[1:14:37] Voorzitter, dank voor deze vraag.

[1:14:40] Ik heb met alle plezier, want ik heb al verschillende keren proberen druk te zetten op deze discussie...

[1:14:48] Al eerder zijn er moties over ingediend en aangenomen.

[1:14:51] En toen is steeds gezegd, moeilijk, moeilijk, moeilijk.

[1:14:54] De Nederlandse emissieautoriteit krijgt het niet voor elkaar.

[1:14:57] Terwijl we notabene de wet klimaatmaatregelen glastuinbouw door de Belastingdienst wel uitgevoerd krijgen.

[1:15:02] Dus als zij een definitie vinden hoe je met WKK's en zo belastingtechnisch om kan gaan, dan zou ik niet weten waarom dit niet zou kunnen.

[1:15:10] Dat is één.

[1:15:11] Twee, onze buurlanden die rekenen de glastuinbouw ook niet onder ETS 2.

[1:15:18] Dus je zou toch wel gek zijn als Nederland dat je dan willens en wetens je concurrentiepositie van de glastuinbouw, die in Nederland een veel grotere sector ook nog eens is, op het spel zet door eigenlijk de rode loper uit te rollen richting onze buurlanden van ga daar maar heen.

[1:15:34] Dus ik begrijp het ook niet.

[1:15:36] En het is ook gewoon niet fair.

[1:15:38] We hebben in Europa voor ETS1-sectoren een...

[1:15:44] Ja, hoe zou ik het zeggen?

[1:15:45] Een ETS-systeem, een handelssysteem.

[1:15:49] En er is met heel veel grandfathering, dus allerlei gratis zijn er uitgedeeld.

[1:15:54] Dat begint nu te werken.

[1:15:55] Maar daar hebben we een keuren systeem, maar dat is een level playing field in Europa.

[1:15:59] En dan gaan we bij ETS 2, gaan wij zelf tegen buurlanden in...

[1:16:05] Onze eigen sector op het hakblok leggen door hier in Nederland regels te gaan opleggen die ze elders in Europa niet opleggen.

[1:16:11] En zeker niet bij onze buurlanden.

[1:16:13] Dus ik begrijp het ook gewoon niet.

[1:16:14] Terwijl we ondertussen de energiebelasting het voordeel aan het afbouwen zijn, begrijp ik op zich nog wel.

[1:16:19] Er een groengasbijmengverplichting opleggen en dan ook nog dit.

[1:16:23] Kan toch niet waar zijn?

[1:16:24] Dus voorzitter, wat mij betreft hebben de minister en de staatssecretaris maar één ding te doen en dat is dit oplossen.

[1:16:30] En dat was termijn 1 BNC van de heer Grinwis.

[1:16:35] De laatste vraag van mevrouw Van der Plas.

[1:16:38] Ja, en ik heb ook even een vraag over de BTW op Sierteelt.

[1:16:41] Er werd even een mooi trucje uitgehaald deze week.

[1:16:47] Er werd gedaan, ook echt in de media, alsof de BTW op de Sierteelt was afgeschaft.

[1:16:53] Iedereen kwam naar me toe van, ah fijn, daar hebben jullie ook hard voor gestreden.

[1:16:57] Toen zei ik al, ho ho, het is niet afgeschaft.

[1:16:59] Er is uitstel gekomen.

[1:17:02] Omdat de heer Grinwis ook financieel woordvoerder is, die is ook woordvoerder bij het belastingplan.

[1:17:08] En wat blijkt nu?

[1:17:11] Het is een uitstel.

[1:17:12] Het gaat eigenlijk over het eerste kwartaal.

[1:17:14] Dus na het eerste kwartaal kan hij misschien gewoon weer zo worden ingevoerd.

[1:17:19] Hoe kijkt de heer Grinwis daarnaar als landbouwwoordvoerder, maar ook als financieel woordvoerder?

[1:17:25] Meneer Grinwis.

[1:17:26] Ja, voorzitter.

[1:17:27] De ChristenUnie is om te beginnen niet voor verhoging van de btw op bloemen.

[1:17:32] Dus dat is het onderstandspunt.

[1:17:34] Maar nou even hier toch ter verdediging van het kabinet.

[1:17:37] Ik heb zelf gesuggereerd tijdens het WGO over een belastingplan, van klopt het kabinet dat deze maatregel is bedoeld om in te gaan op 1 januari 28?

[1:17:52] Ja, dat klopt.

[1:17:53] Waarom staat het dan in het Belastingplan 27?

[1:17:56] Is dat echt per se nodig, uitvoeringstechnisch?

[1:17:58] Nee, zei het kabinet.

[1:17:59] Dit kunnen we in principe volgend jaar ook invoeren.

[1:18:02] Ik zeg, waarom zou je dan nu de besluitvorming over dit belastingplan dan belasten met de btw op bloemen?

[1:18:07] En vervolgens heeft het kabinet, en ook gehoord de gesprekken met BBB, en ik denk ook nog wel enkele fracties, gedacht, nou oké, laten we het niet moeilijker maken dan het nu al is.

[1:18:18] Dus nu deze maatregel niet opnemen.

[1:18:20] En daarmee is deze maatregel inderdaad nog niet van de baan.

[1:18:24] Maar volgend jaar komt deze maatregel, als er niks verandert, gewoon weer terug in een volgend belastingplan.

[1:18:29] Maar dan is er in ieder geval geen reden om nu tegen een belastingplan te stemmen.

[1:18:33] Dat is de gang van zaken.

[1:18:34] Volgens mij heeft het kabinet ook niet geprobeerd dit anders te presenteren.

[1:18:39] Dus dat is mijn beeld van de werkelijkheid.

[1:18:41] En dan is het volgend jaar nieuwe rondes, nieuwe kansen.

[1:18:47] Dank meneer Ginwis.

[1:18:48] Meneer Lohman.

[1:18:50] Ja, heel goed dat de heer Grimwis ook voedselverspilling noemt.

[1:18:54] Misschien heeft u ook kennis genomen van een petitie die onlangs onder mijn aandacht werd gebracht.

[1:18:58] Van klasse A naar klasse alles.

[1:19:02] Wat is wat meneer Grimwis betreft de rol van de keten in het voedselverspilling op het moment dat we dan in beeld hebben hoeveel dat is terug te gaan brengen?

[1:19:11] Meneer Grimwis.

[1:19:13] Ja, collega Lohman weet hier veel meer vanaf dan ik.

[1:19:16] Maar ik denk zelf, en zo heb ik mijn vraag ook bedoeld te stellen...

[1:19:19] dat hier een verantwoordelijkheid ligt voor de hele keten.

[1:19:21] En de bekendste... wat wij als consumenten van zien, is natuurlijk de buitenbeentjes... die dan spaarzaam worden aangeboden in de supermarkt... van verschillende productcategorieën.

[1:19:36] Waarvan ik denk, het zijn prachtige producten... maar ze passen dan net niet in de mal van hoe recht of hoe krom een product moet zijn... of hoe rond of hoe glanzend.

[1:19:45] Of hoe qua grootte gesorteerd...

[1:19:47] Ik vind dat we in Nederland daarin zijn doorgeschoten.

[1:19:50] Echt als je de groenteafdeling oploopt in een supermarkt, het ziet er werkelijk uit de kunst uit, alsof het net uit de fabriek komt rollen.

[1:19:58] Terwijl als je wel eens op vakantie mag in een naburig land of een wat verder weg gelegen land, dan ziet het er wel heel wat minder glanzend uit.

[1:20:06] Maar is het minstens, of is het net zo lekker, laat ik het zo zeggen.

[1:20:09] Dus ik vind dat we zijn doorgeschoten in het schoonheidsideaal.

[1:20:12] En daar hebben wij als consument wat mee van doen, maar de hele keten.

[1:20:16] En ik zou zeggen tegen supermarkten en verwerkers, alsjeblieft, stel je eisen daarin niet te hoog.

[1:20:22] En alsjeblieft, als er heel veel aanbod is, draai dan ook niet heel veel producten door.

[1:20:28] Want dat is ook nog eens vaak, dat de marktmacht wordt misbruikt in tijden van overschot.

[1:20:34] Meneer Lohman.

[1:20:36] Ik constateer dat de heer Grimmis heel veel verstand heeft van voedselverspilling.

[1:20:43] Volgens mij bent u het wel in uw termijn, meneer Lohman.

[1:20:46] Dus gaat uw gang.

[1:20:49] Voorzitter, we hebben met elkaar afgelopen maanden regelmatig gesproken over voedselzekerheid, verdienvermogen en de toekomst van de landbouw.

[1:20:57] Eigenlijk gaan die debatten over de grote achterliggende vraag.

[1:21:00] Hoe voeden we straks bijna 10 miljard mensen binnen de draagkracht van de planeet?

[1:21:05] Ik ben een groot fan van de schrijver Charles Mann.

[1:21:08] Hij beschrijft twee stromingen.

[1:21:10] Aan de ene kant de tovenaars, de mensen die zeggen dat ze met innovatie en technologie de grenzen van die planeet en van de draagkracht kunnen verleggen.

[1:21:18] Sterkere planten, slimmere kassen en nieuwe manieren om voedsel te produceren.

[1:21:24] Aan de andere kant heb je de profeten.

[1:21:26] Zij waarschuwen dat natuur grenzen stelt.

[1:21:28] Minder verspilling, minder grondstoffengebruik en minder belasting van onze omgeving.

[1:21:34] De politiek maakt daar vaak een of-of discussie van, maar het wordt pas interessant wanneer die twee samenwerken.

[1:21:40] Waar de tovenaar, de profeet, helpt.

[1:21:43] Waar innovatie ons in staat stelt om binnen de draagkracht van de planeet goed en betaalbaar voedsel te produceren.

[1:21:48] Dat is de positie die het CDA wil innemen.

[1:21:51] En daar liggen enorme kansen.

[1:21:52] Ik geef vier voorbeelden.

[1:21:54] Ten eerste nieuwe veredelingstechnieken.

[1:21:58] Als we planten sneller weerbaar maken tegen ziekte, plagen en droogte, dan kunnen we daarmee ook de afhankelijkheid van gewasbeschermingsmiddelen verminderen.

[1:22:05] De discussie hierover lijkt in Europees verband geslecht.

[1:22:08] Laten we nu uitkijken dat we in Nederland niet een bureaucratisch doolhof optuigen.

[1:22:12] Daarover een aantal vragen.

[1:22:17] Als u heel even wacht meneer Lohman, dan ga ik eerst meneer Jansen de kans geven om een neutrale vraag te stellen.

[1:22:24] Mijn vraag aan meneer Lohman is, is netcongressie de schuld van de profeten of van de tovenaars?

[1:22:32] Volgens mij heeft de heer Jansen net geconstateerd dat dat een vraagstuk is van de overheid, waar denk ik tovenaars en profeten al werken, maar misschien niet op de juiste manier samenwerken.

[1:22:46] Dredek, het vraagvoorzitter is natuurlijk dat we kunnen wel de glastuinbouw en andere sectoren nu dwingen om die stappen te blijven zetten.

[1:22:56] Maar op het moment dat de overheid zelf niet alle facetten op orde heeft, dat is hier ook het geval, dan kun je toch moeilijk verwachten dat de glastuinbouw wel haakhand van de afspraken nakomt, want dat kan niet.

[1:23:06] Het komt gewoon niet uit.

[1:23:08] Netcongressie voorkomt dat zij de stappen kunnen zetten die ze misschien willen zetten.

[1:23:12] Kijk, en dit is ook niet het probleem van nu.

[1:23:14] Het is een probleem wat eigenlijk al tien, misschien wel vijftien jaar geleden is begonnen, omdat we op dat moment te weinig hebben investeerd in verbetering van het netwerk en meer capaciteit.

[1:23:24] En toen zat toevallig ook D66 in kabinetten drie en vier, Rutte ook in het kabinet.

[1:23:30] Kunt u aangeven hoe u er tegenaan kijkt vanuit D66-hoogpunt?

[1:23:35] Vanuit CDA-hoogpunt?

[1:23:38] Ik begrijp dat als het over tovenaars en profeten gaat hebben, dat het dan verwarrend wordt en dat ook partijen door elkaar worden gehaald.

[1:23:45] U zegt een aantal dingen.

[1:23:46] Ten eerste zie ik in de glastuinbouw dat er heel erg gewerkt wordt om doelstellingen wel te behalen en dat er ook heel veel initiatieven zijn om...

[1:23:54] wel de rol in de energietransitie te spelen.

[1:24:00] En we hebben ook al geconstateerd, daar heb ik zelf ook nog een aantal vragen over... dat er nu een hele stapeling van uitdagingen zijn... die voor een deel te maken hebben met veranderende omstandigheden... en voor een deel inderdaad met netcongestie.

[1:24:11] Daar heeft de overheid de afgelopen jaren onvoldoende stappen in gezet.

[1:24:15] Die vraag naar de positie van het CDA hebben wij ook in ons verkiezingsprogramma duidelijk punt van gemaakt.

[1:24:20] Daar zijn we nu ook mee bezig.

[1:24:21] Netcongressie is een van de eerste dingen die we moeten oplossen.

[1:24:24] Dus ja, dat is heel vervelend en een van de grote uitdagingen om die ambitie van de glastuinbouw wel te gaan halen.

[1:24:34] En ik zie daar een rol voor de overheid inderdaad.

[1:24:37] En ik zie daar tegelijkertijd ook een rol voor de glastuinbouw.

[1:24:40] En ik ben ook heel benieuwd naar de beantwoording van de minister.

[1:24:43] Want hier zijn een aantal vragen over gesteld waarbij ik me ook wil aansluiten bij de richting van die vragen.

[1:24:49] De laatste interruptie van de heer Jansen.

[1:24:51] Dank voorzitter.

[1:24:52] Dan blijft de vraag.

[1:24:53] Vindt het CDA dat je de glastuinbouw kan houden aan de afspraken die gemaakt zijn?

[1:24:58] Op het moment dat de overheid niet kan garanderen dat zij gaat leveren in de komende jaren.

[1:25:04] De heer Lohman.

[1:25:06] Ja, dat is toch een beetje een als-dan vraagstuk.

[1:25:08] Ik zie de vraag vanuit de glastuinbouw anders.

[1:25:11] Ik zie dat de glastuinbouwsector zelf ook die doelstellingen wil behalen.

[1:25:16] Dat daar allerlei bedrijven mee bezig zijn.

[1:25:18] Dus dat het niet alleen een overheidsvraag is, maar dat die sector zelf ook een aantal...

[1:25:24] ...documenten heeft over klimaatneutraal zijn.

[1:25:28] Nou ja, daar plegen zij hun inzet op.

[1:25:31] En dan moeten we inderdaad zorgen dat de overheid daarin levert... ...en de belemmeringen die er zijn afwegneemt.

[1:25:37] En daarmee sta ik aan uw kant.

[1:25:43] Mevrouw Den Hollande en dan mevrouw Bromet.

[1:25:45] Voorzitter, de VVD vecht al jarenlang voor die innovatie in het ondernemerschap.

[1:25:50] Dus ik neem dat je de VVD als tovenaar zou kunnen zien.

[1:25:53] En de D66 die houdt zich al jarenlang bezig met klimaatbeleid.

[1:25:56] Dus daar zijn dan de profeten.

[1:25:58] Wat is dan de rol van het CDA in dit kabinet?

[1:26:11] Zal ik dat in een microfoon heren?

[1:26:13] Ja.

[1:26:14] Buiten de vergadering zei mevrouw Bromet, het CDA waait met alle winden mee.

[1:26:20] De woorden van mevrouw Bommet.

[1:26:22] Goed dat u zo die typering doet.

[1:26:26] En in mijn betoog staat ook, uiteindelijk zou je...

[1:26:29] De tovenaar overdrijft de voordelen van technologie.

[1:26:33] En de profeet overdrijft de nadelen.

[1:26:36] Dus uiteindelijk zou je die samen moeten laten werken.

[1:26:39] En zou je ergens in het midden uit moeten komen.

[1:26:40] Dus het CDA wil heel graag de tovenaar en profeet samen laten werken.

[1:26:44] Dus in die positie willen wij ook wel graag in de coalitie innemen.

[1:26:50] Als het CDA dan zorgt dat al die netcongestie en andere belemmerende regelgeving worden opgelost, dan kunnen we volgens mij een heel eind komen met elkaar de komende jaren.

[1:27:01] Daarvoor zitten we samen in de coalitie, om dat samen op te lossen.

[1:27:04] Met de oppositie natuurlijk, want we zijn een minderheidscoalitie.

[1:27:09] Mevrouw Bromet.

[1:27:13] Volgens mij was de heer Lohman net pas begonnen over nieuwe technieken voor veredeling.

[1:27:19] Een daarvan is CRISPR-Cas.

[1:27:21] Ik vind dat zelf nogal een enorm dilemma, omdat het de belofte in zich heeft van sneller planten weerbaar maken.

[1:27:29] Maar tegelijkertijd ook een bedreiging is voor bijvoorbeeld de biologische boeren die hier helemaal niet blij mee zijn.

[1:27:35] Ook in de achterban van onze partij is dat echt best een dilemma.

[1:27:40] Ik had het idee dat hij er nu heel makkelijk overheen stapte en zei hartstikke goed dat dat plaatsvindt.

[1:27:46] In Brussel wordt het nu geregeld, dus dat moeten we maar gaan doen.

[1:27:49] Zit hij er zo in?

[1:27:52] Dank u wel voor de vraag.

[1:27:53] Ik denk dat het na een hele lange discussie natuurlijk in Europa het pleit beslecht is en dat we nu kijken hoe gaan we dat in Nederland implementeren.

[1:28:03] Een van mijn vragen is precies dit, keuzevrijheid van biologische telers.

[1:28:06] Dus wat mij betreft gaat dat over hoe gaan we dat op een zorgvuldige manier doen.

[1:28:10] Ik denk wel dat inderdaad rondom de techniek CRISPR-Cas, dat wij daar positief over zijn.

[1:28:17] Dat dat een ontwikkeling is die waar wat ons betreft de discussie van zorgvuldigheid nu wel geweest is.

[1:28:26] En dat we de voordelen van die techniek nodig hebben.

[1:28:31] Niet als enige oplossing voor alle problematiek, maar dat...

[1:28:33] de technologie, kist per kas, een bijdrage kan leveren aan voedselzekerheid, minder gewasbescherming, weerbare planten.

[1:28:39] Dus dat wij daar wel positief tegenover staan, ja.

[1:28:43] Laatste vraag van mevrouw Bromet.

[1:28:45] Ja, voorzitter.

[1:28:46] Deze kwestie wordt ook vaak in verband met iets wat de heer Vlagnet in zijn bijdrage aanreikte, namelijk het patent wat sommige grote bedrijven op genetische eigenschappen van planten wil gaan stellen en wat

[1:28:59] Ja, het risico in zich heeft dat er straks alleen maar een paar grote spelers zijn die gaan over de eigenschappen van planten en hele teelten kunnen opeisen.

[1:29:10] Is dat ook iets waar de heer Lohman bang voor is of in ieder geval voorzichtig mee is?

[1:29:17] Ja, zeker.

[1:29:18] De vragen die ik hierna wilde stellen gingen eigenlijk ook daarover.

[1:29:21] Dus ik ben het helemaal mee eens.

[1:29:24] En ik denk dat we in Nederland ook een hele fantastische sector in de veredeling, in de hele brede zin van het woord, klassiek en andere nieuwere technieken hebben.

[1:29:32] En dat het heel belangrijk is dat we die diversiteit aan bedrijven, kleine en middelgrote bedrijven, behouden.

[1:29:38] En dat we niet dat weg laten lopen naar alleen de grote bedrijven.

[1:29:44] Dus kwekersrecht is ook een van de dingen waar wij ons hard voor maken.

[1:29:47] Mevrouw Velink gaat eerst door.

[1:29:51] Ja, dank u wel voorzitter.

[1:29:53] We wouden toch nog heel even terugkomen op de constatering van de profeten en de tovenaars.

[1:30:00] Want zoals collega Den Hollander dan vraagt om de bevestiging, zou ik graag de bevestiging van de heer Lohman ook in het CDA dat we de ambities dan ook scherp moeten houden en daarin ook koers moeten houden.

[1:30:13] Staat de heer Lohman er ook op die manier in, in het CDA?

[1:30:19] Nou, de ambities op het gebied van tuinbouw, van biotechnologie en om dat toekomstbestendig te houden en dat we daar dus ook vast moeten blijven houden aan de ambities die we met elkaar hebben gesteld.

[1:30:30] Meneer Lohman.

[1:30:32] Ja, dus inderdaad of de bijvoorbeeld klimaatambities of verduurzaming ambities minder gewasbeschermd.

[1:30:36] Ja, daarmee vindt het CDA, vindt D66 het CDA aan uw zijde.

[1:30:42] En ik denk ook dat dat kan.

[1:30:43] Het is eigenlijk ook een beetje een reactie op mijn antwoord op de heer Jansen.

[1:30:47] Ik denk niet dat klimaatbeleid vanuit de overheid komt.

[1:30:51] Dat dat een samenwerking is tussen beleid en bedrijfsleven.

[1:30:54] En dat in de glastuinbouw daar ook eigen ambities op zitten.

[1:30:57] En wij proberen dat mogelijk te maken en we proberen niet die ambities af te zwakken.

[1:31:05] Dank u wel.

[1:31:06] Dan is het de beurt aan de heer Van Duivenvoorde.

[1:31:08] Of was u nog niet klaar?

[1:31:09] O, u was nog niet klaar.

[1:31:11] Tuurlijk niet.

[1:31:11] U ging nog vier vragen stellen.

[1:31:13] Begint u gauw.

[1:31:14] Het ging inderdaad over Chris Perkas.

[1:31:18] Dus aan de vraag aan de staatssecretaris... wilt u de Europese conceptregels ook voor vaststelling... met kleine Nederlandse veredelaars testen?

[1:31:26] Wat kost het om één plant de NGT1-status aan te tonen?

[1:31:30] Hoe lang duurt dat en welke eisen kunnen eenvoudiger?

[1:31:34] Hoe zorgt de staatssecretaris ervoor dat ook kleine veredelaars... een nieuwe techniek kunnen gebruiken zonder vast te lopen op licenties of patenten?

[1:31:42] En hoe borgt hij de keuzevrijheid van biologische telers zonder onwerkbare verplichtingen op te leggen?

[1:31:48] En hoe worden de kosten daarvan verdeeld?

[1:31:51] Glastuinbouw.

[1:31:52] De glastuinbouw was al het oogappeltje van de tovenaar, voorzitter.

[1:31:56] Extreem hoge productie op een zeer klein areaal.

[1:31:59] Zuinig met water, koploper in integrale en biologische gewasbescherming.

[1:32:03] En ik ben er ook van gaan houden.

[1:32:06] Een aantal dingen zijn al genoemd, dus ik maak het iets korter.

[1:32:10] Is de staatssecretaris bekend met high-tech teelt initiatief 2040?

[1:32:15] En welke kansen ziet hij om samen met die bedrijven om te trekken om hun doelstellingen te behalen?

[1:32:23] De energietransitie in de glastuinbouw heeft grote uitdagingen.

[1:32:29] Als telers jaren moeten wachten op een warmtenet of zwaardere stroomaansluiting, loopt het risico dat de teelt naar het buitenland verschuift.

[1:32:36] Kan de minister bij het uitwerken van het transitiepad voor de glastuinbouw richting 2040 per regio in beeld brengen wanneer duurzame alternatieven daadwerkelijk beschikbaar zijn?

[1:32:46] En bij het behalen en bepalen van doelen en tempo rekening houden met wat tuinders in hun gebied redelijkerwijs kunnen realiseren?

[1:32:54] Dan precisiefermentatie.

[1:32:57] Micro-organismen die bijvoorbeeld melkeiwitten maken.

[1:33:01] Dat klinkt misschien futuristisch, eng, maar fermentatie gebruiken we al eeuwen.

[1:33:05] In kaas en in bier bijvoorbeeld.

[1:33:08] Een spannend toekomstperspectief is wel die grote metalen ketels die met weinig input op grote schaal eiwitten produceren.

[1:33:16] Aan zo'n installatie wordt gebouwd in Ede, in het Biotechnology Fermentation Factory van het NISO.

[1:33:27] Ziet de staatssecretaris precisiefermentatie en andere vormen van fermentatie als strategische technologieën voor een weerbaar voedselsysteem in het kader van de innovatieagenda?

[1:33:37] Zo ja, welke actie onderneemt Nederland om deze technologieën verder op te schalen en te ontwikkelen?

[1:33:43] Hoe zet Nederland zich concreet in Brussel in om ervoor te zorgen dat voedselgerelateerde biotechnologie een volwaardige plek krijgt binnen toekomstige Europese biotechwetgeving?

[1:33:53] En rond u af.

[1:33:56] Ja, ik ben bijna klaar.

[1:34:00] InvestNL signaleert dat innovatieve voedselingrediënten in Europa vaak één tot drie jaar langer op toelating wachten dan in Verenigde Staten.

[1:34:08] Welke inzet pleegt Nederland om Europese procedures voor nieuwe voedingsingrediënten sneller en voorspelbaarder te maken?

[1:34:15] Tot slot.

[1:34:16] De tovenaar en de profeet kunnen samenwerken, maar ze hebben een overheid nodig om belemmeringen weg te nemen.

[1:34:22] In opschaling Europese procedures en financiering.

[1:34:25] Laten we ook zorgen dat zij aan het werk kunnen.

[1:34:28] Dank u wel.

[1:34:30] Meneer Gimwis.

[1:34:31] Voorzitter, dank u wel.

[1:34:32] Een mooie bijdrage en ook een prachtig beeld van de tovenaar versus de profeet.

[1:34:38] En dat ze elkaar nodig hebben.

[1:34:40] Mijn vraag gaat over iets in zaken de overheid die de randvoorwaarden voor beide houdingen moet waarmaken.

[1:34:49] En dat gaat om de 200 miljoen die is in het vooruitzicht gesteld aan de glasdaanbouwsector om randvoorwaarden op orde te krijgen.

[1:34:57] En daar is door dit kabinet in één keer zijn er allerlei voorwaarden aan verbonden die door het vorige kabinet er nog niet aan waren verbonden.

[1:35:03] Wat vindt de CDA-fractie daarvan?

[1:35:06] Moet die 200 miljoen niet gewoon onvoorwaardelijk beschikbaar worden gesteld?

[1:35:11] Meneer Lohman.

[1:35:13] Ik denk dat dit een vraag is waar zo meteen de minister ook antwoorden op gaat geven, wat de status is van die 200 miljoen.

[1:35:21] Ik denk dat er een aantal veranderingen zijn plaatsgevonden in de transitie van de glastuinbouw, door hogere prijzen van gas onder andere.

[1:35:33] Maar ik ben helemaal met u eens dat de ambities niet minder moeten worden en dat de overheid samen met de glastuinbouw

[1:35:40] Moet zorgen dat belemmeringen weggenomen moeten worden.

[1:35:43] Ook bijvoorbeeld in het kader van die groengasbijmenging.

[1:35:46] En moet daar mogelijk ook compensatie komen.

[1:35:49] Om te zorgen dat die doelen wel behaald worden.

[1:35:54] Renwees, u laatste.

[1:35:55] Ja, voorzitter.

[1:35:56] Ik vraag niet wat de minister vindt.

[1:35:58] Dat heb ik al gevraagd.

[1:35:59] Die gaat zo antwoorden.

[1:36:01] Ik vraag wat de CDA-fractie vindt.

[1:36:03] De glastuinbouwsector heeft een confinant afgesproken.

[1:36:08] Daarin heeft de overheid zich verplicht om randvoorwaarden op orde te brengen.

[1:36:11] Daar is 2 miljoen extra voor nodig.

[1:36:13] Het is toch raar dat je die kerstboom weer gaat voorhangen met allerlei nieuwe ballen en nieuwe eisen.

[1:36:18] Dat is toch raar?

[1:36:20] Is de CDA-fractie het niet mee eens dat die 2 miljoen gewoon beschikbaar moet worden gesteld, zodat de overheid als confinantspartner zijn inzet en verplichtingen aankomt?

[1:36:32] Ik ben het eens met dat de overheid inzet en verplichtingen na moet komen.

[1:36:36] Dus ik deel die inzet.

[1:36:40] En of precies die 200 miljoen beschikbaar moet worden gesteld, moeten we kijken hoe dat ingevuld gaat krijgen.

[1:36:50] Dank u wel.

[1:36:51] Meneer Van Duivenvoorde, nu is het wel aan u.

[1:36:54] Voorzitter, dankjewel.

[1:36:57] Glastuinbouw.

[1:36:58] In 2018 maakte de BBC een documentaire over the world's biggest flower market.

[1:37:03] Waarin ze vol ontzag onderzoeken hoe succesvol, innovatief en creatief de Nederlandse tuinbouw is.

[1:37:07] Van leliekwekers in Rijnsburg, handelaren in het Westland en de economische kracht van Aalsmeer.

[1:37:13] Tegenwoordig staat de sector er heel anders voor.

[1:37:15] Stelselmatig worden de kwekers ondermijnd door het klimaatbeleid.

[1:37:19] Ziedewet, fiscale klimaatregelen, glastuinbouw op 20 december 2023.

[1:37:23] Ik som ze hier even op.

[1:37:25] Een afbouw van de verlaagde energiebelasting.

[1:37:27] Beperking van de belastingvrijstelling voor warmtekrachtkoppelingen, de WKK's.

[1:37:31] Individuele CO2-heffingen vervangen voor het collectief heffingssysteem.

[1:37:35] 11,60 per ton in 2026.

[1:37:39] 13,31 per ton in 2027.

[1:37:41] Daarbovenop komen nog de volgende maatregelen.

[1:37:44] De glastuinbouw moet in, dat is al vaak gezegd, in 2040 klimaatneutraal zijn.

[1:37:48] Per 2030 20% energiebesparing tegenover het gemiddelde in 2015 en 2017.

[1:37:55] Maximaal 4,3 megaton broeikasgasuitstoot.

[1:37:59] En dan bijmengverplichting van groen gas en energiebesparingsplicht voor bedrijven.

[1:38:03] Het is een mondvol wat er allemaal moet gebeuren.

[1:38:05] Het wordt glastuinbouwers dus schier onmogelijk gemaakt om door te gaan zonder zich aan te passen aan het verlangen naar de groene groei, als dat al mogelijk is.

[1:38:14] Voorzitter, neem een tuinder die met de warmtekrachtkoppeling zijn kas verwarmt en tegelijkertijd stroom opwekt.

[1:38:20] Sinds 2025 wordt de vrijstelling van energiebelasting op het gas voor die installatie stapsgewijs beperkt.

[1:38:26] Over een steeds groter deel van zijn gasverbruik betaalt hij dus belasting.

[1:38:30] Maar wat kan hij doen als er voor zijn bedrijf geen betaalbare warmteaansluiting is en het stroomnet onvoldoende ruimte biedt?

[1:38:37] Hij moet ook zijn kasten komende winter nog warm houden.

[1:38:39] Zolang hij op een alternatief wacht, heeft hij die installatie nodig... en betaalt hij ook de hogere rekening.

[1:38:45] Wij spreken veelbezorgde glastuinbouwers uit het hele land... die ons vertellen dat het water hun aan de lippen staat.

[1:38:50] Ze willen graag door, terwijl het eigenlijk onmogelijk wordt gemaakt... los van een aantal...

[1:38:55] koplopers volgens astronaut Bromet.

[1:38:58] Een ondernemer vertelde mij dat hij zich al in 2019 had aangemaakt voor een aardwarmteproject.

[1:39:03] Toen hij kort geleden eindelijk aan de beurt kwam werd hij medegedeeld dat het toch niet kon worden aangesloten omdat het niet rendabel bleek.

[1:39:08] Dus hij is zes, zeven jaar verder en dan moet hij helemaal opnieuw beginnen en wordt hij vervolgens afgestraft omdat hij in 2040 misschien niet zou redden ondanks de beste bedoelingen.

[1:39:16] En dit is de situatie van veel van de tuinbouwers die ik heb gesproken.

[1:39:19] Zeker in de dunner bewerkte gebieden.

[1:39:21] Ook al doen ze heel erg hun best om mee te bewegen, zodat hun kop niet als volgende in de bek van de krokodil verdwijnt, dan nog kan het systeem hen tegenwerken.

[1:39:31] Wat doet het kabinet voor de ondernemers die moeten verduurzamen, dat misschien ook zelfs wel willen, maar aantoonbaar geen betaalbare alternatief kunnen krijgen voorlopig?

[1:39:39] De Universiteit Wageningen onderzocht specifiek de gevolgen van de hoge energieprijzen.

[1:39:43] Daaruit blijkt dat tussen 2021 en 2023 circa 100 glastuinbouwbedrijven stopten.

[1:39:48] De ene helft stopte vanwege financiële problemen en onhaalbare aanpassingen, de andere kon hun energiecontract met winst verkopen en trok daarom de stekker af.

[1:39:57] de stekker uit het stopcontact.

[1:39:59] En daarmee viel waarschijnlijk beter mee te boeren... dan doorgaan met telen.

[1:40:03] Met als gevolg dat we nu steeds meer producten... uit bijvoorbeeld Ecuador of Kenia in moeten laten vliegen.

[1:40:08] Ik heb vroeger altijd op de bloemenveiling gewerkt.

[1:40:10] Er was een prachtige roze en grisante en noem maar op uit Nederland.

[1:40:13] En ik merk als ik daar nog wel eens kom... steeds vaker zie ik dat de kwekers niet meer Nederland zijn... maar dat ze ingevlogen worden.

[1:40:19] Wat in een discussie over Schiphol ook weer een probleem is.

[1:40:22] Want hoe meer we in moeten laten vliegen... dat is ook weer slecht voor het milieu.

[1:40:24] Dus ergens komen we zo vast te zitten...

[1:40:26] En het feit dat we de station moeten gaan laten invliegen, vindt de minister dit een goede ontwikkeling.

[1:40:31] Uit onderzoek van het CBS blijkt dat er in 2024 en 2025 nog eens 156 glastuinbouwbedrijven minder waren.

[1:40:38] Bovendien lezen we in de brief die we gisteren kregen dat er voor 2030 nog eens 11 tot 12 procent minder kasoppervlak geraamd wordt...

[1:40:45] Ik heb nog tien seconden.

[1:40:46] Beschouwt de minister deze krimp als een aanvaardbare consequentie van het beleid dat gevoerd wordt?

[1:40:50] Kan de minister uitsplitsen hoeveel procent van de uitstootreductie komt door het verlies aan kasoppervlak en minder intensieve tilt?

[1:40:56] En tot slot, voorzitter, al zou de BBC nu tien jaar later weer een documentaire maken, zou die er misschien wel heel anders uitzien.

[1:41:02] Hoe Nederland in een van zijn meest ontwikkelde economische sectoren helaas om zeep helpt.

[1:41:06] Dank u wel.

[1:41:09] Dank u wel.

[1:41:10] Dat brengt ons aan het einde van de eerste termijn van de kant van de Kamer.

[1:41:14] Ik heb overlegd met de bewindspersonen dat zij 20 minuten nodig hebben voor de beantwoording in hun termijnen.

[1:41:19] En dan zal ik zo meteen eerst beginnen met de minister en dan naar de staatssecretaris.

[1:41:25] Ik schors de vergadering.

[2:04:51] Ik heropen de vergadering en we gaan verder met de eerste termijn van de zijde van het kabinet.

[2:05:00] Ik wou het eigenlijk zo doen, en dan kijk ik even naar de commissie, dat we eerst beginnen met het blokje glastuinbouw, dan geven we de minister het woord.

[2:05:08] En daarna de staatssecretaris.

[2:05:11] Dan hebben we dat blokje glastuinbouw helemaal gehad van allebei de zijden.

[2:05:14] En dan, als u het ook goed vindt, dan is dat ook voor de minister de gelegenheid om zich nog eventjes voor te bereiden op het grote debat dat voor haar om vier uur begint.

[2:05:24] Kan de commissie daarmee instemmen dat we dat op die manier doen?

[2:05:29] Dat lijkt het geval te zijn.

[2:05:30] En dan kunnen we daarna verder met de rest van de blokjes van de staatssecretaris.

[2:05:36] Doe het zo.

[2:05:37] En als woord aan de minister.

[2:05:38] Oh nee, wacht even.

[2:05:39] Als u even een moment heeft.

[2:05:41] Even de interrupties.

[2:05:43] We hebben dus tot vier uur heel iets uitloop.

[2:05:46] Een minuutje of vijf, tien.

[2:05:49] Dus ik zou het eigenlijk zo willen doen.

[2:05:50] Interrupties na afloop van elk blokje.

[2:05:53] Vier interrupties te doen.

[2:05:55] Dan heeft u volgens mij gelegenheid genoeg om verduidelijk een vraag te stellen.

[2:05:59] Ja?

[2:06:00] Dan nu het woord.

[2:06:02] Het woord is aan de minister.

[2:06:03] Dank u wel, voorzitter.

[2:06:04] En ook dank aan u en de Kamerleden voor het meedenken hoe we het allemaal in elkaar passen vandaag.

[2:06:09] Maar dat gaat wel vast goed komen.

[2:06:11] Voorzitter, ik dank voor de inbreng van de Kamerleden.

[2:06:15] Ik hoor een brede waardering voor een sector die het ook verdient.

[2:06:18] En dat weet u waarschijnlijk allemaal niet, maar toen ik in een vorig leven, zou ik bijna zeggen, ooit bij het ministerie van Economische Zaken werkte, was ik onder andere clusterleider voor een van de pieken van de delta en dat was de glastuinbouwtechnologie.

[2:06:33] Super innovatief.

[2:06:35] Dus ook ik heb in die mooie kasten gestaan waar echt als eerste naar aardwarmte werd gehoord om tomaten te laten groeien.

[2:06:43] Maar ik hoorde dan ook over de problemen.

[2:06:46] Waar die koplopers soms mee te maken hebben.

[2:06:49] Want als je dan een klein beetje olie en gas naar boven haalt... ben je in één keer een olie- en gasproducent.

[2:06:52] En dat moet je dan maar oplossen.

[2:06:53] Terwijl je eigenlijk hard aan de slag bent om juist het goede te doen.

[2:06:56] Dus een hele mooie sector die ook zelf hele duidelijke ambities heeft neergezet.

[2:07:01] En die in alle eerlijkheid, en daar hebben veel van u het ook over gehad... ook geconfronteerd is met een aantal...

[2:07:06] En randvoorwaarden die zij zelf ook hadden verwacht bij het zetten van hun ambities, die ook anders liepen.

[2:07:11] Minder beschikbaarheid van alternatieve bronnen.

[2:07:13] Dus ik denk even door de oogharen heen, brede waardering in deze sector.

[2:07:18] Ik hoor ook breed bij u in de Kamer de wens om het te laten doorgaan en ook te kijken hoe maken we dat dan mogelijk.

[2:07:24] En waarbij je natuurlijk ook altijd wil zorgen dat je de koplopers beloont.

[2:07:28] En als partijen echt niet meegaan, dan kan dat op een gegeven moment ook consequenties hebben.

[2:07:32] Dat snappen we ook allemaal.

[2:07:34] Maar het moet een redelijk perspectief zijn, ook voor deze sector.

[2:07:37] En dat is ook het uitgangspunt van het kabinet.

[2:07:39] En het uitgangspunt waar wij samen hard aan werken.

[2:07:44] Lange termijn zekerheid is van ongelooflijk belang voor de investeringen die ondernemers in deze sector moeten doen.

[2:07:53] En ook het kabinet heeft zich gerealiseerd, en dan begin ik meteen bijna met een soort punchline, maar dat een herijking nodig is, dat een verlenging ook van de termijn waar we het met elkaar over hebben nodig is,

[2:08:04] Want 2030 is eigenlijk al gisteren, als je het hebt over sommige investeringen.

[2:08:08] Dus we moeten ook de blik vooruit durven werpen naar 2040... om ervoor te zorgen dat we met de sector die die ambities heeft... op een ambitieus en uitvoerbaar pad richting 2040 komen.

[2:08:21] En daar gaan wij de komende maanden heel hard aan werken.

[2:08:24] Er zijn een aantal specifieke vragen gesteld.

[2:08:29] Deze vraag gaat...

[2:08:31] Dat is een beetje Amart.

[2:08:33] Het gaat over de plastic verpakkingen.

[2:08:34] Die geef ik even door aan de staatssecretaris, want ik denk dat hij die voor zijn rekening neemt.

[2:08:37] Maar heel belangrijk, ook de zaadveredelaars, prachtige bedrijven.

[2:08:41] Ook daar ben ik geweest.

[2:08:42] Dus terecht dat die vraag er is gekomen.

[2:08:46] Eerst een vraag over buiten ETS 2.

[2:08:49] Voorzitter, daar waren een aantal vragen en die zijn mij ook niet nieuw.

[2:08:55] De heer Grinwis en ik hebben daar al een aantal keer over gedachten van gewisseld, ook met de heer Vlag.

[2:09:00] En het is misschien ook gewoon goed om even terug te kijken, want het besluit om voor de glastuinbouw te kiezen voor een opt-in van ETS2 is al in het voorjaar van 2025 genomen.

[2:09:10] Dus dat besluit ligt er al een hele tijd.

[2:09:14] En het onderzoek van de Nederlandse ABC-autoriteit vormde de onderbouwing voor de opname van de glastuinbouwsector in de ETS2.

[2:09:22] En het kabinet heeft daar ook voorwaarden aangekoppeld.

[2:09:25] En dat NEA-advies...

[2:09:26] Ondersteund door een vergelijkbaar advies van de Raad van State luidde dat vooraf vrijstellen van de sector in ETS 2 slecht uitvoerbaar, slecht handhaafbaar en fraudegevoelig is.

[2:09:37] En die uitvoeringstoets is ook in september 2024 met de Kamer gedeeld.

[2:09:42] En mevrouw Bromet vroeg of ETS 2 ook een manier is om bedrijven aan te sporen tot actie.

[2:09:47] En dat is het.

[2:09:49] Maar voor de glastuinbouw, die had natuurlijk ook al een eigen conferant.

[2:09:52] En dat vervalt dan.

[2:09:53] Dus die ETS 2 komt er niet bovenop.

[2:09:55] Maar omdat ETS 2 komt, wordt de eigen heffing die er al was dan dus vervangen.

[2:10:04] En er is vooral vanwege uitvoeringsredenen besloten tot de ETS 2 op het interne.

[2:10:09] Daarom is ook destijds aangegeven dat dit besluit over ETS 2 opt-in samenhangt met de compensatie voor de sector.

[2:10:16] Omdat er wel een verschil in zou zitten.

[2:10:18] In het niveau wat de sector zelf had en waar de ETS 2 toe zou verplichten.

[2:10:23] En daarover zijn afspraken gemaakt.

[2:10:25] En er is toen gezegd, er komt een tarief wat eigenlijk recht doet aan wat er moet gebeuren.

[2:10:30] En ook aan het verschil tussen de ETS en de heffing van de sector zelf.

[2:10:35] En daar moet nog een tarief worden vastgesteld.

[2:10:37] De staatssecretaris en ik zijn daarover in overleg... want we willen ook dat we zorgen dat het het doelbereik haalt... maar ook op een termijn waarin de sector ook nog praktisch gezien in staat is... om die beslissingen te nemen.

[2:10:49] En dan komen een aantal van de punten die u maakte over...

[2:10:52] Net congestie, over de vertragingen soms in de beschikbaarheid van warmte.

[2:10:56] Ook om de hoek kijken.

[2:10:57] Dus het is een puzzel.

[2:10:58] En ik snap heel goed dat u daar aandacht voor vraagt.

[2:11:01] Dat is ook voor de staatssecretaris en mijzelf een puzzel.

[2:11:04] Maar dat is eventjes om voor u het bouwwerk te schetsen.

[2:11:07] De staatssecretaris LVVN werkt dus samen met mij aan die kostencompensatieregeling.

[2:11:11] Want samen willen we ervoor zorgen dat er gewoon een goed pakket straks komt te liggen.

[2:11:16] En dat hebben we ook in de Prinsjesdagbrief aangekondigd.

[2:11:19] Ondertussen gaan we dus ook verder met alle voorbereidingen die hiervoor nodig zijn.

[2:11:24] En daarbij is natuurlijk ook de recent aangenomen motie van de heren Vlag en Grinwis, die nog bezoekt.

[2:11:29] We zoeken nog een keer te bezien hoe de sector eventueel toch uitgezonderd kan worden.

[2:11:35] Ter uitvoering van deze motie wordt met de sector, de NEA en de elektrieleveranciers onderzocht of er toch nog nadere inzichten zijn sinds dat advies van de NEA, wat natuurlijk ook alweer eventjes geleden is.

[2:11:46] En dat die gesprekken vinden onder andere nog deze maand plaats.

[2:11:50] Voor het eind van het jaar zullen we als kabinet de Kamer informeren over de uitkomsten van die sessie en de eventuele gevolgen hiervan voor het proces van de ETS 2 op de IN.

[2:12:01] Voorzitter, dan kijk ik eventjes, want er waren ook nog wat vragen over die 200 miljoen.

[2:12:06] Die pak ik er meteen even bij.

[2:12:11] Onder het kabinet schoof 200 miljoen gereserveerd.

[2:12:16] En dat was dan ook echt in samenhang met dat besluit over de ETS2.

[2:12:20] Dus zoet en zuur samen om ervoor te zorgen dat het pakket als geheel ook klopt.

[2:12:26] En dan kun je dus niet het zoet loskoppelen van de prikkel die het beoogt te geven.

[2:12:31] In die hele puzzel, en nogmaals, de staatssecretaris en ik werken eraan om te kijken, is die puzzel, past die nog steeds?

[2:12:38] Of zijn er eigenlijk netcongressie, warmtevertragingen, zijn er redenen waarom je in bepaalde regio's misschien zelfs, vraag van de heer Lohman, moet zeggen, ja, kan het hier wel echt?

[2:12:48] Heb je het hier wel echt over koplopers?

[2:12:50] Of kan het hier eigenlijk niet?

[2:12:53] Nou, die vraag kom ik zo op terug.

[2:12:56] Kijken wij dus naar, kloppen al die stukjes van die puzzel nog op een redelijke manier in elkaar?

[2:13:01] Die 200 miljoen uit het klimaatfonds, die hoort daar dus op die manier bij.

[2:13:08] Aardwarmteprojecten, vraag van mevrouw Den Hollander, heel terecht.

[2:13:13] Een van die oplossingen specifiek voor deze sector, nogmaals ik was al bij die mooie tomatenteler die ermee aan de slag was, maar heb daar ook echt gehoord tegen welke belemmeringen daar werd aangelopen.

[2:13:24] Lange doorlooptijden van de aardwarmte- en infrastructuurprojecten werd ook door haar gerefereerd.

[2:13:30] Door trage vergunningverlening, ingewikkeld financieringsinstrumentarium... ...de financiële risico's voor ondernemingen, zeker als de mogelijkheden nog niet helemaal duidelijk zijn...

[2:13:41] De vraagontwikkeling vanuit de gebouwde omgeving voor warmte, want je doet het natuurlijk in samenhang, ook ongelooflijk belangrijk.

[2:13:48] Ik denk zomaar dat we straks tijdens de begrotingsbehandeling om vier uur nog uitgebreid zullen spreken over warmtenetten en ook het belang om daar warmte beschikbaar te hebben.

[2:13:58] Dus zie ik allemaal in het traject stimulering aardwarmte wordt samengewerkt aan het wegnemen van knelpunten.

[2:14:03] die de ontwikkeling van aardwarmte in zowel de glastuinbouw als de gebouwde omgeving belemmeren.

[2:14:08] En de uitvoeringsagenda hiervoor zal naar verwachting voor het eind van het jaar met de Kamer worden gedeeld.

[2:14:13] Dus hier kijken we ook echt naar.

[2:14:16] Dan de hele relatie van CO2, natuurlijk hartstikke belangrijk.

[2:14:23] Het kabinet heeft zich hard ingezet om de mogelijkheden voor bioswap te verbeteren.

[2:14:29] Mevrouw van der Plassen vroeg daarnaar het belang om ook voor de glastuinbouw op een goede manier...

[2:14:33] CO2 beschikbaar te hebben, dat deelt het kabinet.

[2:14:36] Dus we hebben ons hard gemaakt voor de mogelijkheden van de bioswap.

[2:14:40] Dan is er nog een vraag van de heer Vlag, maar volgens mij ook nog iemand anders die daar aan refereerde.

[2:14:45] Direct air capture, dat daarvoor ook zo'n mogelijke...

[2:14:50] Maar dat voor Direct Air Capture en de SDE++ een afgeronde vergunning nodig is, maar voor CCS niet.

[2:14:59] Ik ga graag in overleg met de sector om te kijken.

[2:15:01] Voor CCS was een speciale reden waarom we dat konden met een subsidieaanvraag.

[2:15:09] Dat dat mogelijk was in combinatie met een vergunningsaanvraag.

[2:15:12] Maar we gaan graag met de sector in overleg om te kijken of dit iets is waar we wat mee kunnen, ook in direct air capture.

[2:15:20] Dan vroeg de heer Grinwis nog naar de actuele stand van zaken voor de wet pijmingverplichting groen gas.

[2:15:25] Daarvoor liggen we nog op schema, voorzitter.

[2:15:30] Hij had ook nog...

[2:15:33] een aantal vragen gesteld over waarom de glasteinbouw technisch... niet buiten het ETS zou kunnen worden gehouden.

[2:15:41] En ook had hij gevraagd naar Duitsland en België.

[2:15:44] Nou begrijp ik dat België inmiddels wel voor opt-in heeft gekozen.

[2:15:49] En dat ook in Duitsland het nog onzeker is wat ze gaan doen.

[2:15:53] Maar ik stel voor dat we ook dat en ook de vraag... waarom kan het technisch wel of niet... afhankelijk natuurlijk van wat de uitkomsten zijn van de gesprekken...

[2:16:02] Dat we dat dan in de brief aan de Kamer meenemen.

[2:16:05] En dat we daar ook de situatie in Duitsland en België dan even meenemen.

[2:16:09] Zodat we ook weten welke afwegingen zij al dan niet hebben kunnen maken.

[2:16:15] Want ik snap ook de vragen over level playing field met de landen om ons heen.

[2:16:19] Dus dat nemen we in de brief mee terug.

[2:16:22] Dan kijk ik even naar...

[2:16:26] Er was nog een vraag van de BBB over 75% netcongestie.

[2:16:33] Daar kijken we, zoals ik net al zei...

[2:16:39] Ook heel goed naar, als er netcongestie is wil ik niet altijd zeggen dat alles niet kan.

[2:16:47] Want het hangt echt van de regio's af.

[2:16:49] In het grootste glastuingebouwgebied, het Westland, is in ieder geval geen sprake van netcongestie in die mate dat...

[2:16:55] Een glastuinbouw dus geen stappen zou kunnen ondernemen.

[2:16:58] Dus het is ook goed dat we telkens goed voor ogen houden.

[2:17:01] Wat is waar een probleem?

[2:17:02] Want dan komen we tot een realistische puzzel en realistische oplossingen.

[2:17:06] Voor deze sector die echt wil.

[2:17:08] Want ze zijn ook enorm kwetsbaar met de hoge gasprijzen.

[2:17:12] En dat zien we dus nu natuurlijk ook met...

[2:17:13] ...met schijnende gevallen.

[2:17:16] Ik kijk even door de antwoorden verder heen.

[2:17:20] Mevrouw Bromet had ook nog een aantal vragen gesteld... ...van hoe kan waterstof een rol spelen in de transitie.

[2:17:32] Zij legde heel duidelijk de koppeling met het gebruik van restwarmte... ...in relatie tot de gebouwde omgeving.

[2:17:37] Bij dat pad wat we gaan maken, kijken we daar natuurlijk ook naar.

[2:17:40] Ik heb op een eerder moment al met de heer Grinwis...

[2:17:43] ...uitgebreid gewisseld over het belang van flexibiliteit hebben in het elektriciteitssysteem.

[2:17:47] Ook de erkenning dat nu de WKK's daarin een rol spelen.

[2:17:51] En ik denk ook dat als we goed nadenken over de mogelijkheden die die nieuwe energietechnologie biedt... ...dat we ook met de sector kunnen kijken hoe zij ook een rol als... ...congressiever zachter kunnen blijven spelen, nu en in de toekomst.

[2:18:04] Het capaciteitsmechanisme wat we natuurlijk gaan inrichten... ...biedt ook weer mogelijkheden om partijen te belonen, namelijk wanneer die...

[2:18:12] eigenlijk het verschil tussen piek en dal momenten kunnen helpen overbruggen.

[2:18:16] Dus ook dat in de gesprekken die de staatssecretaris en ik komende maanden gaan doen, zullen we allemaal naar kijken.

[2:18:24] Ik kijk nog eventjes het eindbeeld van het Nederlands energiesysteem.

[2:18:30] We hebben net een heel plan energiesysteem, nationaal plan energiesysteem, naar de Kamer gestuurd.

[2:18:37] En daarin zie je dat we eigenlijk door de oogharen heen alles nodig hebben.

[2:18:42] En dat de mix soms ook per sector zal verschillen.

[2:18:45] Maar dat we zowel elektronen, dus elektriciteit nodig hebben, maar ook moleculen.

[2:18:50] Omdat voor sommige sectoren en voor sommige oplossingen dan wel het een, dan wel het andere eigenlijk de beste oplossing is.

[2:18:56] En voor veel sectoren en bedrijven is dat directe elektrificatie.

[2:19:00] Maar voor sommige sectoren en sommige toepassingen is het juist ook die weg via de moleculen.

[2:19:04] En daarom bouwen we ook dus allebei uit.

[2:19:06] En opslag speelt natuurlijk ook een belangrijke rol.

[2:19:10] Dus ook daar is het een gevarieerd beeld.

[2:19:14] En ik denk dat dat ook wel de kenmerk is van het toekomstige energiesysteem.

[2:19:17] Dat het niet meer voor iedereen hetzelfde zal zijn.

[2:19:19] Waar we nu heel erg gewend zijn aan.

[2:19:21] Iedereen heeft een gas- en elektriciteitsaansluiting.

[2:19:23] Voor het ene of voor het ander zal dat gewoon gevarieerder zijn.

[2:19:27] Even kijken.

[2:19:29] Ik kijk nog naar de tovenaar en de profeet.

[2:19:33] Ja, allebei nodig denk ik.

[2:19:35] Want het feit dat we nu met netcongressie zitten... is misschien wel doordat de profeet toch te vaak een pop in de mond is gestopt.

[2:19:44] Omdat infrastructuurprojecten heel lange tijd kosten.

[2:19:49] En als je dan voorziet hoe de groei van vraag gaat zijn... moet je eigenlijk al als het gaat om energie-infrastructuur... eigenlijk over alle infrastructuur, echt wel voor de tijd uit investeren.

[2:19:59] En dat hebben we gewoon terugkijkend met onze netten niet genoeg gedaan...

[2:20:02] Als je kijkt naar de nettarieven in Frankrijk, zijn die echt een fractie van de nettarieven in Nederland.

[2:20:07] Ook omdat Frankrijk al heel lang bezig is met de elektrificatie.

[2:20:10] Al heel lang geleden is gestart met investeren in die netten.

[2:20:13] En daarmee de kosten op een andere manier heeft kunnen uitspreiden.

[2:20:16] Wij en andere landen die minder zwaar op elektrificatie leunden, moeten gewoon een inhaalslag maken.

[2:20:22] Maar we zullen ze allebei nodig hebben en innovatie blijft een enorme belangrijke rol spelen.

[2:20:29] En de heer Van Duivenvoorde vroeg ook inderdaad naar netcongestie, het kort van aardwarmte en ik hoop dat ik daarop net geantwoord heb.

[2:20:35] Voorzitter, dan geef ik het woord aan de staatssecretaris graag voor nog wat aanvullende overheid.

[2:20:41] De staatssecretaris.

[2:20:43] Ja, ik heb nog een flink mapje dus...

[2:20:46] Interruptie aan het einde van mijn blokje, of nu zeg maar.

[2:20:48] Ik vind dat makkelijker voor jou.

[2:20:50] Doe maar alles over.

[2:20:53] Prima.

[2:20:53] Dan heb ik beloofd, voorzitter, dat ik mijn inleiding...

[2:20:59] Ik dacht dat de minister misschien weg wilde.

[2:21:03] Dus dat we nu dan gewoon even de vraag voor de minister doen.

[2:21:06] En dan als service van de Kamer.

[2:21:09] Zeker als service van de Kamer.

[2:21:12] De vraag is alleen of het onderwerp goed gesplit kan worden voor uw vragen.

[2:21:16] Als er nog energie gerelateerde vragen zijn.

[2:21:22] Dan is het denk ik handig als de staatssecretaris die even beantwoordt, maar niet andere zaken.

[2:21:26] Want inderdaad, dat was een beetje de deal, dat de minister weg zou kunnen zodra energie en klimaat zou zijn afgerond.

[2:21:34] Voorzitter, we hebben een idee.

[2:21:35] Zou ik gewoon noemen wat in mijn mapje zit?

[2:21:37] Dan hoeft u daar de minister niet meer over te bevragen.

[2:21:39] Dan weet u dat het komt en dan kunt u dan de interrupties plegen.

[2:21:41] Ik heb een aantal vragen over inderdaad de samenwerking met de glastuinbouwsector vanuit het confinant als partner.

[2:21:46] Vragen over de heffing en de impact ook met het Wageningen rapport dat jullie genoemd hebben.

[2:21:51] Ik heb vragen over de WKK's en het wel of niet behouden en de rol daarvan.

[2:21:57] En ik heb nog een aantal vragen over aansluiten op reswarmte.

[2:22:04] En een aantal vragen over aangenomen moties en onderzoeken van heer Gimbis.

[2:22:09] Dus dat komt nog in mijn mapje.

[2:22:13] Ja, dat is allemaal energie gerelateerd.

[2:22:15] Dus dan is het handig dat we dat eerst aanhoren.

[2:22:18] Want anders is de integraliteit weg.

[2:22:20] Wat juist de meerwaarde was van dit debat.

[2:22:22] Ik zie ik geknik.

[2:22:23] Dan gaan we het toch even zo doen.

[2:22:25] Als u daar nou mee begint.

[2:22:26] Dan begin ik daarmee voorzitter.

[2:22:28] En dan sla ik mijn ronkende inleiding vol complimenten voor deze geweldige sector over.

[2:22:32] Maar misschien kan ik dat op het einde nog doen.

[2:22:33] Want ik kan wat langer blijven na vier uur.

[2:22:35] De heer Vlag had een vraag over de overheid wijzigt eenzijdig de afspraken en zorgt voor onzekerheid.

[2:22:41] Wat voor partner willen we zijn?

[2:22:43] De overheid wil met de glastuinbouw de energietransitie voorzetten en de sector meer helpen om inderdaad dat in Nederland te kunnen doen met elkaar.

[2:22:49] Dus die weg lijkt te voorkomen daarbinnen.

[2:22:51] Daarmee zorgen we trouwens ook dat de glastuin weerbaar wordt voor hoge energieprijzen.

[2:22:55] Dat hebben we in 2022 gezien, maar ook dit jaar door geopolitieke schokken.

[2:22:59] Dus de overstap naar een duurzaam energiesysteem zou natuurlijk dat risico voor de sector ook kunnen weghalen.

[2:23:04] En wij zetten ons daartoe in om te komen tot een financieel realistisch pakket waar zowel het klimaat mee gediend is als ook de sector mee uit de voeten kan.

[2:23:12] En ook de komende maanden spreken we ook uiteraard de sector over de onderzoeken die lopen en de plannen die we maken.

[2:23:19] Dan gaat de heer Vlag nog een vraag over de houding die wij hebben, de bewindspersonen en de stapelingen van Heffingen.

[2:23:26] Van belang om daarin te noemen is dat het areaal de laatste vijf jaar constant gebleven is ongeveer van de glastuinbouw.

[2:23:32] Dus we zien dat de sector ook met die energieschokken en het beleid vanuit het kabinet nog inderdaad overeind blijft.

[2:23:38] We zien dat we tegen de grenzen aanlopen met elkaar.

[2:23:40] Dus vandaar dat de minister en ik ook met elkaar gezegd hebben richting het voorjaar.

[2:23:43] kijken we ook een stuk verder in de toekomst, naar 2040.

[2:23:46] Zitten we op het juiste pad en moeten we een aantal zaken inderdaad herijken?

[2:23:51] Denk aan die rol van de WKK, daar kom ik dadelijk op terug, waar we nog één keer goed in moeten kijken of we daar inderdaad op het juiste spoor zitten om ervoor te zorgen dat we die doelen kunnen behalen die ik net ook bij de eerste vraag benoemde.

[2:24:01] Dan zijn er ook inderdaad vragen van Pro.

[2:24:05] Dus we zijn het eens dat de doelen niet afzwakken, maar juist dwingende maatregelen bij moeten.

[2:24:10] Wat ik net aangaf is richting de voorjaarsnota leggen we bewust het vizier op 2040.

[2:24:14] En we kijken uiteraard ook welke knelpunten er zijn voor 2030.

[2:24:17] Alleen als je kijkt naar verduurzamingsmaatregelen.

[2:24:20] 2030 is natuurlijk dichtbij.

[2:24:22] Dus de knelpunten die we kunnen weghalen en de slimmigheden die wij kunnen bedenken zullen we ook identificeren.

[2:24:27] Maar primair zullen we ook echt kijken naar die klimaatneutraliteit in 2040 en met welk pad je daar het beste kan komen.

[2:24:33] En als je daar uiteraard een goed pad voor neerzet met elkaar, dan biedt dat ook investeringszekerheid en zou je er ook mee wind voor 2030 kunnen creëren.

[2:24:41] Dan de rol van de WKK's.

[2:24:42] Daar had ik een aantal vragen over, voorzitter, van D66 en van PRO.

[2:24:48] Onder andere, we hebben ook besloten richting het voorjaar om een aantal onderzoeken uit te zetten.

[2:24:53] Juist om een aantal zaken nog een keer tegen het licht te houden.

[2:24:56] Hebben we daar de juiste keuze in het verleden van gemaakt?

[2:24:58] Of moeten we daar inderdaad met elkaar een aantal andere keuzes op maken om die verduurzaming te laten slagen en die check-up te behouden in Nederland?

[2:25:04] We voeren daarom een modelstudie energietransitie glastuinbaar uit om inzichten op te doen.

[2:25:10] En in die studie kijken we dus ook naar de uitgangspunten, wat is de impact op het areaal, de rentabiliteit en de verduurzaming.

[2:25:16] En daarbij kijken we specifiek ook over de inzet van de WKK, die uiteraard ook, er waren een aantal vragen over net, op groen gas natuurlijk ook een draai, maar ook CO2 levert voor de kassen.

[2:25:25] En misschien dat je inderdaad ook bijvoorbeeld gebiedsspecifiek wat meer zou kunnen kijken als inderdaad een aantal van de randvoorwaarden en sommige regels later op orde komen dan in 2021.

[2:25:32] Dus dat nemen we ook mee in die onderzoeken.

[2:25:40] Dan voorzitter, hoe gaan we de glastuinbaar beter aansluiten op de restwarmte van datacenters en de industrie?

[2:25:47] En daar hebben we specifiek het project Warmtelink genoemd.

[2:25:49] En daar heb ik natuurlijk warme herinneringen aan als klimaatvoorvoerder jarenlang in de Kamer.

[2:25:54] Restwarmte is een belangrijke energiebron, voorzitter, warmtebron.

[2:25:57] Niet alleen het transitiepad van de glastuinbouw... maar ook voor de gebouwde omgeving in industrie.

[2:26:01] En met de zogeheten SWIG-regeling is er een specifiek instrument... voor de ontwikkeling van warmteinfrastructuur ten behoeve van de glastuinbouw.

[2:26:08] Bij deze regeling zijn er meerdere restwarmteprojecten aangevraagd en toegekend.

[2:26:12] Echter, de warmtevraag uit de glastuinbouw en het aanbidden tot industrie sluiten niet altijd bij elkaar aan.

[2:26:17] Zowel niet in tijd als ook niet in omvang of in regionale spreiding.

[2:26:21] En dat zijn ook vaak technische verschillen.

[2:26:23] Denk aan de temperatuur die nodig is, de continuïteit van levering, op welke momenten is het beschikbaar en ook vraag en aanbod door het jaar heen.

[2:26:30] Warmtenlink kan wel potentieel zeker een deel van die vraag invullen in de glastuinbouw.

[2:26:34] Dus provincies, gemeentes en bedrijven in Zuid-Holland hebben ook recent een intentieverklaring getekend voor gezamenlijk onderzoek naar een aansluiting van het warmtenetwerk Westland op het project Warmtenlink.

[2:26:45] Dus daar wordt nu ook in gekeken.

[2:26:47] Deze was al beantwoord.

[2:26:49] Dan de WSER-studie, voorzitter, waar een aantal vragen over.

[2:26:55] Om daar kort ook boven te hangen.

[2:26:58] Het onderzoek keek naar een aantal mogelijke scenario's voor de toekomst.

[2:27:01] Ook naar hoekstenen daarvan, van het beleid.

[2:27:03] Dus denk inderdaad aan een bepaalde verhoging van de CO2-heffing.

[2:27:06] Een bepaalde verhoging van de energieprijzen, ook door wat er in de wereld gebeurt met elkaar.

[2:27:10] En daar kwamen een aantal scenario's en uitkomsten uit.

[2:27:12] Sommige die inderdaad vrij negatief waren voor de ontwikkeling van het areaal van de glastuinbouw.

[2:27:17] Tegelijkertijd zien we als kabinet ook de risico's van een te lange afhankelijkheid van dure fossiele importen van buiten Europa op dit moment.

[2:27:25] En we hebben niet voor niks dit onderzoek uitgezet.

[2:27:27] Het werd net gezet, we zullen het meenemen inderdaad ook in het traject richting de voorjaarbesluitvorming.

[2:27:31] Juist om die inzicht te kunnen meenemen en te kunnen komen...

[2:27:34] Tot wat ik net zei, een glastuinbouw die rendabel is in Nederland.

[2:27:38] Waarin we verduurzamen hier in Nederland en tegelijkertijd het transitiepad op een goede manier met elkaar inzetten.

[2:27:44] Want we zien dus ook met elkaar inderdaad dat keuzes zijn de verleden.

[2:27:46] Sommigen werken goed, sommigen werken minder goed.

[2:27:48] En dan moet je van tijd tot tijd ook met elkaar een stap terug zetten.

[2:27:52] En bijsturen op waar het niet werkt.

[2:27:53] En dat is precies hoe wij de komende maanden met elkaar aan gaan werken.

[2:28:00] Even kijken voorzitter.

[2:28:02] Ja, de heer Grimmes had een vraag over de randvoorwaarden.

[2:28:06] Aangenomen moties en onderzoeken uit de voortgangsrapportage actieplan randvoorwaarden energietransitie glastuinbouw blijkt inderdaad dat die ontwikkelingen niet op koers liggen voor 2030.

[2:28:16] De handelingsopties voor tuinbouwondernemers om te verduurzamen zijn helaas beperkter dan beoogd was bij het opstellen van het convenant.

[2:28:22] Bij de ontwikkeling van het transitiepad van 2040 houden we dus rekening met klimaatneutraliteit, rentabiliteit, ontwikkeling van die randvoorwaarden en het instrumentenpakket.

[2:28:30] Juist om inderdaad die knelpunten te kunnen oplossen die u ook terecht in uw debat en inbrengen identificeerde met elkaar.

[2:28:35] En in de voorbereiding van de voorjaarbesluitvorming 2027 zal het kabinet dan ook de conclusies en aanbevelingen uit die onderzoeken meewegen.

[2:28:44] En voorzitter, dan heb ik voor mij de belangrijkste vragen beantwoord.

[2:28:48] Dank u wel.

[2:28:50] Dan kijk ik even naar de interrupties van de zijde van de Kamer.

[2:28:53] Mevrouw Bromet.

[2:28:53] Ja, ik ga gewoon het rijtje af.

[2:28:55] Mevrouw Bromet.

[2:28:57] Dank u wel, voorzitter.

[2:28:58] Ja, nog even over die waterstof.

[2:29:00] Want ik sprak een ondernemer die echt staat te trappelen om met waterstof aan de slag te gaan.

[2:29:05] Het is geen kleine ondernemer, maar hij is wel te klein voor de regelingen zoals ze er nu zijn.

[2:29:11] Is het niet een idee om die regelingen zo aan te passen dat dit soort ondernemers er gewoon ook aanspraak op kunnen maken?

[2:29:17] Minister.

[2:29:18] Voorzitter, als mevrouw Bromet mij het voorbeeld van deze ondernemer via de ambtenaren kan doen toekomen, dan zullen we uiteraard kijken of we de ondernemer op een of andere manier toch kunnen helpen.

[2:29:28] En als het een hele categorie blijkt te zijn, dan kunnen we natuurlijk altijd kijken of er een regeling aanpast.

[2:29:34] Dat is niet zomaar gedaan, dat weet mevrouw Bromet ook.

[2:29:36] Maar laten we eerst eens kijken wat de specifieke casus is en of we daar wat mee kunnen.

[2:29:41] Dus ik ontvang dat graag.

[2:29:43] Dank u wel, voorzitter.

[2:29:46] En dank ook aan de minister voor haar antwoord.

[2:29:49] Maar het blijft nog wel heel breed.

[2:29:51] En wat ik vooral hoor vanuit de energiesector en de glastuinbouwsector is... ...we willen graag duidelijkheid hebben, want we willen aan de slag.

[2:29:59] En met

[2:30:00] De energieverkenning die de minister dan pas naar de Kamer heeft gestuurd, naar de andere commissie neem ik aan.

[2:30:06] Wordt die duidelijkheid daar nou mee gegeven, dat handelingsperspectief?

[2:30:10] Want als het steeds in de categorie van laten we dit eens proberen en uitzoeken blijft hangen,

[2:30:17] Dan lijkt me dat ook heel vermoeiend voor de betrokken sectoren.

[2:30:20] En ook voor de ministeries trouwens.

[2:30:22] De minister.

[2:30:23] Ja, voorzitter.

[2:30:24] Kijk, ik denk elk bedrijf is anders.

[2:30:26] Ook in de glastuinbouw.

[2:30:27] En de energiesituatie is per regio ook anders.

[2:30:31] Dus soms is aardwarmte een hele goede oplossing.

[2:30:33] Soms is restwarmte een hele goede oplossing.

[2:30:35] Soms is waterstof...

[2:30:36] Een betere oplossing of groen gas.

[2:30:38] Dus in die zin zijn de opties denk ik heel duidelijk in beeld.

[2:30:42] Welke optie past bij welk bedrijf in welke regio?

[2:30:46] Dat is een puzzel die natuurlijk elke ondernemer zal moeten maken.

[2:30:49] En waar je gebruik kunt maken van een groepsaanpak.

[2:30:51] Is dat sneller misschien dan wanneer je het individueel doet?

[2:30:55] Dus die puzzel moet wel telkens gelegd worden.

[2:30:57] Maar de beelden van waar kun je nou uit kiezen?

[2:30:59] Welke technologieën zijn rijp?

[2:31:01] Of komen eraan?

[2:31:02] Dat is echt wel redelijk helder.

[2:31:04] En daar laat dat NPE...

[2:31:05] Schetst daar denk ik ook best wel duidelijke beelden over.

[2:31:08] Wij gaan de komende maanden ervoor zorgen dat het ook een pakket aan randvoorwaarden is.

[2:31:13] Waardoor die ondernemers ook weten waar ze qua randvoorwaarden op kunnen rekenen met het maken van hun keuze.

[2:31:20] Meneer Jansen.

[2:31:21] Ja, dank voorzitter.

[2:31:22] Heel kort.

[2:31:24] Ik vroeg natuurlijk aan beide bewindspersonen overigens of zij de stoerharde conclusies erkennen uit dat rapport.

[2:31:31] En ik hoor de staatssecretaris zeggen er zijn verschillende scenario's.

[2:31:34] Mijn vraag is dan dus, herkennen de bewindspersonen ook dat scenario, dat dat gewoon valide is?

[2:31:41] Want ik heb nog steeds niet het antwoord hoe ze daar tegenaan kijken.

[2:31:46] Nee, voorzitter.

[2:31:46] Als ik daar concreet op moet zijn, we herkennen dat risico inderdaad en we hebben die scenario's niet voor niks laten onderzoeken.

[2:31:52] Dus wat ik net aangaf is, we willen voorkomen dat het areaal inderdaad zo fors afneemt door wat we inderdaad zien stapelen, door de knelpunten in de randvoorwaarden, door de hoge energieprijzen.

[2:32:01] Dus het hele punt is dat wij dat richting de voorjaarsbesluiting meenemen om tot een pakket te komen waarmee we...

[2:32:06] Aan de ene kant de verduurzaming kunnen doorzetten en kunnen leveren op wat we daar hebben afgesproken met de sector.

[2:32:11] Maar andersom wel op een manier zodat de bedrijven die die stap willen zetten dat kunnen meemaken.

[2:32:15] En dat is precies ook de inzet van het kabinet.

[2:32:22] Ja, ik wil even terugkomen op de bioswap wat minister noemde.

[2:32:29] En voor de mensen die niet weten wat dat is.

[2:32:33] Bij de afvalverbrandingsinstallaties wordt deels fossiel verbrand uit de schoorsteen, bijvoorbeeld uit verbrand plastic.

[2:32:41] En deels biogeen, zoals dat dan heet, bijvoorbeeld uit hout of papier.

[2:32:46] En daar mag het biogene deel, dat wordt dan toegewezen aan de glastuinbouw.

[2:32:54] Maar nu is er ook nog in Europa wetgeving bezig om dat toch toe te kunnen blijven staan.

[2:33:01] Want als dat straks niet meer mag, dan heeft glastuinbouw echt wel een heel groot probleem.

[2:33:10] Dus mijn vraag aan de minister is sowieso ten eerste hoeveel druk wordt er nu gezet binnen Europa om hier heel snel een besluit over te nemen?

[2:33:20] Want anders dan moeten de afvalinstallaties, die moeten gewoon al hun emissies, zowel de fossielen als de biogenen, moeten ze allemaal onder zee gaan opslaan.

[2:33:34] Wat gewoon gaat leiden tot hele hoge kosten voor de glastuinbouw en alle gevolgen van die.

[2:33:41] Dus mijn concrete vraag is dat, en ik had gevraagd wat gaat de minister doen om CO2 aan te bieden,

[2:33:47] voor hergebruik in plaats van onder de grond te stoppen, aantrekkelijk te maken.

[2:33:53] De minister.

[2:33:55] Ja, voorzitter.

[2:33:56] Namens de staatssecretaris en mijzelf kan ik zeggen dat er gesprekken daarover in Brussel lopen.

[2:33:59] We hebben allebei vanuit onze hoedanigheid, onze mensen, daar in Brussel over gesproken.

[2:34:04] Dus volgens mij gedeelde ambitie om ervoor te zorgen dat dat mogelijk blijft.

[2:34:09] We willen de Kamer zo snel mogelijk informeren over voortgang.

[2:34:11] Misschien kun je er zo meteen nog iets over zeggen.

[2:34:13] En over hergebruik laten we ook dat element meenemen wanneer we de Kamer nader informeren over hoe klopt het hele pakketje.

[2:34:21] Want inderdaad, die CO2 in die kassen is gewoon belangrijk ook voor het verdienvermogen van die kassen.

[2:34:31] Er wordt ook gesproken over direct air capture.

[2:34:35] Dus het is eigenlijk afvangen direct uit de lucht.

[2:34:39] Op zich is dat best wel een interessante ontwikkeling.

[2:34:44] Waren het niet dat er dan wordt gesproken over installaties van tot wel 15 meter hoog.

[2:34:49] Dus dan moet je je voorstellen in het Westland.

[2:34:51] Daar staan dan, ik weet niet hoeveel windmolens al.

[2:34:54] Dan komen er ook nog van die installaties van 15 meter hoog.

[2:34:59] Enorme installaties.

[2:35:00] Terwijl eigenlijk de oplossing best wel voor handen ligt.

[2:35:05] Maar hoe kijkt de minister naar die direct air capture?

[2:35:10] Want op langere termijn, als het allemaal kleiner wordt en als dat dan allemaal wel te doen is.

[2:35:15] Maar met dit soort installaties in zo'n gebied.

[2:35:19] Hoe kijkt de minister daar naar op dit moment?

[2:35:21] Ik vind geen logische oplossing op dit moment.

[2:35:24] Voorzitter, deze oplossing valt misschien nog iets meer in het tovenaarsbakje dan in het profeetbakje.

[2:35:31] Er is hier denk ik nog een hele innovatiecurve door te gaan.

[2:35:35] Ook qua kosten in alle eerlijkheid.

[2:35:37] Het is nu ook gewoon nog best wel heel erg duur.

[2:35:40] Dat hoort ook wel bij deze enorme transitie, dat we allerlei technologieën nodig hebben.

[2:35:45] Dus dat het ook belangrijk is om allerlei technologieën te ontwikkelen.

[2:35:48] En dat we vervolgens moeten kijken, wat past dan ook bij wat?

[2:35:51] En daar komen vele aspecten bij kijken.

[2:35:52] Dus dat is hoe wij daar nu tegenaan kijken.

[2:35:58] De heer Grimwits, ik inventariseer even hoeveel vragen er nog zijn voor de minister.

[2:36:03] Ik heb verschillende vragen voor de minister.

[2:36:07] En een enkele voor de staatssecretaris.

[2:36:08] Maar ik zal ze niet allemaal achter elkaar stellen, want dan wordt het wat onoverzichtelijk.

[2:36:12] Misschien kunt u de belangrijkste eruit pikken.

[2:36:14] Nou ja, ik heb...

[2:36:15] Nee, voorzitter, sorry, ik ga ze echt allemaal stellen.

[2:36:19] Mijn eerste gaat over ETS 2.

[2:36:22] De minister zegt dat het besluit is genomen.

[2:36:24] Ja, tegen uitdrukkelijk verzoek van de Kamer in.

[2:36:27] Dat lag de meerderheidsuitspraak vlag Grimwis uit oktober 24.

[2:36:34] En dat is op...

[2:36:36] Op aandringen van de NEA is dat gebeurd.

[2:36:39] Tegelijkertijd hadden wij een wet fiscale klimaatmaatregelen, waarbij we al een bepaalde omgang met de WKK's hadden en onderscheid maken tussen gas dat gebruikt wordt voor de tuin er zelf en voor de elektriciteitsopwek.

[2:36:53] Dus wij als Kamer hebben nooit geaccepteerd dat op basis van het advies van de NEA dat onderscheid in Nederland gekozen is voor een opt-in.

[2:37:04] En nu zegt de minister, dat is voor mij nieuwe informatie, dat België alsnog kiest voor een opt-in.

[2:37:09] Nou, dat wil ik dan graag.

[2:37:10] Hoe doen ze dat dan?

[2:37:11] In Duitsland hebben ze juist in eerste instantie gezegd, we doen het erbij en toen later hebben ze besloten, we doen het er niet bij.

[2:37:17] Soms doen ze dat door de hele landbouwsector uit te sluiten.

[2:37:21] En bij ons heb je natuurlijk inderdaad een bijzonder grote WKK-systeem.

[2:37:28] Of in ieder geval een heel grote integratie daarvan.

[2:37:30] Dus ik wil er toch wel eigenlijk wat meer over horen.

[2:37:33] Wat nou precies ook de inzet is van de minister.

[2:37:35] Op welke manier ze toch nog wil luisteren naar de wens van de Kamer.

[2:37:39] En dat onderscheiden ze wat de NEA zegt en wat er blijkbaar met de Belastingdienst op dit moment kan.

[2:37:47] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:37:48] En ik snap ook de vraag van de heer Grimwis.

[2:37:52] Als we zeggen hier in de Kamer het kan niet... dan moet er ook helderheid komen waarom het dan niet kan.

[2:38:00] En de vraag die hij nu stelt over...

[2:38:03] De wet fiscale klimaatmaatregelen en het onderscheid wat daarin wordt gemaakt.

[2:38:08] En of dat niet de grond zou bieden om toch ook in de ETS 2 wel een onderscheid te kunnen maken.

[2:38:14] Dat lijkt me er ook een die we dus dan ook bij de NEA in dat gesprek moeten...

[2:38:21] Ik wil die vraag dan ook beantwoord hebben.

[2:38:23] Want ik snap de vraag van de heer Grimwist, dus daar moet gewoon een goed antwoord op zijn.

[2:38:28] Dus die gaan we uitzoeken.

[2:38:29] Ik heb hem niet hier nu paraat tegen de heer Grimwist, maar het zit hem soms heel erg in de techniek.

[2:38:34] Maar die techniek is belangrijk, want het bepaalt uiteindelijk wat kan wel en wat kan niet.

[2:38:38] Dus daar komen we op terug.

[2:38:43] We gaan echt dat gesprek aan.

[2:38:45] De motie is aangenomen.

[2:38:46] Die vraagt, kijk hoe dat zou kunnen.

[2:38:50] Het kan ook zijn dat het antwoord is, het kan niet.

[2:38:53] Maar we gaan wel kijken.

[2:38:54] Want dat is de vraag die de Kamer heeft neergelegd.

[2:38:56] En de belangen zijn ook groot.

[2:38:58] Dus ik snap dat die vraag gesteld wordt.

[2:39:00] Dat gesprek gaan we voeren.

[2:39:02] De enige winstwaarschuwing die ik geef met alle oprechtheid van dat we het gesprek aangaan, is dat natuurlijk dat eerdere oordeel ook niet zomaar is gekomen.

[2:39:09] Maar dat is al anderhalf jaar geleden nogmaals.

[2:39:12] Dus dat gesprek gaan we aan en we zullen de Kamer daarover informeren.

[2:39:18] Meneer Gimmes.

[2:39:19] Voorzitter, die 200 miljoen.

[2:39:22] Ik begrijp wat de minister zegt.

[2:39:23] Tegelijkertijd stelt dat zij en u zegt van nou ja, wij zien toch een uitvoeringsmodaliteit zonder ETS-2.

[2:39:29] Of in ieder geval zonder opt-in.

[2:39:32] Wat zegt ze dan met betrekking tot die 200 miljoen?

[2:39:34] Want die 200 miljoen is natuurlijk een soort van, eigenlijk een consequentie van, we doen niet aan onze randvoorwaarden.

[2:39:40] Er is een enorme kostenopdrijving geweest.

[2:39:42] Of je dat nou helemaal koppelt aan ETS2 of aan groen gas of aan andere aspecten, restemissies.

[2:39:53] Daar moet geld bij.

[2:39:54] Dus zegt de minister dan, ja daarmee vervalt de hele 200 miljoen.

[2:39:57] Of als ETS2, als we die op het INI doen, dan vervalt dat 50 miljoen.

[2:40:02] Maar dan blijven we wel 150 miljoen beschikbaar stellen.

[2:40:04] Ik wil iets meer gevoel krijgen, omdat dit toch voor mij voelde van... ...hé, dit komt toch een beetje als een duwtjes uit een doosje.

[2:40:11] Er worden in één keer een aantal voorwaarden gekoppeld... ...die eerder niet zo duidelijk waren gecommuniceerd.

[2:40:18] Voor dit anderhalf jaar geleden was ik niet bij het gesprek.

[2:40:20] Dat zeg ik dan ook maar even in alle eerlijkheid.

[2:40:26] Zover ik heb kennisgenomen van het dossier, is het steeds een koppeling geweest.

[2:40:29] Er zit ook al enige logica in dat als je de ene heffing vervangt door een andere heffing... ...en je denkt om die hele puzzel rond te kunnen maken, moet er ook een positieve incentive in zitten...

[2:40:45] bedrijven die onder die prikkel uit willen... ook in staat te stellen om de stappen te kunnen maken.

[2:40:52] Dat het zoet en het zuur aan elkaar gekoppeld worden.

[2:40:55] Om het ook... Nou, punt.

[2:40:58] Dat principe kent de heer Grinwis heel erg goed.

[2:41:01] Kijk, als de...

[2:41:02] De ETS was dus een vervanging van... Of tenminste, de CO2-heffing die in de sector zelf was... die zou vervallen als het ETS zou komen.

[2:41:12] Dus het is ook niet zo dat als het...

[2:41:13] Niet ETS wordt dat er helemaal geen heffing meer is.

[2:41:16] Uiteindelijk moeten we ook doelbereik hebben.

[2:41:17] Dus we nemen het mee in het hele plaatje.

[2:41:20] Dus ik ga er nu niet op vooruit lopen.

[2:41:23] We gaan eerst dat gesprek aan met de NEA.

[2:41:26] We weten aan de andere kant dat we dat doelbereik gewoon ook moeten hebben.

[2:41:29] Ook in de glastuinbouw, ook om die sector weerbaarder te maken.

[2:41:32] En alles wat we er net over gezegd hebben gaan we niet herhalen.

[2:41:34] Ik neem de vraag van de heer Grinwist van zelfs als we op een andere manier de prikkel zouden inrichten via de heffing die er al was en het ETS-mini sluiten we dan alles 100% uit.

[2:41:45] Het hele plaatje moet kloppen, zegt de heer Grinwist.

[2:41:47] Zowel voor de bedrijven als ook aan deze kant van de tafel.

[2:41:51] En daar zijn dus in het verleden die voorwaarden aan gesteld.

[2:41:54] Die laat ik op voorhand niet los, maar we gaan er wel voor zorgen dat het hele plaatje klopt.

[2:42:00] Voorzitter, dank voor twee toezeggingen op beide vragen.

[2:42:05] Misschien is het wel handig voor de vier als we even een concrete datum hebben van wanneer gaan we hier nou dan iets terug over zien.

[2:42:12] Zowel als het eerste antwoord als het gaat over ETS2, Duitsland, België, NEA, Belastingdienst, hoe wel, hoe niet.

[2:42:19] En als die laatste vraag rondom die 200 miljoen.

[2:42:22] Dat is wel prettig als we dat zo concreet hebben.

[2:42:24] Maar mijn derde vraag is even een andere en dat is eigenlijk voor beide bewindspersonen.

[2:42:28] Ik hoorde de staatssecretaris zeggen in het voorjaar van 27 gaan wij de onderzoeken die zijn gedaan, zoals door de Wageningen Universiteit na een van de motie die ik heb ingediend, meewegen.

[2:42:41] Ja, wat betekent dat?

[2:42:43] Want meewegen is een breed begrip.

[2:42:45] Waar gaan we dan landen?

[2:42:46] Waar mogen we dan op rekenen?

[2:42:47] Waar mogen we straks het kabinet aan houden?

[2:42:51] Ik heb een motie ingediend bij het groengrasdebat, geadresseerd aan de minister, maar daarmee ook aan de staatssecretaris, om tot een geactualiseerd transitiepad te komen, tot en met 2040.

[2:43:02] Ja, maar voorzitter, dat is even belangrijk.

[2:43:05] Dat betekent dat daarin mee moet worden genomen.

[2:43:08] Die restemissiediscussie van 4,5 versus 4,3 megaton die nu nog speelt.

[2:43:15] En daarbij heb ik al eerder aan de minister meegegeven.

[2:43:18] Let op we rekenen dat nu niet toe aan de glastuinbouwsector.

[2:43:21] Maar die bijmengverplichting wordt bovenmatig bijgedragen wordt eraan door de glastuinbouw.

[2:43:26] Maar zij zien de voordelen daarvan niet helemaal.

[2:43:28] En als ze dan met een hoge CO2 heffing worden opgezadeld.

[2:43:31] Omdat ze net hier 0,2 megaton missen.

[2:43:33] En hier ligt toch wel een soort olifant in de Kamer waar een beetje omheen wordt bewogen.

[2:43:37] En als ik alleen maar krijg te horen meewegen, vind ik te weinig.

[2:43:41] Dus graag een reactie van beiden.

[2:43:43] Welke manier die motie Grimwist dan wordt uitgevoerd en wat meewegen concreet betekent.

[2:43:49] Ik ga van deel antwoorden en de staatssecretaris ook.

[2:43:51] Eerst even de twee toezeggingen.

[2:43:53] Mid-december krijgt u de brief over gesprekken met de NEA.

[2:43:56] En daar nemen we dus ook België, Duitsland en de Belastingdienst in mee.

[2:44:01] En in het voorjaar komt natuurlijk het hele pakket.

[2:44:04] Dat is pas wanneer we het hele plaatje hebben.

[2:44:05] Dus wanneer we daarover communiceren, dat zal in het voorjaar zijn.

[2:44:11] En dan over groen gas.

[2:44:13] En betaalt de sector disproportioneel?

[2:44:17] De sector betaalt naar rato.

[2:44:19] Dat hebben we eerder met elkaar gewisseld.

[2:44:22] Dus die disproportionaliteit, daar verschillen de heer Ginders en ik dan over van mening misschien.

[2:44:29] Oké, niet zegt hij.

[2:44:29] Daar ben ik heel blij mee.

[2:44:32] We zijn het in ieder geval eens geworden, meneer Ginwis, dat dat narato is.

[2:44:39] Dus volgens mij is dat niet meer een openstaand punt.

[2:44:43] Ja, en voorzitter, mijn opmerking duidde ook op de meerdere onderzoeken, onder andere die uit de moties van de heer Ginwis.

[2:44:48] Maar ik heb net gezegd dat een aantal andere onderzoeken ook uitzetten over de rol van de WKK's, over de tariefpaden, de WSER-studie die net genoemd was.

[2:44:56] En dat pakket aan onderzoek gebruiken wij om inderdaad tot verstandig beleid te komen bij de voorjaarsbesluitvorming 2027.

[2:45:02] Wat aan de ene kant moet voldoen tot een geactualiseerd transitiepad richting 2040.

[2:45:07] En aan de andere kant, dat doet op een manier dat de rentabiliteit van de sector ook bewaakt wordt.

[2:45:11] En de minister gaf het net ook aan.

[2:45:13] De koplopers bieden inspiratie.

[2:45:15] Het grote peloton wat mee wil, moet het ook kunnen doen.

[2:45:17] Die randverwaling moet op orde zijn.

[2:45:19] En er zal misschien een klein groepje zijn wat het niet wil.

[2:45:21] Dat zijn ook niet de bedrijven die de heer Grimmis vraagt.

[2:45:23] Maar de groep die wil, moet het ook kunnen.

[2:45:27] Dank.

[2:45:27] Helder?

[2:45:28] Fijn zo.

[2:45:30] Dat is uw laatste interruptie.

[2:45:31] Ja, nee, maar even misverstand.

[2:45:35] Wij zijn het eens over, de minister en ik, dat binnen ETS 2...

[2:45:40] de groengasbijmengverplichting evenredig is verdeeld over alle actoren binnen het ETSC-systeem.

[2:45:46] Maar we zijn het er ook over eens, dat heeft het ministerie ook toegegeven... naar aanleiding van mijn vragen bij het groengasdebat... dat de totale hoeveelheid gas in Nederland...

[2:45:55] Er wordt ook gas gebruikt buiten ETS 2.

[2:45:59] En de intensiteit van de CO2-intensiteit wordt beïnvloed door de bijmengverplichting.

[2:46:04] En dat voordeel valt ook dus toe aan gebruikers buiten ETS 2.

[2:46:08] En daarmee levert eigenlijk...

[2:46:10] Stelt u nu uw vraag?

[2:46:11] Nou ja, maar voorzitter, dit is wel een feit wat is toegegeven en dat moet nu niet worden weggemoffeld.

[2:46:17] En dat is relevant, vind ik, voor de discussie over de 4,3 versus 4,5.

[2:46:20] En mijn vraag aan de minister is, is ze dat met mij eens...

[2:46:23] Want we moeten niet de glasdijbaarsector het vel over de oren trekken vanwege 0,2 megaton.

[2:46:29] Terwijl tegelijkertijd zij een bovenmatige prestatie leveren.

[2:46:32] De minister.

[2:46:33] Voorzitter, ik denk dat u ook in de beantwoord hoort dat hier niemand zit die iemand het vel over de oren wil trekken.

[2:46:39] Om die woorden van de heer Grimis dan te herhalen.

[2:46:41] Wij willen naar een goed pad voor een goede sector.

[2:46:45] Conform de ambitie die ze ook zelf hebben gesteld en dat mee mogelijk maken.

[2:46:48] En daar hebben we met elkaar het gesprek over.

[2:46:52] Ik zie dat de heer Lohman nog een vraag heeft voor de minister en meneer Vlag.

[2:46:56] Dan mijn dringende verzoek aan u beiden om dat kort te houden, zodat we de minister op tijd bij haar begrotingsdebat kunnen krijgen.

[2:47:05] En dan ga ik ze dus even, ik laat ze u ook even achter elkaar stellen, zodat de minister in één keer kan antwoorden.

[2:47:10] Ja, ik zou bijna willen zeggen wat kan je hier nog aan toevoegen.

[2:47:16] Mijn vraag gaat over toch verwachtingsmanagement richting de sector.

[2:47:19] Want net had ik zelf niet zo goed antwoord op die 200 miljoen en nu begrijp ik ook waarom ik zelf daar niet zo goed antwoord op had.

[2:47:25] Maar toch, het idee is, er wordt steeds uitstel van dingen die gevraagd worden en dingen die geboden worden aan de sector.

[2:47:33] We hebben het over een transitiepad.

[2:47:36] Hoe zorgen we nou voor dat er een stabiele omgeving ontstaat voor glastuinders om deze transities door te gaan en niet steeds uitstel van brieven in het vooruitzicht wordt gesteld?

[2:47:49] En dan de heer Vlag.

[2:47:51] Voorzitter, ik blijf bij hetzelfde onderwerp.

[2:47:52] Ik heb helaas niet de hele beantwoording van de minister kunnen meemaken, maar

[2:47:55] Ik hoor haar zeggen van ja, ik was anderhalf jaar geleden niet bij die onderhandelingen of bij die gesprekken.

[2:48:01] Maar het is duidelijk dat het niet alleen maar om zoet gaat in de sector.

[2:48:05] Ze hebben een aantal randen waar ze aan moeten voldoen.

[2:48:08] En ik denk dat als we terugkijken dat de bijmengverplichting groen gas was toen nog in een soort ontwikkelingsfase.

[2:48:16] Die wet is nog maar recent hier behandeld.

[2:48:17] Die kan eigenlijk ook nooit onderdeel zijn geweest van de afspraken die destijds zijn gemaakt.

[2:48:21] Dus wat zegt het de minister dat in ieder geval in de sector, die signalen krijgen we nadrukkelijk,

[2:48:25] Duidelijk de perceptie is dat dit geen onderdeel was en had hoeven zijn van het conferant.

[2:48:31] Inderdaad, het verwachtingsmanagement van de heer Lohman.

[2:48:34] De minister.

[2:48:39] Voorzitter, ik heb hier de brief uit het voorjaar van 2025 met een toelichting op de besluitvorming.

[2:48:45] En daar staat ook vanwege het brede belang van de bijmengverplichting voor een robuust toekomstig energiesysteem, het verdienvermogen, de metareductie, et cetera, et cetera.

[2:48:52] Dus ook daarin werd ook al gesproken van de bijmengverplichting in 2025 al in de brief aan de Kamer.

[2:49:00] Dan duurt het heel lang voordat we hier uiteindelijk met elkaar die wet behandelen.

[2:49:03] Dus ik kan me ook heel goed voorstellen dat mensen niet elke dag de agenda van de Kamer in de gaten houden of elke brief nog weten.

[2:49:10] Het kan allebei waar zijn, zeg ik tegen de heer Vlag.

[2:49:14] En toch is het destijds ook in samenhang neergelegd.

[2:49:18] En daar hoort dus ook de 200 miljoen bij.

[2:49:21] De heer Lohman vraagt, en dat vraagt u volgens mij allemaal, kunnen we alsjeblieft een helder pad geven, duidelijkheid geven aan die ondernemers, daarmee ook stabiliteit geven.

[2:49:32] Want daarmee kan een ondernemer ook investeren en dat is volgens mij wat we allemaal willen.

[2:49:39] Ja, voorzitter.

[2:49:39] Ik hoor een halve bijzin.

[2:49:40] Ik kan het verder niet beoordelen.

[2:49:42] Maar het is niet gek dat in een brief waarin je de omstandigheden schetst en de ontwikkelingen in een sector.

[2:49:49] Ik hoor in de geciteerde passage niet iets terug dat dat een randvolwaarde zou zijn.

[2:49:55] Die uiteindelijk leidt voor de 200 miljoen.

[2:49:56] Of de minister heeft misschien die passage niet voorgelezen.

[2:49:59] Het lijkt me goed voor degene die die brief niet hebben dat die via de Griffie ook nog even wordt gedeeld.

[2:50:03] Dan kunnen we ons daar ook nog even in verdiepen.

[2:50:05] Blijft staan.

[2:50:06] dat de perceptie in de sector in ieder geval echt een ander is.

[2:50:08] En dat zou op zijn minst al te denken moeten geven.

[2:50:12] De minister.

[2:50:13] Ja, voorzitter.

[2:50:13] Ik geef het graag via de bodem nog even aan u allemaal.

[2:50:16] Maar om tegemoet te komen aan de lastenstijging wordt de verplichting wel verlaagd en pas per 2027 ingevoerd.

[2:50:23] En hier wordt ook de 200 miljoen uit het klimaatfonds beschikbaar gesteld voor de randvoorwaarden...

[2:50:29] Dus het randwoordvaardig pakket wordt verder uitgewerkt met de sector en gepresenteerd.

[2:50:33] Dus die dingen stonden ook in deze brief ook wel echt in samenhang met elkaar benoemd.

[2:50:38] Ik geef het graag ook nog eventjes via de griffie mee.

[2:50:44] Blijft dat er natuurlijk veel gebeurd is, dat we met elkaar zien dat sommige dingen zoals warmte, hebben we dan net met elkaar gewisseld, beschikbaarheid op sommige plekken is achtergebleven.

[2:50:55] Wij willen een goed pakket.

[2:50:56] Wij willen een stabiel pad naar 2040.

[2:50:59] Volgens de ambitie die die sector heeft neergelegd.

[2:51:02] En dat willen we samen met hem mogelijk gaan maken.

[2:51:04] Dan dank ik de minister.

[2:51:06] Wil ik nog heel even met u de toezegging langs, om te kijken of wij dit goed hebben opgeschreven.

[2:51:13] En dan vraag ik ook de Kamer even goed te luisteren.

[2:51:15] De minister van KGG zegt toe om de Kamer voor het einde van het jaar te informeren over de uitkomsten van de gesprekken met de sector, energieleveranciers en de Nederlandse emissieautoriteit over mogelijke nadere inzichten over de opt-in naar aanleiding van de uitvoering van de aangenomen motieverlag Grinwees Kamerstuk 2021.

[2:51:30] 3, 6, 9, 4, 7.

[2:51:32] En over mogelijke gevolgen die de uitkomsten hebben voor het proces van de ETS2 opt-in.

[2:51:38] Waarbij de brief ook zal worden ingegaan op de situatie in België en Duitsland.

[2:51:41] En dat is de toezegging aan de heer Ginnis.

[2:51:44] En dat is de toezegging die ik heb genoteerd.

[2:51:47] Dan is dat hem.

[2:51:48] Dan wens ik u succes bij uw begrotingsbehandeling.

[2:51:51] Dank u wel.

[2:51:52] Ik heb nog vijf minuten.

[2:51:52] U heeft nog vijf minuten.

[2:51:57] Dan kijk ik even naar de staatssecretaris en dan vraag ik even het formaat van zijn mapjes.

[2:52:03] Hoeveel dat er nog zijn?

[2:52:05] Voorzitter, ik heb nog drie mapjes.

[2:52:07] Biotechnologie, innovatieagenda en overig.

[2:52:11] We zullen zien of wij weer komen.

[2:52:13] Ik kan uitlopen in ieder geval.

[2:52:15] Ja, maar ik denk de rest, een aantal, de meeste mensen van de Kamer hier...

[2:52:18] Voorzitter, ik kan ook besluiten om, ik ga ervan uit, de standaard tegenwoordig twee minuten debat te worden aangevraagd.

[2:52:24] We kunnen dit ook schriftelijk uw Kamer doen toekomen voorafgaande twee minuten debat.

[2:52:27] Misschien is dat dan het meest logische in plaats van dat ik er doorheen raffel.

[2:52:30] Dat zijn best wel belangrijke vragen gesteld.

[2:52:31] Dat zou eigenlijk mijn voorstel zijn, dat we dat schriftelijk doen.

[2:52:35] Hoeft u niet, kunt u gewoon rustig adem blijven halen.

[2:52:40] Maar dan wel op tijd graag ruim voor het debat.

[2:52:43] En dan kijk ik even aan de zijde.

[2:52:46] Ja, ik heb misschien twee korte puntjes van de glastuinbouwnet die ik nog even wil meegeven.

[2:52:50] Dan hoef ik dat blokje als afgrond te zien.

[2:52:52] Dan is die klaar en dan hebben we een van de vier blokjes afgekregen vandaag.

[2:52:57] Dus dat is fijn.

[2:52:58] De bioswap, mevrouw Van der Plas begon er nog over, is even opgezocht.

[2:53:01] We hebben daar hard voor gelobbyd als Nederland.

[2:53:04] Als concreet voorbeeld kan de bioswap worden...

[2:53:07] Dat was een administratieve verrekening.

[2:53:08] De Europese Commissie heeft toegezegd dat nu op te lossen voor ons...

[2:53:11] En we zetten alles op alles om dat zo snel mogelijk te regelen.

[2:53:14] De verwachting is ergens in de eerste helft van volgend jaar... waarop wij zullen drukken om dat zo snel als mogelijk te regelen.

[2:53:19] En als ze daar zicht op hebben, zullen we uw Kamer ook meteen informeren.

[2:53:22] Want het is een belangrijke stap voor de sector.

[2:53:24] De heer Van Duivenoorde had een vraag over... is de CO2-reductie in de sector, heeft die plaatsgevonden door areaalreductie?

[2:53:30] Nee, ik heb net nog gezegd, het areaal is ongeveer constant gebleven de laatste vijf jaar.

[2:53:35] En dat zal ook een compliment zijn voor de sector dat ze die stappen gezet hebben.

[2:53:38] Dus volgens mij zijn ze daar zelf hard mee aan de slag gegaan.

[2:53:40] Voorzitter, de beantwoording.

[2:53:42] Ja, we hebben de vragen beantwoord.

[2:53:43] Het ligt eraan hoe snel wij dingen kunnen uittikken.

[2:53:45] Maar we kunnen het begin volgende week sowieso naar uw kamer sturen.

[2:53:52] En ik ga er niet vanuit dat het twee minuten debat... Nou, het kan sowieso niet plaatsvinden voor begin volgende week.

[2:53:57] Dus u krijgt het begin volgende week.

[2:54:00] Dank u wel.

[2:54:00] Ik kijk even naar de kant van de Kamer of er behoefte is aan een twee minuten debat.

[2:54:05] Korte vraag, voorzitter.

[2:54:07] Ik begreep gisteren volgens mij bij een ander debat dat twee minuten debatten pas weer ergens in januari kunnen.

[2:54:12] Klopt dat?

[2:54:16] Ja, dat gaat via de plenaire gif.

[2:54:18] Daar kan ik u nu geen antwoord over geven.

[2:54:19] Dat weet ik niet.

[2:54:22] Mevrouw Van der Plas.

[2:54:26] De druk op de plenaire agenda is natuurlijk heel groot.

[2:54:29] En we hebben bij het...

[2:54:31] VWS-begroting gezien, hoe gierend dat uit de klauwen liep.

[2:54:35] Dat er zelfs een begroting EZ economische zaken moest worden verplaatst.

[2:54:40] Dus ik kan me die keuze van de griffier Plenair wel voorstellen.

[2:54:45] Maar het is natuurlijk altijd aan de Kamerleden om misschien te verzoeken tijdens de regeling van werkzaamheden om een bepaald twee minuten debat eerder te plannen.

[2:54:53] Met goede argumenten dan wel.

[2:54:55] Dus dat moeten we dan even kijken of dat nodig is.

[2:54:57] Goeie suggestie van mevrouw Van der Plas.

[2:55:00] En is daar een behoefte aan?

[2:55:02] Ja, ik zie de heer Vlag.

[2:55:04] Dan gaan we dat noteren.

[2:55:07] Dan denk ik dat we met elkaar een goede afspraak gemaakt hebben zo.

[2:55:09] En dan geeft u misschien nog de gelegenheid om uw vlammende inleiding nog op schrift te zetten.

[2:55:14] Nee, ik zie Kamerleden inpakken.

[2:55:16] Want voor mij doet een deel ook de klimaatbegroting.

[2:55:18] En zullen ze ook moeten doorlopen, zie ik overgeknikt worden.

[2:55:21] En ziet u mijn ambitieuze deadline voor begin volgende week als de goedmaking voor het feit dat ik een aantal stukken te laat kreeg gisteren.

[2:55:29] Dus bij deze.

[2:55:29] Heel veel dank en dan sluit ik de vergadering.