Economische veiligheid en strategische autonomie

[0:00:00] We gaan beginnen.

[0:00:07] Goedemorgen allemaal.

[0:00:11] We hebben het commissiedebat economische zaken en het gaat over economische veiligheid en strategische autonomie.

[0:00:20] Ik heet de minister van Economische Zaken en Klimaat welkom en natuurlijk ook de ambtenaar.

[0:00:27] Ik heet de mensen op de tribune allemaal welkom.

[0:00:30] De mensen die thuis meekijken en ook de mensen die online meekijken.

[0:00:35] En onze Kamerleden, die heet ik ook allemaal welkom.

[0:00:39] En die zal ik aan u voorstellen.

[0:00:41] Ik begin aan mijn linkerkant.

[0:00:43] Dat is lid Vlag van de SGP.

[0:00:46] Dan lid Prik Aerts van de PVV.

[0:00:50] Lid Kisteman van de VVD.

[0:00:53] Dan hebben we lid Walharts van D66 en lid Bühler van het CDA.

[0:01:02] De leden hebben vier minuten spreektijd.

[0:01:06] Ik wil u ook aan mijn vragen zich aan die tijd houden.

[0:01:11] U heeft drie interrupties.

[0:01:14] Dan geef ik het woord aan lid Vlagvold, zijn inbreng.

[0:01:20] Dank u wel, voorzitter.

[0:01:22] De vraag is, gaat het vandaag over graaiers of bouwers?

[0:01:27] Dat is de vraag.

[0:01:28] Zien we ondernemers als graaiers of als harde werkers die risico nemen en bouwen aan onze economie, aan onze welvaart?

[0:01:34] Een sterke, robuuste economie staat of valt met die ondernemers en dat bedrijven zich hier veilig weten.

[0:01:40] Niet alleen fysiek veilig, maar ook qua overheidsbeleid.

[0:01:43] Dat je niet van de een op de andere dag moet vrezen voor het vermogen dat je opbouwt om te investeren in je bedrijf.

[0:01:49] omdat er een amendement wordt ingediend dat met een bot erbij op de economie inhakt.

[0:01:54] De SGP doet met jaar 2021 en BBB juist voorstellen voor lastenverlichting, zoals verhoging van de mkb-winstvrijstelling en behoud van de startersaftrek.

[0:02:04] Naast minder lasten moeten minder regels de ambitie zijn.

[0:02:07] Na jarenlange explosieve stijging van regeldruk nam de Kamer gisteren de motie aan die ik samen met collega Kisteman indien een helder doel stelt.

[0:02:16] De regeldrukkosten mogen niet langer stijgen.

[0:02:20] Maar deze kabinetsperiode moet de regeldruk merkbaar gaan dalen.

[0:02:24] Voorzitter, economische veiligheid begint met iets heel eenvoudigs.

[0:02:27] Koester de mensen die onze economie dragen, de bouwers.

[0:02:30] Ook dat is economische veiligheid.

[0:02:33] Ook dat is strategische autonomie.

[0:02:35] En ik vraag de minister, deelt zij de zorgen die ik heb geuit en die ik voortdurend tegenkom bij ondernemers?

[0:02:40] En hoe kijkt zij dan naar voorstellen die ingrijpen op onze economie, waarbij ondernemers als een pinautomaat worden ingezet, maar waarbij we de rekening in de toekomst krijgen gepresenteerd?

[0:02:53] Voorzitter, na deze harte kreet vraag ik aandacht voor de uitwerking van de buurlandentoets.

[0:02:57] In een Kamerbrief wordt verwezen naar de bedrijfseffectentoets waar standaard rekening wordt gehouden met het gelijk speelveld.

[0:03:03] Dat is te mager, want deze toets maakt niet inzichtelijk hoe energieprijs, subsidies, regelgeving en andere zaken gezamenlijk uitpakken voor onze industrie.

[0:03:13] Europese beleidsruimte zou hier niet strikter moeten worden ingevuld dan bij onze buren, tenzij een zwaarwegend publiekbelang dat vereist.

[0:03:21] VNO-NCW heeft inmiddels een buurlandentoets ontwikkeld die hieraan invulling geeft en is de minister bereid een afzonderlijke landentoets voor de industrie in te voeren als onderdeel van de bedrijfseffectentoets.

[0:03:31] Zodat voor invoering van nieuw beleid in beeld wordt gebracht of Nederlandse bedrijven zwaarder worden belast dan vergelijkbare bedrijven in relevante buurlanden.

[0:03:41] Voorzitter, laatst was ik bij een fantastisch bedrijf in mijn eigen dorp, Hendrikie de Wambacht.

[0:03:45] Dat levert aan defensie.

[0:03:48] De SGP wil dat zoveel mogelijk oranje bedrijven bijdragen aan de grootschalige opschaling die defensie op dit moment doormaakt.

[0:03:54] Zodat onze economie daar maximaal van profiteert.

[0:03:58] En dit bedrijf heeft mooie orders binnen weten te slepen bij onze krijgsmacht.

[0:04:01] Tot zover geen vuiltje aan de lucht.

[0:04:04] Maar met het opschalen van defensie zullen ook toeleveranciers moeten opschalen.

[0:04:08] En daar wringt de schoen.

[0:04:09] Netcongestie, extra veiligheidseisen en gebrek aan huisvesting gooien roet in het eten.

[0:04:15] Het kan toch niet zo zijn dat buitenlandse concurrenten er met de opdrachten van doorgaan omdat wij onze zaken hier in Nederland niet op orde hebben?

[0:04:22] Is de minister bereid met haar defensiecollega knelpunten en oplossingsrichtingen voor maximale Nederlandse participatie te bekijken?

[0:04:32] Ik begreep dat deze minister aanstaande maandag bij de regio Dresden op bezoek gaat om te kijken hoe daar succesvol ruimte wordt geboden voor economische ontwikkelingen.

[0:04:40] Wil ze bij het maritieme cluster van deze regio eens ophalen waar ze verder tegenaan lopen?

[0:04:44] Er moeten toch mogelijkheden zijn om deze bedrijven verder te helpen?

[0:04:48] En waarom is voor deze bedrijven bijvoorbeeld geen productiemakelaar beschikbaar bij defensie?

[0:04:52] En laatste vraag, waarom merken deze bedrijven eigenlijk niet aan als defensiekritiek bedrijf, zodat zij voor deze projecten gebruik kunnen maken van de prioritaire positie van de defensiesector binnen het ACM-prioriteringskader voor netcongestie?

[0:05:07] Tot zover.

[0:05:11] Dank u wel, mooi binnen de tijd.

[0:05:14] Dan geef ik het woord aan lid Prikkaert.

[0:05:18] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:05:19] Voorzitter, Nederland moet strategisch autonoom zijn.

[0:05:22] Het is van levensbelang dat wij op onze eigen benen staan en niet afhankelijk zijn van het buitenland, of dat nu binnen- of buiten-Europa is.

[0:05:29] Want een land dat voor zijn essentiële voorzieningen afhankelijk is van anderen, zet uiteindelijk ook zijn eigen vrijheid en zelfstandigheid op het spel.

[0:05:36] Nederland moet zelf de regie houden over zijn economische toekomst.

[0:05:40] En strategische autonomie betekent ook dat wij de regie moeten houden over onze eigen productiecapaciteiten en faciliteiten.

[0:05:45] Dat we zelf kunnen produceren wat we nodig hebben, niet voor essentiële industrie afhankelijk zijn van andere landen.

[0:05:50] En helaas gaat het daar momenteel vaak mis.

[0:05:53] Onze industrie trekt weg uit Nederland.

[0:05:55] De Telegraaf berichtte afgelopen week nog dat een kwart van de Nederlandse bedrijven hun plannen voor uitbreiding of vernieuwing voorlopig in de ijskast zetten.

[0:06:02] De belangrijkste redenen?

[0:06:03] de allemaal oplopende kosten en de grote onzekerheid waarmee ondernemers worden geconfronteerd in Nederland.

[0:06:09] En dat is niet alleen schadelijk voor onze economie en onze positie als aantrekkelijk vestigingsland, dat is een rechtstreeks gevaar ook voor het behoud van onze strategische autonomie.

[0:06:17] Tegen die achtergrond wordt de Europese Industrial Accelerator Act, de IAA, gepresenteerd als een soort van de oplossing voor de economische weerbaarheid van Europa.

[0:06:26] Maar laten we wel realistisch blijven.

[0:06:28] Deze wet richt zich voornamelijk op industrieën die producten maken zoals elektrische auto's, zonnepanelen, batterijen, warmtepompen, etc.

[0:06:36] De EU gaat steeds meer invloed uitoefenen op de inrichting van onze industrie.

[0:06:40] En is dat strategisch autonoom worden als Europa gaat bepalen voor ons welke industrie wenselijk is voor ons land?

[0:06:48] Dit probleem zien we ook in eigen land.

[0:06:49] De overheid maakt steeds vaker onderscheid tussen bedrijven die ze wenselijk acht en bedrijven die niet in het politieke plaatje passen.

[0:06:55] Het kabinet deelt vooral cadeautjes uit aan ondernemingen die voldoen aan onze ideologische vergezichten.

[0:07:00] Zelfs wanneer hun verdienmodel nauwelijks rendabel is, worden ze met belastinggeld overeind gehouden.

[0:07:05] En ondertussen moeten ondernemers die niet binnen dat plaatje passen de gevolgen van het slechte economische beleid zelf dragen... ...met als gevolg dat zij noodgedwongen deuren sluiten of productie naar buitenland verplaatsen.

[0:07:15] Waarom blijft dit kabinet kiezen voor de industrie die het zelf wenselijk vindt in plaats van de randvoorwaarden te creëren... ...waaronder alle Nederlandse ondernemers kunnen ondernemen, investeren en produceren...

[0:07:24] En vindt de minister zelf ook dat zij met haar beleid bepaalde ondernemers doelbewust voorttrekt ten opzichte van andere ondernemers?

[0:07:32] Voorzitter, energieintensieve industrieën verlaten Nederland massaal, terwijl het juist deze industrieën zijn die van essentieel belang zijn voor onze strategische autonomie.

[0:07:40] Het zijn de bedrijven die de fundamenten vormen van onze economie en die ervoor zorgen dat we niet voor elke grondstof afhankelijk zijn van het buitenland.

[0:07:47] Als we het werkelijk zo belangrijk vinden om onze buitenlandse afhankelijkheid af te bouwen, waarom ondersteunen we dan niet veel nadrukkelijk bedrijven die hier in Nederland strategisch belangrijke grondstoffen produceren?

[0:07:56] Hoe je het ook wendt of keert, zolang er geen sprake is van een gelijk speelveld als het gaat om energiekosten en wij maar nationale koppen blijven stapelen, zal Nederland nooit een voortrekkersrol vervullen.

[0:08:06] Je kunt ondernemers...

[0:08:11] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:08:13] En ik wil nog even doorgaan op een eerder deel van de heer Prikaerts zijn betoog.

[0:08:18] Dat ging namelijk over of Brussel wel of niet zou dicteren wat Nederlandse bedrijven wel of niet zouden mogen.

[0:08:27] Even los van die discussie zien we wel dat voor de grondstoffen we in Brussel natuurlijk wel gezamenlijk optrekken en dat Brussel ook probeert

[0:08:37] Vanuit de commissie nu probeert te kijken welke strategische projecten we aan kunnen gaan.

[0:08:42] Dat blijkt ook veel effectiever te zijn als we dat in Brussel organiseren.

[0:08:45] Is de heer Prikaert het met me eens dat we juist daar datgene wat effectief is ook moeten doen?

[0:08:51] Ook omdat dat voor Nederlandse bedrijven juist heel gunstig is.

[0:08:55] Meneer Prikaert.

[0:08:57] Ja, voorzitter.

[0:08:58] Jazeker.

[0:08:59] Daar ben ik het zeker mee eens.

[0:09:00] Waar het kan, zullen wij gelijk op moeten trekken.

[0:09:03] Alleen, het is wel heel belangrijk dat we dan ook inderdaad gelijk optrekken.

[0:09:07] En het grote probleem is, en dat geef ik net al in mijn inbreng aan, is gewoon het gelijk speelveld.

[0:09:12] Er is geen sprake van een gelijk speelveld.

[0:09:14] Op het moment dat we te maken hebben met landen om ons heen.

[0:09:17] Waar bijvoorbeeld de energiekosten vele malen lager liggen dan in Nederland.

[0:09:20] Kan je niet spreken van een gelijk speelveld.

[0:09:22] En op het moment dat je dan vanuit de EU zegt er moet samengewerkt worden.

[0:09:26] Daar ben ik het volkomen mee eens.

[0:09:28] Ik denk dat het heel goed is voor de interne markt.

[0:09:30] Maar op het moment dat er vanuit de EU allerlei wetten worden gecreëerd.

[0:09:35] Waarbij bedrijven die dus inspelen op de duurzaamheidsideologie, laat ik het zo maar even noemen.

[0:09:43] Dan denk ik van dat is niet goed.

[0:09:44] Gewoon om het eenvoudige feit dat we moeten zorgen dat al onze industrieën overeind gehouden worden.

[0:09:48] En dat daar geen onderscheiding gemaakt wordt.

[0:09:55] U kunt uw betoog vervolgen.

[0:09:58] Dank voorzitter.

[0:09:59] Je kunt ondernemers niet vragen om te investeren en niet te blijven produceren.

[0:10:02] Terwijl ze tegelijkertijd moeten concurreren met bedrijven...

[0:10:05] In landen waar de energiekosten aanzienlijk lager liggen.

[0:10:07] Daarom vraag ik de minister, hoe gaat zij de regie over onze strategische autonomie daadwerkelijk terugpakken?

[0:10:13] Welke concrete randvoorwaarden gaat zij scheppen om onze industrie in Nederland te behouden, te versterken en toekomstbestendig te maken?

[0:10:20] Zou het bovendien niet veel verstandiger zijn om de energiekosten structureel te verlagen in plaats van telkens opnieuw subsidies uit te delen?

[0:10:26] Niet alleen voor een selecte groep bedrijfszorgen, maar voor het hele bedrijfsleven en uiteindelijk ook voor de mensen thuis.

[0:10:31] zodat iedere ondernemer daarvan profiteert, ongeacht de sector waarin zij actief zijn en er deze winter minder huishoudens noodgewongen in de kou moeten zitten.

[0:10:40] Tot slot, voorzitter.

[0:10:41] In het vorige commissiedebat over dit onderwerp heb ik de minister gevraagd naar de strategische grondstoffen die momenteel nog als afval worden geclassificeerd.

[0:10:48] De minister zag daar destijds weinig aanleiding toe en leek de bestaande situatie prima te vinden.

[0:10:52] Maar inmiddels is naar aanleiding van mijn aangenomen motie door een meerderheid van deze Kamer verzocht om inzichtelijk te maken...

[0:10:59] welke reststromen, die van cruciaal belang kunnen zijn voor onze strategische autonomie, nog altijd als afval worden aangemerkt.

[0:11:05] Mijn vraag aan de minister is dan ook eenvoudig.

[0:11:06] Waarom hebben we nog niets mogen verneemen hierover?

[0:11:09] Deze motie is inmiddels een half jaar geleden aangenomen en ik wil graag van de minister weten wat er sindsdien is gebeurd en wanneer de Kamer de gevraagde inventarisatie kan verwachten.

[0:11:18] Dank u wel, voorzitter.

[0:11:21] Dank u wel.

[0:11:21] Voordat ik meneer Kisserman het woord geef, ga ik eerst meneer Van der Lee welkom heiten van de fractie Pro.

[0:11:30] Meneer Kisserman, u mag uw betoog beginnen.

[0:11:34] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:11:35] En ik vervang vandaag mijn collega Martens Amerika.

[0:11:38] En zelf zal ik waarschijnlijk ook eerder weg moeten gaan in dit debat vanwege een ander commissiedebat.

[0:11:42] Dus niet uit desinteresse naar de minister, maar vanwege veel overlap in onze agendas vandaag.

[0:11:47] Voorzitter.

[0:11:48] Economie en veiligheid, twee onderwerpen die we vaak separaat bespreken, maar steeds vaker en steeds zichtbaarder met elkaar verknopen zijn.

[0:11:56] We zullen moeten blijven streven aan economische groei om onze welvaart en veiligheid op peil te houden.

[0:12:01] Tegelijkertijd zullen we onze economie moeten blijven voorbereiden op onveiligheden, juist om de economische groei te kunnen nastreven.

[0:12:08] Voorzitter, het is goed dat dit kabinet bezig is met de opbouw van Nadi.

[0:12:12] In het buitenland heeft dit tot succes geleid.

[0:12:14] Ik zou deze minister willen vragen hoe er bij de opzet van Nadi wordt nagedacht over strategische autonomie.

[0:12:20] Twee kanten op dus.

[0:12:21] Dus hoe bereiden we Nadi zelf voor op het lekken van gevoelige innovaties naar regimes waar we dat liever niet hebben?

[0:12:27] En hoe kan Nadi een bijdrage leveren aan onze eigen veiligheid?

[0:12:31] Daarnaast ben ik benieuwd wat we kunnen leren van Nadi's in andere landen als het gaat om het beschermen van innovatieve ideeën.

[0:12:37] Daarnaast, voorzitter, het behalen van de CRMA-doelstelling is belangrijk voor het versterken van onze strategische autonomie.

[0:12:44] We zien dat andere landen grote stappen zetten op dit thema en dat Europa en ook Nederland een been moeten bijtrekken.

[0:12:50] De Europese Rekenkamer heeft geconstateerd dat het behalen van de CRMA-doelstelling lastig is.

[0:12:56] Juist door de geopolitieke ontwikkeling is het extra belangrijk om deze doelstellingen scherp te houden.

[0:13:01] Ik wil de minister vragen de stand van zaken van de CRMA-doelstellingen.

[0:13:05] Welke vorderingen zijn er tot nu toe geboekt en in hoeverre lijken deze doelstellingen nog haalbaar?

[0:13:10] Tot slot, voorzitter, een derde punt.

[0:13:12] Dit kabinet wil de exportcontroles versterken en wat de VVD betreft gaan groei en veiligheid hierbij samen.

[0:13:19] Exportcontroles zijn belangrijk om te voorkomen dat gevoelige en innovatieve technologie in handen van andere landen komt.

[0:13:25] Maar we zien en horen ook veel ondernemers die terechtkomen in lange en stroperige procedures.

[0:13:30] Deze procedures kosten ondernemers veel geld en inzet van personeel.

[0:13:34] Vergunningsprocedures duren op dit punt soms wel tot 24 weken.

[0:13:38] Bij herhaalleveringen moeten ondernemers vaak opnieuw een volledige procedure doorlopen.

[0:13:43] Daarmee schiet Nederland zichzelf in de voet, want we belemmeren juist de ondernemers die de groei en daarmee de strategische autonomie van Nederland mogelijk maken.

[0:13:50] Daarom zou ik graag de minister willen vragen waar het versterken van deze exportcontroles precies over gaat.

[0:13:56] En daarnaast of deze exportcontroles kunnen worden versneld zonder dat dit afbreuk doet aan de zorgvuldigheid van deze procedures.

[0:14:03] Voorzitter, daar wil ik het graag bij laten en kijk uit naar de beantwoording.

[0:14:06] Mocht ik daar niet bij kunnen zijn, dan zullen we die zeker terug luisteren.

[0:14:09] U heeft nog een interruptie van de heer Vlag.

[0:14:12] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:14:14] We hebben weinig interrupties, dus ik zal mijn vraag in één keer goed formuleren.

[0:14:18] Ik ken de heer Kistelman als iemand die ook voorvechter is van een goed economisch vestigingsklimaat.

[0:14:25] En ik heb betoogd waarom dat ook een bepaalde economische veiligheid is als de overheid betrouwbaar is, ook op het gebied van belastingheffing, et cetera.

[0:14:33] Mag ik er in dat verband van uitgaan dat de VVD-fractie niet zal instemmen met een amendement, wat ik heb genoemd, wat met een botte bijl op de economie inhakt en wat op allerlei vlakken belastingen juist zo ontzettend verhoogt dat je moet zeggen dat het economisch vestigingsklimaat daaronder leidt?

[0:14:52] De heer Kisteman.

[0:14:53] Ja, voorzitter.

[0:14:54] We hebben gisteren het belastingplan behandeld.

[0:14:56] Dat doen we hier niet vandaag.

[0:14:58] We zullen, als we morgen gaan stemmen over het belastingplan en de amendementen, daar met de fractie over beraden.

[0:15:03] En dan zullen we ook de amendementen waar de heer Vlag het over heeft.

[0:15:06] De heer Vlag kent de lijn die onze woordvoerder Financiën hierop heeft.

[0:15:10] En volgens mij moeten we dat ook bij de woordvoerders van het belastingplan laten.

[0:15:16] Het antwoord voldoende voor u?

[0:15:18] Dan ga ik naar meneer Van der Leeg.

[0:15:22] Ja, nu toch wat opgebracht, het debat van gisteren.

[0:15:25] Kijk, er gaat 17,5 miljard ongedekt naar box 3.

[0:15:30] En als we het nu hebben over het verminderen van grondstofafhankelijkheid, het belang van circulariteit.

[0:15:34] Dat zijn hele kansrijke projecten, dat wordt vanuit de industrie.

[0:15:37] 100 miljoen gevraagd.

[0:15:39] Is de VVD bereid om zich daar hard voor te maken?

[0:15:42] Vraag ik aan de heer Kistelman.

[0:15:44] De heer Kisserman, maar ik wil u wel opwijzen dat het debat van het belastingplan tot dat al heeft plaatsgevonden.

[0:15:52] Maar ik zal de heer Kisserman vragen toch een antwoord te geven.

[0:15:57] Ja, voorzitter.

[0:15:57] We hebben volgens mij alle gisteren ook het debat gevolgd over het belastingplan.

[0:16:01] Deels thuis of deels in de plenaire zaal.

[0:16:04] Mijn fractie zal alles doen wat mogelijk is om het voor ondernemers aantrekkelijk te maken... ...om in Nederland te kunnen ondernemen en te investeren.

[0:16:10] Maar als de heer Van der Lee doelt op specifieke amendementen of voorstellen die gedaan moeten worden of zijn gedaan... ...dan moet dat bij het belastingplan gebeuren, niet bij het commissiedebat wat wij hier vandaag voeren.

[0:16:23] Mijn vraag gaat niet over het belastingplan of box 3.

[0:16:27] Ik refereer alleen aan wat er gebeurd is.

[0:16:29] Mijn vraag gaat over de industrie, zeker ook grote bedrijven, die kansen zien om zeldzame metalen te kunnen terugwinnen in circulaire projecten.

[0:16:43] En daar beperkte steun vanuit de overheid nodig hebben en vragen om 100 miljoen per jaar daarvoor vrij te maken.

[0:16:49] Mijn vraag is...

[0:16:49] Wil de VVD zich daar hard voor maken?

[0:16:52] Dat hoeft niet vandaag.

[0:16:53] Maar het is wel belangrijk om te weten of de VVD zich daar in de komende tijd voor hard gaat maken.

[0:16:57] We bewegen toen naar de voorjaarsnota.

[0:17:01] Er zijn andere momenten.

[0:17:03] Dus dat is mijn vraag.

[0:17:07] Meneer Kiesman.

[0:17:09] Ja, voorzitter, maar dan snap ik de vraag van de heer Van Lee niet helemaal goed.

[0:17:12] Want wij maken ons altijd hard voor het bedrijfsleven.

[0:17:15] Sterker nog, als wij de rekening kunnen verlagen voor ondernemers... ...dan zijn wij denk ik de eerste die daar vooraan de knoppen staan... ...in tegenstelling tot de partij van de heer Van Lee... ...die al staan hun ligt de rekening voor alle ondernemersleven willen verhogen.

[0:17:26] En als wij mogelijkheden zien om het voor ondernemers makkelijker te maken... ...en als het gaat om ondernemers in de kritieke grondstoffen... ...dan zullen wij die kant zeker pakken.

[0:17:35] Voor nu liggen die voorstellen niet voor...

[0:17:37] Mocht de heer Van der Lee daar zelf graag namens zijn partij een voorstel in willen doen, dan heeft hij daar alle mogelijkheden voor.

[0:17:43] En zelfs tot twee uur vanmiddag kan hij nog amendementen daarvoor indienen met zijn partij.

[0:17:49] Meneer Van der Lee, u heeft nog een vervolgvraag?

[0:17:53] Nee?

[0:17:53] Dan ga ik door met mevrouw Wallers voor haar inbreng.

[0:17:59] Voorzitter, dank u wel.

[0:18:01] Onlangs kregen wij een technische briefing van Bureau Toetsing en Investeringen.

[0:18:06] Ook wel de instantie die onderzoekt of fusies en overnames een risico vormen voor de nationale veiligheid... ...en daarmee voorkomen dat strategische technologie in verkeerde handen valt.

[0:18:15] Maar voorzitter, ik zet het even scherp aan.

[0:18:18] Want wat heeft die bescherming voor zin als dezelfde technologie via een cyberaanval alsnog kan worden gestolen?

[0:18:25] De NCTV waarschuwde afgelopen vrijdag dat de weerbaarheid van bedrijven ernstig achterblijft bij de toenemende cyberdreigingen.

[0:18:32] En ja, dat is een vraag die de staatssecretaris digitale autonomie zou kunnen beantwoorden.

[0:18:36] Maar aangezien we het hier in dit debat ook ons druk maken over economische veiligheid, leg ik deze belangrijke vragen ook vandaag hier graag op tafel.

[0:18:44] Want deelt de minister die opvatting dat digitale weerbaarheid een fundamentele voorwaarde is voor onze economische veiligheid?

[0:18:51] En welke concrete aanvullende maatregelen gaat deze minister ook nemen om die weerbaarheid van het Nederlandse bedrijfsleven ook te versterken?

[0:19:00] Maar voorzitter, belangrijker nog, weten bedrijven zich nu eigenlijk wel goed tot de overheid te wenden als het niet goed gaat of als het niet goed dreigt te gaan?

[0:19:09] Iets wat hiermee nauw samenhangt zijn de andere ambities die hierover zijn opgesteld in het coalitieapport.

[0:19:14] Namelijk de belofte van meer inzicht en afbouw van strategische technologieafhankelijkheden.

[0:19:21] Inzicht bereiken we als het goed is met die stresstests.

[0:19:24] En in maart noemde de minister dat ook een doorlopend proces.

[0:19:26] Ik ga er even vanuit dat dat ook nog steeds het geval is.

[0:19:30] Maar die afbouw bereiken we volgens het coalitieakkoord met een strategie bestaande uit een aantal onderdelen, waaronder de ontvlechting en werken aan Europese alternatieven.

[0:19:39] Ik zou de minister eigenlijk vooral willen vragen vandaag of die strategie er nu ligt voor die ontvlechting en wat dan die Europese alternatieven zijn en of die al in beeld zijn.

[0:19:49] Voorzitter, wie weerbaar wil zijn bouwt afhankelijkheden af door zelf ook meer te gaan doen, zelf meer te produceren.

[0:19:55] En als je wil maken, bouwen, produceren dan heb je ook die materialen nodig, die grondstoffen dus.

[0:20:00] En vorige maand selecteerde de Europese Commissie 46 nieuwe strategische grondstoffenprojecten die moeten bijdragen aan een snellere winning, verwerking en recycling van kritieke grondstoffen binnen de Europese Unie.

[0:20:11] Vier daarvan zijn Nederlandse projecten.

[0:20:14] Een score van vier is denk ik niet helemaal conform onze ambitie die wij hier met elkaar hebben, ook als land.

[0:20:22] Ik zou eigenlijk de minister dus daarop willen bevragen of bij navraag bleek dat sommige van die Nederlandse bedrijven de selectie net niet hebben gehaald omdat die criteria niet altijd even duidelijk voor ze waren.

[0:20:35] En dat vind ik echt een gemiste kans voor die ondernemers.

[0:20:39] En de vraag aan de minister hier is om wat doet het ministerie om die kandidaten ook te ondersteunen?

[0:20:45] En hoe kunnen we ervoor zorgen dat meer Nederlandse projecten in de toekomst een plek krijgen?

[0:20:49] Eigenlijk een beetje een navolging van het betoog van de heer Prikaerts.

[0:20:54] Voorzitter, dan nog even voortbordurend op die grondstoffen.

[0:20:57] Europa boekt sinds 2023 te weinig voortgang op de grondstoffenverordening.

[0:21:01] En sinds vorige week vindt de triloog daarover plaats.

[0:21:04] En het Europese parlement wil een onafhankelijk Europees centrum dat gezamenlijk inkoopt...

[0:21:10] En voorraden aanlegt.

[0:21:11] Steunt de minister dit specifieke centrum?

[0:21:14] Maar wie stelt dan straks vast waar Europa grondstoffen ook tekort komt?

[0:21:18] Doet dat centrum dat dan?

[0:21:19] Of zijn de lidstaten die dan aanzet zijn?

[0:21:22] Tot slot nog voorzitter de chips.

[0:21:24] Vorig jaar december nam de Kamer een motie van ons aan over legacychips.

[0:21:28] Om onder andere betrouwbare leveringsketens te betrekken bij de herziening van die Chips Act 2.0.

[0:21:34] Nu heb ik het fiche gelezen van de CHIPS Act 2.0, maar daar kon ik niets in teruglezen van deze voorstellen.

[0:21:41] Dus ik vroeg me af of daar nog een update van is.

[0:21:44] Dank u wel.

[0:21:47] U heeft een interruptie van de heer Vlag.

[0:21:52] Ja, dank.

[0:21:53] Voorzitter, een vergelijkbare vraag die ik ook aan de heer Kistelman heb gesteld.

[0:21:56] En ik hoop dat mevrouw Wabalats niet naar haar collega verwijst die het belastingplan heeft behandeld.

[0:22:01] Want dat raakt ook echt strategische autonomie.

[0:22:04] Een sterk vestigingsklimaat is belangrijk om strategisch belangrijke bedrijven ook hier te houden.

[0:22:10] Hoe kijkt mevrouw Walharts in dat licht naar het amendement wat ingediend is door Pro en Volt?

[0:22:17] Wat eigenlijk een onverwachte schok in die belastingheffing teweeg brengt.

[0:22:21] Waarbij vermogensbelasting van 36 naar 45 procent stijgt.

[0:22:24] En waarbij ook de belasting voor vennootschappen zou stijgen.

[0:22:28] Is mevrouw Wallerts het met de SGP eens dat dit een bedreiging kan zijn voor de economische veiligheid en strategische autonomie?

[0:22:35] Mevrouw Wallerts.

[0:22:37] Voorzitter, dank voor deze vraag.

[0:22:42] Om de economische veiligheid en strategische autonomie goed te borgen kunnen we dat op heel veel manieren doen.

[0:22:49] Dat hangt niet alleen af van wat er in een amendement in het belastingplan staat.

[0:22:54] En ik ga wel degelijk ook een klein beetje hetzelfde antwoord produceren als mijn buurman.

[0:22:58] Omdat dat debat inderdaad gisteren is gevoerd.

[0:23:01] Dat hangt ook samen met een veel grotere discussie.

[0:23:04] En die discussie is ook goed om hem daar te voeren.

[0:23:07] Vandaag praten wij hier over die economische veiligheid en die strategische autonomie.

[0:23:10] En ik hoop eigenlijk juist dat ik met de heer Vlag samen ook naar voorstellen kan toewerken.

[0:23:16] Die specifiek dit onderwerp kunnen versterken.

[0:23:19] En daar heb ik net een aanzet toe gedaan in mijn betoog.

[0:23:22] En ik denk ook dat daar voldoende aanknopingspunten in zitten om daar samen in op te kunnen trekken.

[0:23:31] Ja, voorzitter, dat zit het zeker.

[0:23:32] En er is veel meer over te zeggen.

[0:23:33] Dat ben ik direct eens.

[0:23:35] Tegelijkertijd zijn bedrijven niet zo gefragmenteerd als onze commissieagenda.

[0:23:39] Dus die bekijken alles in samenhang.

[0:23:42] En die kijken ook naar wat is mijn toekomst?

[0:23:44] Hoe doe ik mijn financiële planning?

[0:23:46] Dan mag je rekenen op een betrouwbare overheid.

[0:23:48] En mijn grote zorg is dat we door dit voortdurende jojo-beleid eigenlijk bedrijven zo op kosten jagen en ook schrik aanjagen.

[0:23:55] Ik zie dat ook steeds meer om me heen.

[0:23:57] dat uiteindelijk met name grote strategische bedrijven ervoor kiezen om over de grens te gaan.

[0:24:04] En dat zou een rechtstreekse aantasting van onze autonomie zijn.

[0:24:07] Is mevrouw Wallertsen dan met de SGP eens dat rust op het gebied van regelgeving, rust op het gebied van belastingen, ook in het belang is van economische veiligheid en strategische autonomie?

[0:24:18] Mevrouw Wallertsen.

[0:24:19] Ja, voorzitter, dat ben ik helemaal eens.

[0:24:20] We moeten bedrijven inderdaad, eigenlijk iedereen in Nederland, of dat nou burgers zijn of bedrijven, een duidelijk gestructureerd en consequent verhaal vertellen, zodat iedereen weet waar die aan toe is.

[0:24:32] Eens.

[0:24:36] Dan geef ik nu het woord voor haar eerste inbreng, mevrouw Boula.

[0:24:43] Dank u wel, voorzitter.

[0:24:45] Economische veiligheid begint met de vraag... wat moeten we in Nederland en Europa zelf kunnen maken, verwerken en beschermen?

[0:24:53] Want we moeten niet naïef zijn.

[0:24:55] Als we niets doen, blijven we voor cruciale grondstoffen en producten afhankelijk van China en anderen.

[0:25:01] En daarmee maken we onszelf kwetsbaar en verliezen we grip op cruciale delen van onze economie.

[0:25:07] Strategische autonomie betekent niet dat we alles zelf moeten doen.

[0:25:10] Het betekent dat Europa voldoende eigen capaciteit, kennis en alternatieven heeft om zelf keuzes te kunnen maken.

[0:25:18] En vandaag wil ik stilstaan bij drie punten.

[0:25:20] Kritieke grondstoffen, kritieke waardeketens en kritieke technologieën.

[0:25:26] Voorzitter, kritieke grondstoffen.

[0:25:28] In de Europese Critical Raw Materials Act hebben we duidelijke doelen afgesproken voor 2030.

[0:25:34] Meer grondstoffen zelf winnen, verwerken en recyclen.

[0:25:38] En binnen Europa sterker op eigen benen staan.

[0:25:41] Maar als niet duidelijk is wat elk land gaat doen, halen we onze doelen niet.

[0:25:47] In reactie op onze schriftelijke vragen zegt het kabinet zelf dat we onvoldoende voortgang boeken.

[0:25:53] De vier geselecteerde projecten zijn een goede stap.

[0:25:56] Maar is dat genoeg?

[0:25:58] En wat is er voor nodig om verder op te schalen?

[0:26:01] En welke kansen ziet de minister voor het fonds van 2 miljard dat onder het Critical Raw Materials Center komt te vallen?

[0:26:10] Vervolgens naar de kritieke waardeketens.

[0:26:14] Afhankelijkheid van grondstoffen afbouwen is stap 1.

[0:26:18] Maar kunnen we die grondstoffen ook zelf verwerken en toepassen?

[0:26:22] Anders blijven we ook hier weer afhankelijk van andere landen.

[0:26:26] Neem de chemische industrie, de Critical Chemicals Alliance...

[0:26:30] heeft een kaart gebracht welke chemische stoffen en productielocaties cruciaal zijn voor onze economie.

[0:26:36] En gaat het kabinet deze aanpak ook gebruiken om te bepalen welke productie we in Nederland willen behouden?

[0:26:43] En daaraan gekoppeld ook de aanbevelingen over handel, Legenaar.

[0:26:47] Ik heb in een eerdere motie het belang onderstreept om handelsmaatregelen in te zetten om de productie te behouden.

[0:26:53] En welke maatregelen kunnen we nu al nemen?

[0:26:56] En wil de minister in Europa aandringen op snelle uitvoering

[0:27:00] met een duidelijk tijdspad.

[0:27:02] En vervolgens over componenten en halffabrikaten.

[0:27:06] Welke specifieke materialen en onderdelen zijn cruciaal voor defensie, veiligheid, energie en de vitale infrastructuur?

[0:27:14] En weten we welke ontbrekende schakel een hele keten kan stilleggen?

[0:27:20] Zo ja, wat doen we om juist die onderdelen veilig te stellen?

[0:27:25] En dan als laatste de kritieke technologieën.

[0:27:28] We moeten voorkomen dat kennis en technologie door overnames of export in verkeerde handen komen.

[0:27:34] En daarom steunen we de uitbreiding van de wet FIFO.

[0:27:37] En snappen we de noodzaak van exportcontrole.

[0:27:41] Maar daarbij moeten we die instrumenten wel effectief uitvoeren.

[0:27:47] Voorzitter, zit ook juist de spanning.

[0:27:50] Willen we onze technologie beschermen zonder onze bedrijven onnodig op achterstand te zetten?

[0:27:56] Maar toch, en mijn buurvrouw zei het al, lopen de wachttijden voor de exportvergunningen op.

[0:28:01] En rond de wet FIFO horen we nog steeds veel vragen over wat er nu precies wel en niet onder valt.

[0:28:08] En kan de minister samen met de minister van Buitenlandse Handel die procedures versnellen?

[0:28:15] Bijvoorbeeld bij herhaalleveringen waarbij het risico niet is veranderd.

[0:28:20] Ik heb er ook in het vorige debat aandacht voor gevraagd en ik hoop op concrete toezeggingen hierop.

[0:28:27] Nederland gaat zes technologieën extra beschermen, maar zijn we voldoende beschermd als andere EU-landen dat niet doen?

[0:28:35] En wil de minister daarom in Europa aandringen op diezelfde bescherming?

[0:28:40] Voorzitter, ik sluit af.

[0:28:42] Economische veiligheid vraagt om concrete keuzes.

[0:28:45] grondstoffen veiligstellen, essentiële productie behouden en technologie beschermen.

[0:28:50] En zo blijven onze bedrijven weerbaar en concurrerend.

[0:28:56] Dank u wel voor uw inbreng.

[0:28:58] Dan geef ik meneer Van der Lee het woord.

[0:29:03] Dank voorzitter.

[0:29:04] Wie in Nederland in de bus stapt, doet dat steeds vaker in een Chinese bus.

[0:29:07] Onze bussenbouwers in Brabant bouwen wat we willen, goede elektrische bussen, maar kunnen niet op tegen de Chinese opmars.

[0:29:13] Uw e-busco staat zelfs op omvallen.

[0:29:15] Iliaas is niet alleen een pijnlijk, maar ook een instructief voorbeeld van Nederlands marktdenken versus Chinese industriepolitiek.

[0:29:22] We geven innovatiekritiek, fiscale voordelen en demonstratiesubsidies, ook in dit geval.

[0:29:27] Maar groeit een bedrijf eenmaal door, dan stopt de steun, maar ook het denken door de overheid.

[0:29:31] Waar China de marktoegang reguleert, weerbaarheidseisen stelt, in aanbestedingen en subsidies en goedkoop kapitaal en grondstoffen beschikbaar stelt, komt hier met de 40 miljoen euro subsidie voor elektrische bussen gewoon Chinees worden gekocht.

[0:29:44] Het resultaat, in Beijing rijdt geen Europese elektrische bus rond.

[0:29:47] Hier geven we de Chinezen subsidie.

[0:29:49] Dat is niet zo erg als het gaat om speelgoed of witgoed, maar wel als het gaat om strategische sectoren zoals de cleantech of halfgeleidersindustrie.

[0:29:56] Nu de Chinese industriepolitiek ons rechtscheeps raakt, groeit de roep stevige

[0:30:00] om een stevig antwoord.

[0:30:01] En het mag duidelijk zijn dat wat ons betreft alle instrumenten op tafel liggen.

[0:30:05] Europa heeft hier een cruciale rol.

[0:30:08] Ook daarom is de Nederlandse inzet op het MFK kortzichtig.

[0:30:11] Maar de casus van elektrische bussen laat zien dat Nederland ook zelf veel meer kan doen.

[0:30:15] Allereerst als het gaat om inkopen.

[0:30:17] De overheid en semi-overheden als launching customer van ruim 116 miljard euro per jaar.

[0:30:22] Nu zijn er geen harde en afrekenbare doelen geformuleerd.

[0:30:25] Zelfs niet voor strategische sectoren.

[0:30:27] Laat staankoekreken, handreikingen en ondersteuning.

[0:30:30] Hoe gaat de minister ervoor zorgen dat aanbestedende diensten weerbaarheid en strategische autonomie daadwerkelijk meewegen?

[0:30:36] In plaats van vooral op de laagste prijs te gunnen.

[0:30:38] Hoe, wanneer en in welke sectoren gaat de minister stappen zetten?

[0:30:41] En hoe gaat zij zorgen voor een uniforme en voorspelbare aanpak?

[0:30:44] Hetzelfde geldt voor subsidies die veel strategischer kunnen worden ingezet.

[0:30:47] Ook daar graag een reflectie van de minister.

[0:30:49] Is het een punt dat we in het na die debat ook al hebben gemaakt?

[0:30:52] Wat kopen we nou eigenlijk voor overheidsgeld en hoe zorgen we dat de opbrengsten, de kennis, de meerwaarde in Nederland blijft?

[0:30:59] Dan, voorzitter, kritische grondstoffen.

[0:31:01] We zijn als fractie blij met de inzet van Nederland voor het Europese CRM-center.

[0:31:05] vindt de minister met ons dat dat het beste een agentschap in Brussel kan zijn.

[0:31:10] Maar Nederland kan ook meer en sneller wat doen.

[0:31:12] Vooral als het gaat om circulariteit.

[0:31:14] Het terugwinnen van de koper, kobalt en nikkel die we nu nog elke dag terug naar China sturen.

[0:31:19] Er zijn nu verschillende Nederlandse projecten aangewezen door de Europese Commissie als strategisch voor Europa.

[0:31:24] Te weinig, maar het zijn er wel vier.

[0:31:25] Maar er is te weinig geld beschikbaar voor die projecten.

[0:31:28] De minister kijkt nu naar het tweaken van wat mini-subsidies, die bijna aflopen.

[0:31:32] Ook de industrie is duidelijk.

[0:31:34] Er is schoonweg meer en slimmer geld nodig.

[0:31:36] Duitsland en Frankrijk ondersteunen al omvangrijke initiatieven met specifiek overheidskapitaal.

[0:31:41] Via participaties en andere financieringsinstrumenten.

[0:31:43] stellen zij de toegang tot strategische grondstoffen veilig.

[0:31:46] Waar blijft Nederland?

[0:31:48] Hoe gaat de minister de miljarden investeringen die hiervoor nodig zijn van de grond krijgen?

[0:31:53] Wordt het verminderen van grondstofafhankelijkheid van circulaire oplossingen dus een expliciete investeringsprioriteit, vraag ik de minister?

[0:32:01] En dat brengt me tot slot nog tot een concreet voorbeeld, namelijk Nexperia.

[0:32:05] Afgelopen week weer in het nieuws door nieuwe rechtszaken, waar we volgens mij nu zouden moeten werken aan een ordelijke scheiding tussen beide bedrijfsonderdelen, wordt er nu vanuit de Chinese eigenaar vooral ingezet op escalatie.

[0:32:17] Wat gaat de minister doen, ook in een Europees verband, om dit proces in rustige vaarwater te brengen en uiterlijk tot een

[0:32:23] goed einde te brengen en is ze eventueel bereid om daar in een technische briefing uitvoerig op in te gaan.

[0:32:29] En dit linkt aan de vraag die ik al eerder heb gesteld, wat doet Nederland aan het bevorderen van het realiseren van een productiecapaciteit voor back-end chipproductie, van legacy tot ook wat meer geavanceerde chips.

[0:32:44] Dat is mijn betoog, voorzitter.

[0:32:49] Dank u wel.

[0:32:51] Dit was dan de eerste termijn van de Kamer.

[0:32:54] Dan gaan we naar de eerste termijn van de minister om de vragen te beantwoorden.

[0:33:00] Hoeveel tijd heeft u nodig?

[0:33:04] Dat is prima.

[0:33:05] Dan gaan we om 11 uur weer verder met de eerste termijn van de minister.

[1:01:31] De minister is aanwezig, dus ik heropen de vergadering.

[1:01:38] Als u zover bent geef ik u het woord, minister.

[1:01:49] Dank voorzitter.

[1:01:52] En omdat het onderwerp economische veiligheid en strategische autonomie een vrij omvangrijk thema is, zou ik willen openen met een wat groter startwoord.

[1:02:03] En dan naar de vragen ingaan in vier blokken.

[1:02:07] Ik heb daarvoor grondstoffen, risicovolle strategische afhankelijkheden, SAR-beveiligheid en dan een mapje overig.

[1:02:18] Voorzitter, Nederland is groot geworden door handel, openheid, kennisopbouw en innovatie.

[1:02:24] En die kracht blijft alleen behouden als ook de kwetsbaarheden die ermee samenhangen serieus worden aangepakt.

[1:02:31] Een economie die internationaal verbonden, open en innovatief blijft, maar tegelijkertijd bestand is tegen geopolitieke spanningen en verstoringen.

[1:02:39] En dat vraagt om gerichte keuzes en gerichte inzet van middelen.

[1:02:43] Niet iedere afhankelijkheid is een probleem, maar risicovolle strategische afhankelijkheden kunnen dat wel zijn.

[1:02:49] Zeker wanneer andere landen deze afhankelijkheden bewust inzetten als economisch drukmiddel.

[1:02:55] Bijvoorbeeld via exportbeperkingen op kritieke grondstoffen.

[1:03:00] Om te voorkomen dat dergelijke afhankelijkheden onze economische veiligheid en handelingsvrijheid onder druk zetten, is het nodig dat we weten waar onze kwetsbaarheden liggen.

[1:03:08] En dat we tegelijkertijd gericht actie nemen om deze afhankelijkheden te verminderen.

[1:03:13] En daarom wil ik heel snel van inzicht naar uitvoering.

[1:03:18] Beschermen wat waardevol is, versterken waar we strategische capaciteiten bezitten, meer samenwerken met andere landen waar dat meerwaarde biedt en voorbereid zijn op verstoringen.

[1:03:28] Met een gerichte nationale aanpak en Europese samenwerking kan Nederland zijn economische weerbaarheid versterken.

[1:03:34] En dat moet ook.

[1:03:36] Want voor onze toekomst hebben we een productieve en weerbare economie nodig.

[1:03:40] En daarbij hanteren we het uitgangspunt open waar het kan en gesloten waar het moet.

[1:03:46] Want de deur helemaal dicht trekken is voor een handelsland als Nederland niet een optie.

[1:03:51] We moeten blijven innoveren en voorop lopen, maar tegelijkertijd beschermen wat we hebben opgebouwd.

[1:03:56] En dat vraagt om een samenhangende aanpak langs drie pijlers...

[1:04:01] die we al kennen.

[1:04:03] Protect, promote en partner.

[1:04:05] Waarbij protect gaat over het beschermen wat ons sterk maakt... het behouden van cruciale kennis, onze technologie.

[1:04:11] En dat doen we bijvoorbeeld met die wet Vivo... waar meerdere keren aan gerefereerd is.

[1:04:17] We zetten in op promote onze strategische economische positie... die we willen versterken.

[1:04:21] Bijvoorbeeld door in te zetten op een aantal gerichte strategische markten... zoals machinebouw en halfgeleiders.

[1:04:28] En door een lijn partner...

[1:04:31] Dat klinkt raar trouwens, door in te zetten op partnerships.

[1:04:35] Dat is vanuit het besef dat we deze bescherming alleen samen kunnen realiseren.

[1:04:40] Dus met bedrijven, met kennisinstellingen en natuurlijk ook met onze Europese partners...

[1:04:46] En dat doen we bijvoorbeeld door afhankelijkheden in kaart te brengen en toeleveringsketens te diversificeren.

[1:04:51] En ik voeg daar nog een vierde pijler aan toe.

[1:04:54] Het begint weer met een P en dat is de vierde pijler van Prepare.

[1:04:59] Want we gaan namelijk niet alleen risico's verminderen, maar ook werken aan onze economische weerbaarheid...

[1:05:04] Door voorbereid te zijn op langdurige stroomuitval of bijvoorbeeld de gevolgen van een militair conflict.

[1:05:10] En daarom moeten we werken aan een nieuw nooddistributiesysteem en bedrijven ondersteunen bij het opstellen van noodplannen en het maken van onderlinge afspraken.

[1:05:20] Allemaal zaken waar je je zorgen potentieel over kunt maken.

[1:05:24] Er zijn natuurlijk ook kansen, namelijk om onze eigen economische positie te versterken en geopolitieke slagkracht te versterken.

[1:05:30] Juist door die positie die we soms uniek hebben in allerlei waardeketens veel beter uit te nutten.

[1:05:37] Dat als een start en ook een soort beschouwing op het thema economische veiligheid en strategische autonomie.

[1:05:42] Ik zie dat ik er zelf van ben gaan bloeden.

[1:05:46] Dit is verder niet ernstig, maar wel een beetje vies.

[1:05:52] Ik ga in blokjes naar de beantwoording toe.

[1:05:54] En ik begin met het onderwerp grondstoffen.

[1:05:58] Dank u wel.

[1:06:01] Bij grondstoffen was het mevrouw Buller die vroeg... naar de vier geselecteerde Nederlandse strategische projecten.

[1:06:14] Mevrouw Walhatsch had er volgens mij ook een opmerking over.

[1:06:17] Eigenlijk ook de vraag, is dat nou voldoende?

[1:06:20] Is het niet teleurstellend dat het er slechts vier zijn?

[1:06:23] En welke kansen zien we...

[1:06:26] dat voor het fonds van 2 miljard tot onder het Critical Raw Materials Center komt te vallen.

[1:06:31] Allereerst even naar die strategische projecten.

[1:06:34] Vier projecten, nee, dat is inderdaad niet voldoende...

[1:06:38] En ook in totaal is er op dit moment nog niet voldoende in gang gebracht.

[1:06:43] Europa moet fors meer gaan doen aan verwerkings- en recycling voor kritieke grondstoffen en materialen.

[1:06:50] Anders blijven we te afhankelijk.

[1:06:53] Die vier geselecteerde Nederlandse projecten zijn wel een goede eerste stap.

[1:06:57] En ze laten vooral ook zien dat Nederland iets heeft om bij te dragen.

[1:07:01] Dat is goed.

[1:07:02] Er is ook meer nodig.

[1:07:03] En dat is wat we in Nederland bijvoorbeeld doen... door kansrijke Nederlandse initiatieven voor leveringszekerheid... zoals bijvoorbeeld daar waar het gaat over raffinage en recycling... te helpen om tot realisatie en productie te komen.

[1:07:18] Daarbij zet het kabinet zich in om knelpunten aan te pakken... maar ook om financieel of anderszins bij te dragen.

[1:07:26] Door het Europees Parlement voorgestelde fonds van 2 miljard...

[1:07:30] onder dat Critical Role Materials Center, dat kan helpen bij het opschalen van Europese strategische projecten.

[1:07:37] Dus ook de Nederlandse.

[1:07:38] Maar de vormgeving, hoe dit precies gaat, die is nog in onderhandeling.

[1:07:42] Daar heb ik nu dus ook nog niet voldoende zicht op.

[1:07:45] Als het dan gaat over de vier trajecten die gekozen zijn, vroeg mevrouw, had je ook specifiek door van, hebben we nou ook wat geleerd...

[1:07:54] met de projecten die het net niet geworden zijn.

[1:07:57] Is dat eigenlijk niet een enorme gemiste kans?

[1:07:59] En het antwoord is ja, we doen er alles aan... om vooral de lessen die we daar leren goed te benutten.

[1:08:05] Maar ook op voorhand heeft mijn ministerie al heel erg gekeken... hoe we die projecten kunnen helpen om te slagen... om door de toegangstoets te komen.

[1:08:16] Die projecten laten we ook niet los.

[1:08:18] Die begeleiden we ook richting een volgende ronde...

[1:08:21] En die geleerde lessen worden meegenomen in die persoonlijke begeleiding.

[1:08:27] Dan is er een vraag gesteld vanuit mevrouw Bühler over kritieke grondstoffen.

[1:08:35] Eigenlijk meer specifiek was de vraag welke specifieke materialen en onderdelen zijn nou cruciaal voor defensie, veiligheid, energie en de vitale infrastructuur?

[1:08:44] Dus weten we waar die kwetsbaarheden zitten en voeren we daar ook beleid op?

[1:08:50] Nou is dit een onderwerp waar ik niet helemaal vrij over kan praten om veiligheidsredenen.

[1:08:56] Wat nou precies die analyses daarop zijn.

[1:08:58] Ik denk dat iedereen zich dat voor kan stellen.

[1:09:01] Wel is het zo dat we steeds meer kennis opbouwen over die risicovolle afhankelijkheden van kritieke grondstoffen en componenten en half fabrikaten.

[1:09:10] En daarop baseren we ons beleid onder de nationale grondstoffen strategie.

[1:09:17] En het Nederlands Materialen Observatorium heeft daar een belangrijke rol in.

[1:09:23] Want die brengt op structurele basis die ketens in kaart, maakt analyses daarover en adviseert daar ook heel gericht over.

[1:09:30] En daar zijn voorbeelden van in de vorm van materialen dossiers van kritieke grondstoffen of impactanalyses van exportmaatregelen.

[1:09:40] Een ander goed voorbeeld van een advies is de Nationale Kritieke Grondstoffenlijst

[1:09:48] Dat is de lijst die uw Kamer in juli ontvangen heeft.

[1:09:51] En is natuurlijk ook weer bedoeld om gerichter te prioriteren... in het beleid wat we voeren.

[1:09:58] Daarnaast zet het kabinet voor de korte termijn in... op de leveringszekerheid van permanente magneten... van batterijen en van de defensieindustrie.

[1:10:06] Bijvoorbeeld door het stimuleren van strategische projecten... die deze ketens weerbaarder maken.

[1:10:13] Ik herhaal nog maar een keer dat over de aard van die specifieke... risicovolle strategische afhankelijkheden...

[1:10:18] en de inzet die we daarop plegen, ik niet zo vrijuit openbaar kan spreken.

[1:10:24] Maar als u dat zou willen, dan is het wel mogelijk om daar een technische briefing op te doen.

[1:10:29] Er is er overigens al één gepland op 16 december.

[1:10:32] Daar nodig ik u van harte voor uit.

[1:10:36] Geeft ons samen de vrijheid om daar wat meer op in te gaan.

[1:10:41] Dan zijn er meerdere van u geweest die hebben gevraagd naar exportcontroles...

[1:10:45] Want het feit dat die exportcontroles versterkt worden, dat zou je misschien kunnen toejuichen.

[1:10:50] Tegelijkertijd klinkt daar ook iets bedreigends in, namelijk hoe lang gaat dat dan allemaal duren?

[1:10:56] Om dan eerst nog eens in te gaan op dat versterken van die exportcontroles.

[1:11:01] Dat versterken gaat over het versterken van de inhoud.

[1:11:05] Dus het beter voorkomen dat gevoelige technologie in ongewenste handen komt en tegelijkertijd ook zorgen voor meer Europese afstemming en een gelijk speelveld voor onze bedrijven.

[1:11:16] U heeft een interruptie van mevrouw Buller.

[1:11:19] Dan wacht ik even.

[1:11:19] Ik wil wel nog even mededelen dat u drie interrupties heeft.

[1:11:25] Dat was ik net even vergeten te zeggen.

[1:11:27] U heeft er drie.

[1:11:29] Mevrouw Buller.

[1:11:30] Mag ik een puntje van orde maken?

[1:11:32] Zeker.

[1:11:34] Ik snap niet waarom we ons zelf zo beperken.

[1:11:36] We hebben ons heel kort gehouden in de eerste termijn.

[1:11:39] We hebben vragen gesteld.

[1:11:41] Waarom krijgen we maar drie interrupties als we best wel wat tijd hebben ingepland voor dit overleg?

[1:11:59] Dank voor de interruptie.

[1:12:06] Ik had mijn vinger al opgestoken toen hij het blokje rondom de materialen afronde.

[1:12:14] Hij heeft een aantal antwoorden gegeven die verhelderend zijn.

[1:12:20] Maar ik ben nog steeds op zoek naar hoe gaan we echt dingen met elkaar doen en afstemmen.

[1:12:26] Want in Europa hebben we afspraken gemaakt met elkaar... ...dat we aan de slag gaan en dat we daar in onze eigen nationale wetgeving... ...verder nog dingen gaan uitvoeren.

[1:12:41] Trots, ik zeg eigenlijk nationale wetgeving.

[1:12:43] Het is een act, dus het is een verordening, de Raw Materials Act...

[1:12:48] En wat ik me afvraag is, hoe zorgen we er nou voor dat we in de gaten houden dat iedereen zich aan de afspraak maakt?

[1:12:57] En hoe accountable is elk land voor zijn eigen afspraken?

[1:13:02] En omdat we in Nederland nog niet precies weten wat we gaan doen en dat we dat nog niet heel goed kunnen volgen, vraag ik me af, maken we het dan niet nog veel ingewikkelder om dat dan ook weer op Europees niveau goed bij te houden?

[1:13:18] Dus ik ben eigenlijk op zoek naar instrumenten om ervoor te zorgen dat we echt slagvaardiger worden en dat we het beter kunnen volgen.

[1:13:28] De minister.

[1:13:31] Ik begrijp de vraag van mevrouw Buhler heel goed en overigens was ik nog niet door mijn hele mapje heen met grondstoffen.

[1:13:39] Dus misschien is het verstandig om even te kijken van wat ik nog meer voor antwoorden heb en dat we dan nog even samen concluderen of dat voldoende beeld geeft.

[1:13:50] Meneer Vlag, u heeft nog ook een interruptie.

[1:13:53] Ja, voorzitter.

[1:13:54] Dat heeft specifiek betrekking op het NMO.

[1:13:56] Het Nederlands Materiaal Observatorium.

[1:13:59] Ik heb daar laatst een werkbezoek gebracht.

[1:14:00] Ik kan dat alle collega's aanbevelen.

[1:14:01] Ik ben echt onder de indruk wat ze daar doen.

[1:14:04] Zeker ook nu ze wat extra middelen hebben gekregen... dankzij het amendement dat onlangs is aangenomen.

[1:14:09] Waar we in de gesprekken ook wel tegenaan liepen... is dat zij toch wel vaak de rol hebben van een soort sparringpartner... voor het bedrijfsleven.

[1:14:17] Dat kost hen heel veel tijd.

[1:14:19] Zouden ze niet veel meer moeten worden ingezet als kennispartner...

[1:14:22] En ja, dat is een gradueel verschil.

[1:14:26] Maar ik bedoel, het ministerie zou bepaalde contacten gewoon op zich kunnen nemen.

[1:14:29] Dat is ook wat de minister heeft toegezegd in richting van mij toen ik daar een keer naar gevraagd heb.

[1:14:34] Maar je zou eigenlijk die bedrijven veel meer bewust moeten maken van de impact die het heeft als je je daar niet op volbreidt.

[1:14:42] Dus ik zoek even naar wat is nou precies hun taak en belasten we hen niet teveel als we ze eigenlijk ook een beetje als een soort tussenschakel voor het ministerie gaan inzetten.

[1:14:51] De minister.

[1:14:52] Dank voor deze vraag.

[1:14:54] Ik denk dat het inderdaad heel belangrijk is om goed onderscheid te maken tussen het generieke bewustzijn wat bij bedrijven aangezet moet worden op het feit dat je echt kwetsbaar bent.

[1:15:04] Als je niet goed je leveringsketens kent, je afhankelijkheden in kaart hebt gebracht en dat je daar dus in generieke zin actie op te doen hebt.

[1:15:11] Dat zie ik als een taak die er bij het ministerie ligt en die ondersteund kan worden vanuit verschillende landen.

[1:15:17] uitvoeringsorganisaties, maar daarbij denk ik dan niet allereerst aan het Nederlands Materieel.

[1:15:26] Ja, NMO inderdaad, dat helpt gewoon beter om de afkorting maar te blijven gebruiken.

[1:15:31] Wat ik wel als een belangrijke toegevoegde waarde zie juist van hen, is om veel meer de inhoudelijke expertise die zij hebben op materialen, om die te delen en daarmee meer inzichten te delen voor specifieke vraagstellers.

[1:15:44] Dus generieke vragen zie ik anders dan te beleggen bij het NMO.

[1:15:50] Meneer Vlaag.

[1:15:51] Ja, voorzitter.

[1:15:52] Dat is inderdaad precies wat ik probeerde te zeggen.

[1:15:55] Goed dat de minister dat ook vindt.

[1:15:57] De praktijk is echter nog niet zo geregeld.

[1:16:00] Dus zou de minister daar dan nog eens naar willen kijken of de NMO echt op die manier wordt ingezet?

[1:16:03] Want de capaciteit is daar ook beperkt.

[1:16:06] En volgens mij kunnen ze echt van meerwaarde zijn ook in die strategische advisering voor specifieke vragen.

[1:16:11] Dat zeg ik graag toe, want dat is precies wat ik ook belangrijk vind.

[1:16:15] En heel concreet stel ik me dan voor dat het NMO gewoon moet weten naar wie zij door kunnen verwijzen op het moment dat zij een vraag ontvangen waar zij liever niet de tijd aan zouden willen besteden.

[1:16:27] Voorzitter, dan stel ik voor dat ik verder ga over exportcontroles, want daar was ik gebleven.

[1:16:33] Ik wilde daarin aangeven dat allereerst bij het versterken van die exportcontroles het gaat om inhoud toe te voegen.

[1:16:40] Er zijn bijvoorbeeld nieuwe technologieën EU-breed op de dual use-verordening opgenomen.

[1:16:48] En dat maakt dat we weer moeten kijken van wat moet er in de eigen Nederlandse exportcontroles wel of niet worden opgenomen.

[1:16:54] Aantal nationale regelingen konden namelijk worden ingetrokken toen ze EU-breed werden opgenomen.

[1:17:03] We moeten bij al die versterkingen die inhoudelijk dus zo goed te verantwoorden zijn, continu ons bewust maken dat ze niet bona fide ondernemers zwaarder moeten belasten.

[1:17:14] Hier zit continu het vraagstuk eigenlijk over hoe je regelgeving die helpt...

[1:17:19] Controle die helpt om veiligheid te vergroten.

[1:17:22] Niet alleen maar doorlaat slaan naar veel meer regeldruk.

[1:17:25] Dit is continu een spanning die ik ook voel in gesprekken met u... over hoe we dat goed en met inzicht doen.

[1:17:36] Binnen de kaders van die EU Dual Use Verordening... en de sanctieregimes die we hebben... doen we echt al veel om de uitvoering zo efficiënt mogelijk te houden.

[1:17:47] Bijvoorbeeld...

[1:17:48] door bij herhaalleveringen, waar een aantal van u ook vragen over stelde, daar waar er sprake is van een ongewijzigd risicoprofiel, om zoveel mogelijk aan te sluiten op eerdere beoordelingen.

[1:18:00] Dus te voorkomen dat bedrijven weer helemaal vanaf nul door de toetsing heen moeten.

[1:18:06] We maken ruim gebruik van de globale vergunningen voor betrouwbare exporteurs met een goedgekeurd internal compliance program, zodat meerdere transacties onder één vergunning kunnen vallen.

[1:18:19] En waar het risicobeeld het toelaat, verstrekken we vergunningen juist voor langere tijd... om te voorkomen dat er iedere keer herhaalde aanvragen gedaan moeten worden.

[1:18:28] Ik hoop dat u allemaal daarin herkent dat er op z'n minst met bewustzijn gekeken wordt... hoe je voorkomt dat bedrijven nodeloos in administratieve procedures verstrikt raken.

[1:18:38] De uiterste beslistermijn kan 24 weken zijn.

[1:18:43] Maar in de praktijk worden veel dual-use aanvragen sneller afgehandeld.

[1:18:48] En de regering blijft zoeken...

[1:18:49] naar verdere versnelling en vereenvoudiging, vooral dus weer bij herhalende aanvragen.

[1:18:55] Natuurlijk met oog voor het feit dat we daarbij wel zorgvuldig willen blijven en de veiligheid in het oog willen houden.

[1:19:04] Meneer Prikkaerts heeft gevraagd naar de voortgang op de motie over strategische grondstoffen in reststromen.

[1:19:12] Het goede nieuws is dat het Nederlands materialen observatorium opnieuw goed werk heeft gedaan.

[1:19:17] Die hebben recent een onderzoek opgeleverd naar afvalstromen.

[1:19:22] Dat doen zij systematisch, dat ze in kaart brengen.

[1:19:25] welke kritieke grondstoffen aanwezig zijn... in de Nederlandse afval- en reststromen.

[1:19:31] Bijvoorbeeld afval van elektrische apparatuur.

[1:19:37] Voertuigen, batterijen, bouw- en sloopafval, staalslakken.

[1:19:42] Ik kan zo nog doorgaan met het lijstje.

[1:19:44] En die analyses geven steeds scherper beeld... waar reststromen potentieel strategisch belang zouden kunnen hebben... omdat je ze weer kunt gebruiken als een...

[1:19:53] Ontginning voor nieuw gebruik.

[1:19:57] De bevindingen zal het kabinet richting de Kamer informeren in een brief op de voortgang van de circulaire economie.

[1:20:07] En die is voorzien begin 2027.

[1:20:09] Dan de haalbaarheid van de CRMA-doelstellingen.

[1:20:17] Want het is duidelijk dat we er nog niet zijn, dat we er nog lang niet zijn.

[1:20:23] Dus de doelstellingen hebben we niet al bijna gehaald.

[1:20:31] De Europese Rekenkamer heeft ook vastgesteld dat de CRMA-streefdoelen voor 2038 achterlopen op schema.

[1:20:40] Op enkele grondstoffen zullen ze waarschijnlijk wel worden gehaald, maar over de hele linie is er meer nodig.

[1:20:46] En dat is nodig om die Europese leveringszekerheid te borgen, ook na 2030.

[1:20:51] En daarom zetten we in op versnelling van de aanpak, zowel op Europees niveau als op nationaal niveau.

[1:20:57] En dan focussen we op magneten, batterijen en de defensieindustrie.

[1:21:02] En op het stimuleren van strategische projecten voor productie en verwerking.

[1:21:07] Het kabinet zet voor Nederland in op het stimuleren en faciliteren van kritieke grondstoffenprojecten die bijdragen aan de benchmarks...

[1:21:15] En dat doen we door proactieve ondersteuning van het business development van die bedrijven.

[1:21:20] Door knelpunten die er dan nu in de weg staan om die heel gericht aan te pakken.

[1:21:25] En door ondersteunend subsidie instrumentarium gericht in te zetten.

[1:21:32] Of dat allemaal al voldoende is?

[1:21:34] Nee, vast niet.

[1:21:36] Dus dit is iets waarvan ik niet achterover in mijn stoel leun.

[1:21:39] Dit is iets waar nog veel extra aandacht naartoe moet in Nederland, maar ook op Europees niveau.

[1:21:47] Als het dan gaat over dat CRM-center... wat nu extra opgetuigd wordt in de Europese context... en waarvan ik in eerste instantie ook wel heb bedacht... is dit nu iets wat toevoegt of wat eigenlijk versnippert in aandacht?

[1:22:00] Meer is niet altijd beter als het aandacht verdeelt.

[1:22:05] Dat is dus ook precies de focus en de inbreng geweest van Nederland... in het gesprek wat hierover ging.

[1:22:10] En daarbij hebben we aangegeven...

[1:22:12] dat wij het belangrijk vinden dat dat centrum een slagvaardig centrum is, dat dat geld moet kunnen verdelen, dat het publiek en privaat kapitaal moet kunnen aantrekken en als marktpartij moet kunnen optreden.

[1:22:25] En de vorm die dat centrum moet krijgen, moet daarbij volgend zijn op de inhoudelijke taak die er neergelegd wordt.

[1:22:35] Het zou kunnen zijn dat dat in de vorm van een EU-agentschap vorm gaat krijgen...

[1:22:42] Dat is het voorstel van het Europees Parlement.

[1:22:45] Wat ons betreft is het één van de opties.

[1:22:47] Want een stichting of een publiek bedrijf zou ook kunnen.

[1:22:50] Eigenlijk hebben wij, Nederland, ons daar nog niet op vastgelegd.

[1:22:56] Dit is de inbreng die ik opgehaald heb, in ieder geval over het onderwerp grondstoffen en waar ik wat antwoorden op heb.

[1:23:03] Laten we eens kijken of dat voldoende is voor dit onderwerp.

[1:23:07] U heeft nog twee, drie interrupties zie ik over dit onderwerp.

[1:23:11] En dan begin ik met meneer Van der Lee.

[1:23:16] Ja, dank aan de minister.

[1:23:17] Ik heb eigenlijk twee vragen, maar goed, ik zal het opsplitsen.

[1:23:20] Ik heb toch wel wat vragen gesteld over de financiering.

[1:23:23] Ook die 2 miljard.

[1:23:24] Ook gelet op de Nederlandse opstelling als het gaat om het MFK.

[1:23:27] Het is al helemaal niet zeker dat die 2 miljard er gaat komen.

[1:23:30] Wat we wel zien is een grote behoefte vanuit de industrie.

[1:23:33] En ook mogelijkheden om projecten vrij snel op te starten.

[1:23:37] Bijvoorbeeld Germanium, Nistar.

[1:23:39] Maar er moet geld komen.

[1:23:41] Ik denk dat het belangrijk is dat Nederland daar wel voor zorgt.

[1:23:44] En niet gaat zitten wachten en zelfs nog actief tegenwerkt dat het geld er gaat komen...

[1:23:48] Door alleen maar het volume en de eigen bijdrage terug te willen dringen.

[1:23:52] Dus kan de minister mij verzekeren dat die financiering überhaupt er gaat komen?

[1:23:59] De minister.

[1:24:01] Ja, meneer van der Lee mengt een aantal dingen met elkaar waar ik best wel wat verbanden tussen zie, maar niet één op één aan elkaar koppel.

[1:24:08] Als ik allereerst kijk naar de inzet voor het MFK, dan is de Nederlandse inbreng daar heel erg op gericht om vooral te kijken naar de

[1:24:16] werkingskracht van alles wat we in EU-verband samen willen laten werken.

[1:24:21] Natuurlijk richten we ons daarbij op het versterken van onze economie en daar hoort bij ook het weerbaarder worden als het gaat om grondstoffen.

[1:24:30] Kan ik verzekeren dat het kapitaal er komt wat nodig is?

[1:24:35] Nou, verzekeren kan ik nu vandaag nog niet.

[1:24:38] Zet ik me ervoor in?

[1:24:40] Jazeker.

[1:24:40] En zoals meneer Van Lee ook vast herkent, is het zo dat we daarbij eigenlijk vanuit het Nederlands perspectief iedere keer kijken hoe we met publiek geld meer privaat geld kunnen aantrekken.

[1:24:51] Dat is een insteek die we ondersteunen vanuit de inzet van InvestNL, van Invest International, ook met de nieuwe op te stellen Nationale Investeringsinstelling.

[1:25:02] En ja, daarbij richten we ons op kansrijke Nederlandse initiatieven.

[1:25:08] Die willen we ook gericht helpen door de omstandigheden voor die partijen te beïnvloeden.

[1:25:17] Dan kijken we naar recycling en raffinage van kritieke grondstoffen.

[1:25:21] Dus dit vraagt wel echt om maatwerk.

[1:25:22] Dat herken ik.

[1:25:23] Is daarmee dan alles geregeld?

[1:25:26] Nee, dat is het op dit moment nog niet.

[1:25:27] Ik denk ook dat we dat iedere dag zien.

[1:25:30] Dus hier is ook werk aan de winkel.

[1:25:33] Ik heronderken dat ook.

[1:25:37] Meneer Van der Lee.

[1:25:38] Ja, dan een vervolgvraag, want dan kom ik er vandaag toch niet uit.

[1:25:41] Maar als we kijken naar de historie van het klimaatbeleid, dan is het echt wel zo dat er ook met publieke dingen initiatieve projecten zijn losgetrokken voordat je komt aan een situatie waarin je publiek privaat kunt werken.

[1:25:55] En bij circulariteit wordt die stap voortdurend overgeslagen.

[1:25:58] Het komt gewoon niet of amper van de grond.

[1:26:01] Er wordt gewerkt aan de Nederlandse Vereniging voor Circulaire Economie, maar dat komt niet van de grond omdat er te weinig business cases, marktconform met private meefinanciering, op dit moment uitkomen.

[1:26:12] Dus er moet een actievere overheidsrol komen.

[1:26:15] En Nederland vergeet dat elke keer.

[1:26:16] En zo gaan we met elkaar niet de noodzakelijke transitie bereiken.

[1:26:21] En als we ook nog eens in Nederland inzetten op het volumereductie van het EU-budget, het gaat ten koste van modernisering.

[1:26:27] Het gaat vooral ten koste van het fonds dat onze concurrentiekracht moet versterken en onze weerbaarheid moet vergroten.

[1:26:33] Dus ik roep toch echt de minister op om ook die publieke rol wat steviger in te vullen.

[1:26:39] Dan alleen maar wachten totdat het lukt om het met private partijen te doen, want dat doen we al jaren.

[1:26:44] Echt al jaren wachten we hierop.

[1:26:47] Ik hoor geen vraag, maar eigenlijk meer een oproep.

[1:26:50] Dan ga ik door naar mevrouw Bulan.

[1:26:56] Ja, twee vragen.

[1:26:59] Ten eerste een aanvulling op mijn buurman.

[1:27:04] Welke rol ziet hij dus daadwerkelijk voor InvestNL of Invest International om middelen vanuit de huidige positie te genereren?

[1:27:17] Wellicht ook in samenwerking.

[1:27:18] Ik ben even aan het kijken naar welke structuur zou je kunnen opzetten zodat je het voor Nederland veel pragmatischer maakt in de uitvoering.

[1:27:25] En ten aanzien van de exportcontrole, ja, we vinden het heel belangrijk om strategisch relevant te blijven.

[1:27:32] En ik ben blij dat er capaciteit komt voor uitbreiding en dat die op de expertise zit.

[1:27:39] De vraag is, gaan we dit dan ook terugzien in de doorlooptijden?

[1:27:43] Want we zien dat heel veel sectoren...

[1:27:48] ...binnen de control points vaak zeggen... ...wij hebben juist echt heel veel last van die exportcontroles... ...omdat er te weinig expertise is, te versnipperd is... ...en datgene wat wij nodig hebben is echt die versnelling.

[1:28:06] Juist om elke keer niet weer opnieuw uit te gaan leggen wat we doen...

[1:28:12] En volgens mij zit daar wel een organisatievraagstuk wat die regeldruk, juist voor die belangrijke sectoren, kan verminderen.

[1:28:22] Ik hoor één vraag.

[1:28:25] Ik wil u wel alle vragen voor nu te beperken tot vragen stellen.

[1:28:31] Als u een vraag heeft en uw standpunten te bewaren voor in de tweede termijn, dan geef ik nu de minister op woord.

[1:28:37] Graag een punt van orde.

[1:28:39] Ik vind dat u zich te veel bemoeit met de gang van zaken in het debat.

[1:28:41] Het is gewoon aan politici helemaal goed mogelijk om in iedere interruptie zijn standpunt te verwoorden.

[1:28:46] We hebben tijd tot twee uur.

[1:28:49] Ik snap niet waarom deze discussies zullen worden ingeperkt.

[1:28:52] Dat is helemaal niet nodig.

[1:28:55] We willen toch wel een beetje structuur in de vergadering houden.

[1:28:59] Volgens mij is de minister nu bij het eerste blokje.

[1:29:02] We hebben nog drie blokjes te gaan.

[1:29:05] Als we extra tijd over hebben, kunnen we altijd nog kijken hoe we omgaan met die tijd.

[1:29:10] De minister.

[1:29:16] Nu ben ik even aan het nadenken op welke vraag van mevrouw Bühler ik nog antwoord zou willen geven.

[1:29:23] Twee, u heeft over InvestNL en Invest International, wat kunnen die meer doen?

[1:29:28] Ik weet dat zij op dit moment echt gericht kijken naar verschillende zaken die gaan over die leveringszekerheden.

[1:29:36] Tegelijkertijd weet u ook van mij dat ik niet opdrachten geef aan InvestNL en Invest International hoe zij hun geld moeten inzetten...

[1:29:45] Maar het is zeker iets wat in hun domein en in hun scoop zit.

[1:29:49] Dan als het gaat over die exportmaatregelen.

[1:29:54] Het punt wat u benoemt, het is eigenlijk door meerdere van u benoemd, dat we ons er samen zorgen

[1:30:00] over zouden moeten maken als daar te veel tijd verloren gaat door dingen die we zouden kunnen voorkomen.

[1:30:06] U herhaalt dat punt eigenlijk.

[1:30:08] Ik heb aangegeven dat er op een aantal punten, dat in ieder geval ik weet dat er dubbel werk voorkomen wordt.

[1:30:15] Eigenlijk roept u nu, of roept mevrouw Bulen, sorry, via de voorzitter, nu vooral het punt op of er met voldoende kennis gekeken wordt naar beoordelingen die gedaan moeten worden en of daar mogelijkheden voor versnelling zitten.

[1:30:26] Het punt interesseert mij voldoende om dit nog eens bespreekbaar te maken met mijn collega van BOS, want de Kamer weet natuurlijk dat dit een verantwoordelijkheid is die eigenlijk bij de minister van BOS ligt.

[1:30:42] Dan heb ik nog één vraag toch niet behandeld... die wel in het blokje grondstoffen hoorde.

[1:30:48] Dat is een vraag van mevrouw Walhatsch over de Chips Act 2.0.

[1:30:53] Ik hoop dat dat ook was waarvan zij dacht, die mis ik nog niet.

[1:30:57] Nou, dan moeten we daar straks nog even naar kijken.

[1:31:00] Want de vraag die mevrouw Walhatsch opbracht...

[1:31:05] ging er over welke Nederlandse voorstellen voor legacy chips... nu in de Chips Act 2.0 staan.

[1:31:12] De Nederlandse inzet voor de Chips Act 2.0... richt zich op het versterken van onmisbaarheid, weerbaarheid en welvaart... vanuit de halfgeleiderindustrie.

[1:31:20] En in het kader van weerbaarheid is het voorstel... voor de definitie van first-of-a-kind initiatieven verduidelijkt... waardoor er ook ruimte wordt geboden aan investeringen in legacy chips.

[1:31:32] Zowel in de front-end als in de back-end...

[1:31:35] Dus dat wordt gezien als een verruiming.

[1:31:38] Dus meer aandacht.

[1:31:40] Hopelijk daarmee vult dat in waar mevrouw Barassi ook naar op zoek was.

[1:31:47] Mevrouw Barassi, u heeft nog een aanvullende vraag.

[1:31:51] Ja, ik heb twee vragen.

[1:31:52] Eén gaat inderdaad dan over dit laatste, die Chips Act 2.0.

[1:31:55] Er ligt namelijk, en daar refereerde ik aan, een aangenomen motie... die onder andere door de heer Van der Lee toen ook is ingediend...

[1:32:03] samen met ons over een aantal elementen die in die motie stonden... waaronder ook die betrouwbare leveringsketens... te betrekken bij de herziening van die Chips Act 2.0.

[1:32:16] Die motie was wel breder dan alleen die betrouwbare leveringsketens...

[1:32:20] Dus daar ging eigenlijk de vraag een beetje over... hoe die uitvoering van die motie nu in die herziening van die Chips Act 2.0 is meegenomen.

[1:32:30] Dus daar ging de eerste vraag over.

[1:32:32] En de tweede vraag ging eigenlijk over mijn eerdere, in mijn eerste termijn inbreng... over wie dan straks vaststelt waar in Europa de grondstoffen... wie dat vaststelt waar de grondstoffen tekort komt...

[1:32:49] En of dat dan dat centrum ging zijn of die lidstaten.

[1:32:53] En die beantwoording miste ik nog.

[1:32:55] Dus het zijn eigenlijk twee vragen.

[1:32:57] De minister.

[1:32:59] Dank voor deze herhaling.

[1:33:04] Op de eerste vraag stel ik voor dat ik in de tweede termijn even terugkom.

[1:33:06] Dat is een vrij specifieke vraag die ik ook gewoon goed wil beantwoorden.

[1:33:09] Op de tweede vraag is het zo dat het vaststellen waar tekorten zijn... dat dat informatie is waarin ik veel waarde hecht aan wat het NMO daarover aan informatie kan verstrekken... precies op basis van die analyses die zij doen...

[1:33:24] En dat dat gekoppeld wordt aan de inzichten die verzameld worden in dat Europese centrum.

[1:33:30] Dus dat het in ieder geval iets is wat niet dubbel gebeurt en waar nadrukkelijk de kennis die in Nederland opgebouwd wordt geleverd wordt voor het Europese totaaloverzicht.

[1:33:40] Dan is dat nog een andere vraag dan degene die gaat besturen op wat er in Europees niveau gebeurt.

[1:33:45] En daarbij pleit Nederland ervoor dat er ook een nadrukkelijke inbreng is in het bestuur van dat Europese centrum.

[1:33:53] Zodat daar dus ook invloed op is.

[1:33:59] Voorzitter, dan zou ik nu naar een nieuw onderwerp willen gaan.

[1:34:02] Dat is namelijk het onderwerp risicovolle strategische afhankelijkheden.

[1:34:13] Dank voorzitter.

[1:34:14] Ik ben blij dat de minister hier bekend heeft gemaakt dat we begin 2027 een brief kunnen verwachten waarin staat dat reststromen gebaseerd op de motie die ik destijds heb ingediend.

[1:34:27] Een van de zaken dat zat toen in mijn inbreng, Nierstar is een bedrijf wat bijvoorbeeld germanium zou kunnen halen uit hun afvalstoffen.

[1:34:38] Maar dat is een vrij kostbaar procedé.

[1:34:40] En dat sluit een klein beetje aan, denk ik, op wat collega Van der Lee net aangaf.

[1:34:45] Daar moeten we gewoon veel meer zicht op krijgen.

[1:34:48] Kan de minister toezeggen dat zij ook een beetje dat specifieke verhaal in haar informatiebrief mee wil nemen?

[1:34:58] De minister.

[1:35:01] Voorzitter, ik wil graag goed begrijpen waar ik een belofte op ga doen voordat ik daar zomaar ja op zeg.

[1:35:06] Ik wil geen gratuite antwoorden geven.

[1:35:08] Dus misschien wil meneer Prickhuis nog een keer een poging doen om de vraag voor de toevoeging aan die brief helder te maken.

[1:35:17] Dat zal ik doen, geen enkel probleem.

[1:35:19] Waar het om gaat, germanium is een product wat relatief zeldzaam is en waar wij zelf niet over beschikken.

[1:35:26] Daar zijn we altijd afhankelijk van, van

[1:35:27] Volgens mij komt het meeste germanium uit China, voor zover ik weet.

[1:35:32] Maar er is dus een mogelijkheid, het bedrijf Nierstar in Budel heeft de mogelijkheid om germanium uit het restafval te halen.

[1:35:42] Maar zoals ik al aangaf, dat is een hele kostbare manier.

[1:35:46] Een hele kostbaar systeem.

[1:35:50] Waar het mij specifiek om gaat, laat ik het dan zo stellen.

[1:35:52] Zou de minister mee willen nemen of het mogelijk is en hoe zij eventueel een mogelijkheid ziet om dit soort bedrijven, zoals een Neostar die ik net opnoem...

[1:36:03] In staat kan worden gesteld om inderdaad dat germanium uit die reststoffen te halen.

[1:36:08] Dus niet alleen in kaart brengen, joh, wat zijn afvalstromen waar eventueel belangrijke grondstoffen uitgehaald kunnen worden, maar ook specifiek kijken naar bijvoorbeeld in dit geval germanium.

[1:36:22] De minister.

[1:36:25] Het lijkt mij verstandig dat ik hier in de tweede termijn even op terugkom om te weten in welke vorm ik hier een toezegging op kan doen.

[1:36:31] Want ik snap de behoefte om juist naar het handelingsperspectief te willen gaan.

[1:36:36] Daar wil ik ook graag in meegaan.

[1:36:37] Zoals ik in mijn opening ook zei, voel ik ook de noodzaak om sneller naar actie op een aantal punten te komen.

[1:36:42] Om dat even precies te verwoorden, kom ik daar straks op terug.

[1:36:47] Dan over strategische afhankelijkheden.

[1:36:52] De afbouw van strategische afhankelijkheden, daar praten we eigenlijk nu specifiek over risicovolle strategische afhankelijkheden.

[1:37:04] Dus de risicovolle strategische afhankelijkheden zijn degene waar we kwetsbaar zijn voor verstoringen of machtsmisbruik door andere lidstaten.

[1:37:12] En het afbouwen van die RSA's zoals ze afgekort worden, dat doen we natuurlijk op

[1:37:17] zowel nationaal als Europees niveau.

[1:37:20] Zo hebben we als ministerie van EZK... samen met het ministerie van BZ de kabinetsaanpak...

[1:37:26] risicovolle strategische afhankelijkheden.

[1:37:30] En die is gericht op het identificeren van die afhankelijkheden... en het beperken van risico's.

[1:37:35] Alleen al het identificeren is natuurlijk best een klus... want naar welke factoren kijk je nou precies om vast te stellen... wat dan eigenlijk een RSA is?

[1:37:44] Daar hebben we nu een beoordelingskader voor opgezet... en dat helpt om hier een gezamenlijk beeld van op te bouwen.

[1:37:50] En tegelijkertijd is er door het kabinet... een opdracht gegeven aan Mickey Aandriaanse...

[1:37:56] Zij is aangesteld als regisseur strategische afhankelijkheden en economische veiligheid.

[1:38:01] En zij ondersteunt het kabinet bij het versnellen van de aanpak om de diverse RSA's effectief te beperken.

[1:38:08] Ook op Europees niveau werken we hier aan.

[1:38:11] Eind vorig jaar formuleerde de Europese Commissie haar mededeling over economische veiligheid.

[1:38:18] Waarin een proactieve gezamenlijke inzet gericht op risicobeperking en het versterken van onze economische positie werd bepleit.

[1:38:24] En in Europa pleit Nederland voor een EU-breed staatssteuninstrument... om essentiële capaciteiten in Europa, zoals voor kritieke grondstoffen... te kunnen versterken in het geval de markt tekortschiet.

[1:38:39] Verder wil het kabinet in de Industrial Accelerator Act, de IAA... maatregelen opnemen om onze industriële capaciteiten te versterken.

[1:38:49] Bijvoorbeeld via een Europees voorkeursprincipe...

[1:38:53] En ook daar blijft het natuurlijk weer belangrijk om met zo'n dilemma om te gaan hoe dat zich verhoudt tot een aantrekkelijk investeringsklimaat.

[1:39:00] Zo is bij allerlei thema's in deze commissie natuurlijk continu sprake van een weging van verschillende belangen.

[1:39:06] De commissie werkt verder aan een nieuw voorstel voor diversificatie van strategische waardeketens en Nederland heeft hier een actieve bijdrage in.

[1:39:14] Dat als generieke lijn van waar mijn inzet op zit, dan een aantal specifieke vragen die door uw kamer aan bod gebracht zijn.

[1:39:24] Bijvoorbeeld als het gaat over de Critical Chemicals Alliance.

[1:39:29] Want daarin zijn aanbevelingen gedaan, is een methode opgesteld om kritieke moleculen en productielocaties in kaart te brengen.

[1:39:38] En de vraag is eigenlijk hoe daar nu verder mee om te gaan.

[1:39:41] Nou, dan is het in ieder geval zo dat het kabinet er bij de commissie op aandringt... om op korte termijn concrete stappen te zetten... om die aanbevelingen vanuit die Critical Chemicals Alliance... te vertalen naar één, Europees beleid... en twee, de toepassing van die methodiek.

[1:39:58] En om die dus ook spoedig te implementeren.

[1:40:00] Daarbij vinden wij dat de methodiek op uniforme wijze... op Europees niveau toegepast moet gaan worden...

[1:40:08] En om dan zo objectief mogelijk in kaart te brengen welke moleculen en productielocaties van strategisch belang zijn voor die Europese chemische industrie.

[1:40:17] En voor de leveringszekerheid van kritieke chemicaliën.

[1:40:21] Dat als opvolging van die CCA.

[1:40:26] Dan hebben we het al gehad over de CRMA-doelstellingen in het vorige blokje over grondstoffen.

[1:40:33] Maar is de vraag die meneer Kisteman stelde over het Nadi er wel eentje die nieuw aan bod kwam?

[1:40:41] Overigens wel ook aan bod is gekomen toen we het Nadi-debat hadden, een tijdje geleden.

[1:40:46] Want eigenlijk vraagt meneer Kisteman naar zowel hoe het Nadi bij kan dragen aan meer autonomie op het gebied van die kwetsbaarheden, maar misschien ook waar juist de kwetsbaarheden van het Nadi zelf zitten.

[1:41:00] Om allereerst in te gaan op het versterken van die strategische autonomie... daar kan het Nadi zeker een bijdrage aan leveren... door technologische doorbraken te realiseren... die gericht zijn op die afhankelijkheden.

[1:41:12] En dus om nieuwe mogelijkheden te creëren.

[1:41:16] En een voorbeeld daarvan is eigenlijk nu al gestart.

[1:41:19] Dat is de eerste challenge die opgestart is vanuit het Nadi... in samenwerking met de zusterorganisatie Sprint in Duitsland.

[1:41:26] Die richt zich namelijk op AI chip design...

[1:41:29] En dat is iets wat heel goed zou kunnen werken voor alternatieven voor de dominante niet-Europese chiptechnologie.

[1:41:41] Ik hoop dat dat meteen spot on is over hoe we dat Nadi zijn werkingskracht kunnen geven.

[1:41:49] Dan is het natuurlijk zo dat inderdaad dat Nadi zelf ook gevoelig is voor de kennis die daar ontwikkeld wordt.

[1:41:58] En we leren gelukkig daar al veel van hoe onze zusterorganisaties zichzelf beschermen.

[1:42:04] Dus dit is iets wat een groot punt van aandacht is, juist ook in die samenwerking met Sprint.

[1:42:10] En zoals toegezegd zal ik de Kamer verder informeren over de omgang met intellectueel eigendom in mijn voortgangsbrief over het Nadi.

[1:42:20] Dat heb ik gezegd dat dat eind dit jaar komt, dus dat is inmiddels al...

[1:42:23] Nou, zo over een maand.

[1:42:25] En dan is het in het voorjaar van 2027 er ook nog voorzien dat ik uw Kamer informeer over de uitkomsten van een onderzoek naar economische veiligheidsrisico's bij subsidieverlening, specifiek door EZK en LVVN.

[1:42:40] En dat is een informatie die ik zal opnemen in de voortgangsbrief Economische Veiligheid.

[1:42:47] U heeft een interruptie van de heer Kinsman.

[1:42:50] Ja.

[1:42:51] De minister geeft aan dat zij ook kijkt naar wat we kunnen leren van landen om ons heen.

[1:42:58] Bedoelt de minister daarmee ook mee dat dat in die brief dan daarin terugkomt wat wij dan kunnen leren van landen om ons heen?

[1:43:03] Of heeft de minister eventueel nu al voorbeelden daarvan?

[1:43:08] Ik stel inderdaad voor dat ik de inhoudelijke dingen die we geleerd hebben en die we ook overnemen, bijvoorbeeld van Sprint, dat ik die benoem in die brief.

[1:43:15] Dat lijkt me waardevol.

[1:43:18] Even nog een interruptie van meneer Van der Lee.

[1:43:21] Ik ben blij dat de heer Kirstenman erop terug is gekomen.

[1:43:23] Ik had dit onderwerp ook aangekaart in het debat over Nadi, de omgang met IP.

[1:43:27] En ik vind het heel goed dat er gekeken wordt naar hoe we dat binnen Nadi, maar ook breder binnen de subsidieverlening, beter borgen.

[1:43:34] Maar specifiek zou ik dan ook nog willen aandringen op toch even kijken naar

[1:43:37] Wat er de afgelopen tijd ook in Nederland is gebeurd met faillissementen van start-ups.

[1:43:42] Waarbij je toch ziet dat Chinese partijen de IP opkopen via curatoren.

[1:43:47] En of dat ook niet nog een nadere actie verwijst.

[1:43:50] Dus dat is later in het traject dan het verlenen van de subsidie en het financieren van de R&D.

[1:43:55] Maar het is nog steeds een risico.

[1:43:57] Dus als daar ook nog even naar gekeken kan worden ben ik extra blij.

[1:44:03] De minister.

[1:44:04] Ja, ik vind het heel goed dat meneer van der Lee eigenlijk gewoon juist de hele doorkijk pakt.

[1:44:09] En dat is volgens mij ook iedere keer de uitdaging.

[1:44:11] Als je het op de ene plek geregeld hebt, hoe voorkom je dat er nog een achterdeur ergens open staat?

[1:44:15] Dus ik herken de materie die meneer van der Lee benoemt.

[1:44:19] En ja, daar ben ik ook op gericht.

[1:44:25] Dan ga ik door in mijn mapje van de strategische afhankelijkheden.

[1:44:33] Want, even kijken... Mevrouw Buller vroeg daarin naar de zes technologieën die Nederland gaat beschermen.

[1:44:45] En daarin geeft zij aan dat het onvoldoende helpt als andere EU-landen niet hetzelfde doen.

[1:44:52] Eigenlijk ook weer zo'n voordeur- en achterdeurprincipe.

[1:44:54] Dus zij vraagt mij of ik wil aandringen in Europa op dezelfde bescherming.

[1:45:01] Ja, dat wil ik.

[1:45:03] Sterker nog, dat nemen wij ook op dit moment al mee in de doorontwikkeling van die investeringstoetsing zoals die op tafel ligt in Europa.

[1:45:11] Dus vanuit Nederland brengen wij deze zes technologieën mee in, in de onderhandelingen en gesprekken die we voeren over die investeringstoetsing.

[1:45:20] Want dat zal leiden tot een herziene Foreign Direct Investment Screening verordening.

[1:45:25] Die moet dan ook geïmplementeerd worden in de lidstaten de komende tijd.

[1:45:31] En de uitvoering van investeringstoetsing en het bereik van die investeringstoetsing binnen Europa, die moet verder geharmoniseerd worden.

[1:45:40] En dus juist ook zorgen dat daar waar één land iets geregeld heeft, dat dat eigenlijk geborgd wordt door het in andere landen ook te regelen.

[1:45:46] Daarmee bereiken we een zelfde niveau van bescherming.

[1:45:49] Dus ik denk dat het punt wat mevrouw Bühler onder mijn aandacht brengt, dat ik zelf het gevoel heb dat dat goed belegd is.

[1:45:57] Dan vraagt meneer Prikkaerts naar randvoorwaarden.

[1:46:02] Hij is net even weg, dan zal ik die even niet nu als eerste nemen.

[1:46:07] Kan ik nog ingaan allereerst op wat er wel of niet valt onder de wet FIFO.

[1:46:12] Dat was nog een vraag waar mevrouw Buller nog op inging.

[1:46:18] Kijk, de wet FIFO richt zich op drie categorieën.

[1:46:23] Het richt zich op vitale aanbieders...

[1:46:25] zoals bedrijven in de energie- en financiële infrastructuur.

[1:46:28] Het richt zich op bedrijven die werken met zeer sensitieve technologie, zoals hoofdgeleiders quantumtechnologie en militaire technologie.

[1:46:36] En het richt zich op beheerders van bepaalde bedrijfscampussen.

[1:46:41] En zoals u waarschijnlijk weet, wordt de wet VIVO iedere keer weer bezien op...

[1:46:47] Het heeft de neiging om te groeien.

[1:46:49] Er is meer om te willen beschermen.

[1:46:51] Dus per 1 januari zal de FIFO worden uitgebreid met onder andere AI en biotechnologie.

[1:46:57] Dat over wat er onder de werkingskracht valt of binnenkort gaat vallen van de FIFO.

[1:47:04] Dan ga ik nu toch maar naar mijn vraag die ik nog open heb staan.

[1:47:07] En die van meneer Prikkaerts is dat het gaat over de Industrial Accelerator Act.

[1:47:11] Want meneer Prikkaerts benoemt de kosten voor ondernemers die lopen op.

[1:47:17] Nederlandse inzet is gericht op duurzame industrie, niet alle industrie.

[1:47:22] Ook in de EU als het gaat om de Industrial Accelerated Act.

[1:47:26] En eigenlijk vraagt hij mij, is het nou niet zo dat we eigenlijk heel ongelijkwaardig omgaan met bedrijven daarin?

[1:47:35] En ik zou daarin juist willen benadrukken dat als kabinet we...

[1:47:38] Dus dat we én inzetten op het versterken van randvoorwaarden... ...die in generieke zin gericht zijn op het versterken van bedrijven.

[1:47:47] En anderzijds ons heel gericht richten op strategische sectoren.

[1:47:53] Bijvoorbeeld door het versterken van die interne markten en ons beleid op de zes markten... ...zoals dat volgt uit het rapport Wendink en dus ook is overgenomen in het coalitieakkoord.

[1:48:02] Die zes strategische sectoren hebben we natuurlijk gekozen.

[1:48:06] Dat heb ik eerder wel eens ook met u besproken...

[1:48:09] te kijken naar toekomstig verdienvermogen, wat specifiek in die sectoren zo goed aanwezig is... door het feit dat ze onze economische weerbaarheid vergroten... en doordat ze ook nog eens maatschappelijke problemen helpen oplossen.

[1:48:20] Maar het is niet zo dat daarmee andere bedrijven mij niet dierbaar zijn.

[1:48:24] Daar gelden juist die generieke aanpakken voor het ondernemersklimaat in Nederland voor.

[1:48:31] Overigens, die Industrial Accelerator Act is voor Nederland een aanvullend instrument...

[1:48:37] En we zijn er daarin vooral opgericht om vraagcreatie te stimuleren, zodat we ook gezonde verdienmodellen ontwikkelen in plaats van alleen steun moeten geven aan allerlei sectoren.

[1:48:49] Uiteindelijk, als een ondernemend mens geloof ik daar natuurlijk vooral in over hoe je gezonde business ontwikkelt.

[1:48:56] Dit waren de onderwerpen die ik had opgehaald onder het blokje strategische afhankelijkheden.

[1:49:04] En dan zou ik naar cyberveiligheid door willen gaan.

[1:49:10] Meneer Van der Lee.

[1:49:11] Ja, ik wou toch op dit blokje even aanhaken.

[1:49:15] Ik had een voorbeeld over elektrische bussen.

[1:49:19] Nou kun je het over twisten, hoe strategisch is dat?

[1:49:22] Maar er zijn veel meer voorbeelden waarin we zien dat wij met alle goede intenties aan de aanboordkant bedrijven in staat stellen om te innoveren, nieuwe producten te ontwikkelen.

[1:49:34] Met allerlei faciliteiten, fiscaal, subsidies, wat maakt niet uit.

[1:49:38] Maar aan de vraagkant doen we bijna niks.

[1:49:42] Maar de Chinezen zijn veel beter dan wij in het ondersteunen van die aanbodkant, zelfs op manieren die wij niet acceptabel vinden.

[1:49:50] Maar vervolgens halen zij de opdrachten binnen hier.

[1:49:52] Dus komt de minister daar nog op terug?

[1:49:55] Is dat bij dit blok?

[1:49:56] Is dat bij overig?

[1:49:57] Want het is nogal een wezenlijke vraag.

[1:50:02] Volgens mij komen we hier inderdaad...

[1:50:04] Dank meneer Van der Leek.

[1:50:05] Ik heb goed gehoord dat u dat ook in de eerste termijn heeft benoemd.

[1:50:10] Het raakt aan een punt wat wij vaker in onze debatten aan de orde hebben, namelijk in hoeverre je aan de vraag stimulering doet van de specifieke gewenste uitkomsten.

[1:50:20] Dus wat doe je daarin bijvoorbeeld in aanbestedingen op het specifiek benoemen van andere factoren dan alleen laagste prijs?

[1:50:28] En ik denk dat meneer Van der Lee inmiddels goed van mij weet, omdat ik dat ook meerdere keren herhaald heb, hoezeer ik ervan hou om inderdaad

[1:50:35] meer eisen te stellen of meer vragen op te roepen aan bestedingen... dan alleen die van de laagste prijs.

[1:50:41] Ik herhaal daarin ook vaak dat ik dat vanuit mijn oude werkzame leven ook heel erg ken als een stimulerende factor.

[1:50:48] Dan is een volgende vraag in hoeverre ik daar als minister van Economische Zaken zelf degene ben die wil dicteren hoe dat allemaal moet.

[1:50:55] En daarvan heb ik iedere keer eigenlijk herhaald dat ik het wel belangrijk vind dat de mogelijkheden daarvoor goed worden toegelegd, dat die beschikbaar zijn voor daar waar aan bestedingen uitgezet worden, maar dat ik niet degene ben die het dicteert.

[1:51:10] Dat is eigenlijk zoals ik daarin zit.

[1:51:14] Meneer Van der Lee.

[1:51:16] Ja, maar dat wil ik ook helemaal niet.

[1:51:17] We hoeven niet China te kopiëren en een autocratisch bestuur in te richten.

[1:51:21] Dat vraag ik ook helemaal niet.

[1:51:23] Wat ik vraag is dat dit meer prioriteit krijgt.

[1:51:26] ook werk wordt van de taskforce die ons richt op ons toekomstig verdienvermogen, om rijksbreed te kijken hoe kunnen we als overheid, launching customer, meer body geven.

[1:51:35] En dat is niet voorschrijven hoe het allemaal precies zou moeten, maar wel zorgen dat die 119 miljard euro die we als overheid jaarlijks uitgeven, op een manier wordt ingezet die ook onze eigen bedrijven bevoordeelt.

[1:51:47] En zeker dat type bedrijvigheid waar we van vinden ook strategisch belangrijk is dat we dat in Nederland niet alleen behouden, maar ook versterken.

[1:51:56] De minister.

[1:52:00] Ja, Nederland gelooft heel erg in het stimuleren van vraagcreatie om daarmee bepaalde transities in te kunnen zetten.

[1:52:09] Dat is ook vaak onze inzet in Europa en dat is ook waar ik in geloof in Nederland.

[1:52:14] Als meneer Van der Leen mij specifiek vraagt, is dit wat nu op de taskforce tafel zit...

[1:52:19] Nee, dat is niet één op één wat op de taskforce tafel ligt.

[1:52:21] Overigens omdat ik ervan overtuigd ben dat dit in generiek beleid zou moeten zitten.

[1:52:28] Dan noemt meneer Van der Lee hoe belangrijk ook juist de overheid kan zijn als launching customer voor een aantal van die zaken.

[1:52:34] Daar ben ik het helemaal mee eens.

[1:52:36] En ook daarvoor hebben we ook wel eens eerder in debatten aan de orde gehad.

[1:52:40] Is het dus belangrijk dat er goed gewezen wordt op de mogelijkheden die hierin zijn.

[1:52:45] Nogmaals weer, zonder daarin actief te sturen als minister van Economische Zaken.

[1:52:53] Mevrouw Biller, u had ook nog een interruptie.

[1:52:58] Oké.

[1:52:58] U verder met uw blokje.

[1:53:00] Ja, dan ga ik naar cybersecurity.

[1:53:02] Daarin heeft mevrouw Bohac gevraagd... welke concrete maatregelen we gaan nemen... om de weerbaarheid van het bedrijfsleven te stimuleren op dit vlak.

[1:53:11] Want het klopt dat er veel aan de hand is, ook recent.

[1:53:17] En eerlijk gezegd denk ik iedereen aanvoelt... dat dat alleen maar meer gaat worden.

[1:53:22] Die dreiging die vanuit die cybersecurity kant komt.

[1:53:24] De NCTV is, zoals mevrouw Bohac zelf ook al noemde... daar ook heel uitgesproken over geweest.

[1:53:29] Ik geloof vorige week, toen zij met...

[1:53:31] allerlei bevindingen naar buiten kwamen.

[1:53:34] Dus dat is ook iets wat veel aan de orde is op het ministerie van Economische Zaken, wat verwerkt wordt in een campagne die op dit moment ook nog loopt, namelijk de campagne Bescherm wat je sterk maakt.

[1:53:48] Dat is er eentje die in generieke zin kwetsbaarheden onder de aandacht brengt van bedrijven, maar vooral ook oproept om daar actie op te nemen door daar een plan voor te maken.

[1:53:59] Een draaiboek te maken voor allerlei bedreigingen.

[1:54:03] Daar maken we ook handreikingen voor.

[1:54:05] Handreikingen die bedrijven helpen om risico's van binnenuit beter te herkennen en tegen te gaan.

[1:54:11] De zogenaamde insider risks.

[1:54:14] We werken nog aan een tool die bedrijven gaat helpen om hun toeleveringsketens te versterken.

[1:54:20] En de afhankelijkheden te verminderen.

[1:54:22] En ook werkt mijn ministerie aan een regeling voor startende technologieondernemers... waarmee ze hun weerbaarheid verder kunnen vergroten.

[1:54:32] Die campagne waar ik het net al even had, maak je bedrijf weerbaar...

[1:54:37] RVO.nl staat er dan achter in de campagne.

[1:54:40] Die is voor de zomer nog weer gelanceerd.

[1:54:44] Het is eigenlijk een vervolg op hoe je in je huishouden weerbaarder werd, waar een jaar geleden een campagne op gedaan is.

[1:54:52] RVO en de Kamer van Koophandel zijn dit nog op dit moment verder aan het uitdragen.

[1:54:57] Is dit allemaal al voldoende en voldoende specifiek voor het onderwerp cybersecurity?

[1:55:02] Ik denk nee, dit is nog een generieke aanpak.

[1:55:05] De specifieke cybersecurity aanpakken is natuurlijk ook iets wat door mijn collega, staatssecretaris van economische, van digitale economie en soevereine economie, dat is het, de specifieke haar aandacht heeft.

[1:55:23] Mevrouw Ballers, u heeft ook een interruptie.

[1:55:26] Ja, voorzitter, dank u wel.

[1:55:28] Het voelt nog niet heel fulfilling, moet ik zeggen.

[1:55:33] Ook omdat, inderdaad, ik moedig elke vorm van campagne aan die bedrijven en huishoudens ertoe in staat stelt om zich te beschermen.

[1:55:42] Maar zo'n campagne, we hebben dit debat een jaar geleden, wat was het, in maart denk ik, gehad.

[1:55:47] En daar hebben we ook deze vragen gesteld.

[1:55:49] Toen deed ik ook nog een voorstel.

[1:55:51] voor een nog actievere vorm dan een campagne.

[1:55:53] Die was toen op dat moment niet...

[1:55:56] Ik weet even niet meer welke woorden de minister toen gebruikte.

[1:56:02] Maar dat was in elk geval iets wat onder het mond van de campagne... toen als alternatief werd in de beantwoording werd weggezet.

[1:56:12] Dat is allemaal hartstikke goed en dat moedig ik ook aan.

[1:56:14] Maar ondertussen zien we inderdaad, als we vorige week naar de NSTV luisterden...

[1:56:19] dat het echt bij lange na niet voldoende is.

[1:56:22] Dus het vraagt denk ik nog wel iets meer urgentie dan dit.

[1:56:27] Dus ik vroeg ook echt naar wat aanvullende maatregelen... dan de lopende zaken die we nu al doen.

[1:56:33] Ik weet niet of dat ook aan de orde is... maar dat zou ik graag nog van deze minister willen weten.

[1:56:39] De minister.

[1:56:41] Laat ik nog eens een poging doen, voorzitter.

[1:56:43] Want er zijn een paar dingen...

[1:56:46] die we inmiddels hebben door middel van wet en regelgeving.

[1:56:50] Zo is daar de cyberbeveiligingswet.

[1:56:53] Die versterkt de digitale weerbaarheid van essentiële en belangrijke entiteiten... via een zorg- en een meldplicht.

[1:57:00] De wet bevorderen digitale weerbaarheid is van kracht geworden in oktober 2024.

[1:57:06] Die zit op delen van dreigingsinformatie met niet vitale bedrijven... en op het stimuleren van samenwerking binnen het cyberdomein.

[1:57:15] CRA, de Cyber Resilience Act, die moet zorgen voor veilige digitale producten door het stellen van eisen op het gebied van cybersecurity voordat die producten op de Europese markt worden gebracht.

[1:57:27] Dus dat zijn wat concrete dingen in wet en regelgeving.

[1:57:31] En dan zijn er nog een aantal andere maatregelen.

[1:57:34] Bijvoorbeeld een subsidieregeling voor kleine mkb'ers.

[1:57:39] En dat is een subsidieregeling die heet Mijn Cyber Weerbare Zaak.

[1:57:43] Dat is er op

[1:57:44] ...gericht om de kleine MKB'ers, dus tot 50 medewerkers... ...te helpen om hun digitale weerbaarheid te vergroten.

[1:57:53] En er is inmiddels een keurmerk, Digitale Basisveiligheid MKB... ...voor ICT-dienstverleners.

[1:58:00] Zodat MKB'ers, als zij een betrouwbare dienstverlener zoeken... ...kunnen rekenen op dat dat goed beoordeeld is.

[1:58:10] Dat keurmerk helpt daarin.

[1:58:12] Dan is er tot slot...

[1:58:14] de integratie van het Digitaal Trust Center, het DTC.

[1:58:20] Dat is geïntegreerd met het NCSC.

[1:58:22] Het zijn, sorry, weer veel afkortingen... tot één cybersecurityorganisatie.

[1:58:27] Voor zowel de Rijksoverheid, maar ook voor kritieke sectoren.

[1:58:31] En het ook niet-kritieke bedrijfsleven... inclusief het MKB kan gebruikmaken... van deze specifieke cybersecurityorganisatie.

[1:58:40] Dus ik hoop dat dit al wat helpt...

[1:58:42] praktischer klinkt.

[1:58:44] Wat er ook echt aan loketten, aan hulp, aan regels, aan keurmerken gemaakt is.

[1:58:50] Uiteindelijk gaat het er natuurlijk ook allemaal om, daar hebben we het vaker over in deze commissie specifiek, dat het niet altijd is dat als je meer aanbiedt, dat er ook beter geïmplementeerd is.

[1:59:01] U zelf bent ook degene, of weer via de voorzitter zeg ik dit, ik weet dat mevrouw Hatsch daar vaker aandacht voor vraagt, dat juist het

[1:59:10] helpen implementeren dat dat iets is wat nodig is wil je de echte impact bereiken.

[1:59:15] Ik herken dat ook weer op dit thema.

[1:59:17] Ik denk overigens wel weer dat de campagnes die gevoerd worden weer kunnen helpen om misschien de extra stimulans te geven om gebruik te maken van de middelen die er zijn.

[1:59:29] Mevrouw Wallers, voordat ik u woord geef, even een mededeling.

[1:59:33] Meneer Prikkaert komt niet terug wegens privéomstandigheden.

[1:59:38] Dus ik geef mevrouw Wallers het woord.

[1:59:42] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:59:44] En misschien dan nog een vervolgvraag hierop.

[1:59:46] Want dit zijn inderdaad allemaal initiatieven en loketten die ervan uitgaan dat bedrijven zich dan weten te wenden tot de overheid.

[1:59:58] En de vraag

[2:00:00] ...die ik toen in maart eigenlijk ook stelde en hier nog een keer zal stellen is... ...kunnen we niet ook, of is de minister bereid om ook een actievere vormrichting bedrijven... ...zeker in die vitale infrastructuur, vitale sectoren, om daar actief het gesprek op te werpen... ...of ze inderdaad voldoende geëquipeerd zijn, of dat nou in cyber is of op andere elementen... ...om daar actiever het gesprek ook mee aan te gaan?

[2:00:25] De minister.

[2:00:26] Ja.

[2:00:27] Dank voorzitter.

[2:00:31] De vraag of ik daar bereid toe ben, zeker ben ik bereid.

[2:00:35] Ik ben eigenlijk altijd bereid om een heleboel acties te ondernemen die helpen om iets wat zo belangrijk is voor het bedrijfsleven, maar daarmee ook voor de totale Nederlandse economie en Nederlandse samenleving, om daar me voor in te zetten.

[2:00:47] Ik kan mij in de uitvoeringsvorm daarvan wel voorstellen dat hier bijvoorbeeld een goede rol gespeeld kan worden door de werkgeversorganisaties, VNO-NCW, MKB Nederland, brancheverenigingen,

[2:00:57] Ik weet namelijk ook dat die zich daar nu ook al op richten.

[2:01:01] Het is ook onderwerp van gesprek tussen mij en dat soort organisaties.

[2:01:06] Dus eigenlijk stel ik mij dan een vorm voor waarin juist die inhoudelijke relaties die er al zo erg zijn binnen die brancheverenigingen en dergelijke, dat we die vooral benutten om deze implementatiekracht te vergroten.

[2:01:24] U kunt verder gaan met uw blokje.

[2:01:29] Dan lijkt het mij goed om naar mijn laatste mappie te gaan... met de vragen die nog wat verder buiten de blokjes lagen die we net gehad hadden.

[2:01:40] Die zijn volgens mij allemaal van meneer Vlagg.

[2:01:43] Die dan lang heeft moeten wachten totdat zijn vragen aan de beurt kwamen.

[2:01:49] Omdat hij blijkbaar zo creatief was dat het allemaal in een mapje overig terechtkwam.

[2:01:54] De buurlandentoets, om daar maar mee te beginnen.

[2:01:56] Want ik herken dat dit een onderwerp is wat meneer Vlag vaker naar voren heeft gebracht.

[2:02:02] En dat hij daar ook beelden bij heeft over hoe dat precies in werkingskracht zou moeten krijgen.

[2:02:08] Omdat hij het belang daarvan groot vindt en overigens deel ik dat.

[2:02:13] Nou is het zo dat VNO een buurlandentoets heeft ontwikkeld, daar heeft meneer Vlag aan gerefereerd.

[2:02:20] Die klonk alsof dat dus een andere toets zou moeten worden naast bestaande toetsen.

[2:02:26] Wat we nu doen...

[2:02:28] En wat ik zelf een goed idee vind, is dat de inhoud van die toets... zoals VNO die heeft voorbereid, heeft ontwikkeld... dat die is geïntegreerd in de bedrijfseffectentoets.

[2:02:38] Een toets die al bestond.

[2:02:40] Dat is om te voorkomen dat we toets op toets stapelen... en daarmee regeldruk ongewenst vergroten of andere belasting... van wie daar ook maar mee bezig is.

[2:02:50] Mijn overtuiging is dat de inhoudelijke lading...

[2:02:55] ingebracht is door VNO-NCW in datgene wat zij voorgesteld hebben, dat die wel degelijk overgenomen is.

[2:03:01] Dus dat er niets afgedaan is aan de inhoudelijke kracht daarvan.

[2:03:05] En dat het nu eigenlijk door het in te brengen in die bedrijfseffectentoets tot een integraal goede werking kan komen.

[2:03:15] Op 16 oktober heb ik samen met de minister van KGG en met de staatssecretaris van EZK de industriële

[2:03:23] of de Integrale Industriebrief naar de Kamer gestuurd.

[2:03:27] En daar is ook aangegeven dat door middel van die bedrijfseffectentoets... en de beleidsfiches standaard rekening gehouden wordt met dat gelijke speelveld.

[2:03:35] Precies zoals meneer Vlag ook iedere keer benadrukt wat zo belangrijk is.

[2:03:39] Dus ik hoop dat we elkaar hier toch steviger te pakken hebben dan dat misschien leek.

[2:03:44] In ieder geval was dat wel mijn intentie.

[2:03:46] Even een interruptie van de heer Vlag.

[2:03:49] Ja, eigenlijk even hierop doorgaan, want dit is ook hoe ik het geschetst heb in mijn bijdrage.

[2:03:55] Ik heb eerder een motie ingediend, die heb ik aangehouden na een toezegging van de minister.

[2:04:00] Ik kom met een brief en de minister refereert aan die brief en zegt, ja daar staat in, we houden al standaard rekening met het gelijke speelveld.

[2:04:08] In mijn betoog gaf ik aan, dat vind ik te mager, omdat je...

[2:04:12] met name ziet dat de stapeling van een aantal zaken... problematisch zijn voor de industrie.

[2:04:19] Vervolgens heb ik verwezen naar die buurlandentoets van VNO-NCW... en gezegd, zouden we niet een aparte toets?

[2:04:24] Het gaat mij niet om stapelen of nieuwe dingetjes verzinnen enzovoort.

[2:04:28] Alleen, ik constateer dat de huidige bedrijfseffectentoets... niet afdoende is om de stapeling van de verschillende factoren...

[2:04:37] goed een plek te geven zodanig dat de industrie daar echt iets aan heeft.

[2:04:42] Dus eigenlijk is mijn reactie, de brief die de minister heeft gestuurd als antwoord op mijn motie, vind ik daarin toch te mager.

[2:04:51] Zou de minister daarop kunnen reageren?

[2:04:54] De minister...

[2:04:57] En wat ik nu, ik wil daar heel erg mijn best voor doen allereerst voorzitter, zeg ik via u tegen meneer Vlag.

[2:05:04] En ik denk dat misschien wij een verschillend beeld hebben over of die bedrijfseffectentoets...

[2:05:12] veranderd is naar aanleiding van de vragen die u onder andere daar ook over heeft gesteld.

[2:05:18] Mijn beeld is dat de inhoud van de bedrijfseffectentoets dus veranderd is, dat de buurlandentoets zoals die ontwikkeld was door VNO-NCW, waar u volgens mij ook vertrouwen in uitstraalt,

[2:05:28] dat juist die geïntegreerd is in die bedrijfseffectentoets.

[2:05:33] En dat daarmee de situatie die er is nu en in die brief ook beschreven is, daarmee toch een verbeterde situatie is ten opzichte van het moment waarop u uw vragen stelde.

[2:05:48] Meneer Vlag.

[2:05:49] Ja, voorzitter.

[2:05:50] Twee vragen dan nog als vervolg erop.

[2:05:51] Heeft de minister met vertegenwoordigers van de industrie gesproken of dat voor hen ook voldoende aankooppunten biedt?

[2:05:56] Om te kunnen kijken of wij Europese beleidsruimte niet strakker toepassen dan buurlanden.

[2:06:02] En twee, zou de minister in staat zijn om heel kort in een klein briefje aan te geven op welke manier het dan in die bedrijfseffectentoets is overgenomen?

[2:06:10] Welke elementen van die VNO-NCW-toets daar dan in terecht zijn gekomen?

[2:06:15] De minister.

[2:06:17] Laat ik allereerst mijn best doen om in de tweede termijn even te kijken of ik hier misschien gewoon al op in kan gaan.

[2:06:23] Dan moet ik mij even laten souffleren.

[2:06:25] En als dat niet zo is, dan ben ik graag bereid om daar op een ander moment op terug te komen.

[2:06:31] En dat zeg ik ook omdat ik herken dat meneer Vlag hier bij herhaling op terugkomt.

[2:06:36] Dus inmiddels vraag ik hier ook geregeld naar, omdat ik het ook belangrijk vind om serieus te nemen wat ingebracht wordt door u.

[2:06:42] Dus waardering daarvoor.

[2:06:44] Dan is er een andere vraag die ook door meneer Vlag naar voren werd gebracht.

[2:06:49] Of ik bereid zou zijn om samen met de minister van Defensie...

[2:06:53] of vaak is het de staatssecretaris van Defensie, is het in mijn ervaring, op zoek wil gaan naar knelpunten en beter nog oplossingsrichtingen om de Nederlandse industrie maximaal te laten bijdragen aan de opschaling van Defensie.

[2:07:07] Nou, ik kan dat zeker toezeggen.

[2:07:11] Ik ben zelfs hier regelmatig over in gesprek met mijn collega's op Defensie, omdat het voor mij ook een belangrijk speerpunt is om te kijken over hoe juist

[2:07:20] de Nederlandse industrie goed toegang geven tot die behoefte die er bij Defensie is.

[2:07:26] De knelpunten die daarbij zijn, die staan daarmee dus ook regelmatig op de agenda.

[2:07:32] Het is ook zo dat daar specifieke dingen op ingericht zijn om daar wat dingen uit de weg te ruimen.

[2:07:38] Zo is er binnen Defport, ik ga ervan uit dat meneer Vlag daarmee bekend is... dat er een specifieke red tape tafel ingericht is...

[2:07:48] Het mooie Engelse woord wat ik overigens pas in deze rol geleerd heb over het verminderen van regeldruk of andere administratieve belasting.

[2:07:58] We geven maar hiermee weer aan dat het een heel internationaal veld is deze industrie.

[2:08:03] Maar er is dus een specifieke tafel ingericht om heel gericht daar belemmeringen weg te nemen die op dit vlak liggen.

[2:08:13] En dat is ook in samenwerking met de betrokken partijen uit de sector.

[2:08:18] En wordt ook heel gericht naar oplossingsrichtingen dan gezocht.

[2:08:22] Dat is iets wat daar op tafel ligt.

[2:08:25] Ik kan misschien ook vertellen dat ik heel binnenkort naar een bijeenkomst ga van deze partijen samen.

[2:08:33] Daarin ook weer in persoon laat zien hoe belangrijk het vindt dat we juist economische zaken en defensie goed bij elkaar brengen.

[2:08:40] Omdat daar nou eenmaal ook kansen liggen.

[2:08:43] Dus ik hoop dat meneer Vlag daarmee inderdaad ook van mij voelt en ziet dat ik me hiervoor inzet.

[2:08:49] En dat ik ook daarin de signalen uit de industrie zelf ook probeer naar binnen te halen, zodat we daar zo gericht mogelijk mee aan de slag kunnen.

[2:09:01] Even nog even informatie voor de overige leden.

[2:09:04] We hadden in het begin gezegd drie interrupties.

[2:09:06] Nu heb ik dat...

[2:09:07] Wat vrijgelaten, ook voor meneer Van der Leer.

[2:09:10] Maar ook voor u.

[2:09:12] Aangezien wij ruim in de tijd zitten, gaan wij niet meer vasthouden aan de drie interrupties.

[2:09:18] Want u zit al aan zes.

[2:09:20] Meneer Vlag.

[2:09:22] Ja, dank u wel, voorzitter.

[2:09:23] Dat is fijn.

[2:09:24] En dank ook voor de beantwoording van de minister.

[2:09:26] Want ik zie dat de minister daar serieus werk van maakt.

[2:09:29] Ik kleur mijn vraag nog even iets specifieker in.

[2:09:31] Het gaat mij dus niet om de grotere industriebedrijven, want die hebben vaak een aantal faciliteiten nog goed op orde.

[2:09:37] Waar ik tegenaan loop is inderdaad de grotere MKB-bedrijven.

[2:09:40] Die moeten als ze voor defensie produceren ook in defensie geaccrediteerde veiligheidsruimtes werken.

[2:09:46] En die hebben ze gewoon niet.

[2:09:47] En er is ook simpelweg geen ruimte voor.

[2:09:48] Een van de ideeën die er langskomt is, kun je niet een aantal van die bedrijven in regio's clusteren en ergens centraal een locatie inrichten die voldoet aan die eisen?

[2:09:56] Dat is bijvoorbeeld een die goed praktisch op te lossen zou zijn.

[2:10:00] Netcongestie is natuurlijk veel ingewikkelder en grootser, dus die noemde ik daar ook wel in.

[2:10:04] Maar het gaat echt om dit soort specifieke defensie gerelateerde eisen, gekoppeld aan het grotere MKB.

[2:10:11] Want die hebben soms net niet de voorzieningen die onze grote industrieën wel hebben.

[2:10:18] De minister.

[2:10:19] Ja, het is een mooi praktisch vraagstuk eigenlijk.

[2:10:22] En ik denk ook dat hoe ik daar zelf tegenaan kijk... is dat ik ook echt een rol en verantwoordelijkheid zie van de grotere partijen... die juist deze ketens nodig hebben van aanleverende partijen... om goed na te blijven denken en actie te nemen op wat er nodig is... zodat die keten goed bij kan dragen.

[2:10:40] Dus ik zou daar ook niet alleen een rol voor... of niet allereerst een rol voor mij zien...

[2:10:46] Ik vind dat dit, niet alleen in de defensieindustrie, maar in alle industrieën, dat grotere partijen ook een rol moeten nemen, verantwoordelijkheid moeten nemen voor het goed ontsluiten van hun keten.

[2:10:55] gaat ook weer helpen voor de weerbaarheid.

[2:10:57] Om specifieker in... Overigens, als ze daarin dan steun nodig hebben... bijvoorbeeld door regionale plekken te creëren... dan zou dit weer best eens kunnen passen in regionale aanpakken... die ook weer voor mij op de gespreksagenda staan met de provincies bijvoorbeeld.

[2:11:12] Dus ik sta heel erg open voor dit soort hele praktische insteken... waarin we misschien, als we allemaal een stapje vooruit zetten... dingen mogelijk kunnen maken die niet mogelijk zijn...

[2:11:22] als partijen los blijven opereren.

[2:11:25] Specifiek vroeg meneer Vlagmijn nog naar het ACM-prioriteringskader... als het gaat over elektriciteit.

[2:11:32] Terecht zegt hij van de netcongressieproblematiek... gaan we niet generiek ophangen aan dit vraagstuk van die keten.

[2:11:38] Maar is het nou niet jammer dat nou net die aanleverende bedrijven... niet onder het prioriteringskader vallen?

[2:11:46] Klopt inderdaad, omdat een netbeheerder beoordeelt... of een activiteit in aanmerking komt...

[2:11:51] voor prioriteringen.

[2:11:54] En nou heb ik inmiddels in beeld dat het

[2:11:59] Het waar is dat bedrijven die producten of diensten leveren aan Defensie... dat die niet automatisch in aanmerking komen voor die prioritaire positie.

[2:12:09] Maar dat het nog steeds wel zo is dat specifieke activiteiten... waarschijnlijk niet degene die de catering zijn voor de bedrijven... maar wel die wat meer zitten op de onmisbare onderdelen, schat ik zo in... dat die toch geschaald kunnen worden onder een categorie veiligheid.

[2:12:23] En dat dat helpt in de prioritering.

[2:12:26] Dus mijn aanname is dat er wel degelijk...

[2:12:30] Daar waar het meer inhoudelijk gedreven is, meer op technologisch vlak zit, dat daar wel degelijk mogelijkheden zitten.

[2:12:38] Dit is de beantwoording die ik had van de vragen die nog in mijn mapje overig zitten.

[2:12:43] Het zou weer een moment zijn om een check te doen of ik daarmee goed heb geveegd.

[2:12:47] Meneer Van der Lee heeft nog een interruptie voor u.

[2:12:49] Ja, ik heb een heel onderwerp gemist en dat gaat over een experia.

[2:12:54] Daar heb ik nadrukkelijk naar gevraagd, want dat sleept maar.

[2:12:58] En volgens mij hebben ze ook wat hulp nodig van de overheid.

[2:13:02] Tenminste, dat vertellen ze mijzelf ook, maar dat hebben ze tenminste ook verteld begin van de week.

[2:13:07] En aangekoppeld daaraan de inspanningen die nodig zijn in Europa om back-end productiefaciliteiten te creëren.

[2:13:15] En of Nederland daar een actieve rol in wil pakken.

[2:13:18] Het zou trouwens ook in Nederland kunnen, in Gelderland.

[2:13:20] Maar misschien op een andere plek, want er zullen meer bedrijven op moeten instappen.

[2:13:24] Maar dat kan alleen van de grond komen als overheden zich hier verhard voor gaan maken.

[2:13:29] Omdat het alleen maar volledig geautomatiseerd gaat kunnen.

[2:13:33] Dus ik ben bijnieuw naar die antwoorden, minister.

[2:13:38] Excuses zeg ik via de voorzitter aan meneer Van der Lee.

[2:13:41] Want dit heb ik wel degelijk ook als vragen gehoord.

[2:13:44] Zeker is een Xperia een onderwerp wat niet klaar is.

[2:13:48] En wat dus ook zeker mijn aandacht heeft.

[2:13:52] Ik ga mijn antwoord even in twee delen doen.

[2:13:54] Ik pak hem eerst even generiek.

[2:13:57] Generiek de vraag, kunnen we bewuster zoeken naar...

[2:14:01] voor totale waardeketens richting chipproductie.

[2:14:07] Dus daar waar we zien dat we bepaalde onmisbare bedrijven in Nederland hebben... in een belangrijke waardeketen.

[2:14:13] Maar waarin we toch eigenlijk in de hele waardeketen nog steeds zien... dat dat een internationaal functionerend iets is... kunnen we zorgen dat dat in Europa ook meer samenkomt.

[2:14:23] Dat is iets wat nou nadrukkelijk op de Europese tafel ligt... waar we ook ons Nederlandse aandeel in nemen.

[2:14:28] En ja, daar willen we juist stimuleren op vraag...

[2:14:30] creatie, dus die keten steeds meer volmaken.

[2:14:34] Maar meneer van der Lee vraagt mij hier heel specifiek op één bedrijf en één zaak.

[2:14:42] Daar zitten ontzettend veel gevoeligheden in op allerlei soorten niveaus.

[2:14:46] Dat maakt dat ik me hier belemmerd voel om dat in deze zaal uit te spreken, maar wel aanbiedt om daar een technische briefing over te doen, zodat iedereen die daar

[2:14:55] voor zou willen komen, zich in ieder geval goed geïnformeerd kan voelen over wat daar nu de stand van zaken is en het perspectief.

[2:15:05] Meneer Van der Lee.

[2:15:06] Ja, dat is goed, maar uit de woorden begrijp ik dat het een vertrouwelijke technische briefing zal zijn.

[2:15:14] Ik snap het, het gaat om één bedrijf, maar...

[2:15:17] Kijk, ik vind het wel een beetje in contrast staan met de wijze waarop de voorganger, de ambtsvoorganger, met dit dossier is omgegaan.

[2:15:26] Publieker dan dat kon bijna niet.

[2:15:28] Dus ik vind het prima om een vertrouwelijke briefing te hebben.

[2:15:32] Maar wat ik ervan meekrijg is dat er ook wel iets nodig is.

[2:15:37] En dat de minister nog niet publiekelijk uitspreekt wat er nodig zal zijn.

[2:15:42] Daar kan ik me wel weer iets bij voorstellen.

[2:15:44] Maar zelfstandig gaat het in Xperia niet helemaal lukken om hier uit te komen.

[2:15:49] Dus ik hoop dat we dan in die technische briefing iets meer horen over welke concrete inspanningen Nederland en mogelijk met andere partners in Europa hierop kan betekenen.

[2:16:02] De minister.

[2:16:03] Ik denk hieruit op te maken dat meneer Van der Lee in ieder geval graag komt als ik een uitnodiging stuur voor een vertrouwelijke technische briefing.

[2:16:13] Mevrouw Duller heeft ook nog een vraag voor u.

[2:16:16] Dankjewel, voorzitter.

[2:16:18] Ik mis nog een stukje beantwoording over de handelsbeschermende maatregelen rondom de Critical Chemical Alliance.

[2:16:30] Daar heb ik ook nog vragen over gesteld.

[2:16:33] Ik snap dat de minister zegt dat het bij buitenlandse handen zit, maar dit is toch wel echt iets wat we in gezamenlijke contexten met elkaar moeten oppakken als het gaat over het thema van dit debat.

[2:16:53] Ik ga mij even hierop bezinnen, want ik heb inderdaad wel iets behandeld over de Critical Chemicals Alliance.

[2:16:59] Maar de specifieke vraag die mevrouw Buller nog toevoegt, daar zal ik in de tweede termijn nog op terugkomen.

[2:17:09] Dan zijn we klaar met de eerste termijn van de minister.

[2:17:13] Dan ga ik direct door naar de tweede termijn van de Kamer.

[2:17:18] En u krijgt alle 1 minuut en 20 seconden.

[2:17:22] En dan begin ik bij de heer Vlag.

[2:17:26] Ja, voorzitter.

[2:17:27] Dank u wel.

[2:17:27] Dank voor de beantwoording van de minister.

[2:17:29] Goed dat we uitgebreid hebben kunnen wisselen de betekenis voor de defensie gerelateerde industrie...

[2:17:35] De inzet die ik daarvoor vroeg voor het grotere MKB, want met name die maak ik me, zorg om is een groot woord, maar daar wil ik mijn hart voor maken dat die ook de boot niet missen.

[2:17:44] Want die hebben we inderdaad in die ketens keihard nodig, maar dat is volgens mij voldoende helder overgekomen en ik hoop dat dat bij het werkbezoek aan de regio van de rechtssteden ook nog een vervolg krijgt.

[2:17:52] Het tweede punt wat ik even wil noemen is die buurlandentoets.

[2:17:56] Daar hoop ik nog iets van in tweede termijn te horen van de minister.

[2:18:01] Omdat ik voornemens was of ben om een motie daarop in te dienen, afhankelijk ook van de beantwoording, vraag ik alvast maar een twee minuten debat aan.

[2:18:10] Maar dat kan ook zijn dat dat na de beantwoording van de minister voor mij in ieder geval niet nodig is.

[2:18:14] Maar wellicht zijn er ook meer collega's die daar nog iets mee hadden willen doen.

[2:18:18] Tot zover.

[2:18:19] Dank.

[2:18:20] De heer Kisteman.

[2:18:23] Ja, voorzitter.

[2:18:23] Ik wil de minister bedanken voor de beantwoording.

[2:18:25] We kijken uit naar de brief over Nadi en met daar ook de voorbeelden bij wat we kunnen leren van landen om ons heen.

[2:18:31] En daar wou ik het verder bij laten.

[2:18:33] En ik weet niet hoeveel tijd de minister voor het tweede termijn nodig heeft, maar ik verlaat hem ook zo meteen het debat om op een gegeven moment te kunnen eten en naar het volgende debat te gaan.

[2:18:42] Mevrouw Waller.

[2:18:43] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:18:44] En ik wil graag de tweede termijn nog even benutten om het te hebben over de energieopslag en de batterij die daar een rol in kan spelen.

[2:18:50] Nederland heeft namelijk een ambitieuze doelstelling, las ik in een brief vorige week.

[2:18:54] Namelijk dat in 2040 de capaciteit van batterijen die verbonden zijn aan het stroomnet 50 keer groter moet zijn dan nu.

[2:19:03] Maar wie die stroom opslaat in batterijen uit China haalt juist weer afhankelijkheid naar binnen.

[2:19:07] En in diezelfde brief lees ik daar helaas niets over, terwijl het EZ-ministerie die agenda wel coördineerde.

[2:19:13] Misschien nog een reflectie van de minister daarop.

[2:19:17] Hoe we al die veelbelovende start-ups in deze specifieke sector, die het niet zelf lukt te groeien, te helpen bij te dragen aan deze doelstelling.

[2:19:24] Dank u wel.

[2:19:29] Ja, dank voorzitter.

[2:19:30] En ik wil het ook nog even hebben over die ervaren regeldruk.

[2:19:34] Dank als allereerst aan de beantwoording van de minister.

[2:19:37] Maar ik wil toch nog even kijken naar de doorlooptijden van de exportcontrole.

[2:19:42] Want wij krijgen toch signalen dat de terugkerende exporttransacties niet altijd heel effectief worden afgehandeld.

[2:19:50] En ik zou heel graag aan de minister willen vragen.

[2:19:53] Kan de minister toezeggen dat ze samen met haar collega van buitenlandse handel op korte termijn...

[2:19:58] ...gesprek gaat over deze knelpunten... ...en ook de mogelijkheid van een fast track bekijkt.

[2:20:08] En ook kijk naar globale vergunningen, dat zou ook echt helpen.

[2:20:12] Dan in relatie tot de wet FIFO... ...het bereik is uitgebreid... ...maar de uitvoeringscapaciteit wordt die dan ook een gelijke tred...

[2:20:28] Wij krijgen toch steeds signalen dat het ook lang wachten is op een reactie hierop.

[2:20:37] En dat zouden we graag willen verhelpen.

[2:20:39] Ten aanzien van de kritieke grondstoffen, ook dank voor die beantwoording.

[2:20:42] Maar ik zou het heel fijn vinden als het inzichtelijk wordt gemaakt, het liefst middels een brief, op welke manier Nederland nu bijdraagt.

[2:20:53] En welk aandeel Nederland nu maakt.

[2:20:57] oppakt binnen de Europese benchmarks.

[2:21:00] Zou de minister dat kunnen toezeggen?

[2:21:03] Dank u wel.

[2:21:04] Dan gaan we naar meneer Van der Lee.

[2:21:07] Dank voorzitter, dank aan de minister voor de beantwoording.

[2:21:10] Ik heb volgens mij nog een antwoord te goed op de vraag of het verminderen van grondstofafhankelijkheid via circulaire oplossingen nou ook een expliciete investeringsprioriteit wordt van dit kabinet.

[2:21:22] Ik heb mijn zorgen over de financiering, zowel Europees als Nederland, al verwoord.

[2:21:26] Maar er zijn nieuwe instrumenten.

[2:21:29] Krijgt dit nou een voldoende plek?

[2:21:31] Dat is mijn vraag.

[2:21:33] Ik ga ook graag in op het aanbod voor een vertrouwelijke technische briefing of een Xperia.

[2:21:39] Maar ik wil ook wel echt aandringen op toch iets meer sturing als het gaat om het vormgeven van Nederland als launching customer.

[2:21:48] Het is niet de opleger van welke inkoop doe je nou exact bij welk bedrijf.

[2:21:53] Maar ik vind dat het op dit moment niet goed gaat.

[2:21:56] En er zijn mogelijkheden.

[2:21:58] Maar het ontbreekt aan kabinets brede sturing hierop.

[2:22:02] Waardoor dit onvoldoende van de grond komt.

[2:22:06] stappen worden gezet in bi-European of iets breder dan dat... dan moet je dat ook implementeren.

[2:22:12] Bijvoorbeeld weer in je procurement.

[2:22:16] Dus ik wil de minister oproepen om daar toch proactief mee aan de slag te gaan... en dat samen met collega's, of dat nou wel of niet in de taskforce is... voor mij betreft in de hele ministerraad... toch te zorgen dat we onze eigen Europese bedrijven helpen... zeker daar waar ze strategisch nodig zijn...

[2:22:35] voor de toekomst en nu het onderspit delven door Chinese bedrijven die op alle mogelijke manieren, legaal en illegaal, veel te veel steun krijgen.

[2:22:49] Ik wil de minister vragen, er zijn een aantal vragen nog gesteld, hoeveel tijd zij nodig heeft.

[2:23:14] Dan schors ik de vergadering tot tien over half één.

[2:42:43] Dan heropenen we weer de vergadering.

[2:42:51] En zoals u ziet is de voorzitter vervangen door mijzelf.

[2:42:55] En dat heeft niets te maken met de interesse van de vorige voorzitter, maar die moest zelf helaas door naar een ander debat, waardoor ze het hamertje aan mij heeft overgegeven.

[2:43:04] Dus dat gaan we dan op deze manier doen.

[2:43:08] Ik heb het ook nog nooit eerder gedaan trouwens, dus ik zal ongetwijfeld ook een paar foutjes gaan maken, maar daar word ik bij ondersteund.

[2:43:17] Aan het woord is de minister te beantwoording voor de tweede termijn.

[2:43:21] Dank voorzitter.

[2:43:23] Een enorme waardering voor de flexibiliteit.

[2:43:28] Ik ga gewoon even per persoon bijlangs van welke vragen er nog gesteld zijn.

[2:43:34] Te beginnen bij meneer Vlag.

[2:43:36] Met hem had ik het gesprek over de landentoets en...

[2:43:40] In de extra informatie die ik net nog even kreeg, ben ik gaan begrijpen dat wij een verschillend beeld hebben over wat nu de stand van zaken is.

[2:43:49] En daarom lijkt het mij ook goed om dit nu in een brief beter bij elkaar te brengen.

[2:43:55] Dus die brief zeg ik toe en wel op zo'n manier dat daarmee allereerst we een twee minuten debat daarover niet nodig maken.

[2:44:03] Dus dat zegt dan ook iets over de timing.

[2:44:05] Dat zal ik met meneer Vlag afstemmen.

[2:44:08] Dan heeft meneer Brickaerts mij gevraagd om nog een specifieke toezegging te doen over iets wat ik in de brief zou gaan meenemen over de waardevolle materialen die uit reststromen gehaald kunnen worden.

[2:44:24] Want ik herken dat er allerlei bedrijven zijn, hij noemde daar zelf een concreet voorbeeld van wat raakte aan de stof germanium.

[2:44:33] Maar ik herken dat er meerdere bedrijven zijn die groot potentieel hebben voor die leveringszekerheid van kritieke materialen.

[2:44:40] En dat het daarbij heel nuttig is om te kijken hoe we gerichte knelpunten weg kunnen halen voor die bedrijven om dan die reststromen te kunnen aanboren.

[2:44:50] Ik zal dat punt dus meenemen in de voortgangsbrief Circulaire Economie.

[2:44:53] Daar had ik ook naar verwezen dat ik in die brief ook die uitkomsten van het NMO zou rapporteren.

[2:45:00] Of dat dan ook heel specifiek op allerlei bedrijven ingaat.

[2:45:04] Dat vind ik wat lastiger om te beoordelen.

[2:45:07] Het lijkt me goed om daar misschien iets generieker over te spreken in die brief.

[2:45:11] Ik zal dat overigens doen in afstemming met de staatssecretaris van KGG.

[2:45:16] Dan over de Chips Act 2.0.

[2:45:20] Dat vroeg mevrouw Walhatsch, voorzitter.

[2:45:25] En daar was een vraag over... hoe dat nou zit met die motie, de uitvoering daarvan.

[2:45:33] Nou, we geven uitvoering aan de motie... door in de onderhandelingen over de Chips Act 2.0... te richten op de bredere versterking van de waardeketen... ook op het gebied van legacy chips.

[2:45:43] En in het voorstel...

[2:45:45] biedt pijler 2 in die CHIPS Act 2.0 ruimte... om ook investeringen te doen in legacy chips.

[2:45:53] Het kabinet ondersteunt dat ook.

[2:45:56] Dus dat is de meest concrete beantwoording die ik nu kan geven daarop.

[2:46:00] Dan ook door u in uw rol als vertegenwoordiger van D66... ingebracht voorzitter, een vraag over batterijen terecht...

[2:46:11] werd daarin benoemd, als we nou steeds meer afhankelijk worden van batterijenopslag... hoe voorkomen we dan dat het ons overkomt waar die batterijen vandaan komen?

[2:46:20] Het kabinet zet zich in met een publieke bijdrage van 300 miljoen... in het groeifonds Material Independence en Circular Batteries... om juist die batterijsector in Nederland te stimuleren.

[2:46:33] En daarbinnen zijn innovatieve batterijbedrijven voor lange duuropslag ook een heel belangrijke pijler...

[2:46:41] Ik kan me ook zomaar voorstellen dat die partijen juist interessant zijn voor die nieuwe vraag die er zo erg ontstaat op het gebied van batterijen.

[2:46:48] Ook is er in de dij-plus regeling iets voorzien waarin juist ook deze bedrijven, die innovatieve batterijbedrijven, voor lange duur opslagbaar die gebruik voor kunnen maken.

[2:47:03] Dus het groeifonds en de dijregeling specifiek om de kansen zo groot mogelijk te maken voor die industrie om zich op te werpen als de oplosser van de nieuw groeiende behoeften.

[2:47:17] Dan heeft mevrouw Bühler gevraagd om in het kader van regeldruk... toch nog eens dieper te kijken naar die exportcontroles.

[2:47:25] Zoals zij daarvan zegt, er zijn toch te veel signalen... dat daar eigenlijk onnodig veel tijd voor nodig is.

[2:47:33] Heel concreet noemde mevrouw Bühler een bepaalde gedachte over een fast track... of zoiets mogelijk zou zijn.

[2:47:39] Nou...

[2:47:40] Ik zou eigenlijk op dit moment nog niet in willen gaan op een vorm.

[2:47:44] Omdat, ik herhaal daarbij maar, dat het niet allereerst mijn eigen verantwoordelijkheidsgebied is.

[2:47:48] Dus ik dat ook wat over mijn grens vind gaan.

[2:47:51] Maar ik wil herhalen dat ik echt een toezegging doe om hier met mijn collega van NBHOS in te duiken.

[2:47:57] Omdat ik het naar vind om te horen dat het gevoel is dat er onnodig tijd verstrekt in die aanvraag.

[2:48:05] Dus ja, daar doe ik een toezegging op.

[2:48:06] Of die herhaal ik eigenlijk niet.

[2:48:09] Dan over de kritieke grondstoffen.

[2:48:12] Eigenlijk vraagt mevrouw Bule mij of ik preciezer kan definiëren wat nou de bijdrage in Nederland is binnen die EU-benchmarks.

[2:48:22] Kijk, het kabinet ging in de brief van juli in op de generieke inzet op de grondstoffenstrategie.

[2:48:29] Die doelen zijn niet op nationaal niveau gedefinieerd.

[2:48:33] En dat schijnt ook technisch lastig te zijn om dat zo te doen.

[2:48:37] Dus Nederland draagt in generieke zin bij met een focus op strategische projecten, op raffinage en recycling.

[2:48:45] En we ondersteunen daarbij ook business development.

[2:48:47] We kijken naar het aanpassen van subsidies en een maatwerk voor de heel kansrijke projecten.

[2:48:53] Maar dat is eigenlijk meer het generieke antwoord wat ik net ook gaf... en dat is waar toch de vervolgvraag van mevrouw Bühler uit voortkwam.

[2:49:00] Dus misschien is het dan nuttiger om te kijken wanneer het eerste moment is... dat ik ook een soort voortgangsrapportage kan doen op die CRM-aanpak.

[2:49:08] En dan is het zo dat ik dat voorzien heb in het eerste kwartaal van 2027.

[2:49:14] Dus ik hoop dat daar dan een wat concretere, kwantitatieve beantwoording ook in kan komen.

[2:49:21] Mevrouw Bulle vroeg tot slot over de wet Vivo.

[2:49:26] En eigenlijk ook een specifieke zorg die je zou kunnen hebben als je het toepassingsbereik uitbreidt.

[2:49:31] Namelijk, moet diezelfde groep mensen dan eigenlijk een nu groter aantal cases mogelijk gaan behandelen?

[2:49:38] En wat betekent dat voor de doorlooptijden?

[2:49:40] Want ook ik herken dat doorlooptijden hier ook weer belangrijk zijn om bedrijven kansen te geven...

[2:49:49] En het goede nieuws is dat inderdaad voorzien is... dat de groep die werkzaam is binnen het BTI uitgebreid wordt.

[2:49:57] Daar zijn bepaalde competenties voor nodig, die zijn ook gevonden.

[2:50:02] Dus dat is wat inderdaad groter wordt, deze groep.

[2:50:06] Maar het is ook zo dat het BTI zich tot nu toe... juist ook aan de voorkant richt op het heel transparant maken naar bedrijven... hoe die termijnen in elkaar zitten.

[2:50:17] Daar dus geen verrassingen in te laten verlopen...

[2:50:19] Maar ook te zorgen dat iedereen weet wat op welk moment aangeleverd moet worden... zodat die procedures heel soepel verlopen.

[2:50:27] Mijn indruk daarbij is dat daarbij de termijnen die er gesteld zijn...

[2:50:34] gehaald worden.

[2:50:37] Ik realiseer me heel goed dat er dingen kunnen gebeuren waardoor dat soms toch door externe omstandigheden lastig is.

[2:50:44] Het is iets, ik herken ook de spanning die er zit op enerzijds de zorgvuldigheid die gevraagd wordt in het proces en anderzijds de haast die er mee is.

[2:50:53] Weet in ieder geval dat ik een regulier voortgangsoverleg heb met deze groep over de casuïstiek die er is en dat dit ook mijn aandacht heeft.

[2:51:02] En ach, wat jammer nou dat ik had moeten beginnen met de beantwoording voor meneer Van der Lee.

[2:51:06] Excuses, meneer Van der Lee.

[2:51:09] Dit leidt tot een vraag van mevrouw Buller, dus ik zou haar graag de gelegenheid willen geven die te stellen.

[2:51:17] Ja, ik ben heel blij met de beantwoording van de minister.

[2:51:21] En ik snap ook dat het moeilijk is om zaken goed af te stemmen en goed in kaart te brengen.

[2:51:28] U kent me inmiddels, ik ben wel echt een pragmaticus.

[2:51:32] Wordt er ook wel eens gedacht aan echt gewoon klantreizen?

[2:51:36] We gaan niet direct over de uitvoering, maar ik vraag me echt af... want wat we soms horen is dat aan de kant van de uitvoerders... de beleving is dat ze goede dingen doen.

[2:51:48] En aan de kant van de mensen die er gebruik van maken... die zeggen ja, maar dit loopt helemaal niet in de pas.

[2:51:54] En is het niet goed om daar instrumenten voor in te zetten... waardoor je die verwachtingen op de juiste manier...

[2:51:59] kunt stroomlijnen.

[2:52:02] Dus ik zou daar wel een pleidooi voor willen doen, en dan hebben we het nu bijvoorbeeld over uitvoering bij de wet FIFO, maar dat zou ook zomaar bij de andere onderdelen kunnen zijn, zoals de exportcontrole, zodat we in ieder geval daar meer opleinen.

[2:52:20] Ik herken dat mevrouw Bühler vanuit een klantgericht perspectief denkt.

[2:52:25] En dat spreekt mij heel erg aan.

[2:52:26] Dus dank voor de suggestie om deze insteek nog weer eens extra onder de aandacht te brengen.

[2:52:31] En die wil ik ook zeker mijzelf te harten nemen.

[2:52:33] En ik beloof dat ik dat in zal brengen in de gesprekken.

[2:52:36] Ook ik vind het belangrijk dat dingen die zo belangrijk zijn voor ons...

[2:52:40] algehele doel dat we die niet zo vervelend maken dat mensen er bijna tegen willen zijn.

[2:52:45] Het is niet het leukste wat je tegen kunt komen als bedrijf, maar hoe kun je zorgen dat op z'n minst de ervaring daar dan prettig in is?

[2:52:53] Dat is de vraag waar mevrouw Bule mij ook op wijst.

[2:52:56] Dat neem ik mee.

[2:53:00] Dan was er vanuit meneer Van der Lee eigenlijk een generieke oproep hoe we nou toch zorgen dat we

[2:53:08] En ons als land ook richten op de launch en customer rol die we hebben.

[2:53:13] Om daarmee eigenlijk de doorbraken die we nodig hebben op bepaalde nieuwe industrieën.

[2:53:18] Dingen die ons samen weerbaarder maken.

[2:53:20] Hoe we daar eigenlijk zorgen dat we onszelf helpen met zo'n gedachte.

[2:53:24] En ik heb daarbij al aangegeven dat de insteek die we doen vanuit Nederland in Europa.

[2:53:30] Maar die ik ook naast heeft in Nederland.

[2:53:31] Er eentje is om juist vanuit vraagcreatie dingen los te trekken.

[2:53:36] Dat is ook nodig bij een circulaire economie.

[2:53:39] Het is nodig bij al die Europese focusgebieden... waarop we onze eigen waardeketens groot willen maken.

[2:53:48] Dus ja, wij nemen als Nederland een voortrekkersrol op vraagcreatie.

[2:53:51] Pleiten dus bijvoorbeeld in Europa ook voor productnormen... voor verplichte labels, voor transitiepaden voor de industrie.

[2:53:59] Binnen de Industrial Accelerator Act komt dat bijvoorbeeld terug... met koolstofarme productnormen...

[2:54:05] Die we hoger willen hebben.

[2:54:07] Koolstofarm hoger.

[2:54:09] En verplichte labels bijvoorbeeld om consumenten te informeren.

[2:54:14] Publiek-private samenwerkingen.

[2:54:15] Om vraaginstrumenten voor de EII vorm te geven.

[2:54:18] Dat richt zich specifiek op energie.

[2:54:22] Dat is allemaal waar we dus hopelijk de trend te pakken hebben... waar meneer Van der Leem mij ook op probeert te wijzen.

[2:54:30] Ja, want ik geloof daar namelijk in.

[2:54:32] Je moet zorgen dat er afzetmarkt gecreëerd wordt... zodat daarmee bepaalde investeringen lonen die je nodig hebt om transities door te zetten.

[2:54:40] Als dan de gewetensvraag is, doen we dat nou altijd en overal?

[2:54:44] Dan is het antwoord nee.

[2:54:46] Omdat we ook namelijk iets anders in balans proberen te brengen... wat ook gaat over toegang voor meerdere bedrijven, wat gaat over...

[2:54:55] De kostenpijl moet op enige manier wel mee blijven wegen.

[2:55:01] Deze weging, dat is er eentje waar ik voorstander van ben... om die heel gedegen te doen.

[2:55:08] Ik zelf zie er dus ook op toe vanuit mijn ministerie... dat daarvoor de instrumenten die daarvoor beschikbaar zijn... dat die ook echt gebruikt worden.

[2:55:16] En ik denk ook dat we in de komende jaren... er misschien nog wel een tandje bij moeten doen... om aan die vraagcreatiekant, om daar nog securer op te zitten.

[2:55:25] Dus daar...

[2:55:25] Daar wil ik mij ook voor inzetten.

[2:55:28] Mevrouw Buhler.

[2:55:29] Ja, dank u.

[2:55:30] Het was de vraag van de heer Van der Lee, maar ik ga er toch wel heel even op door.

[2:55:33] Want we hebben het ook gehad over het launching customership, waar de overheid een grote rol kan spelen om daadwerkelijk ook die vraag in te vullen.

[2:55:45] Kunt u daar nog iets over toelichten?

[2:55:50] Dat is eigenlijk wat ik ook zelf als een vorm zie... die je gebruikt om die vraagcreatie te stimuleren... daar waar je zelf de inkoper bent.

[2:55:58] En mijn antwoord was dus bedoeld om hier juist kleuring aan te geven... hoezeer ik herken dat juist ook de overheid hier kansen heeft...

[2:56:07] Die kansen zijn er dus om bepaalde bewegingen te stimuleren, sneller mogelijk te maken.

[2:56:14] En ik heb ook proberen te vertellen dat dat altijd in balans moet worden gebracht met andere belangen die er ook zijn en die ook belangrijk zijn voor de belastingbetaler in Nederland.

[2:56:24] Hoe die dingen met elkaar in balans gebracht worden, dat is nu al een afweging.

[2:56:28] Ik zorg dus dat die gedegen gemaakt wordt op allerlei manieren.

[2:56:31] En ik heb denk ik ook al een beetje kleur gegeven dat ik denk dat die misschien nog wat vaker moet gaan verschuiven naar

[2:56:36] Het nog sneller helpen van transities.

[2:56:41] Voorzitter, daarmee ben ik door de antwoorden heen die ik nog bij me had.

[2:56:47] Dan kijk ik even de zaal in naar mevrouw Bühler of dat nog leidt tot een laatste restvraag.

[2:56:52] Ja, dit was wel heel gezellig zo.

[2:56:55] Maar heb ik het nog gemist?

[2:57:03] Ik heb...

[2:57:05] Ik heb gevraagd in relatie tot de Critical Chemical Alliance, welke maatregelen kunnen we nu al nemen en wil de minister in Europa aandringen op snelle uitvoering met een duidelijk tijdpart in relatie tot de handelsmaatregelen?

[2:57:22] Heb ik dat niet gehoord?

[2:57:24] De minister?

[2:57:25] Als mevrouw Buller het op deze manier formuleert, dan herken ik dat ik dit gepoogd heb te beantwoorden in het eerste blokje wat over grondstoffen ging.

[2:57:33] En daarin heb ik toen inderdaad gezegd dat ja, vanuit die Critical Chemicals Alliance... ...inderdaad Nederland pleit voor een spoedige invoering van alles wat er afgesproken is, zowel in beleid als in de uitvoering.

[2:57:46] En dat we het ook belangrijk vinden vanuit Nederland dat dat uniform wordt ingevoerd in alle lidstaten...

[2:57:51] Nou, dat was het antwoord wat ik toen heb gegeven.

[2:57:56] Ik heb daar niet een preciezere invulling van.

[2:58:04] Dan zijn we vermoed ik zo aan het einde gekomen van dit debat.

[2:58:08] En daarmee ga ik proberen een samenvatting te geven van de toezeggingen die zijn gedaan door deze minister.

[2:58:16] Te beginnen bij de toezegging dat de Kamer begin 2027 een brief ontvangt over de voortgang circulaire economie.

[2:58:25] Waarin vragen van de leden worden meegenomen.

[2:58:29] De tweede toezegging die ik noteer is dat de minister in het voorjaar 2027 bij de voortgangsbrief over economische veiligheid ook de uitkomsten en risico's bij subsidieverlening meeneemt.

[2:58:45] De derde toezegging en die is aan de heer Vlag gericht en het hangt ook een beetje samen met of er wel of niet een twee minuten debat komt, is een brief over de landentoets.

[2:58:56] Daarin gaat de minister, als het goed is, daar dan over in gesprek met de heer Vlag.

[2:59:02] De vierde toezegging die ik noteer is dat de minister in de volgende voortgangsrapportage ingaat op de CRMA.

[2:59:14] In het eerste kwartaal van 2027, waarin ook nader in wordt gegaan op de kwantitatieve beantwoording van de vragen van mevrouw Bühler.

[2:59:22] Ik kijk even rond of ik het dan allemaal zo goed samenvat.

[2:59:26] Ik zie een vertwijfeling bij mevrouw Buller.

[2:59:31] Ja, voorzitter, dat ziet u heel goed.

[2:59:34] Volgens mij heb ik ook de minister horen zeggen dat ze een toezegging doet om die exportcontrole, om die samen met de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, om die beter in te vullen.

[2:59:54] Dat klopt.

[2:59:55] Ik zie dat de minister knikt, dus dan voegen we die daar nog toe aan dat lijstje.

[2:59:59] Dank voor de scherpte aan mevrouw Buller.

[3:00:00] Ik heb nog één aanvulling.

[3:00:02] Nou, daarmee zijn we dan...

[3:00:03] Ik als het mag, voorzitter.

[3:00:07] Dat was overigens een herhaalde toezegging dat ik in mijn verdere invulling van het Nadi, dat ik daarin ook inga op het onderwerp intellectueel eigendom.

[3:00:16] Misschien is het inderdaad geen nieuwe afspraak, omdat het na die debat ook al benoemd is.

[3:00:21] Het is hier herhaald aan de orde geweest.

[3:00:23] Dat klopt helemaal, wordt mij toegefluisterd.

[3:00:25] Dus dan ga ik ook daar vanuit.

[3:00:28] Nou, daarmee zijn we denk ik dan nu aan het einde gekomen van dit debat.

[3:00:31] Dan wil ik eigenlijk alle leden aan de zijde van de Kamer bedanken.

[3:00:33] Ik wil de minister bedanken, de ondersteuning bedanken.

[3:00:36] Alle ambtenaren die hard hebben gewerkt op de achtergrond.

[3:00:39] En natuurlijk de publieke tribune en de mensen die thuis hebben meegekeken.

[3:00:42] Dank u wel.