Disclaimer: deze transcriptie is geautomatiseerd omgezet vanuit audio en dus geen officieel verslag. Om de transcripties verder te verbeteren wordt constant gewerkt aan optimalisatie van de techniek en het intrainen van namen, afkortingen en termen. Suggesties hiervoor kunnen worden gemaild naar info@1848.nl.

Fonds voor stikstof, landbouw en natuur

[0:00:01] Goedemorgen.

[0:00:03] Ik wou bijna zeggen goedemiddag, maar goedemorgen.

[0:00:07] Beste mensen, van harte welkom bij dit wetgevingsoverleg... van de Vaste Commissie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.

[0:00:16] Dank voor uw geduld.

[0:00:17] We zijn iets later begonnen vanwege het verkeer... waar in ieder geval een deel van ons hierin vast stond, maar we zijn er.

[0:00:27] We hebben een wetgevingsoverleg vandaag over het Fonds voor Stikstof, Landbouw en Natuur.

[0:00:33] En dat betekent dat wij in principe werken met onbegrensde interrupties, maar we hebben alleen geen onbegrensde tijd.

[0:00:44] En aan u allen te kijken wat u daarmee wilt doen.

[0:00:48] Maar heb vooral met elkaar een heel goed debat.

[0:00:51] Vanwege de actuele ontwikkelingen kan het ook best zo zijn dat de gang van zaken wat minder ordentelijk loopt.

[0:00:57] Omdat u gewend bent van ons dat we even tussentijds zouden moeten schorsen.

[0:01:01] Maar dat gaan we dan allemaal vanzelf zien.

[0:01:03] We beginnen zo meteen met de begrotingsrapporteurs, mevrouw Pot en mevrouw Bromet, die twee keer over vier minuten hebben voor hun bevindingen.

[0:01:13] En dan gaan we op begrotingsvolgorde met elkaar het debat voeren met de spreektijden die u op de convocatie kunt zien.

[0:01:23] We gaan gauw beginnen.

[0:01:25] Wie is?

[0:01:26] Mevrouw Bromet?

[0:01:28] Ja, dank u wel voorzitter.

[0:01:30] En ik spreek ook namens mijn collega Pot.

[0:01:32] Misschien even ter toelichting bij wetsvoorstellen.

[0:01:37] Kunnen er rapporteurs aangewezen worden die zich even extra verdiepen in de wetgeving met behulp van de Griffie?

[0:01:43] Dank daarvoor.

[0:01:45] En wij gaan onze bevindingen nu, mevrouw Pot en ik, gaan die nu even voorlezen.

[0:01:54] Namens de commissie doen mijn collega Pot en ik verslag van ons onderzoek naar de begroting van LVVN voor het jaar 2027.

[0:02:00] En we richten ons op drie onderwerpen.

[0:02:03] Het Fonds voor Stikstof, Landbouw en Natuur, de middelen voor natuurherstel en de taakstellingen die zijn opgelegd aan het ministerie van LVVN.

[0:02:12] Om te beginnen het Fonds voor Stikstof, Landbouw en Natuur.

[0:02:15] Om dit fonds in te stellen heeft het kabinet twee nieuwe artikelen in de begroting opgenomen.

[0:02:20] Het kabinet stelt tot en met 2035 20 miljard euro beschikbaar voor dit fonds.

[0:02:26] De Kamer moet kunnen beoordelen of dat geld, in de woorden van de Rekenkamer, zinnig, zuinig en zorgvuldig wordt besteed.

[0:02:33] De begroting nog het maatregelpakket stikstof, landbouw en natuur maakt echter duidelijk hoe dit bedrag is bepaald.

[0:02:39] De onderbouwing ontbreekt.

[0:02:41] Ook bestaat er beperkt inzicht in de verwachte doelmatigheid en doeltreffendheid van het maatregelenpakket.

[0:02:48] Kan de minister toelichten waar de 20 miljard op gebaseerd is en hoe hij ervoor gaat zorgen dat dit geld doelmatig en doeltreffend wordt besteed?

[0:02:57] Voor deze 2027 tot en met 2031 staat circa 11 miljard euro op de twee fondsartikelen.

[0:03:04] Ruim 5 miljard op artikel 25 en bijna 6 miljard op artikel 26.

[0:03:10] Op artikel 25 staan de middelen die bestemd voor uitgewerkt beleid zijn en op artikel 26 staan reserveringen voor maatregelen die nog uitwerking behoeven.

[0:03:19] Beide artikelen kennen een eindejaarsmarge van 100% en dat betekent dat niet besteden middelen beschikbaar blijven voor volgende jaren, bijvoorbeeld bij vertraging in de uitvoering.

[0:03:29] En dat lijkt ons een verstandige keuze.

[0:03:32] De doelstelling van het fonds, zoals geformuleerd in de begroting, is breed en nog niet specifiek en meetbaar uitgewerkt.

[0:03:39] Hierdoor bestaat het risico dat de middelen over veel verschillende doelen worden verdeeld en het fonds is uitgeput voordat de fondsdoelen zijn bereikt, aldus de Algemene Rekenkamer.

[0:03:48] Ook zijn heldere doelen noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de uitgaven uit het fonds aansluiten op die doelen.

[0:03:55] Hoe bewaakt de minister dat de besteding blijft aansluiten bij de doelen van het fonds?

[0:04:00] Als we kijken naar de besteding van de middelen valt op dat de koppeling met het maatregelenpakket van 26 juni 2026 niet goed valt te maken.

[0:04:09] En dat komt deels doordat bij het maatregelenpakket de middelen tot en met 2035 waren genoemd, terwijl de begroting niet verder kijkt dan 2031.

[0:04:18] Bij begrotingsfondsen die bij wet zijn ingesteld is het gebruikelijk dat de Kamer inzicht krijgt in de uitgaven voor de gehele looptijd van het fonds.

[0:04:26] Nu is het Fonds voor Stikstof, Landbouw en Natuur formeel natuurlijk geen begrotingsfonds.

[0:04:32] Toch heeft ook hier de Kamer meer jarig inzicht nodig om te kunnen volgen hoeveel middelen er beschikbaar zijn en welke mutaties optreden.

[0:04:39] Kan de minister aangeven hoe hij de Kamer de komende jaren meeneemt in de langjarige middelen en mutaties?

[0:04:46] Dan de samenhang met andere opgaven.

[0:04:49] Het pakket draagt naar verwachting bij aan minder stikstofuitstoot en herstel van de natuur.

[0:04:55] Ook voor de verbetering van de waterkwaliteit zijn middelen beschikbaar.

[0:04:58] Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving is voor het halen van de kaderrichtlijn water een bredere aanpak nodig dan in het maatregelenpakket is voorgesteld.

[0:05:06] Daarin moet niet alleen aandacht zijn voor nutriënten- en gewasbescherming, maar ook voor ecologische inrichting en verdroging.

[0:05:13] Voor klimaat en dierwaardigheid zijn binnen het fonds weinig tot geen afzonderlijke middelen beschikbaar, wat overigens niet betekent dat de maatregelen daar niet aan kunnen bijdragen.

[0:05:23] Hoe zorgt de minister ervoor dat zijn maatregelen elkaar versterken en welke keuze maakt hij als doelen botsen?

[0:05:30] Ten tweede het natuurherstel.

[0:05:33] Daarvoor is tot en met 2035 ruim 2 miljard euro incidenteel beschikbaar en vanaf 2036 structureel 200 miljoen euro per jaar.

[0:05:42] Volgens het PBL biedt het maatregelenpakket kansen voor natuurherstel.

[0:05:46] Stikstofreductie, maatregelen rond Natura 2000-gebieden, extensivering en agrarisch natuurbeheer kunnen de druk op de natuur verminderen.

[0:05:55] Het resultaat hangt echter sterk af van de uitvoering.

[0:05:59] Als bestaande knelpunten bij natuurherstel buiten Natura 2000-gebieden niet worden opgelost, dan kan het verwachte effect van de maatregelen volgens het PBL ongeveer de helft lager uitvallen.

[0:06:10] Welke stappen gaat de minister zetten om uitvoeringsknelpunten bij natuurherstel zo veel mogelijk te voorkomen?

[0:06:16] Ook de monitoring vraagt aandacht.

[0:06:19] Eerdere evaluaties konden geen robuuste uitspraken doen over de doeltreffendheid en doelmatigheid van natuurherstelmaatregelen.

[0:06:26] Geschikte gegevens, een uniforme beoordeling en een sluitende registratie ontbraken.

[0:06:32] Hoe zorgt de minister ervoor dat bij de nieuwe maatregelen vanaf het begin duidelijk is wat wordt gemeten en hoe wordt de Kamer over de resultaten geïnformeerd?

[0:06:43] Het PBL wijst bovendien op een mogelijk financieringstekort bij het reguliere natuurbeheer.

[0:06:49] Hoe waarborgt de minister dat de bereikte natuurkwaliteit ook op de langere termijn behouden blijft?

[0:06:55] Voorzitter, tot slot de taakstellingen.

[0:06:57] De generieke taakstellingen voor de LVVN lopen op van 3,7 miljoen in 2027 tot meer dan 64 miljoen in 2031.

[0:07:07] Het is de vraag hoe deze taakstellingen zich verhouden tot de grote opgave waar het ministerie, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland voor staan.

[0:07:17] Zo is capaciteit nodig voor uitvoering van het maatregelenpakket, voor uitvoering van het natuurherstelplan, voor extra toezicht op het gebruik van gewasbescherming, et cetera.

[0:07:28] De Kamer heeft via de motie van de Maas-CS gevraagd om inzicht in de beboogde afname van het aantal ambtenaren in de maatregelen die de minister neemt om dat doel te bereiken.

[0:07:37] en het bijbehorende tijdpad.

[0:07:40] Dat inzicht biedt de ontwerpbegroting niet.

[0:07:43] Een taakstelling hoeft niet automatisch tot minder uitvoeringskrachten te leiden.

[0:07:47] Wel moet de Kamer kunnen beoordelen of de bezuinigingen haalbaar zijn... en welke gevolgen zij hebben voor de uitvoering.

[0:07:53] Dat is extra belangrijk, omdat veel maatregelen uit het fonds nog moeten worden uitgewerkt... en de capaciteit van de NVWA en RVO nu al onder druk staat.

[0:08:02] Voorzitter, en daarom sluiten wij namens de commissie LVVN af met een verzoek aan de minister.

[0:08:08] Graag ontvangen wij van de minister een brief waarin hij inzicht biedt in de invulling van alle taakstellingen.

[0:08:13] Voor ons is het belangrijk om te weten hoe de minister de bezuinigingen bij het kerndepartement, de NVWA, RVO en Staatsbosbeheer gaat realiseren.

[0:08:23] Ook moet de brief inzicht bieden in eventuele extra middelen voor nieuwe taken, zodat het netto-effect zichtbaar is.

[0:08:30] Tot slot horen wij graag welke gevolgen de taakstellingen hebben voor de maatschappelijke opgave waar LVV aan werkt en hoe de minister daarin prioriteiten stelt.

[0:08:38] Voorzitter, met deze vragen en dit verzoek willen wij bereiken dat de Kamer niet alleen zicht heeft op het beschikbare geld, maar ook op de besteding daarvan, op de verwachte resultaten en op de uitvoerbaarheid van het beleid.

[0:08:50] Dat inzicht heeft de Kamer nodig om haar budgetrecht en haar controlerende taken goed uit te kunnen oefenen.

[0:08:57] Dank mevrouw Bromet en ook dank aan mevrouw Pot voor uw verslag en uw werk in deze rapportage.

[0:09:05] Gaan we door met de eerste termijn van de Kamer en dat is wederom aan u, mevrouw Bromet.

[0:09:12] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:09:13] En dankzij het werk van de rapporteurs hoef ik daar geen vragen over te stellen die net al door de rapporteurs zijn gesteld.

[0:09:21] Dus dat is heel fijn.

[0:09:22] En, voorzitter, zaterdagnacht heb ik een hele lange droom gehad dat ik te laat kwam bij dit debat.

[0:09:28] Het ging eindeloos door en uiteindelijk kwam ik op mijn sokken binnen in mijn droom.

[0:09:32] Maar ik was op tijd vanochtend.

[0:09:34] GELACH

[0:09:39] Het punt van orde van de heer Ginwits.

[0:09:41] Ja, voorzitter.

[0:09:42] Sorry, maar meestal krijgen we een reactie van de minister gelijk naar het rapport van de wetgevingsrapporteurs.

[0:09:48] Doen we dat niet eerst voordat we het debat beginnen?

[0:09:51] Dat is wel de normale gang van zaken.

[0:09:57] Ik kijk even naar de minister of u daar al voorbereid bent voor nu.

[0:10:03] Want dan zullen we moeten schorsen dat u in uw eerste termijn daarop antwoordt.

[0:10:08] Maar ik kijk ook even naar de Kamer, naar de commissie.

[0:10:14] Voorzitter, het is de gang van zaken.

[0:10:16] En omdat de rapporteurs in dienst van de hele Kamer eigenlijk een grondige analyse doen, waarvoor heel veel dank over het pseudo-fonds, is het wel aardig om eerst de reactie van de minister te hebben, want die heeft weer impact op onze bijdrage.

[0:10:32] Maar oké, dat is een beetje de gebruikelijke gang van zaken.

[0:10:34] Maar ja, ik ben ook praktisch.

[0:10:36] Dus als de minister zegt van ik heb toch even tijd nodig om dat voor te bereiden.

[0:10:39] Dan kunnen we ook doorgaan.

[0:10:40] Maar het is wel hoe het normaal gesproken werkt.

[0:10:46] Ja, voorzitter.

[0:10:46] Het zijn denk ik allemaal goede en terechte vragen.

[0:10:49] Dus om die ook goed te beantwoorden zou ik dan toch wel minimaal twintig minuten nodig hebben.

[0:10:57] Mevrouw Pot, dan meneer Jansen.

[0:10:59] Voorzitter, ik leer iedere dag weer bij, dus dank daarvoor aan de heer Grimwis.

[0:11:03] Ik wist dit niet.

[0:11:05] Het maakt mij in alle eerlijkheid niet zoveel uit als het in één keer komt.

[0:11:10] Zeker omdat we natuurlijk al iets later begonnen zijn, lijkt mij dat wel handig.

[0:11:15] Meneer Jansen nog.

[0:11:17] Voorzitter, ik ben wel een beetje verbaasd, want...

[0:11:20] Toen ik staatssecretaris was, kregen wij van tevoren de vragen en kon je erop voorbereiden.

[0:11:25] Dus ik snap niet waarom deze minister dit nou gewoon niet gedaan heeft.

[0:11:29] Dat vind ik gewoon raar.

[0:11:33] Mevrouw Bromet.

[0:11:35] Ja, dit is gewoon een communicatiefout.

[0:11:36] Dus ik zou nu niet willen wijzen naar degene die dit fout heeft gedaan of u moet naar ons wijzen.

[0:11:41] Want wij hebben dat in principe dan, hadden dat aan de minister moeten geven, hebben daar niet aan gedacht.

[0:11:46] Ik vind alles goed eerlijk gezegd.

[0:11:48] Mevrouw Ouwehand.

[0:11:50] Ja, voorzitter.

[0:11:50] Ik zou hier ook pragmatisch mee om willen gaan.

[0:11:52] Het is handiger omdat we dan voor onze eigen bijdrage weten waar wil je nog even op doorvragen.

[0:11:58] Maar het is ook weer... Hier gaan we ook niet dood van.

[0:12:00] Dus ik zou zeggen pragmatisch gewoon doorgaan.

[0:12:05] Andere leden van de commissie.

[0:12:06] Meneer Genwis.

[0:12:08] Ondanks dat ik het punt arresteerde, wil ik er wel pragmatisch mee omgaan.

[0:12:12] Dat is wel duidelijk.

[0:12:13] Je hebt een goed punt gemaakt.

[0:12:15] Ja.

[0:12:16] Mevrouw Van der Plas.

[0:12:19] Ja, kijk, mevrouw Ouwehand geeft wel een goed argument om toch wel even te schorsen.

[0:12:25] Omdat aan de hand van antwoorden van de minister kun je ook in je eigen bijdrage misschien inderdaad nog even doorvragen.

[0:12:30] Ik denk dat het zelfs voor de minister ook wel handig is.

[0:12:35] En het niet zo te doen, want anders krijg je straks misschien een rare situatie.

[0:12:39] Dus als iedereen zegt ik vind alles goed, dat betekent dus ook dat een kleine schorsing goed is.

[0:12:44] Dat is voor de volledigheid van het debat wel beter.

[0:12:47] Ja, dan ga ik wel even nu de rij af.

[0:12:52] Mevrouw de Hollander.

[0:12:54] Ik snap het allemaal, maar ik vind het nu weer schorsen.

[0:12:57] We zijn al een uur onderweg, terwijl we pas vier minuten gehad hebben.

[0:13:02] En we kunnen ook gewoon in de eerste termijn van het beantwoorden van de minister dan de vragen stellen als we willen doorvragen, lijkt mij.

[0:13:08] Zeker, want interrupties zijn in die zin ook onbegrensd.

[0:13:11] Meneer Goudswaard.

[0:13:13] Ja, voorzitter.

[0:13:14] Het liefst ga ik hier ook een beetje pragmatisch mee om, als dat kan.

[0:13:19] Ja.

[0:13:19] Meneer Korelvaar.

[0:13:22] Idem.

[0:13:22] Mevrouw Zunhoven.

[0:13:25] Ik vind het prima om even te schorsen.

[0:13:29] Ik voelde een lichte voorkeur voor de pragmatische oplossing.

[0:13:32] Ik zou eigenlijk willen voorstellen die hem dan laten hanteren en dan vervolgens in de eerste en tweede termijn door te vragen waar dat nog nodig is op het rapportage van de rapporteurs, op het verslag van de rapporteurs.

[0:13:43] Mevrouw Van der Plas.

[0:13:46] Voorzitter, ik wil wel opmerken dat dit wetgeving is.

[0:13:49] Dus dat wetgeving behoort wel in de meest zorgvuldige manier te gebeuren.

[0:13:56] Dus dat wil ik gemarkeerd hebben.

[0:13:57] Kijk, als de meerderheid zegt doorgaan, dan is de meerderheid voor doorgaan.

[0:14:02] Maar dit wil ik nog wel even gezegd hebben.

[0:14:06] U kunt natuurlijk altijd nog in uw termijn of aan het einde van de eerste termijn van de zijde van de regering in uw tweede termijn nog doorvragen op dat wat voor u nog onduidelijk is.

[0:14:17] Dus ik zou eigenlijk willen voorstellen om nu door te gaan met de eerste termijn van de Kamer.

[0:14:22] En dan geef ik het woord aan mevrouw Bormet.

[0:14:28] Mevrouw de Hollander.

[0:14:29] Voorzitter, ik heb een interruptie op mevrouw Bormet.

[0:14:32] Mag dat?

[0:14:34] Over je droom, ja, over de droom.

[0:14:36] Nou ja, nu we toch bezig zijn, dan mag dat van mij, mevrouw de Hollander.

[0:14:40] Nou, laten we het niet over nachtmerries hebben, maar over natuurmonitoring zou ik graag even een vraag willen stellen aan mevrouw Bromet.

[0:14:48] Want afgelopen jaar heb ik denk ik honderd keer gevraagd...

[0:14:51] Of we toch niet meer aan monitoren moeten doen, et cetera, et cetera.

[0:14:54] En toen was het antwoord van mevrouw Bromet altijd... maar daarvoor hebben we toch de ecologische autoriteit.

[0:14:58] Dus dat is toch allemaal niet nodig.

[0:15:00] En nu merkt zij namens de Kamercommissie op... dat het dus kennelijk niet helemaal in orde is met die monitoren.

[0:15:06] En ik ben eigenlijk benieuwd wat dat doet met de inbreng van Pro.

[0:15:10] Nou, voorzitter, dit was geen inbreng van Pro.

[0:15:12] Dit was namens de rapporteurs.

[0:15:14] Dat is voorgelegd aan de commissie in de procedurevergadering.

[0:15:17] Daar zijn geen opmerkingen over gekomen.

[0:15:19] Dus dat hebben wij ook ingebracht namens u, mevrouw Den Hollander.

[0:15:24] Mevrouw Den Hollander.

[0:15:25] Voorzitter, dan is mijn vraag misschien niet helder.

[0:15:27] Ik vind de inbreng heel goed.

[0:15:28] Alleen het strookt niet met de inbreng die Pro het afgelopen jaar heeft gedaan.

[0:15:31] Ik ben dus benieuwd naar hoe Pro nu aankijkt tegen natuurmonitoring.

[0:15:34] Maar dat gaan we dan waarschijnlijk zien in de eerste termijn van mevrouw Bommet.

[0:15:38] Oh.

[0:15:39] Zeker.

[0:15:41] De minister?

[0:15:41] Ja, voorzitter.

[0:15:42] Voordat we beginnen zouden we dan toch om een goede inbreng in de eerste termijn te kunnen leveren het rapport mogen hebben.

[0:15:52] Dat is alvast even geregeld.

[0:15:55] Nou, volgens mij kan mevrouw Brommet de vraag van mevrouw Den Hollander beantwoorden en volgens ook haar termijn noemen.

[0:16:01] Ja, voorzitter.

[0:16:02] Ik denk dat de vraag van mevrouw Den Hollander en mijn eerdere opmerking over natuurmonitoring daarin gelegen is dat heel vaak in het debat over stikstof of natuurherstel wordt gezegd van ja, we moeten beter gaan meten.

[0:16:19] We weten nog niet genoeg en we moeten beter gaan meten.

[0:16:22] En dat is dan voor sommige Kamerleden of sommige fracties een reden om een beleid uit te stellen en niet aan de slag te gaan.

[0:16:29] En ik zeg al jaren namens Pro, we weten genoeg om aan de slag te gaan.

[0:16:36] We kunnen altijd meer meten en weten.

[0:16:39] Maar we weten nu zoveel dat we echt wel weten dat het slecht gaat met de natuur.

[0:16:44] En daar hoeven we niet te wachten totdat we het precies in detail allemaal weten.

[0:16:47] Dus prima om meer monitoring te gaan doen.

[0:16:49] En zoals mevrouw Den Hollander net al zegt, ik spreek als rapporteur...

[0:16:54] Ja, meer of meer objectief namens de hele Kamer.

[0:16:57] Dus logisch dat daar niet het standpunt van Pro in verwoord staat.

[0:17:01] Dat zou ik ook niet goed vinden.

[0:17:03] Ik heb het wel opgelezen, maar het is namens de hele Kamer.

[0:17:06] En Pro vindt dat er genoeg bekend is om aan de slag te gaan.

[0:17:11] Dat is helemaal helder.

[0:17:14] En ik spreek mevrouw Bromet ook niet aan over het feit dat ze iets anders zegt hier.

[0:17:18] Maar het gaat er juist om.

[0:17:20] Ja, je kan aan de slag gaan.

[0:17:21] Maar als je wil weten of de middelen ook doeltreffend en doelmatig besteed worden... moet je ook weten waar je naartoe gaat.

[0:17:26] Dus waar start je?

[0:17:27] Waar ga je naartoe?

[0:17:28] Wat wil je bereiken?

[0:17:29] Wat mag het kosten?

[0:17:29] En daarom stel ik deze vragen.

[0:17:31] Maar ik ben best bereid om de eerste termijn van de kant van Pro verder af te wachten... en dan te kijken of het vanzelf aan de orde komt.

[0:17:36] Voorzitter, maar daar ben ik het ook heel erg mee eens.

[0:17:38] Want wij zijn hier natuurlijk ook om het kabinet te controleren.

[0:17:41] En zeker als er zoveel geld gestoken wordt in natuurherstel, in verduurzaming van de landbouw, dan moet dat ook effectief zijn.

[0:17:48] Ik denk dat we daar gewoon met de VVD eens zijn.

[0:17:52] Daar is dit debat ook op gericht.

[0:17:53] Dat is ook mijn wens geweest om het hier dus langer over te hebben.

[0:17:57] Want dit debat hoeven we niet te voeren.

[0:17:59] Daar hebben we voor gekozen.

[0:18:00] Daar was ik zelf een groot voorstander van.

[0:18:02] En ik hoop heel veel vragen beantwoord te krijgen van de minister.

[0:18:06] Dus ja, ik ben het er helemaal mee eens.

[0:18:09] Ja, voorzitter.

[0:18:10] Ik vind het heel fijn dat we het vandaag over de inhoud gaan hebben.

[0:18:14] Omdat het hele weekend...

[0:18:15] Ik heb ook even gebeld nog op zondagochtend met mevrouw Ouwehand.

[0:18:18] Van ja, waar zitten we nou naar te kijken?

[0:18:20] En kabinet is wel ja of nee.

[0:18:22] Gaat het debat morgen überhaupt wel door?

[0:18:24] En het is...

[0:18:25] Ik vind het ook wel een groot contrast dat wij nu heel inhoudelijk spreken.

[0:18:28] Tenminste, als het om mijn inbreng gaat, echt superdiep de inhoud ingaan.

[0:18:32] Terwijl een paar honderd meter verderop mensen in relatietherapie zijn.

[0:18:38] Terwijl ons land voor zulke grote problemen staat.

[0:18:42] Ik hoop dat we niet hoeven te schorsen halverwege de dag en dat we gewoon door kunnen gaan.

[0:18:47] En voorzitter, toen de laatste stikstofbrief van de minister verscheen anderhalve week geleden... ...kwam er nog voor het verschijnen van de brief een bericht van het Algemeen Dagblad... ...waarin stond dat zonnes rondom natuurgebieden zouden verdwijnen.

[0:19:03] En ik dacht, wat krijgen we nou?

[0:19:07] Dat is toch de basis van het beleid?

[0:19:09] Ik was daar ook heel onrustig over, omdat wij natuurlijk in het debat in juni hebben gezegd als pro...

[0:19:14] Het is niet ons plan, maar we gaan het wel steunen, want we willen dat er nu eindelijk een keertje in plaats van gepraat over het stikstofprobleem tot actie wordt overgegaan.

[0:19:23] En wij denken dat het goed genoeg is, zeker nadat het PBL en de landsadvocaat hadden gezegd dat het waarschijnlijk de vergunningverlening op gang gaat brengen, in ieder geval ten dele.

[0:19:34] En het PBL ook had gezegd dat het mogelijk was om de natuurdoelen te halen, maar dan moest wel alles op alles gezet worden.

[0:19:40] Dus ik was in verwarring gebracht door dat bericht van het Algemeen Dagblad.

[0:19:44] En gelukkig heeft de minister snel daarna uitgelegd... dat de zones rondom Natura 2000-gebieden nog steeds de basis van het beleid vormen.

[0:19:54] Maar ik zou het wel fijn vinden als hij nog een keertje echt duidelijk... de dingen die in dat Algemeen Dagblad stonden... en die ook echt een rol zijn blijven spelen in het debat daarover, even weer legt.

[0:20:07] Klopt het dat de provincie nog steeds aan dezelfde doelen gebonden zijn?

[0:20:12] En kan hij vertellen dat kleinere zones mogen, stond ook al in de brief in juni, maar dat als je de zones kleiner maakt, dat er dan in die zones rondom Natura 2000-gebied bijna geen landbouw meer mogelijk is.

[0:20:25] En dat de minister er juist voor gekozen heeft om die zones groter te maken, zodat de landbouw nog wel mogelijk blijft.

[0:20:31] En ik heb daar ook over gesproken met mensen in Noord-Holland, want daar is ook gekozen voor een kleinere zone.

[0:20:37] En dat betekent daar gewoon dat de bedrijven onteigend zullen moeten worden in die zones.

[0:20:41] En dat blijkt mij helemaal de verkeerde kant op gaan.

[0:20:44] Want het zijn ook juist vaak de hele duurzame bedrijven, biologische bedrijven, die al in die zones gevestigd zijn.

[0:20:50] En waar landbouw ook van oudsher een drager van het natuurlijke systeem is.

[0:20:55] Dus graag daar wat toelichting op.

[0:20:59] We willen ook graag de minister de kans bieden.

[0:21:03] Ja, meneer Riemis.

[0:21:05] Ja, voorzitter.

[0:21:07] Gelijk mijn interruptie.

[0:21:09] Mevrouw Bromet benadrukt eigenlijk met de minister dat de kern van het beleid is eigenlijk een gebiedsgerichte benadering die weer gedragen wordt door een zonering rondom Natura 2000-gebieden.

[0:21:20] Als dat zo is, hoe denkt mevrouw Bromet dan over een landelijk reductiedoel op emissies die in de wet aan ons wordt voorgelegd?

[0:21:29] Want als je vanuit de gebieden redeneert en vanuit wat in de gebieden nodig is, telt dat niet automatisch op tot een bepaald landelijk doel.

[0:21:36] Moet het niet zo zijn dat je gewoon wat je landelijk reduceert vanuit milieuperspectief, dat je dat vastlegt in de wet, maar wat je in de zones doet en in de gebieden wat nodig is voor natuurherstel, dat je dat daar los van haalt en dat je dat niet bij elkaar optelt?

[0:21:50] Mevrouw Bromet.

[0:21:54] Het stikstofdebat is ongelooflijk ingewikkeld.

[0:21:59] En ik...

[0:22:01] Ik denk dat ik de vraag gewoon niet goed begrijp.

[0:22:04] Of de materie niet helemaal goed begrijp.

[0:22:06] Ik ben het er mee eens dat we kiezen voor een gebiedsgerichte aanpak.

[0:22:09] En ik denk dat je erin wist ook.

[0:22:10] Ik ben het er ook mee eens dat daarbij de keuze voor zones rondom Natura 2000-gebieden goed is.

[0:22:17] Ik vind het ook goed dat er per gebied doelen worden gesteld.

[0:22:19] Want dan weet je in die gebiedsprocessen en in die zones waar je naartoe werkt.

[0:22:24] Ik vind het ook goed dat de minister zegt...

[0:22:26] Als provincies ervoor kiezen om een of andere reden om die zones anders in te richten.

[0:22:31] Of anders te begrenzen.

[0:22:33] Maar met hetzelfde doel in die gebieden.

[0:22:37] Dan is dat goed.

[0:22:38] Dan moeten die provincies gemotiveerd doen.

[0:22:40] Ik ga daar zometeen nog een vraag over stellen.

[0:22:43] Maar hoe dat dan zit met generiek beleid en optellingen.

[0:22:46] Dat vind ik erg ingewikkeld worden.

[0:22:48] Dus misschien kan de heer Grimwis daar wat meer toelichting op geven.

[0:22:51] Voorzitter, ja, sorry dat ik mevrouw Brometta gelijk mee lastig val.

[0:22:56] Maar ja, ze zit er als eerste spreker en ze begint over die zones als kern van het beleid.

[0:23:01] Kijk, over die sonering, daar heb ik het nodig al over gezegd in het debat op 1 juli.

[0:23:05] Ik denk dat het verstandig is om te soneren, maar dat het ook verstandig is om heel goed te kijken van waar het wel en niet toegevoegde waarde heeft.

[0:23:11] Nou, daar ging mijn interruptie niet over.

[0:23:14] Je ziet nu dat we...

[0:23:15] eigenlijk landelijk reductiebeleid voeren.

[0:23:19] En dat is eigenlijk, zou je kunnen zeggen, het solidariteitsdeel van het beleid.

[0:23:22] Iedereen moet wat doen.

[0:23:24] En dat we gebiedsgericht, vanuit de natuur geredeneerd, gebiedsgericht beleid voeren.

[0:23:30] Dat telt niet noodzakelijkerwijs op, maar dat doen we wel in de wet die aan ons wordt voorgelegd, tot 42 tot 46 procent.

[0:23:36] Of ze hebben het dan neergezet in kilotonnen, de minister.

[0:23:40] En dat is eigenlijk een erfenis uit de tijd van de voorganger van deze minister, die 42-46% heeft gezegd.

[0:23:49] Terwijl het beleid nadrukkelijk is veranderd van meer gebiedsgericht en minder generiek.

[0:23:55] Ik kan dat nog steeds niet bij elkaar brengen.

[0:23:57] En daar komt mijn vraag vandaan.

[0:23:59] Ik weet niet of het zo helder is, maar dat slaan we nu plat in een landelijke doelstelling in de wet.

[0:24:03] Ik denk van het gaat om natuurherstel in de gebieden en het gaat om landelijk, eigenlijk ondersteunend daaraan, allemaal iets doen vanuit solidariteit.

[0:24:11] En hoe kijkt mevrouw Bromet daar tegenaan?

[0:24:14] Ik hoop dat ik nu helderder ben.

[0:24:16] Mevrouw Bromet.

[0:24:18] Nou voorzitter, allereerst zou ik willen zeggen dat wij voor de beoordeling van de wet nog verder vragen gaan stellen en het normale wetgevingsproces doorlopen.

[0:24:28] We hebben het vandaag over de budgetten, dus ik denk dat het een aandachtspunt is waar ik best naar wil kijken als de heer Griem is dat...

[0:24:37] een beter idee heeft.

[0:24:39] Ik zou er wel voor willen waken om weer met een heel nieuw plan te komen.

[0:24:43] Want dan komen we in de cirkel terecht van er is een beter plan.

[0:24:46] En ik heb ook in het juni-debat al gezegd, het ideale plan bestaat niet.

[0:24:51] En daar geloof ik nog steeds in.

[0:24:53] Dus ik zou heel graag willen voortborduren op de inzet van de minister.

[0:24:58] En als daar verbeteringen mogelijk zijn, en ik heb daar duizend vragen over vandaag, dan sta ik daar zeker voor open.

[0:25:04] En misschien nog eens een keer ten overvloede.

[0:25:07] Ik heb al gezegd dat Pro niet wil dat het plan afgezwakt wordt.

[0:25:11] Maar wij staan wel open voor verbeteringen.

[0:25:13] En dat is denk ik ook in de lijn met wat de heer Grimwist nu voorstelt.

[0:25:16] Die heeft altijd hele slimme oplossingen.

[0:25:19] En die wil je ook heel graag kwijt.

[0:25:21] U heeft nog een interruptie.

[0:25:22] Eerst van mevrouw Tenhove, daarna van mevrouw Van Plas.

[0:25:25] Mevrouw Tenhove.

[0:25:25] Ja, voorzitter, dank u wel.

[0:25:27] Ja, er moet maar even wat van het hart.

[0:25:28] Want ik zit eigenlijk met verbazing te luisteren naar wat mevrouw Bromet hier zegt.

[0:25:33] Want het is...

[0:25:34] Moeilijke materie.

[0:25:35] Dat ben ik absoluut met u eens.

[0:25:37] Ik ben pas sinds kort op dit dossier.

[0:25:39] En dat heeft u mij al een aantal keren voor de voeten gegooid.

[0:25:42] En u doet het al zeven jaar.

[0:25:44] En dan past u misschien toch wat terughoudendheid op dit dossier.

[0:25:47] Want als zelfs de monitoring, de staat van de natuur... waar ik al de afgelopen maanden meerdere keren naar gevraagd heb...

[0:25:56] dat u hier niet kan weer leggen, maar u houdt wel vast aan... we willen niet afzwakken.

[0:26:00] Ik hoor u ook zeggen dat u nu eindelijk tot de conclusie bent gekomen... dat zelfs biologische bedrijven in de zoneringen straks niet veilig zijn.

[0:26:08] Dus ik wil u echt vragen om de materie nog eens goed te bekijken... en u wat terughoudender op te stellen.

[0:26:14] Want mensen zitten door dit beleid echt huilend aan de keukentafel.

[0:26:19] En zelfs nu als ik tegen u praat, dan bent u weer afgeleid.

[0:26:23] Dit gaat echt ergens over.

[0:26:25] Mevrouw Stolven, graag via de voorzitter.

[0:26:27] Voorzitter.

[0:26:29] En dus mevrouw Bromet in plaats van u.

[0:26:31] Mevrouw Bromet.

[0:26:31] Ja, voorzitter.

[0:26:32] De vraag is of ik nog een keer goed naar de materie wil kijken.

[0:26:34] Begrijp ik dat goed?

[0:26:38] Onder andere inderdaad.

[0:26:40] Want u wilt dat het niet afgezwakt wordt.

[0:26:42] Mevrouw Maroumet wil dat het niet afgezwakt wordt, maar vindt het ook moeilijke materie.

[0:26:47] Het planbureau zegt, u heeft het net zelf als rapporteur gesteld, dat de onderbouwing ontbreekt, de monitoring van de staat van de natuur.

[0:26:56] Hoe kun je dan zeggen dat je niet uw beleid wil afzwakken?

[0:27:00] Dat begrijp ik gewoon oprecht niet.

[0:27:02] Mevrouw Bromet.

[0:27:03] Misschien, voorzitter, dan nog even over die monitoring.

[0:27:07] Want ik heb net ook al in antwoord op de vraag van de VVD gezegd... wij weten genoeg om aan de slag te gaan.

[0:27:14] En daar sta ik ook helemaal achter.

[0:27:16] Dus ik vind opmerkingen over dat we eerst beter moeten gaan meten... voordat we aan de slag gaan.

[0:27:21] En dat is denk ik ook waar mevrouw ten Hoove voorstander van is.

[0:27:25] Daar zijn wij geen voorstander van.

[0:27:27] Wij willen nu gewoon aan de slag.

[0:27:29] Wij willen wel dat het geld doelmatig besteed wordt.

[0:27:32] En ik ben benieuwd naar de antwoorden van de minister daarop.

[0:27:34] Daar voeren we dit overleg ook over.

[0:27:36] En als die niet naar wens zijn, dan zal ik met voorstellen komen om dat wel te laten zijn.

[0:27:43] Dat is allemaal waar we het debat voor hebben.

[0:27:45] Maar het gaat om de intentie die Pro heeft uitgesproken voor steun voor dit debat.

[0:27:49] Ik ga ook niet, zoals de volgende vorige keer, twee uur lang het kabinet in mijn eentje staan te verdedigen.

[0:27:54] Het is niet ons plan.

[0:27:55] Het is het plan van het kabinet...

[0:27:57] Ik zit in de oppositie.

[0:27:58] Ik wil het graag beter maken.

[0:27:59] En onze steun vervalt als er te veel afgeswakt wordt.

[0:28:02] Dat is wat ik gezegd heb en daar staan we nog steeds voor.

[0:28:04] En dat kan nog steeds op elk moment gebeuren.

[0:28:07] Want we moeten de wetgeving nog door de Tweede Kamer krijgen.

[0:28:09] En daarvoor is een meerderheid nodig.

[0:28:11] Nou, wij zijn welwillend om die meerderheid te verschaffen.

[0:28:14] Maar op het moment dat er dingen uitgesloopt worden waarvan wij denken... ...ja, het is niet goed genoeg meer.

[0:28:20] Dan trekken wij onze steun in.

[0:28:21] En dat weet de minister ook.

[0:28:26] Ho, mevrouw Van der Plas.

[0:28:29] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:28:32] Ik hoorde mevrouw Bromette inderdaad ook de biologische boeren noemen.

[0:28:38] Blij dat mevrouw Bromette nu ook inziet dat het voor een aantal boeren... Ja, het wordt voor alle boeren onmogelijk.

[0:28:47] Maar inderdaad ook de biologische boeren, die heb ik heel vaak genoemd namelijk van let op, want dit gaat ook voor biologische boeren gelden.

[0:28:53] Ik heb ook aangegeven, let op, er zitten ook bedrijven bij die bijvoorbeeld een zorgboerderij hebben of die een agrarische kinderopvang hebben.

[0:29:02] Die maken zich ook heel veel zorgen omdat zij, als ze dan weliswaar niet biologisch zijn, maar wel die zorgtak of een agrarische kinderopvang hebben, die zeggen ook dat betekent ook dat deze voorzieningen ook allemaal weggaan.

[0:29:16] En mijn vraag aan mevrouw Bromet is... laten we het even bij de biologische boeren houden.

[0:29:21] Stel dat er biologische boeren...

[0:29:24] Pro van zegt, daar moet een uitzondering voor hebben.

[0:29:26] Bijvoorbeeld, kan juridisch niet, maar stel dat pro dat zegt.

[0:29:30] Maar er zijn bijvoorbeeld ook gangbare boeren... die dus niet biologisch zijn.

[0:29:34] Stel dat die dezelfde reductie hebben behaald... of eigenlijk bijna helemaal biologisch werken... maar nog niet het SCAL-certificaat hebben.

[0:29:44] Vindt mevrouw Bromet dan ook dat die gangbare boeren... die dezelfde reductie hebben en alles hetzelfde doen als biologische boeren... dat die dan ook uitzonderingen zouden moeten krijgen?

[0:29:54] Mevrouw Bromet.

[0:29:56] Ja, voorzitter.

[0:29:57] Mij wordt nu door twee intrepanten

[0:30:00] eigenlijk in de schoot geworpen dat ik iets gezegd zou hebben over biologische boeren, waar ik nu eindelijk achterkom.

[0:30:06] Nee, ik heb gezegd als je de zones te smal maakt, is daar geen landbouw meer mogelijk.

[0:30:11] En ik heb gezegd dat het de intentie van PRO is om de landbouw juist wel in die zones mogelijk te maken.

[0:30:17] Dus dat wij het belangrijk vinden dat die zones niet te smal zijn.

[0:30:20] Dat een kleine zone...

[0:30:21] Dat het een bedreiging is.

[0:30:22] Dus dat wij bredere zones willen.

[0:30:24] En dan over de biologische landbouw.

[0:30:27] Ik heb in de vorige debatten gezegd dat wij heel graag opkomen voor de bioboeren.

[0:30:33] Ik ben ook met de minister geweest bij een bioboer in de rand van zo'n Natura 2000 gebied.

[0:30:38] Toevallig ook een zorgboerderij.

[0:30:40] Ik zou het heel erg vinden als door het beleid... die boeren zouden moeten verdwijnen.

[0:30:45] Dus ik vraag dus ook even, na alleen deze interruptie aan de minister... klopt het dat er geen uitzonderingen mogelijk zijn juridisch?

[0:30:52] Zoals mevrouw Van der Plas zegt.

[0:30:54] Want volgens mij zijn die wel mogelijk.

[0:30:56] En als het gaat over boeren die niet biologisch zijn, maar wel bijna biologisch... dan zou ik denken, waarom maken we dat nou zo ingewikkeld?

[0:31:03] Want ik vind echt dat het beleid...

[0:31:06] Ik ga ervoor staan en ik ben voorstander van aan de slag gaan... maar ik vind het wel veel te ingewikkeld geworden.

[0:31:12] Dus ik zou ook zeggen, waarom zeg je niet dat in die zones alle boeren biologisch worden?

[0:31:17] Want als je bijna biologisch bent, waarom word je het dan niet helemaal?

[0:31:20] Als je helemaal werkt zoals een biologische boer, waarom word je dan niet een bioboer?

[0:31:24] Maar goed, daar heeft de minister niet voor gekozen.

[0:31:27] Dat vind ik jammer, want het zou het veel eenvoudiger maken.

[0:31:31] Mevrouw van der Plas, de vragen mogen ook nog wel iets compacter.

[0:31:35] Dank u wel.

[0:31:36] Ja, voorzitter.

[0:31:37] Biologisch zijn is geen juridische term.

[0:31:41] Het is een certificaat wat je verdient... omdat je aan bepaalde dingen voldoet, waardoor je een skalcertificaat krijgt.

[0:31:47] Maar daar is niks juridisch aan.

[0:31:50] En waarom worden boeren dan niet gewoon biologisch?

[0:31:55] Het is heel simpel, omdat de markt er niet is en er een wachttermijn is.

[0:31:59] Het omschakelen kost al anderhalf tot twee jaar...

[0:32:01] En er is gewoon een wachttermijn.

[0:32:04] Er worden gewoon niet meer biologische boeren gecertificeerd omdat die markt er niet is.

[0:32:09] Dat is gewoon een heel simpel antwoord.

[0:32:13] Dus dat is even mijn antwoord op de vraag aan mevrouw Bromet.

[0:32:17] Ik heb een andere vraag.

[0:32:18] Dat gaat over het verplaatsen.

[0:32:21] Het verplaatsen... Ja, sorry, voorzitter.

[0:32:23] Als er vragen aan mij worden gesteld, dan beantwoord ik die.

[0:32:27] Ik weet dat dat niet de bedoeling is als je een interruptie krijgt.

[0:32:29] Stelt u een vraag en mevrouw Bromethe geeft zo'n antwoord.

[0:32:31] Ja, maar dat gaat over de verplaatsing.

[0:32:35] Is mevrouw Bromethe van op de hoogte dat er al een aantal boeren, een groot aantal boeren is verplaatst?

[0:32:43] Om te voldoen aan wat de overheid van ze vraagt.

[0:32:46] Maar intussen met dezelfde onhoudbare regels worden geconfronteerd.

[0:32:53] Weet mevrouw Bromet dat?

[0:32:55] Mevrouw Bromet.

[0:32:57] Voorzitter, eerst even over dat biologisch en juridisch.

[0:33:02] Biologische boeren hebben een certificaat en die binden zichzelf aan allerlei regels.

[0:33:05] Bijvoorbeeld we gebruiken geen chemie als gewasbescherming of als bestrijdingsmiddelen.

[0:33:11] En bijvoorbeeld we gebruiken geen kunstmest.

[0:33:13] Dat zijn dingen waarvan wij denken als pro dat dat bijdraagt aan de staat van instandhouding in die natuurgebieden.

[0:33:20] Dus dat vinden wij hartstikke goed.

[0:33:21] Dan over of er geen markt voor is.

[0:33:25] Ja, dat is juist waarom de minister ook komt met een intensiveringsplan, waar ook afzet in zit.

[0:33:31] Hij gaat in gesprek met de supermarkten, heeft hij beloofd.

[0:33:33] En als die niet over de brug komen, en dat is al over een paar maanden, dan komt hij met regels.

[0:33:39] Dus dat vind ik hartstikke goed.

[0:33:40] En die regels beogen eigenlijk dat wij naar 15% biologische landbouw gaan in Nederland.

[0:33:47] Zoals het ook in andere landen al is.

[0:33:49] Vaak veel meer.

[0:33:50] In Europees verband hebben we afgesproken dat we 25% biologisch zouden hebben.

[0:33:55] En ja, altijd maar dat marktargument.

[0:33:57] Kijk, in andere landen van Europa is juist die markt gegroeid door overheidsbeleid.

[0:34:04] En daar pleit ik ook voor.

[0:34:05] En ik vind dat de minister daar goed op weg is.

[0:34:07] Dus ik zou zeggen, ga zo door.

[0:34:08] En grijp vooral in bij die supermarkten als het niet leidt tot de gewenste resultaten.

[0:34:16] Het is mij even ontgaan of ik de verplaatsingsantwoord had gekregen.

[0:34:21] Maar is mevrouw Bromet het met mij eens?

[0:34:23] Want ik denk dat zij ook bijvoorbeeld doelt op Oostenrijk, Zwitserland, Duitsland... waar overheid en beleid leidt tot meer biologische boeren...

[0:34:35] Maar in die landen is er hectare toeslag.

[0:34:38] Dus eigenlijk de overheidssubsidie die zij krijgen, niet alleen via het gemeenschappelijk landbouwbeleid uit Brussel, maar ook door de eigen overheid en in Duitsland zelfs door de deelstaten, dat daar echt fors aan mee betaald wordt door de overheid om dat mogelijk te maken.

[0:34:54] Juist omdat je er geen verdienmodel bij hebt.

[0:34:59] Dus dat is mijn vraag.

[0:35:01] Die stel ik juist, heb ik net gesteld.

[0:35:04] Is mevrouw Bromet daarvan op de hoogte dat daar heel veel overheidsgeld bij moet?

[0:35:09] Dus dat gaat miljarden kosten.

[0:35:12] Weet mevrouw Bromet dat?

[0:35:13] En wie gaat dat betalen?

[0:35:17] Ja, voorzitter, dat weet ik.

[0:35:18] En wij maken hier ook gebruik van het geven van subsidies aan boeren in Nederland... via het Europese landbouwbeleid.

[0:35:26] En daarvoor hebben wij ook nationale keuzes gemaakt... waarin er ook boeren zijn in Nederland die gewoon geld krijgen... omdat ze een bepaald aantal hectare hebben.

[0:35:36] En Pro vindt al veel langer dat je inspanningen van boeren moet belonen... voor wat ze daadwerkelijk doen voor de samenleving.

[0:35:45] Dus als zij...

[0:35:46] ...zich inspannen om de waterkwaliteit te verbeteren... ...om de biodiversiteit aan te jagen of om dierenwelzijn te vergroten... ...dan vinden wij dat daar geld bij mag van de overheid... ...vanuit het Europees landbouwbeleid.

[0:35:57] En ja, dat gaan we een andere keer bestuderen.

[0:36:00] Hoe gaan we dat als Nederland inzetten?

[0:36:03] En ja, ik hoef niet het landbouwbeleid van de afgelopen 20, 30, 40 jaar te verdedigen...

[0:36:10] Voor het grootste gedeelte zat pro niet in regeringen en we zullen daar ook fouten gemaakt hebben.

[0:36:14] Maar ik zit hier om naar de toekomst te kijken en om te kijken hoe we het in de toekomst beter kunnen maken.

[0:36:20] Niet te veel terugkijken.

[0:36:22] Oh ja, en voorzitter, ik had niks gezegd over die verplaatsingen... maar dat is in hetzelfde kader.

[0:36:27] Ik heb een keertje aan een boer gevraagd... hoe ga je nou, een hele duurzame boer... hoe ga je nou zelf om met die veranderende regelgeving telkens?

[0:36:33] Want daar hoor ik heel veel klachten over.

[0:36:36] En toen zei hij, ik ga ervan uit dat de regelgeving steeds gaat veranderen... en dat de normen steeds verder aangescherpt gaan worden.

[0:36:44] Dus ik probeer daar als ondernemer op te anticiperen... en dat lukte hem ook.

[0:36:48] En er zijn ook boeren waar dat niet bij lukt.

[0:36:50] En dat vind ik heel erg jammer, maar...

[0:36:52] En dat heb ik ook in het debat over tuinbouw al een keer gezegd.

[0:36:56] Je bent ook ondernemer, dus je moet ook kijken naar alle omstandigheden die misschien jou nopen om je bedrijfsvoering anders te gaan vormgeven dan dat je dat tot nu toe deed.

[0:37:09] Vervolgt u eerste termijn?

[0:37:12] Die was nog niet zo heel ver op streek volgens mij.

[0:37:16] Nee, voorzitter.

[0:37:16] Ik had de zon als gehad, maar ik zou ook aan de minister willen vragen of hij nog een keertje uitlegt dat de rekenkundige ondergrens niet gratis ingevoerd kan worden.

[0:37:24] Want in de laatste brief heeft hij gezegd die rekenkundige ondergrens gaan we eerder invoeren.

[0:37:29] Maar een snelle invoering van de rekenkundige ondergrens betekent ook dat snel begonnen moet worden met...

[0:37:35] De beheermaatregelen in stikstofgevoelige natuur.

[0:37:38] Dat er juridisch vastgelegd moet worden dat er stikstofreductie plaats gaat vinden.

[0:37:44] Want als je dat niet doet, en dat is de discussie die we hier ook al heel lang hebben gevoerd.

[0:37:47] En je voert zomaar morgen die rekenkundige ondergrenzen in zonder maatregelen.

[0:37:51] Dan zal dat stranden bij de rechter.

[0:37:53] Dus ik vind het prima.

[0:37:54] Ik ben niet de politiek ingegaan voor de rekenkundige ondergrens.

[0:37:58] Ik vind het prima dat die morgen wordt ingevoerd.

[0:38:00] Maar dat betekent dat al die bijbehorende maatregelen, die heel erg grijpend zijn, ook morgen ingevoerd worden.

[0:38:05] Dus graag nog even een toelichting daarop van de minister.

[0:38:09] Ten slotte over het wegnemen van de onduidelijkheden die ik heb gemerkt, die er nog zijn in het debat over het stikstofplan.

[0:38:19] Het vervangen van de depositiedoelen naar emissiedoelen.

[0:38:23] Dat neemt niet weg dat depositie in de natuurvergunningen een centrale rol zal spelen.

[0:38:28] Ook in het ERIES-rekenprogramma kan de minister daar ook even wat over vertellen.

[0:38:36] Maar voorzitter, we hebben ook een aantal voorstellen voor verbeteringen.

[0:38:40] Wij maken ons zorgen over de keuze voor het stikstofplafond per fosfaatrecht in plaats van per hectare.

[0:38:45] En dat is echt de verkeerde keuze.

[0:38:47] Extensieve en familiebedrijven zullen dan plaatsmaken voor kapitaalkrachtige grootschalige veehouderij.

[0:38:53] En de prijzen van fosfaatrechten lopen nu al uit te klauwen.

[0:38:56] En ik heb hier ook in het debat in juni al naar gevraagd.

[0:39:00] Waarom is er nu gekozen om dat te berekenen per fosfaatrecht en niet per hectare?

[0:39:06] De minister zegt wel van ja, dan ga ik voor die boeren die daar slachtoffer voor worden uitzondering van maken.

[0:39:11] Dan gaan we het dus weer ingewikkelder maken dan het al is.

[0:39:14] Waarom zou je nou niet gewoon kiezen voor die hectares?

[0:39:17] En wie heeft dat ingebracht in de coalitieonderhandeling?

[0:39:20] Ik zal het straks ook wel even aan de fracties die in de regering zitten of in de coalitie zitten vragen.

[0:39:26] Ik vraag daar steeds naar.

[0:39:27] Ik krijg heel veel brieven van boeren, van een heleboel mensen die zeggen het is gewoon een verkeerde keuze.

[0:39:33] Maar ik heb nog nooit gehoord wie die keuze heeft gemaakt en waarom, wat daar de argumenten voor zijn.

[0:39:40] Voorzitter, de borging in 2030 vinden wij ook nog erg magertjes.

[0:39:45] Er staat nu een beslismoment in 2028... maar een volgende minister kan die makkelijk naar zich neerleggen.

[0:39:51] Waarom kiest de minister er niet voor om de borging van 2030 juridisch vast te leggen?

[0:39:56] En waarom wordt er gekozen voor een vrijwillige uitkoopregeling van piekbelasters...

[0:40:00] Als het 2030 doel niet wordt gehaald.

[0:40:04] Want zo'n juridische vastlegging zou duidelijkheid scheppen voor ondernemers.

[0:40:09] En voor natuurorganisaties.

[0:40:12] En zelfs Bouwend Nederland en VNO vragen om deze duidelijkheid.

[0:40:16] Want anders bestaat het risico dat boeren die voor 2035 van plan zijn om te gaan stoppen, niks doen.

[0:40:23] En dat de blijvers in 2034 opeens een wonderstal moeten aanschaffen.

[0:40:28] Terwijl we nu al moeten beginnen.

[0:40:32] De invulling van de gebruikersnorm voor bestrijdingsmiddelen in de zones wordt aan het confinant gewasbescherming overgelaten en wij vinden dat heel risicovol.

[0:40:41] Wanneer wordt gewasbescherming voldoende teruggebracht in de zones en wanneer pakt het Rijk de regie over als het confinant niet leidt tot forse stappen daarin?

[0:40:52] En wij willen voorkomen dat boeren worden opgezadeld met dure schoemelstallen die in de praktijk minder opleveren dan op papier en die de dieren binnenhouden.

[0:41:01] Wij willen weten hoe de minister gaat voorkomen dat boeren zich in de schulden steken voor een stal die half werk levert.

[0:41:06] En helaas is dat nu al het geval.

[0:41:08] Er zijn een heleboel boeren die zich in de schulden hebben gestoken voor stallen die van alles beloofden, maar niet blijken te werken.

[0:41:14] En ik vind het echt schandalig.

[0:41:17] Ik vind het echt ook als we als overheid dat beloven en dat het dan niet zo werkt.

[0:41:22] U heeft een interruptie van die genwis.

[0:41:28] Voorzitter, het is natuurlijk echt heel vervelend dat als boeren investeren in dure systemen, dat ze uiteindelijk minder doen dan toen ze ze kochten werd verteld.

[0:41:41] Dat ben ik met mevrouw Bromet eens.

[0:41:43] Maar nu wordt overgestapt van depositiebeleid naar emissiebeleid door het kabinet en dat wordt door PRO gesteund.

[0:41:52] dan is het toch logisch om te kijken van wat doen deze stallen nog wel.

[0:41:55] Ze leveren misschien niet de beloofde 60% reductie op, maar ze doen het misschien nog wel voor 30%.

[0:42:01] En die 30% moet dan wel worden meegenomen.

[0:42:03] Is mevrouw Bromet dat met mij eens?

[0:42:06] Mevrouw Bromet.

[0:42:08] Ja, voorzitter, daar wil ik best naar kijken.

[0:42:11] Het is natuurlijk wel heel ingewikkeld.

[0:42:13] Moet je dan per individuele stal kijken hoe die werkt?

[0:42:15] Want het heeft ook vaak te maken met het onderhoud van de vloeren en het maakt het niet heel veel makkelijker.

[0:42:22] En bovendien blijft dan het risico toch dat als je inzet op die stallen, dat het loont om je dieren binnen in zo'n stal te zetten in plaats van naar ze buiten te sturen.

[0:42:34] Wij willen heel graag dat de koeien gewoon in de wei blijven staan.

[0:42:38] Voorzitter, naar de toekomst toe ben ik dat met collega Bromet eens.

[0:42:43] Daarom heb ik ook het nodige nog te verhapstukken over hoe de minister omgaat met veldemissies in de voorgestelde norm.

[0:42:49] Maar dat is nog een ander vraagstuk.

[0:42:52] Ik ben blij met het antwoord, want het mag niet zo zijn dat boeren die zich inderdaad zwaar in de schulden hebben gestoken voor hele dure zalsystemen, achteraf te horen krijgen van dit helpt allemaal niet.

[0:43:04] Terwijl ze nog steeds wel enigszins aan emissiereductie doen.

[0:43:08] Die stallen doen het nog steeds een beetje.

[0:43:09] Weliswaar minder dan beloofd, maar doen het nog steeds een beetje.

[0:43:12] En dat dat moet worden meegenomen in het beleid.

[0:43:14] En dat dat tot tal van uitvoeringsvragen leidt.

[0:43:17] Van voor hoeveel procent neem je dat dan mee en hoe meet je dat?

[0:43:20] Dat is een terecht punt, denk ik, van mevrouw Bromet.

[0:43:22] Dus wat mij betreft zet de minister daar de tanden in.

[0:43:25] Maar het kan niet zo zijn dat boeren de dupe moeten worden van dure investeringen in wat mevrouw Bromet, nou ja, schungelstallen noemde.

[0:43:34] Dat woord neem ik niet helemaal over, maar ze doen in ieder geval minder dan aan die agrariërs was beloofd.

[0:43:41] Mevrouw Bromet.

[0:43:42] Ja, voorzitter.

[0:43:43] Ik heb gezegd dat ik daarna wil kijken, omdat ik het heel pijnlijk vind allemaal.

[0:43:48] Maar ik vind ook dat als blijkt dat het niet uitvoerbaar is, dat je dan niet moet zeggen, nou oké, doe dan maar 30%, want we denken dat dat wel ongeveer de reductie is die nu geleverd gaat worden.

[0:43:58] Er moet echt wel een onderbouwing onder zitten.

[0:44:00] Voorzitter, wij willen heel graag dat grasland behouden blijft.

[0:44:04] En uit het programma kunnen we niet opmaken of daar nu voldoende op in wordt gezet.

[0:44:08] Kan de minister hierop reflecteren?

[0:44:12] Dan ten derde willen wij wat opmerkingen maken over de biologische landbouw.

[0:44:16] En wij vinden ook dat die een iets steviger plek kan krijgen in het pakket dat nu gepresenteerd is.

[0:44:21] Want voor de biologische landbouw hebben we natuurlijk het actieplan dat de minister opgesteld heeft.

[0:44:27] Maar in de brief moeten we kijken naar een voetnoot in het programma.

[0:44:30] En daar staan goede intenties in, maar geen harde toezeggingen.

[0:44:34] En wij willen dat bijvoorbeeld de biologische landbouw wordt vrijgesteld van een toekomstige generieke korting.

[0:44:41] En moet kunnen kiezen tussen een emissieplafond per hectare en even per fosfaatrecht.

[0:44:46] Hoe kijkt de minister daarnaar?

[0:44:48] Is dat de uitzondering die de minister voor zich ziet als het gaat over de bioboeren?

[0:44:54] En ook graag een antwoord op de vraag wanneer de generieke korting definitief wordt uitgewerkt en in de wet gehouden.

[0:45:00] Want die is wel nodig, denken wij, als stok achter de deur.

[0:45:04] Mooi moment voor mevrouw Den Hollander om even een interruptie te plaatsen.

[0:45:08] Ja, dank voorzitter.

[0:45:10] Terecht punt wat mevrouw Bromet zegt, dat je wil kijken naar uitzonderingspositie voor bepaalde bedrijven.

[0:45:14] Maar zou het dan ook niet moeten gelden voor andere koplopers dat daar uitzonderingen komen?

[0:45:19] Of voor extensieve bedrijven die niet biologisch zijn, dat je ook zou kunnen kijken naar fosfatrecht per hectare?

[0:45:26] Of dat er dus ook meer maatwerk mogelijk is dan alleen maar voor biologische bedrijven?

[0:45:31] Ik zou eerst echt wel wat meer argumenten willen hebben waarom er nou gekozen is voor die koppeling met fosfaatrechten.

[0:45:42] Ik sta best open voor een soort keuzemogelijkheid als dat mogelijk is, maakt het ook weer ingewikkeld, maar goed.

[0:45:48] Dat een boer zelf kan kiezen van ik laat me afrekenen per hectare of ik laat me afrekenen per fosfaatrecht.

[0:45:56] Dat zou al een stap in de goede richting zijn.

[0:45:59] Dus als de VVD daar ook voor pleit dan ben ik eigenlijk best wel positief.

[0:46:02] Want dat betekent dat er ruimte zit in de afspraak die tot nu toe gemaakt is.

[0:46:09] In principe denkt de VVD ook ongeveer in die richting, dus daar zouden we elkaar kunnen vinden.

[0:46:15] Maar als dat nou leidt tot het niet halen van het doelbereik, want er is natuurlijk om bepaalde redenen, waar ik ook wel nieuwsgierig naar ben, gekozen voor dit systeem.

[0:46:21] Dus als daarmee het doelbereik niet gehaald wordt en het pakket dus minder stevig wordt, steunt Pro het pakket dan nog steeds?

[0:46:29] Nee, voorzitter.

[0:46:30] Het doelbereik staat gewoon bovenaan.

[0:46:34] We gaan niet morrelen aan het doel.

[0:46:36] Dat is onderbouwd.

[0:46:37] Dat is doorgerekend door het PBL.

[0:46:38] Daarvan is gezegd dat als we het allemaal goed doen, dan kunnen we de vergunningverlening op gang brengen.

[0:46:43] En ik zou niet beginnen te...

[0:46:45] te marchanderen nu met de doelen.

[0:46:47] Want dan zetten we de hele vergunningverlening, het natuurherstel en de verduurzaming van de landbouw zetten we weer op het spel.

[0:46:53] Ik zou willen dat we koers houden.

[0:46:56] Ik heb gezegd, ik sta open voor verbeteringen.

[0:46:59] We hebben heel veel brieven gekregen, ik denk mevrouw Den Hollander ook, over die koppeling met die fosfaatrechten.

[0:47:04] Dus mooi dat daar ruimte voor ontstaat.

[0:47:06] En ik ben benieuwd hoe dat in het debat dan verder gaat.

[0:47:08] Want misschien kunnen we er wel voor kiezen om het gewoon helemaal niet meer te koppelen aan fosfaatrechten en gewoon overstappen op een koppeling aan hectare.

[0:47:15] En is daarmee alle pijn geleden.

[0:47:17] Maar omdat ik dus niet weet waarom er gekozen is voor die fosfaatrechten, weet ik ook niet wat we daar dan voor risico's lopen.

[0:47:24] Maar dat gaan we in het debat zien, denk ik.

[0:47:28] Dank voorzitter.

[0:47:29] Ik ben even op zoek naar het standpunt van Pro.

[0:47:32] Als het gaat over hoe groot willen wij de gereedschapkist maken voor agrariërs.

[0:47:37] Bent u daartoe bereid om heel ver in te gaan?

[0:47:41] Of is daar een bepaald voorbehoud?

[0:47:45] Mevrouw Bromet.

[0:47:47] Ik vind wel dat als je 40, 50 jaar lang als overheid tegen een sector zegt... ...we gaan die kant op en we gaan nu een omslag maken.

[0:47:59] Dus we gaan het heel anders doen als overheid.

[0:48:01] Dat je daar behulpzaam bij moet zijn.

[0:48:03] Maar de bomen groeien niet tot aan de hemel.

[0:48:06] We hebben 20 miljard.

[0:48:08] En daar zal het binnen moeten.

[0:48:11] En daarbij vind ik dat het geld zo efficiënt mogelijk ingezet moet worden.

[0:48:14] Dat allereerst ook de boeren die heel graag willen en die ook erkennen dat er wat moet gebeuren, dat we die gaan ondersteunen.

[0:48:23] Dat daar regelingen voor komen.

[0:48:24] Maar ik kom ook gewoon nog heel veel ontkenning tegen.

[0:48:27] Ik was in Twente zaterdag.

[0:48:30] En daar staan allemaal borden met dingen die niet kloppen.

[0:48:34] En ik denk dan, wat is dat dan voor ondernemer?

[0:48:36] Die verdiept zich niet in de maatregelen die voorgesteld worden.

[0:48:39] Die bereidt zich helemaal niet voor op een toekomst.

[0:48:41] Die wil alleen maar vasthouden aan hoe het nu is.

[0:48:43] En mijn boodschap aan deze boeren is eigenlijk...

[0:48:47] richt je blik naar buiten en dan gaan wij je helpen als overheid.

[0:48:51] Maar het kan niet blijven zoals het is.

[0:48:53] Dus als je naast het Haaksbergenveen een bedrijf hebt... dan snap ik dat je pijn leidt omdat alles anders wordt.

[0:49:02] Maar zorg dan als overheid dat je vertrouwen uitstraalt... dat als zij hun bedrijf willen veranderen zodat er natuurherstel kan plaatsvinden... en het bedrijf toekomst heeft op een andere manier, dat je daarbij helpt.

[0:49:15] Dat is wat ik eigenlijk zou willen zeggen.

[0:49:18] Meneer Goudswaard.

[0:49:21] Ja, dank voorzitter.

[0:49:22] Ik snap ook echt wel de frustratie die leeft bij mevrouw Brouwmet als je zeven jaar lang hiermee bezig bent.

[0:49:28] Maar ik sloeg ook een beetje aan op de uitspraak dat er werd gezegd van nou inspanningen van boeren, dat zou je eigenlijk moeten belonen.

[0:49:38] En dan bijvoorbeeld als we nou kijken naar die gereedschapkist, dan zou je bijvoorbeeld ook naar Renault kunnen kijken.

[0:49:44] Dat draagt volgens mij echt wel een stukje bij aan stikstofreductie.

[0:49:49] Dat draagt ook bij volgens mij aan een meer circulaire bedrijfsvoering.

[0:49:54] Dat is iets wat dan ook pro's zou moeten aanspreken volgens mij.

[0:49:59] Klopt dat ook?

[0:50:01] Mevrouw Bromet.

[0:50:02] Nou, voorzitter, als je kijkt naar wat eigenlijk het probleem met stikstof is, is dat er te veel input zijn.

[0:50:08] Dus je stopt de krachtvoer in, je stopt kunstmest in een systeem en dan komt er te veel stikstof in de natuur.

[0:50:15] Want wat je erin stopt, komt er ook weer uit.

[0:50:18] Met Renewer hou je dat systeem in stand.

[0:50:20] Dus je zou kunnen betogen, Renewer is de oplossing, we kunnen alles houden zoals het is.

[0:50:26] We blijven die inputs erin stoppen, maar die blijven er dan dus ook uitkomen.

[0:50:29] Die komen niet in de vorm van mest op het land terecht, maar in de vorm van een stikstofkorrel.

[0:50:35] En dan ga je stoppen met kunstmest bijvoorbeeld, als vervanging van kunstmest.

[0:50:38] Dat betekent minder inputs.

[0:50:41] Ja, daar hoort dus ook bij dan bijvoorbeeld een kunstmestverbod.

[0:50:45] Je kan niet doorgaan met dezelfde outputs als je het probleem wil oplossen.

[0:50:48] Je moet iets veranderen.

[0:50:50] En ik ben bang dat bij zoiets als Renewal, ik ben niet falikant tegen of principieel tegen, maar dat het een instrument is of een methode om...

[0:51:00] de huidige veestapel in stand te houden.

[0:51:02] Terwijl ik denk dat, en dat hebben wij vanaf het begin al gezegd... dat de veestapel in Nederland te groot is om dit probleem op te lossen.

[0:51:10] En heel veel van de maatregelen die nu voorgesteld worden... die zullen leiden tot een kleinere veestapel, dus dat is goed.

[0:51:15] Maar als je dan gaat naar oplossingen die een beetje... proberen zoveel mogelijk te houden zoals het nu is... dan kom je later toch weer in de problemen.

[0:51:27] Dus ik...

[0:51:28] Ik zou willen dat we nu voor lange tijd zekerheid geven... en niet met allerlei geitenpaardjes weer gaan werken.

[0:51:37] Meneer Korvaar.

[0:51:38] Goed, dank u wel, voorzitter.

[0:51:41] Ik vind het mooi om te horen van mevrouw Bromet dat ze ook zegt... die gereedschapskist, daar wil ik zeker ook naar kijken.

[0:51:46] In Vlaanderen zijn er al dertig manieren... hoe je ook bijvoorbeeld op je bedrijf daarmee kan omgaan.

[0:51:52] En ik begrijp die boeren in Twente in die zin wel...

[0:51:55] Dat er nu maar, bijvoorbeeld voor een melkveehouder, zijn er maar vier manieren om die stikstofreductie ook legaal voor elkaar te krijgen.

[0:52:03] Iets met een leliesveer of met een koertoilet of twee verschillende stalvloeren.

[0:52:08] Vindt mevrouw Bromette dan ook belangrijk dat er eerst wat meer gereedschap ook is voordat we ook van boeren gaan vragen...

[0:52:16] om keuzes te maken voor hun bedrijf.

[0:52:20] Anders zou je bij een biologisch bedrijf met 40 koeien... ook een leliesfeer van 2 ton moeten neerzetten.

[0:52:25] Zou dat logisch zijn, mevrouw Bromet?

[0:52:27] Mevrouw Bromet.

[0:52:29] Nee, voorzitter.

[0:52:30] Ik ben helemaal niet voor de leliesfeer.

[0:52:31] Want we hebben... Kijk, alles moet terugverdiend worden in een melkveehouderij met een pak melk in de supermarkt.

[0:52:39] En als je een duur apparaat aanschaft wat misschien wat doet voor stikstof, heb je nog niet het klimaatprobleem opgelost.

[0:52:46] We hebben verschillende...

[0:52:47] briefings gehad, ook over de CO2-emissies in de landbouw.

[0:52:53] Dat gaat helemaal nog niet de goede kant op.

[0:52:55] Dan moeten nog hele grote stappen genomen worden.

[0:52:57] Dus dan ga je een leliesfeer aanschaffen als boer en dan denk je... nou, ik ben klaar.

[0:53:01] En dan krijg je de klimaatmaatregelen eroverheen... en daar helpt die leliesfeer niet bij.

[0:53:07] Dus ik denk echt dat we moeten kijken naar andere maatregelen dan technologische maatregelen.

[0:53:13] Alleen de heer Korvaar heeft het over vier maatregelen, maar ik denk dat er wel meer zijn en dat er ook wel meer kunnen komen.

[0:53:18] Maar dan denk ik veel meer in de inzet van agrarisch natuurbeheer, de Europese landbouwsubsidies doeltreffend inzetten, gerichte op natuurherstel, biologisch landbouw stimuleren, dat soort maatregelen.

[0:53:31] En ik zou hopen dat boeren daar ook naar kijken.

[0:53:34] En dat zijn ook vaak dingen waar je nu al mee aan de slag kan gaan, want dat bewijzen die biologische boeren.

[0:53:40] En ik vind ook, en misschien kan de minister daar ook wel een antwoord op geven, als er straks geen één boer in Nederland is die nu al voldoet aan de doelen, dan is het ook wel een beetje een hopeloze kwestie.

[0:53:51] Dus ik zou hopen dat er een groep van, zeg 10% van de boeren is in de rand van natuurgebieden.

[0:53:57] Die laten zien dat ze het gewoon al hartstikke goed doen.

[0:54:00] Die misschien met hele kleine ingrepen al voldoen aan de normen.

[0:54:04] En het voorbeeld kunnen zijn voor al die andere boeren in dat gebied.

[0:54:07] Volgens mij klopt het ook dat op het moment dat je meer weid bijvoorbeeld, meer koeien buiten laat lopen, dat je dan een gunstiger veldemissieprofiel hebt.

[0:54:17] Daar hebben we het volgens mij in een eerder debat ook al over gehad.

[0:54:22] Dus volgens mij moeten we als Kamer daar ook naar kijken.

[0:54:25] Maar dat zou dan één van die dertig maatregelen kunnen zijn.

[0:54:29] En mijn vraag was eigenlijk, vindt mevrouw Bromet ook niet dat er eerst wat meer mogelijkheden moeten worden geschetst

[0:54:34] Voordat je ook van boeren kan vragen, ga maar een bedrijfsplan maken.

[0:54:39] Want praktisch is het nu zo dat je wel iets van die vier dingen moet doen op dit moment.

[0:54:45] Ja, voorzitter, maar daar hoort ook een andere kant van het verhaal bij.

[0:54:49] Want als je daar de tijd voor gaat nemen, dan betekent dat al die tijd de vergunningverlening stil ligt.

[0:54:54] Dus dat al die tijd huizen niet gebouwd kunnen worden, al die tijd ook die boerenbedrijven zelf niks kunnen doen omdat ze in een illegale situatie zitten, geen vergunning hebben, niet kunnen uitbreiden, niet naar voren kunnen kijken.

[0:55:07] De stok achter de deur is dat we willen dat de vergunningverlening op gang komt.

[0:55:10] Ook zonder die uitspraak van de rechter in 2019 vond Pro al dat de landbouw verduurzaam moest worden, dat de natuur hersteld moet worden.

[0:55:19] Dat we het er nu steeds over hebben, dat komt omdat de vergunningverlening gestopt is.

[0:55:23] En je kan best meer tijd nemen.

[0:55:24] Ten eerste verslechtert de natuur dan verder.

[0:55:27] Blijft iedereen in die impasse zitten waar we nu al zeven jaar in zitten.

[0:55:32] En dat zou ik echt Nederland niet aan willen doen.

[0:55:34] Dus ja, doorgaan met de maatregelen die er nu al zijn.

[0:55:38] En zoveel mogelijk instrumenten toevoegen zolang dat kan.

[0:55:41] Alles binnen die 20 miljard.

[0:55:42] Tot slot meneer Koolhaas.

[0:55:44] Volgens mij vinden we elkaar daar ook mevrouw Promet.

[0:55:45] Dat we inderdaad die gereedschapskist sneller moeten vullen.

[0:55:48] En ook met maatregelen die je bijvoorbeeld in het veld kan nemen.

[0:55:51] Volgens mij vinden we elkaar daar ook.

[0:55:54] Ik zeg ook niet we moeten eindeloos meer tijd nemen.

[0:55:56] Maar ik vind wel dat je ook als extensieve boer meer mogelijkheden moet hebben dan alleen die paar technologische die je nu nog hebt.

[0:56:05] Dus ik zou het meer zien als een aansporing ook richting het kabinet.

[0:56:08] Vul die gereedschapskist ook.

[0:56:10] En volgens mij zeggen we dan ongeveer hetzelfde.

[0:56:12] Klopt dat mevrouw Bromet?

[0:56:14] Mevrouw Bromet.

[0:56:16] Ja, voorzitter.

[0:56:16] Misschien in antwoord op de vraag van de heer Korevaar zou ik ook nog wel iets anders willen zeggen over bijvoorbeeld de grootverenigde norm die nu in de plannen staat.

[0:56:26] Heel veel boeren zijn bang dat ze daar slachtoffer van worden.

[0:56:29] Terwijl in een heel groot gedeelte van Nederland... voldoen zij al aan die normen.

[0:56:34] Er zijn twee gebieden in Nederland waar het echt heel knellend wordt.

[0:56:38] En dat is Brabant en dat is Rontevelewe.

[0:56:40] Daar zal echt iets fundamenteel moeten veranderen.

[0:56:43] Maar de norm zoals die nu door de minister wordt geformuleerd... die halen heel veel boeren al.

[0:56:48] Dus daar hoef je niet onrustig over te worden.

[0:56:52] Ja, ik...

[0:56:54] Ik hoop niet dat we naar een wereld toe gaan waarin boeren allemaal gedwongen worden om nieuwe stallen aan te schaffen, leliesweers, luchtwassers.

[0:57:04] Dat is niet de richting waar ik op wil met de landbouw.

[0:57:07] Maar er hoort wel bij, aan de andere kant, dat er dan veel minder vee is.

[0:57:10] En dat je ook, en dat ontbreekt natuurlijk aan deze plannen, een visie hebt over hoe ziet de landbouw van de toekomst eruit in Nederland.

[0:57:17] En ja, daar zijn we niet aan toegekomen omdat we brandjes aan het blussen zijn.

[0:57:24] Gaat u nog even een stukje verder met uw eerste termijn?

[0:57:29] Mogelijk worden de zones kleiner, omdat provincies gemotiveerd aangeven dat ze die kleinere zones willen.

[0:57:37] Maar die zones hadden ook een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het doel van 15% biologisch areaal in 2030.

[0:57:44] Ook een beetje in vervolg op de antwoorden op de vragen die ik al stelde over biologisch in die zones.

[0:57:50] Als die biologische bedrijven dan niet in die kleinere zones komen, omdat daar onteigend gaat worden bijvoorbeeld, waar moeten die bedrijven dan wel komen?

[0:57:59] En daarmee hangt ook samen de GVE-norm van anderhalf in de zones, die dan niet meer op bedrijfsniveau zullen gelden, maar op gebiedsniveau.

[0:58:08] Wat houdt dat precies in?

[0:58:09] Klopt het dat dit leidt tot meer mogelijkheden voor de intensieve veehouderij rondom natuurgebieden?

[0:58:14] Want daar zijn we niet blij mee.

[0:58:16] Is de minister het met ons eens dat als we kijken naar de verschillende opgaven in natuurgebieden en waterwindgebieden, de biologische landbouw rondom die gebieden de meest wenselijke vorm van landbouw is?

[0:58:27] En zo ja, waarom stuurt de minister daar niet wat explicieter op aan?

[0:58:32] De vierde opmerkingen over de zonering.

[0:58:35] Wanneer heeft het kabinet alle instructieregels voor de provincies die gaan gelden in de zones uitgewerkt?

[0:58:40] Hoe voorkomt het kabinet dat door het uitstel van de deadline van een omwisselbesluit zonering vertraging oploopt?

[0:58:47] En hoe beloont en stimuleert het kabinet provincies die eerder aan de slag gaan met de rijksinstructieregels of hun maatwerk eerder inleveren dan 1 september 2028?

[0:58:58] En wat gaat de minister ook zeggen tegen provincies die nu al die zones hebben ingesteld, maar bijvoorbeeld met een lagere ambitie in de gebieden zelf?

[0:59:06] Want ik sprak iemand uit zo'n provincie en die zei nou wij hebben de zones al helemaal ingesteld.

[0:59:13] Ja alleen ons doel in het natuurgebied is lager.

[0:59:16] Ja, dan zal dat plan toch aangepakt moeten worden, vraag ik aan de minister.

[0:59:21] Dus dan moet die provincie zijn werk overdoen, denk ik.

[0:59:25] Wat is het tijdpad als het gaat over de beoordeling van de provinciale plannen?

[0:59:29] Hoeveel maanden duurt dit en is er voldoende capaciteit om dit te toetsen?

[0:59:33] Krijgen de provincie een tweede of derde kans als de plannen niet voldoen aan de criteria die in het programma zijn opgetekend?

[0:59:40] Is 1 september 2028 de deadline voor het eerste bod of het definitief vaststellen van het onwisselbesluit?

[0:59:46] Ja.

[0:59:46] En u heeft nog een interruptie van de heer Korelvaar.

[0:59:48] Nog één zin?

[0:59:49] Ja.

[0:59:49] En wanneer moeten provincies de instructieregels dan wel de eigen plannen hebben verwerkt in hun omgevingsvoorordening?

[0:59:55] Meneer Korelvaar.

[0:59:56] Ja, dank u wel.

[0:59:57] Even een verduidelijkende vraag ook richting mevrouw Bromet.

[1:00:00] Altijd even over die 1 september 2028.

[1:00:00] U had het

[1:00:02] Ik heb dat ook gelezen.

[1:00:05] Is mevrouw Bromet het met mij eens dat, stel je voor dat er een gebied is of een provincie die eerder zo'n onwisselbeslissing inlevert, dat die dan ook eerder aan de gang zou kunnen gaan.

[1:00:18] Als dat voldoet aan de voorwaarden dat ze dan ook aan de gang kunnen gaan.

[1:00:22] Ja, voorzitter.

[1:00:23] Daarom heb ik ook in mijn vraag gevraagd wat de stimulering wordt van de minister voor de provincies die voorop lopen.

[1:00:33] Verplicht het Rijk provincies om tegelijkertijd als ze bezig zijn met het maatwerk wel alvast de impact en de uitwerking van de Rijksinstructiesregels voor te bereiden, zodat we geen tijd verliezen als het maatwerk niet voldoende is.

[1:00:47] Vereist het Rijk van provincies een HUF-toets, namelijk handhaafbaarheid, uitvoerbaarheid en fraudegevoeligheidstoets voor het eigen maatwerk om te voorkomen dat het maatwerk leidt tot een onuitvoerbaar en niet te handhaven beleid?

[1:01:03] Hoe voorkomen we dat de focus op maatwerk uitmondt in een NPLG 2.0 met heel veel gepraat maar weinig resultaat?

[1:01:11] En wat zijn de manieren waarop de provincies het eigen maatwerk kunnen borgen en hoe toetst de minister of het maatwerk voldoende geborgd is?

[1:01:19] Welke rol heeft de ecologische autoriteit in het toetsen en beoordelen van provinciale additionaliteitsplannen en maatwerk?

[1:01:28] Ten vijfde, voorzitter, heb ik nog een aantal vragen over moties.

[1:01:33] Voordat u dat doet wil meneer Genwes u wat vragen.

[1:01:36] Ja, voorzitter.

[1:01:36] Nog even een vraag over de sonnering.

[1:01:38] Ik heb mevrouw Bromet deze vraag op 1 juli ook gesteld.

[1:01:42] Dus in die zin is het nieuw.

[1:01:44] Maar toen heb ik gevraagd van...

[1:01:47] De zones zijn eigenlijk als een soort confetti over het land uitgestrooid.

[1:01:51] Provincies kunnen hier wat van gaan vinden.

[1:01:54] Mevrouw Bromet heeft vooral gefocust op hoe zit het nou?

[1:01:56] En wat betekent het nou als je voor een kleinere zone kiest?

[1:01:59] Moet je dan niet het gebied leegvegen?

[1:02:00] Willen we dat wel?

[1:02:01] Is dat wel wenselijk?

[1:02:02] Maar hoe ziet mevrouw Bromet het issue...

[1:02:05] Wat ik toen aan de orde heb gesteld, dat er ook zones zijn aangewezen in gebieden waarbij je op voorhand niet kunt... Of waar je op voorhand eigenlijk kunt verwachten van ja, maar een zone in dat gebied is niet proportioneel gezien de opgave voor natuur, stikstof en waterkwaliteit en andere zaken.

[1:02:25] Hoe staat mevrouw Bromet daar vandaag tegenover?

[1:02:27] Ik heb toen als voorbeeld het meest bekende voorbeeld Schiermonnikoog genoemd.

[1:02:31] Maar er zijn natuurlijk geldt uiteindelijk breder voor de Waddeneilanden en voor de hele kust er ook.

[1:02:35] Waar best wel veel gebieden zijn aangewezen waarvan je uit de waarde van proportionaliteit toch wel vraagtekens kunt zetten.

[1:02:45] Mevrouw Bromet.

[1:02:47] Ja, ik vind het begrip proportionaliteit best ingewikkeld.

[1:02:51] Want...

[1:02:54] Bedoelt, ter verduidelijking, is dat dan dat je als je bijvoorbeeld op Schiermonnikoog alle veehouders weghaalt en dat er nog steeds een overmaat aan stikstof is?

[1:03:04] Is dat wat de heer Grimwis bedoelt?

[1:03:06] Of bedoelt hij iets anders?

[1:03:08] Meneer Grimwis.

[1:03:10] Voorzitter, even ter verduidelijking.

[1:03:12] Bij heel veel gebieden zit je niet zo ver af van de goede staat van instandhouding.

[1:03:20] En daarbij is dus, en zeker als je het landelijk beleid eroverheen legt, wat tussen nu en 2035 impact moet gaan hebben.

[1:03:28] Als je dan terug reteneert vanuit 2035 is een zone vaak niet nodig om een goede staat van instandhouding te bereiken.

[1:03:35] Moet je dan in een gebied waar de natuur zich herstelt en waar een goede staat van instandhouding gewoon mogelijk is met generieke maatregelen.

[1:03:44] en misschien een enkele in het gebied, maar in ieder geval niet via een hele zonering, moet je dan wel overgaan tot zonering.

[1:03:50] Dat is eigenlijk het punt wat steeds aan de orde is gesteld.

[1:03:54] Op 1 juli en nu weer.

[1:03:56] En dan is een zone inderdaad op schienwondelijke ogen bijvoorbeeld niet nodig.

[1:04:01] Mevrouw Bromette.

[1:04:04] Ja, ik worstel steeds met de vraag van de heer Grimwits.

[1:04:08] Want die wijzen elke keer in een richting van een ander en beter plan.

[1:04:13] Namelijk niet overal zones, maar andere generieke maatregelen.

[1:04:16] En wat zijn dat dan?

[1:04:17] Dus een ander plan.

[1:04:20] En ja, ik kan het gewoon niet beoordelen.

[1:04:24] Ik kan me wel voorstellen dat met het voorbeeld van Schiermonnikoog...

[1:04:29] Het helpt als daar minder vee is.

[1:04:33] Ik ben daar geweest zeven jaar geleden.

[1:04:36] Ik weet dat de boeren daar vrijwillig vee weg hebben gedaan, omdat de natuur al voor die stikstofuitspraak leed onder de aanwezigheid van dat vee.

[1:04:46] Ik kan me voorstellen dat zo'n zone wel kan helpen als er bijvoorbeeld een gebiedsproces op gang komt waarbij blijkt dat er twee van de zeven boeren geen opvolger hebben.

[1:04:54] En dan zeggen we nou, wij willen ons land beschikbaar stellen aan die andere boeren, maar de veerechten niet overdoen.

[1:05:02] En dan helpt een zone ook.

[1:05:04] Dus ik kan gewoon niet zoveel met die vraag, omdat het heel erg gericht is op verschillende gebieden, verschillende mogelijkheden.

[1:05:11] En de minister ervoor gekozen heeft, ik niet, maar de minister ervoor gekozen heeft om de ruggengraat van zijn plan te maken met die zones.

[1:05:19] En daar ga ik dus eigenlijk vanuit in mijn beoordeling van de plannen, omdat een nieuw plan werpt weer allemaal nieuwe vragen op.

[1:05:28] Het gaat mij niet om een nieuw plan.

[1:05:33] Ik wil best me constructief opstellen en meedenken ter verbetering van het plan dat de minister aan ons heeft voorgelegd.

[1:05:39] Wat ik niet kan uitleggen is dat in gebieden zoneringen worden toegepast, terwijl dat niet nodig is voor het bereiken van een goede staat van instandhouding van de natuur.

[1:05:50] Dat kan ik gewoon niet uitleggen.

[1:05:52] En daar gaat mijn vraag over.

[1:05:53] Ook al omdat de minister in de wet zelf schrijft, daarbij houdt de minister rekening met de vereisten op economisch, sociaal en cultureel gebied en met de regionale en lokale bijzonderheden.

[1:06:01] Er zit dus in de wet die aan ons is voorgelegd ook ruimte om te kijken van wat is nou echt doelmatig en doeltreffend.

[1:06:08] En misschien is een zonering niet overal zoals die nu is uitgestrooid over ons land doelmatig en doeltreffend.

[1:06:14] En ik zoek gewoon van is er ruimte bij mevrouw Bromet en ik weet dat ze het voorbeeld van Schiermonniko ook heel goed kent.

[1:06:20] om daar voor open te staan.

[1:06:23] Mevrouw Romijn.

[1:06:24] Ja, voorzitter.

[1:06:25] Dan komen we nu weer in een soort situatie... waarin het lijkt alsof ik de minister ben.

[1:06:29] Ik ben niet de minister.

[1:06:30] En ik ben heel benieuwd naar de antwoorden van de minister hierop... en zijn motivatie.

[1:06:34] En dan valt er met ons natuurlijk over alles te praten... als de doelen maar overeind blijven.

[1:06:38] Dus dat zou ik dan in antwoord op de vraag van de heer Grimwis willen zeggen.

[1:06:41] Want het gaat mij echt te ver om hier nu antwoord op te geven.

[1:06:46] Gaat u verder en dan gaan we eens kijken hoe ver we komen tot een afronding van uw eerste termijn.

[1:06:58] Ja, voorzitter.

[1:06:58] Ik was gebleven bij de uitvoering van een aantal aangenomen moties.

[1:07:02] Er is een aangenomen motie van Pro waarin de oproep bestaat om pasmelders die geen kunstmest en krachtvoer meer gaan gebruiken onmiddellijk een vergunning te verlenen.

[1:07:14] Hoe staat het daarmee?

[1:07:17] Bij de wet GroenGas heeft mijn collega een motie ingediend die vraagt om een lock-in effect op de intensieve veehouderij door mestvergisters te voorkomen.

[1:07:24] Welke acties onderneemt de minister om dit te voorkomen?

[1:07:28] Hoe staat het met de uitvoering van onze motie die verzoekt de stikstofaanpak en dierenwelzijn samen te benaderen?

[1:07:34] Welke concrete maatregelen worden genomen om deze in goede samenhang te laten verlopen, bijvoorbeeld als het gaat over de huisvestingen en stallen?

[1:07:42] Een met meer dan 100 stemmen aangenomen motie die oproept tot een afbouwpad van kunstmest heeft de vorige minister naar zich neergelegd.

[1:07:49] We zouden graag zien dat deze minister deze alsnog uitvoert.

[1:07:53] Kan hij toezeggen de Kamer over zo'n afbouwpad te informeren?

[1:07:58] En tot slot bij de moties wil ik verwijzen naar de aangenomen motie De Groot Dik Faber.

[1:08:03] Dus dat is de volganger nog van die Grimwis.

[1:08:06] En die gaat over een tabel die gebruikt wordt om te kijken hoeveel...

[1:08:14] melk een koe geeft om te beoordelen hoeveel milieucompensatie daarvoor nodig is.

[1:08:20] Die tabel is uit 2016 en die gaat ervan uit dat een koe 10.000 liter melk geeft, maar inmiddels zijn de koeien zo opgevoerd dat ze veel meer melk geven.

[1:08:30] Als we koeien helemaal vol stoppen met krachtvoer, zodat ze nog meer melk gaan geven, dan betekent dat dat er ook meer uitstoot van allerlei ongewenste stikstof bij vrijkomt.

[1:08:44] Moeten daar niet gewoon ook rechten aan voorgevraagd worden?

[1:08:48] En moet die tabel niet aangepast worden?

[1:08:50] Vraag ik aan de minister.

[1:08:52] Ten slotte, voorzitter, nog een aantal vragen over het budget voor de verschillende doeleinden.

[1:08:56] Van de 20 miljard die nu voor ligt gaat het overgrote deel naar de landbouw en zones rondom de natuur.

[1:09:02] Maar volgend jaar moet naast dit stikstofpakket ook een natuurplan worden opgesteld om aan de natuurherstelverordening te voldoen.

[1:09:10] En daarin zullen we niet alleen de natuurkwaliteit in het landelijk gebied moeten verbeteren, maar bijvoorbeeld ook in de steden en van onze zeeën.

[1:09:17] Komen daar dan aanvullende maatregelen voor of moeten die ook binnen dezelfde 20 miljard gerealiseerd worden?

[1:09:24] Voor de biologische landbouw is slechts 21 miljoen euro gereserveerd en dat is niet substantieel.

[1:09:30] Ongetwijfeld kunnen biologische boeren gebruik maken van regelingen in andere potten van het fonds, klopt dat?

[1:09:36] En hoeveel middelen denkt de minister nodig te hebben voor de uitvoering van de maatregelen zoals opgezomd in de bijlage bij de brief van 26 juni?

[1:09:44] Volgens het afsprakenkader actieplan Grutto is voor de uitvoering 800 tot 900 miljoen euro nodig en die zien we niet in het fonds opgenomen.

[1:09:53] Vanuit welke pot binnen het fonds wordt dit betaald of zijn hier ook aanvullende middelen voor nodig?

[1:09:59] In de begroting is voor het landgebruik, de veenweideaanpak en de bossenstrategie 50 miljoen euro extra gereserveerd voor 2027 tot 2031.

[1:10:08] Maar dat is een fractie van wat er extra nodig is.

[1:10:12] In 2025 pleit de LVVM bijvoorbeeld nog voor 1,16 miljard overbruggingskrediet voor drie jaar...

[1:10:19] in de gesprekken met KGG over het klimaatfonds.

[1:10:22] Hoe staat de minister tegenover de oproep van provincies om door een gebrek aan belangstelling ongebruikte middelen van de subsidieregeling extensivering melkveehouders, de SEM-regeling, voor deze doeleinden in te zetten?

[1:10:34] Voorzitter, tot zover.

[1:10:36] Dank u wel, mevrouw Bromet.

[1:10:38] Meneer Korenvaard heeft nog een vraag.

[1:10:39] Ik had dat laatste niet helemaal goed gehoord.

[1:10:41] Kunt u wellicht dat nog een keer herhalen?

[1:10:43] Hoe u de SEM-middelen wil inzetten?

[1:10:48] Provincies hebben opgeroepen om ongebruikte middelen van de subsidieregeling extensivering melkveehouders in te zetten voor overbruggingskrediet voor de gesprekken met KGG over het klimaatfonds.

[1:11:02] Dus het gaat over klimaatmaatregelen.

[1:11:04] Er zijn dus middelen niet gebruikt en die zouden misschien ingezet kunnen worden voor klimaatmaatregelen.

[1:11:13] Vraag ik aan de minister.

[1:11:14] Dan heb ik nog wel een vraag daarover, want het is een extensiveringsregeling rond melkvee.

[1:11:19] Is het dan niet interessant om überhaupt die extensiveringsregeling aantrekkelijker te maken, zodat die ook doet waar die voor bedoeld is?

[1:11:26] En wellicht dat die dan hetzelfde bereik heeft als wat mevrouw Bromet ook wil.

[1:11:30] Want het gaat met name over de vergoeding van de fosfaatrechten die in die regeling zitten, volgens mij, die aan de lage kant in ligt.

[1:11:37] Mevrouw Bromet.

[1:11:38] Nou voorzitter, ik wil graag weten van de minister wat de reden is van het niet gebruiken van die regeling.

[1:11:44] Is dat omdat er geen kennis over is?

[1:11:46] Is het omdat hij te moeilijk in te vullen is?

[1:11:49] Dat weet ik niet, maar dat horen we dan van de minister.

[1:11:53] Mevrouw Den Hollander.

[1:11:56] Voorzitter, wij hebben ook een aantal keer schriftelijke vragen gesteld over de SEM-regeling.

[1:11:59] Ook vanuit de vraagtekens waarom het zo weinig benut wordt.

[1:12:02] Maar hij loopt volgens mij nog steeds.

[1:12:04] En je zou het ook juist nu in deze fasering waarin we vragen om extensivering juist behouden moeten laten, lijkt mij.

[1:12:12] Vindt mevrouw Bromet dat ook niet heel logisch?

[1:12:15] Mevrouw Bromet.

[1:12:16] Nou, voorzitter.

[1:12:17] Ik heb gewoon niet genoeg informatie.

[1:12:18] Dus ik wil weten waarom hij niet gebruikt wordt.

[1:12:20] En ik wil weten of hij effectief is.

[1:12:23] En of het misschien behulpzaam is om hem ook te koppelen aan klimaatmaatregelen.

[1:12:29] Want misschien telt hij dan wel dubbel mee.

[1:12:31] Dat weet ik allemaal niet.

[1:12:32] Maar dat horen we zo meteen.

[1:12:33] En voor de rest ben ik niet expert in de SEM-regeling zoals mevrouw Korevaar.

[1:12:37] Want ik heb er niet honderd vragen over gesteld.

[1:12:39] Mevrouw Korevaar.

[1:12:41] Mevrouw Den Hollande.

[1:12:42] Ik wil een puntje van orde maken.

[1:12:43] Ik doe het elke keer hè.

[1:12:43] Hele nieuwe ontwikkeling.

[1:12:44] En wij maar altijd netjes mevrouw Bromet zeggen.

[1:12:51] Mevrouw Bromet.

[1:12:52] Ja, meneer Pot moet u dan zeggen.

[1:12:56] Dank u wel.

[1:12:59] Oh, mevrouw Tenhoof heeft nog een vraag.

[1:13:01] Ja, dank u wel, voorzitter.

[1:13:03] Is Prova mening dat boeren te veel grond in hun bezit hebben?

[1:13:09] Mevrouw Bromet.

[1:13:10] Nee.

[1:13:12] Nou, dat is wel vreemd, voorzitter.

[1:13:14] Want de collega van mevrouw Bromet, de heer De Hoop... die heeft dat laatst wel gesteld.

[1:13:18] En die zou daar het liefst een eind aan willen maken.

[1:13:20] En nou is mijn vraag hoe mevrouw Bromet dat geruimd ziet... met grootvee-eenheid die eraan zit te komen.

[1:13:28] Mevrouw Bromet.

[1:13:30] Ja, er wordt nu gesteld dat de heer De Hoop gezegd zou hebben dat er boeren zijn met teveel grond en dat daar een einde aan moet komen.

[1:13:37] Dat kan ik me niet voorstellen, want de heer De Hoop is super genuanceerd.

[1:13:41] Bovendien ook nog zoon van een boer.

[1:13:44] Ik weet niet waar dit over gaat.

[1:13:45] Ik zal het eens aan hem vragen.

[1:13:49] Mevrouw Pot.

[1:13:51] Of meneer Pot.

[1:13:51] Mevrouw Pot.

[1:13:55] Nou, dank u meneer de voorzitter.

[1:13:57] Gaat uw gang.

[1:13:58] Voorzitter, om te beginnen ook namens mij veel dank aan de Giffie voor het zo kundig opstellen van het verslag waar we allemaal ons voordeel mee hebben kunnen doen.

[1:14:08] En ik ga gewoon gelijk verder met mijn eigen inbreng.

[1:14:11] Want met het pakket van 20 miljard waar we vandaag over spreken gaat de natuur herstellen.

[1:14:16] Gaan we Nederland van het slot halen en eindelijk na vele jaren boeren duidelijkheid geven voor de toekomst.

[1:14:21] En volgende week zullen we vast uitgebreid debatteren over allerlei beleidsmatige voorstellen bij de begroting.

[1:14:26] Maar voor vandaag heb ik vooral wat meer technische vragen over deze behandeling over de stikstofgelden.

[1:14:35] Voorzitter, het Rijk zet de grote lijnen en contouren voor de gebiedsaanpak uit.

[1:14:40] Maar het zijn de provincies die dit samen met boeren en natuurbeheerders werkelijkheid maken.

[1:14:46] Zo kunnen we gebied voor gebied van het slot halen.

[1:14:48] Voor boeren, voor ondernemers en al die Nederlanders die zoveel waarde hechten aan een gezonde en groene omgeving.

[1:14:55] De provincies hebben hier terecht een belangrijke rol.

[1:14:58] Zij kennen hun regio, staan dicht bij boerenbedrijven en weten wat waar nodig is.

[1:15:03] En tegelijkertijd zien we dat provincies, en mevrouw Bromet zei het net ook al even, dit heel verschillend aanpakken met plannen die uiteenlopen in tempo, rijkwijde en doelbereik.

[1:15:11] Dat is begrijpelijk, want we hebben ook gezien hoe grillig de financiering is geweest.

[1:15:16] Van 24 miljard en toen 15 miljard minder en nu weer 20.

[1:15:20] Provincies, boeren en natuurbeheerders hebben net als alle ondernemers en organisaties behoefte aan duidelijkheid en stabiliteit.

[1:15:26] Dit is daarom cruciaal om de plannen te verankeren in langjarige wet- en regelgeving.

[1:15:31] Zo nemen Rijk en provincie samen verantwoordelijkheid en zorgen we er samen voor dat alle euro's goed terechtkomen.

[1:15:37] Mooi dus dat die eerste wet nu in de Kamer ligt.

[1:15:40] Waarvoor dank.

[1:15:41] Kan de minister ons binnenkort misschien, ja dus noodschriftelijk, even een brief sturen met wat meer achtergrond over die spoedwet?

[1:15:48] Want wat gaat er nou mis als die spoedwet nou niet vroeg of op tijd behandeld wordt, vraag ik me af.

[1:15:55] Er staan wat indicaties geloof ik door de brief heen.

[1:15:58] Maar ik zou dat eigenlijk wel wat meer in detail willen horen.

[1:16:01] Maar als optimist ga ik er natuurlijk wel van uit dat dit gewoon gaat lukken.

[1:16:05] Dus nog wat verhelderende vragen over het pakket.

[1:16:08] Want hoe en onder welke voorwaarden worden die gelden per provincie nou per gebied verdeeld?

[1:16:14] En hoe wordt geborgd dat de samenhang tussen de opgaven helder is om elke euro zo effectief mogelijk te besteden?

[1:16:21] Graag een reflectie.

[1:16:23] En dan voorzitter, over samenhang gesproken.

[1:16:25] Want water, natuur, bestrijdingsmiddelen, klimaat, dierenwelzijn... worden terechtgenoemd als opgaven die we in samenhang moeten aanpakken.

[1:16:33] En daar zit ook de uitdaging.

[1:16:34] Want hoe zorgen we nou dat alle puzzelstukjes naadloos op elkaar aansluiten?

[1:16:38] De regels voor dierwaardige veehouderij worden bijvoorbeeld nog uitgewerkt... en die komen in een ander pakket...

[1:16:43] En juist daarom is het zo belangrijk dat we die op tijd met elkaar afstemmen.

[1:16:47] En daar kan een boer in de zone voor 2032 in één keer zijn stal aanpassen, zowel aan de stikstofeisen als aan de eisen voor dierwaardigheid.

[1:16:55] En dan hoeft hij niet drie jaar later opnieuw te investeren.

[1:16:57] Hoe gaan de minister en de staatssecretaris zorgen voor echte samenhang in die aanpak?

[1:17:02] Dus concreet, is de minister bereid om bij de stal- en managementmaatregelen, waarvoor bijna 1 miljard in het fonds staat, al uit te gaan van de verwachte eisen voor dierwaardigheid?

[1:17:11] Buiten het fonds staan in 2027 ruim 16 miljoen voor die waardige veehouderij.

[1:17:21] Hoe worden die middelen afgestemd op de stalinvesteringen uit het fonds, zodat ze elkaar versterken?

[1:17:26] En hoe gaan de bewindspersonen voorkomen...

[1:17:28] dat veehouders in lock-ins terechtkomen.

[1:17:30] Mevrouw Owans.

[1:17:32] Ja, voorzitter, dank.

[1:17:33] Ik kan me hier helemaal bij aansluiten.

[1:17:35] Maar het probleem dat we zien is dat het voorliggende pakket... voor het voldoen aan de wettelijk vastgelegde doel... 2040 dierwaardig... die regels die er nu zijn, komen daar niet.

[1:17:48] Dus dan zou je aan boeren dingen gaan vragen... waarmee je weet dat je in 2040...

[1:17:52] Niet op het einddoel bent uitgekomen.

[1:17:53] Vindt D66 niet ook dat we ook dat einddoel wel moeten halen?

[1:17:57] En dat we daar nu ook die helderheid in de richting van de boeren zoveel mogelijk moeten kunnen geven.

[1:18:04] Mevrouw Pot.

[1:18:06] Nou, voorzitter, dan loop ik een klein beetje vooruit op het debat wat we nu al gaan hebben, maar misschien een kleine reflectie daarop.

[1:18:12] Kijk, ik denk dat het op zich logisch is dat de staatssecretaris ervoor heeft gekozen om bepaalde dingen op een ander moment in de tijd te plaatsen.

[1:18:22] Ook vanuit die gedachte eigenlijk die ik net zeg, dat dan kan je die investeringen in één keer goed doen.

[1:18:27] Dus daar kan ik me op zich in vinden.

[1:18:29] Dat gezegd hebbende voel ik wel met mevrouw Ouwehand mee als zij zegt van ja, het staat er natuurlijk nog niet allemaal in en de vraag is wel of we dan uiteindelijk op dat eindbeeld komen van een dierwaardige veehouderij.

[1:18:42] Dus daar ben ik het met haar eens.

[1:18:45] Ja, voorzitter.

[1:18:46] Dank.

[1:18:46] Kijk, ik zie ook dat er stapjes in de tijd nodig zijn.

[1:18:50] Dat je niet van de een op de andere dag dat doel kan realiseren.

[1:18:52] Maar ik denk wel dat het goed is dat we met elkaar wel opletten of de stapjes die gezet worden het einddoel voor de boeren niet in de weg zitten.

[1:19:00] En daar zie ik nog wel problemen.

[1:19:02] Dus dan zou je nu toch weer boeren...

[1:19:04] ...stimuleren of misschien zelfs dwingen om te investeren in stalsystemen... ...die later toch weer niet voldoen aan die integrale aanpak... ...waarvan het kabinet, dat vond ik heel goed, zo goed had gezegd... ...we gaan nu zoveel mogelijk doelen bij elkaar brengen.

[1:19:18] Dus dan denk ik, ja, dan moeten we wel opletten of we dat dan ook goed doen.

[1:19:22] Want je wil niet nog een keer tegen boeren zeggen, doe dan deze investering... ...en over vijf jaar, oh ja, nee, dit was toch niet goed genoeg.

[1:19:30] Ja, voorzitter, vandaar inderdaad mijn laatste vraag over de lok in.

[1:19:34] Dat is precies die vraag eigenlijk.

[1:19:39] Ja, dit was natuurlijk ook...

[1:19:40] Dit was het blokje waar natuurlijk ook een beetje de naam van mevrouw Ouwehand op stond.

[1:19:45] Dus... O, nee, mevrouw Van der Plas.

[1:19:48] Toch mevrouw Van der Plas?

[1:19:49] Ja, voordat mevrouw Pot verder gaat, nog even over het fonds.

[1:19:54] Kijk, er wordt steeds wel gesproken over fonds, maar formeel is het fonds er nog niet.

[1:19:57] Dat is ook mede waarom we nu een...

[1:19:59] wetgevingsoverleg hebben.

[1:20:01] In de begroting is het opgenomen, maar er is nog geen instellingsbesluit geweest voor een fonds.

[1:20:06] En de regels van een fonds zijn ook dat als je onderbesteding hebt.

[1:20:11] Dus je hebt niet al het geld uitgegeven in een jaar.

[1:20:15] Dat je terug moet naar de minister van Financiën.

[1:20:17] Het gaat niet meer zomaar terug in de pot.

[1:20:19] Je moet weer opnieuw onderhandelen met de minister van Financiën.

[1:20:23] Om het geld te besteden.

[1:20:25] En mijn vraag aan mevrouw Pot is.

[1:20:27] Hoe gaat zij dit, of hoe ziet D66 dit voor zich?

[1:20:31] Want er wordt nu wel gedaan alsof er 20 miljard uitgegeven is.

[1:20:34] Maar feitelijk is dat natuurlijk.

[1:20:36] Niet zo.

[1:20:39] Nou, voorzitter.

[1:20:40] Wat sowieso interessant is... en ik maak me daar zelf ook schuldig aan... is dat we met elkaar spreken over een fonds.

[1:20:45] Want feitelijk is het geen fonds.

[1:20:48] Ik zie dat de heer Grimwis goedkeurend knikt.

[1:20:51] Dus dan weet ik dat ik het goed zeg.

[1:20:56] Feitelijk is het geen fonds.

[1:20:57] Er staat wel heel duidelijk, ook in alle opzommingen die wij hebben gekregen, dat het wel zeker zo is dat onderbesteding inderdaad leidt tot, en dan ga ik dit in ontzettende niet financiële termen zeggen...

[1:21:12] Ik vind het heel spannend als ik die kant op kijk.

[1:21:15] Maar dat we dat geld wel inderdaad gewoon in deze pot, zeg ik dan maar even heel ordinair, bewaren, zodat we het hier wel voor kunnen uitgeven.

[1:21:23] Dus die 20 miljard, die gaat gewoon naar de dingen die wij met z'n allen hebben besloten, die te maken hebben met de invoering van dit stikstoffonds.

[1:21:36] Nee, maar het punt is dat je dat dus niet weet.

[1:21:40] Want je moet terug naar de minister van Financiën.

[1:21:43] En elke minister moet altijd weer onderhandelen met de minister van Financiën om geld uit te geven.

[1:21:54] Mijn vraag is, en dat is ook mijn vraag aan de minister straks, weten we dan wel zeker dat het geld dat we nu beschikbaar hebben, en beschikbaar is iets anders dan besteed, dat je beschikbaar hebt, dat het ook naar die dingen gaat waar het voor is bedoeld?

[1:22:08] Weten we dat zeker?

[1:22:11] Zijn we dan mensen misschien niet blij aan maken met een dode mus, omdat het misschien straks helemaal niet besteed wordt daaraan?

[1:22:18] Voorzitter, nee.

[1:22:20] Daar ben ik helemaal niet bang voor.

[1:22:22] Jammer dat mevrouw Bromet nu het verslag aan de minister heeft gegeven, want dan kan ik er niet uit citeren.

[1:22:33] Maar het staat daar ook heel duidelijk in.

[1:22:35] En ik weet natuurlijk niet, in de vorige periode zijn daar misschien andere afspraken over gemaakt met de minister van Financiën.

[1:22:41] Maar het staat hier heel duidelijk in dat het geld wat we hiervoor hebben en wat dan aan het eind van dit jaar of van volgend jaar of het jaar daarop nog beschikbaar is, dat vloeit gewoon terug naar de middelen die we hiervoor hebben.

[1:22:53] En dan kunnen we er dus genoegzaam van uitgaan dat we het ook daaraan gaan besteden waaraan wij vinden dat we dat moeten besteden.

[1:22:59] Dus geen dode mussen insight.

[1:23:02] Mevrouw Van der Plas.

[1:23:03] Voorzitter, ik mag inderdaad hopen dat dat gebeurt.

[1:23:07] Alhoewel wij natuurlijk niet eens zijn met een aantal middelen die op een bepaalde manier worden besteed.

[1:23:12] Maar dat is een ander verhaal.

[1:23:15] Dat mag ik inderdaad hopen.

[1:23:17] Ik constateer nu wel dat de relatie met de minister van Financiën op dit moment niet heel erg goed is.

[1:23:23] Mevrouw Pot.

[1:23:25] Ja, voorzitter.

[1:23:27] Kijk, laat ik daar dit over zeggen.

[1:23:30] Kijk, met drie partijen hebben wij afspraken gemaakt over het pakket wat er nu ligt.

[1:23:35] Eerst in juni en daarna een paar weken geleden.

[1:23:40] En dat zijn drie partijen die best soms verschillend kijken natuurlijk naar de oplossingen die er liggen.

[1:23:47] Maar waar wij elkaar hebben gevonden is in de enorme urgentie...

[1:23:54] tot het oplossen van dit probleem.

[1:23:56] Ik denk dat we allemaal zien, en overigens niet alleen de coalitiepartijen... volgens mij ook verschillende oppositiepartijen... die zeggen, dit moet nu eens en voor altijd een keer opgelost worden.

[1:24:05] Daar hebben we elkaar gevonden.

[1:24:06] En daardoor zijn we in staat geweest om een pakket te formuleren... wat enorm ingewikkeld en groot is... maar waarvan ik echt overtuigd ben dat we hier dus echt ook die stappen gaan zetten...

[1:24:18] Die nodig zijn.

[1:24:19] Dat zegt ook het PBL.

[1:24:20] Dat zegt ook de landsadvocaat.

[1:24:22] Dat zeggen ook heel veel partijen in het land.

[1:24:25] Ik heb daarom ook het vertrouwen dat hoe we verder ook verder gaan.

[1:24:30] Dat we hier gewoon uitkomen met elkaar.

[1:24:32] Want ik zie gewoon enorm veel motivatie bij iedereen die hiermee bij betrokken is.

[1:24:36] En ja, in die zin ben ik daar zeer tevreden mee.

[1:24:43] Voorzitter, daarnaast is het ook voor de schatkist logisch om subsidie te geven aan een actie die meerdere doelen tegelijk dient.

[1:24:52] Elke euro uit het fonds kan dan zoveel mogelijk opleveren.

[1:24:58] In artikel 25 zijn nu nog weinig afzonderlijke middelen voor klimaat.

[1:25:02] Alleen voor Veenweide en de bossenstrategie is 50 miljoen euro gereserveerd.

[1:25:07] Dat hoeft geen probleem te zijn, want veel maatregelen tegen stikstof verminderen ook de uitstoot van broeikasgassen.

[1:25:13] Een boer die zijn bedrijf extensieveert of zijn stal aanpast, kan dus twee of meer doelen tegelijk dienen.

[1:25:19] En dat is een kans die we bewust moeten pakken en niet aan het toeval moeten overlaten.

[1:25:24] Zo bereiken we met één investering op één erf meteen meer resultaat voor stikstof en klimaat.

[1:25:30] Dus mijn vraag aan de minister, kan RVO...

[1:25:34] Eerst maar even meneer Korova.

[1:25:37] Ik vraag me af, is dat zo?

[1:25:38] Dus maatregelen die goed zijn voor stikstof, zijn die ook goed voor klimaat?

[1:25:42] Heeft mevrouw Pot daar voorbeelden van?

[1:25:45] Mevrouw Pot.

[1:25:47] Voorzitter, volgens mij zijn er veel maatregelen op het gebied van... die we de komende tijd gaan zetten in het stikstofpakket.

[1:25:53] Dat hebben we natuurlijk ook redelijk recent nog in de briefing van de KEF gehoord.

[1:25:58] Die hebben eigenlijk gezegd...

[1:25:59] We konden dit nog niet mee rekenen, maar door de oogharen kijkend gaat er ongeveer 5 megaton.

[1:26:06] Als gevolg van dit pakket werken we de richting op van klimaat.

[1:26:12] Dus in die zin helpt dat inderdaad ook voor de klimaatmaatregelen.

[1:26:17] Ik constateer dat sommige maatregelen juist goed zijn voor stikstof en niet per se een effect hebben op CO2.

[1:26:24] Dus als ik het goed begrijp, dan zegt mevrouw Pot, ook voor het terugdringen van CO2 moeten er voldoende maatregelen in de gereedschapskist zitten om ook stappen te kunnen zetten op dat doel.

[1:26:36] Dat was niet helemaal wat ik zei, maar als ik het zo hoor, dan ben ik het daar denk ik ook wel mee eens.

[1:26:42] Dan denk ik dat we het op dit punt bij elkaar aan het vinden zijn.

[1:26:47] Mevrouw Pot.

[1:26:50] Voorzitter, maar mijn vraag richting de minister was een andere.

[1:26:53] Kan RVO bij de beoordeling van aanvragen uit het fonds meewegen of een maatregel ook klimaatwinst oplevert?

[1:27:00] Want dan krijgen projecten die meerdere doelen dienen voorrang zonder nieuw geld.

[1:27:04] En dat gebeurt namelijk al bij de IDL.

[1:27:07] Daar moeten agrariërs die een lening aanvragen bij minimaal vijf van de acht duurzaamheidsdoelstellingen een verbetering laten zien.

[1:27:13] En hoe zorgt de minister nou dat het doelsturingssysteem en een mogelijke normering van broeikasgasten in de melkveehouderij op elkaar aansluiten?

[1:27:19] Dan stuurt een boer met één systeem op beide doelen.

[1:27:22] Misschien was dat ook een klein beetje wat de heer Korevaar bedoelde toen hij mij net daarna vroeg.

[1:27:27] Voorzitter, Nederland is een landbouwland.

[1:27:30] Maar toch eten we granen, bonen en eiwitten die duizenden kilometers hebben gereisd.

[1:27:35] Terwijl onze eigen akkerbouwers graag telen voor een Nederlandse keten.

[1:27:39] Denk aan de bakker die brood wil bakken van Nederlands graan.

[1:27:41] of de maker van vleesvervangers die zijn eiwitten het liefst uit eigen land haalt.

[1:27:46] Het ontbreekt niet aan wil.

[1:27:47] Het probleem is dat de eerste stap soms erg ingewikkeld is.

[1:27:51] De boer teelt pas als er een afnemer is... en de verwerker, de bakker of de producent investeert pas als er genoeg aanvoer is.

[1:27:57] En zo blijven we hangen in een kip-en-ei-probleem.

[1:28:01] Dat leidt ook tot een gebrek aan verwerkte biologische producten.

[1:28:04] Op weinig plekken kan je als consument nu terecht voor biologisch brood bijvoorbeeld.

[1:28:08] In de energietransitie hebben we een oplossing bedacht.

[1:28:11] De Stimulering Duurzame Energieproductie, of de SDE.

[1:28:14] De overheid garandeerde de opbrengst, de ondernemers durfden te investeren... en als de markt genoeg betaalde, dan kostte het de staat niets.

[1:28:21] Tijdens het rondetafelgesprek over het investeringsfonds duurzame landbouw... pleitte BO Akkerbouw voor precies zo'n instrument voor voedselketens.

[1:28:32] Wat D66 betreft verdient dat idee een serieuze kans.

[1:28:36] Het ideaal is een succes, maar het helpt vooral de individuele boer die omschakelt.

[1:28:40] Voor de akkerbouwer die biologisch graan voor een keten van broodbakkers wil telen en dan voor de coöperatie, de modenaar, de bakker of de voedselmaker die in verwerking wil investeren voor biologische of anderszins duurzame eindproducten.

[1:28:52] Ja, helpt dat dan niet?

[1:28:54] En ook de Agri-Food Innovatie Agenda erkent dat financiers pas investeren als er een vraag is en dat de risico's voor koplopers in dat opzicht omlaag moeten.

[1:29:03] Daarom drie vragen aan het kabinet.

[1:29:05] Is het kabinet bereid te verkennen hoe een SDE-achtige garantieregeling voor duurzame voedselketens eruit zou kunnen zien...

[1:29:12] binnen de Europese staatssteunregels?

[1:29:15] En kan het daarbij in kaart brengen welke bestaande middelen hiervoor ingezet kunnen worden?

[1:29:19] En wil de minister met private financiers en de partners van de Agri-Food Innovatie Agenda hierbij betrekken?

[1:29:27] En dan voorzitter, als je doet wat je deed, dan krijg je wat je had.

[1:29:31] En dat geldt ook voor de manier waarop de overheid vernieuwing in de landbouw financiert.

[1:29:35] Neem de coöperatie van varkenshouders in het oosten van het land met een stalsysteem... waarin dierenwelzijn, klimaat, kringlooplandbouw en emissiereductie samenkomen.

[1:29:44] Het is precies de veehouderij waar we eigenlijk naartoe willen.

[1:29:47] En toch werd hun subsidieaanvraag door RVO eerder afgewezen... omdat het systeem volgens de beoordeling niet de vereiste reductiepercentages zou halen.

[1:29:56] En dat roept een vrij principiële vraag op.

[1:29:58] Onze regelingen belonen vooral wat zich al

[1:30:00] bewezen heeft en wat in een getal te vangen is.

[1:30:03] Maar vernieuwing is per definitie onzeker.

[1:30:06] Wie alleen financieert wat al werkt, financieert geen echte innovatie.

[1:30:06] financiert financiert

[1:30:10] En daarom vraag ik om naast de bewezen innovaties en maatregelen ook oog te hebben voor die echte koplopers.

[1:30:16] Op artikel 25 staat voor 2027 tot 31 bijna 1 miljard euro voor stal- en managementmaatregelen en 69 miljoen euro

[1:30:24] Voor het ideaal.

[1:30:26] Mijn vraag aan de minister.

[1:30:27] Welk deel van deze middelen gaat nou naar wat je in de technologie disruptieve innovaties zou noemen?

[1:30:33] Dus innovaties of management innovaties van bedrijven of projecten die zich nog in een vroege fase begeven.

[1:30:38] Die kennen misschien een hoger risico, kunnen dus ook lastiger werken.

[1:30:42] aan reguliere financiering komen, maar die hebben ook een kans om de manier waarop wordt gewerkt echt ingrijpend en blijvend te veranderen.

[1:30:53] Is de minister bereid de beoordelingskaders van RVO zo aan te passen dat bedrijven die op meerdere doelen tegelijk scoren niet afvallen op slecht één absoluut criterium?

[1:31:03] En wil die voor alle LVVN-financiering nagaan of regelingen de transitie dienen of vooral bestaande praktijken in stand houden?

[1:31:11] Ja, en dan heeft u een vraag over...

[1:31:12] Ik had nog één zin.

[1:31:13] Oh, nog één zin.

[1:31:14] Ja, nee, die ene zin krijgt u.

[1:31:16] Voorzitter, we moeten deze bedrijven en initiatieven de kans geven om te ontwikkelen.

[1:31:20] Want zonder dit soort koplopers blijven we altijd bij het oude.

[1:31:24] Dank u wel.

[1:31:26] Voorzitter, ik had een vraag aan mevrouw Pot.

[1:31:27] Die ging over dat ideaal.

[1:31:29] U pleit daarvoor en dan met name voor een ketenaanpak.

[1:31:31] En hoe je de keten kan aanjagen.

[1:31:34] Dat vind ik heel interessant.

[1:31:36] Dat is een mooi voorstel ook van BO Akkerbouw.

[1:31:39] In datzelfde rond de tafel debat ging het ook over een ideaal leidtoets.

[1:31:43] Dus dat je meer ondernemers ook sneller stappen kunt laten zetten.

[1:31:47] Want het is een revolverend fonds.

[1:31:49] Dus als je daar meer in stopt, kun je die aanjaagfunctie ook versnellen.

[1:31:55] Wat dat fonds ook doet.

[1:31:56] Hoe kijkt mevrouw Pot daar tegenaan?

[1:31:59] Mevrouw Pot?

[1:32:00] Ja, voorzitter.

[1:32:01] Dat vind ik op zich ook helemaal geen slecht idee.

[1:32:05] Mevrouw Bromet.

[1:32:07] Ja, voorzitter.

[1:32:09] In mijn eigen bijdrage had ik het over die koppeling van emissies aan fosfaatrechten en de ongewenstheid daarvan.

[1:32:15] En ik wilde eigenlijk vragen hoe D66 daarin zit.

[1:32:18] Is dit iets wat D66 heeft ingebracht bij de coalitieonderhandelingen of maakt het D66 ook niet zoveel uit en kan het ook veranderd worden naar hectares?

[1:32:27] Mevrouw Pot.

[1:32:28] Nou, voorzitter, dat is best een grote vraag.

[1:32:31] Kijk, ik heb natuurlijk deze gesprekken ook met heel veel boeren gehad de afgelopen tijd en andere mensen die zich...

[1:32:38] hier vragen over hebben of zich hier zorgen over maken.

[1:32:44] Ik denk dat er voor beide modellen voor- en nadelen zijn.

[1:32:50] En ik denk dat wat de koppeling aan fosfaatrechten ontbrengt... is dat je natuurlijk in Nederland een heleboel verschillende soorten boerenbedrijven hebt... en dat fosfaatrechten die ook de mogelijkheid geven om daar...

[1:33:05] op een bepaalde manier mee door te gaan.

[1:33:07] Nou, dat heeft bepaalde voordelen.

[1:33:10] Ik zie ook dat op het moment dat je het zou koppelen aan hectare bijvoorbeeld... dat dat ook weer andere voordelen heeft.

[1:33:19] Ik denk dat waar uiteindelijk voor gekozen is, is natuurlijk dat eerste... met natuurlijk het besef wat wij denk ik allemaal hebben... dat we het heel belangrijk vinden...

[1:33:30] dat die mensen die extensief zijn, die een biologisch bedrijf hebben, die daar al hele grote stappen op gezet hebben en die eigenlijk precies hebben gedaan wat wij van ze verwachten, dat die dit natuurlijk op een hele goede manier niet alleen moeten kunnen meemaken, maar er in feite natuurlijk ook voor beloond worden.

[1:33:51] Daar zie ik gewoon hele goede stappen voor terug in dit pakket.

[1:33:56] Ik zie dat de minister heeft gezegd, we gaan allereerst kijken naar een norm die ook past bij deze bedrijven.

[1:34:01] We gaan zorgen dat er ook een maatregelenpakket ligt wat ook past bij die bedrijven.

[1:34:06] In de discussies die u net had, die mevrouw Bromet net had.

[1:34:11] Daar waar het gaat om minder technische maatregelen die wat meer geschikt zijn voor dit soort bedrijven.

[1:34:16] Daar waar het gaat om ondersteuning dat er ook iets komt voor deze bedrijven.

[1:34:20] En dat we zorgen dat natuurlijk die vraag aangejaagd wordt.

[1:34:23] Volgens mij ligt er dan een heel pakket waarbij we eigenlijk precies doen wat wij allemaal zo belangrijk vinden.

[1:34:29] Mevrouw Bromet.

[1:34:30] Ik blijf het een beetje mistig vinden, dus ik ga mijn vraag iets meer richten op de nadelen.

[1:34:38] Welke boeren hebben er dan last van als je kiest voor een koppeling aan hectares?

[1:34:44] Mevrouw Pot.

[1:34:46] Nou, voorzitter.

[1:34:48] Volgens mij zijn er in Nederland heel veel verschillende bedrijven die bijvoorbeeld inderdaad niet zo makkelijk grond bij kunnen kopen.

[1:34:58] Voor wie natuurlijk een fosfaatregeling dan in dat geval aantrekkelijker is.

[1:35:03] Dus ja, dan denk ik dat dat voor die boeren interessant is.

[1:35:07] Mevrouw Bromet.

[1:35:08] Ja, voorzitter.

[1:35:09] Dus we benadelen eigenlijk in de keuze hierbij de boeren met grond en we belonen de boeren zonder grond.

[1:35:17] Terwijl volgens mij de richting die we op willen juist ook voor D66 is dat we naar grondgebondenheid willen.

[1:35:23] Dus ik denk dat dit antwoord ja eigenlijk...

[1:35:28] Ik benadruk dat we dit niet moeten doen.

[1:35:30] En tot slot mijn vraag.

[1:35:33] Mevrouw Den Hollander bood net ruimte.

[1:35:36] Die zei je zou eigenlijk een keuzevrijheid moeten geven aan boeren.

[1:35:41] Dus de boeren die willen kiezen voor de koppeling aan hectares, die moet je de ruimte geven.

[1:35:45] Of die keus moet je eigenlijk geven.

[1:35:48] Is D66 het daarmee eens?

[1:35:49] Mevrouw Pot.

[1:35:51] Nou voorzitter, ik heb allereerst een klein beetje moeite met de assumptie die mevrouw Bromet nu doet, namelijk dat dit een benadeling zou zijn van boeren met grond en dat door de koppeling aan grondgebondenheid dat dat dan niet meer zou kloppen.

[1:36:05] Dat begrijp ik niet helemaal.

[1:36:08] Kijk, ik denk dat het altijd goed is om te kijken... waar je boerenkeuzevrijheid kunt bieden.

[1:36:13] Ik denk wel, wat ik ingewikkeld vind... en ik vond het mooi dat mevrouw Bromet dat zelf in haar tekst net ook een aantal keer zei... kijk, we hebben hier een vrij omvangrijk pakket liggen... waar ik voor een heel groot deel van denk... dit is volgens mij de richting die we op moeten.

[1:36:28] En dan kunnen we natuurlijk een figuurzaag pakken... en proberen daar weer allerlei dingen uit te gaan zagen.

[1:36:33] Ik weet niet hoe verstandig dat nou is op dit moment.

[1:36:35] En daar zit dan wel een beetje mijn zorg.

[1:36:37] En verder...

[1:36:38] En net als mevrouw Bromet sta ik natuurlijk altijd open voor verbeteringen van het pakket.

[1:36:43] Maar ik denk wel dat we een beetje zuinig moeten zijn op de structuur van het pakket, zeg ik dan toch nog even.

[1:36:54] Tot slot mevrouw Bromet.

[1:36:56] Ja en de simpele vraag, die ruimte die de VVD net gaf voor de keuzevrijheid van boren.

[1:37:00] Is dat ook de ruimte die D66 wil geven?

[1:37:03] Nou, voorzitter, volgens mij heb ik dat net al gezegd.

[1:37:05] Ik vind het goed als we kijken of er keuzevrijheid geboden kan worden, mits dat het pakket wel zoveel mogelijk in stand houdt.

[1:37:13] Want op het moment dat we echt aan de... Nou, ik heb het eerder een Jenga-toren genoemd.

[1:37:18] Als dit een van de bepalende blokjes daarbij is en als we die eruit trekken, dan stort de rest in elkaar.

[1:37:23] En dan kijk ik ook even richting de minister, daar kan hij vast wat moois over zeggen.

[1:37:26] Dan denk ik dat we dat niet moeten doen.

[1:37:30] Maar als dat niet het geval is, dan valt er met mij over heel veel te praten.

[1:37:39] Toch meneer Groudwaard nog?

[1:37:42] Ja, voorzitter.

[1:37:43] Ik was toch een beetje nieuwsgierig naar de opvatting van D66 over...

[1:37:48] het gebruik bijvoorbeeld van groen gas en het gebruik van Renault, hoe D66 daar tegenover staat.

[1:37:56] En ik stel die vraag eigenlijk omdat, stel dit pakket wordt breed uitgerold en mensen moeten extensiveren, dan kunnen dit soort acties natuurlijk hartstikke goed bijdragen aan toch het rondkrijgen van een verdienmodel.

[1:38:10] Dus ik zou graag willen dat mevrouw Pot daar even op kan reflecteren.

[1:38:16] Mevrouw Pot.

[1:38:16] Nou, voorzitter, ik denk dat wij in het verleden en ook overigens nu nog... af en toe echt wel kritische vragen stellen over groengas en over Renoer.

[1:38:24] Ik denk ook dat dat belangrijk is omdat we met elkaar allerlei negatieve effecten...

[1:38:29] willen vermijden, of dat nou gaat over lock-in effecten van boeren die in de verkeerde dingen investeren, of dat dat nou gaat over dingen die uiteindelijk de verduurzaming niet helpen.

[1:38:41] Ik denk dat de heer Goudvaart ook de afgelopen tijd heeft kunnen zien dat wij natuurlijk ook groen gas, andere tafel, of een ander zaaltje in dit gebouw, maar natuurlijk ook heel hard gewerkt hebben om hier natuurlijk voorstellen op te doen, omdat ik denk dat we met elkaar natuurlijk nu in de film zitten waarbij we

[1:38:59] binnen een redelijk korte termijn best grote stappen moeten zetten.

[1:39:03] En dat we ook van de mensen die dat moeten gaan doen, grote dingen verwachten.

[1:39:06] En dan vind ik ook dat je misschien niet altijd meer de luxe hebt om te zeggen... nou ja, god, ik loop misschien niet voorop in de optocht van Winoer.

[1:39:15] Maar ik denk wel dat we het inderdaad, zoals de heer Goudswaard net zei... nodig hebben om het hele plaatje rond te krijgen.

[1:39:23] En dat was uw termijn?

[1:39:25] Nee, dat was niet uw termijn.

[1:39:27] Want meneer Grimwes, u heeft een interruptie.

[1:39:31] Voorzitter, nog even aanvullend op de vraag van collega Bromet.

[1:39:34] Kijk, het is een heet hangijzer, de discussie tussen fosfaatrechten en hectares.

[1:39:42] Nou is dit een erfenis van het vorige kabinet, zowel de doelstelling van 42 tot 46 procent reductie als de koppeling aan fosfaatrechten.

[1:39:52] Nou kunnen we er een of-of discussie van maken, maar je kunt ook denken van ja, uiteindelijk gaat het ons om de reductie van ammoniak.

[1:39:59] Daarom wordt het gekoppeld.

[1:40:02] Zouden we niet dan een andere oplossing moeten toevoegen?

[1:40:05] Dus je deelt wel toe aan de hand van fosfaatrechten, maar je maakt er specifieke verhandelbare ammoniakrechten van.

[1:40:14] Zoals we ook verhandelbare emissierechten hebben in het CO2-systeem.

[1:40:18] Dan heb je eenvoudig

[1:40:20] prikkel je de boer maximaal om die reductie te realiseren die nodig is, maar ga je niet een soort gelijkheidsdeken over het hele land uitrollen.

[1:40:29] Wat vindt mevrouw Pot van die benadering?

[1:40:32] Volgens mij zag de heer Grimmis het al even aan mijn gezicht.

[1:40:35] Ik denk dat hij altijd weer in staat is om met een vraag te komen waarvan je denkt, goh, daar had ik me in ieder geval nog niet helemaal op voorbereid.

[1:40:43] Mijn eerlijke antwoord is, dat weet ik niet precies.

[1:40:45] Wat ik ingewikkeld vind aan het staartje van zijn verhaal is dat hij zegt, we willen niet een soort gelijkheid uitrollen over het hele land.

[1:40:55] Nou klinkt dat natuurlijk altijd heel aantrekkelijk en ik denk dat de minister natuurlijk ook op allerlei vlakken heeft aangegeven.

[1:41:05] We gaan met provincies dingen uitwerken, maar ik denk dat de heer Grimwis het ook met mij eens zal zijn dat het wel belangrijk is dat we uiteindelijk iets hebben wat...

[1:41:12] nog enigszins uitlegbaar is, zeg maar.

[1:41:15] Dus op het moment dat je natuurlijk overal in Nederland het totaal anders gaat doen... Nou, ik denk dat we in het verleden ook wel gesprekken hebben gehad met boeren die zeggen... vind ik toch ook wat moeilijk te plaatsen.

[1:41:25] Dus ik denk dat we daar met elkaar een soort balans in zullen moeten vinden.

[1:41:30] Ja, en misschien past het verhaal van de heer Grimwis daar ook wel in.

[1:41:33] Dat kan ik niet helemaal beoordelen.

[1:41:35] De heer Grimwis.

[1:41:36] Kijk, mevrouw Bommet heeft terecht de vinger gelegd bij de fosfaatrechten.

[1:41:41] Die leiden zomaar tot een soort van, hoe zal ik het zeggen, een technisch model waarin je bepaalde investeringen in stallen zult moeten doen.

[1:41:52] Ook al past dat niet bij je bedrijfsstijl als je bijvoorbeeld een extensieve...

[1:41:55] bedrijfsstijl hebt of een biologische bedrijfsstijl, dan past dat daar niet bij.

[1:42:01] En de minister is tot nu toe niet erg gewillig om veldemissies onder die ammoniaknorm per fosfaat recht te brengen.

[1:42:10] Daar ga ik hem nog wel op bevragen.

[1:42:13] Maar uiteindelijk knelt het omdat fosfaatrechten een ander doel hebben dan ammoniakemissiereductie.

[1:42:20] Dus de vraag is, moet je dan niet iets verzinnen wat beter aansluit bij het doel van ammoniakreductie zonder dat je de of-of keuze maakt fosfaatrecht of hectares.

[1:42:31] En daarom de idee van verhandelbare emissierechten.

[1:42:34] Dat is vanuit economisch perspectief in ieder geval ver uit het meest logisch.

[1:42:37] En is mevrouw Pot dat met me eens?

[1:42:39] En inderdaad, ik probeerde aansluiten bij haar liberale beginselen.

[1:42:42] Mevrouw Pot.

[1:42:43] Nou, voorzitter, dat is altijd prettig.

[1:42:47] Nou, maar dan toch even... want in deze hele inleiding merk ik toch wel... dat ik enig ongemak voel bij de assumptie van de heer Grimbe... dat we dit alleen kunnen oplossen met allerlei technische maatregelen... die niet bij bedrijven zouden passen...

[1:43:04] Volgens mij klopt dat niet.

[1:43:06] En volgens mij staat dat ook vrij duidelijk in de brief.

[1:43:09] Welke stappen we hier natuurlijk nog op gaan zetten met elkaar, juist om te zorgen dat dat niet hoeft.

[1:43:13] Ik heb natuurlijk ook op die erven gestaan met extensieve boeren of biologische boeren die zeggen... ...ja hallo, het enige wat er op dit moment kan meetellen is een leliesfeer.

[1:43:22] En ik ben een biologische boer, ga weg met je leliesfeer.

[1:43:27] En volgens mij hebben wij allemaal ook al in eerdere debatten met elkaar gezegd, ook inclusief de minister overigens, dat dat inderdaad niet de bedoeling kan zijn.

[1:43:36] Dat natuurlijk de bedoeling die we met elkaar hebben is dat we...

[1:43:40] Ik zie al dat ik helemaal op de verkeerde weg ben volgens de heer Grimwis.

[1:43:45] Maar dat wij met elkaar volgens mij als insteek hebben om daar maatregelen neer te leggen die passen bij het bedrijf.

[1:43:54] En dat moet in dit geval ook.

[1:43:58] Tot slot, meneer Gimbers.

[1:43:59] Ja, voorzitter.

[1:44:00] Kijk, papier is geduldig.

[1:44:03] En de rijstebrei aan woorden in beleidsbrieven, die kennen we.

[1:44:07] Uiteindelijk gaat het erom hoe normen worden verankerd in zo'n programma van maatregelen.

[1:44:12] En een norm, wat de minister even heeft geopperd, van nou weet je wat, ik ga voor biologische boeren uitzonderingen maken op die fosfaatrechtennorm, krijg je rechtsongelijkheid.

[1:44:22] Moet je niet willen, dat spoor.

[1:44:23] Dus je moet een systeem ontwerpen wat gewoon in één keer goed is.

[1:44:26] En een systeem wat in één keer goed is, moet zo dicht mogelijk aansluiten bij het doel wat je wil bereiken.

[1:44:32] En vandaar dat ik dit inderdaad in het spel breng, in vervolg op de interruptie van mevrouw Bromet.

[1:44:38] Zij zegt, kies nu voor de hectare norm.

[1:44:42] Ik zeg, er zitten ook nadelen aan.

[1:44:46] Denk na over een systeem wat echt aansluit bij de ammoniakreductie die je wil bereiken.

[1:44:50] En dat zou met verhandelbare ammoniakrechten kunnen.

[1:44:53] Ik ben heel benieuwd dus, nou ja, als mevrouw Potten dit niet helemaal nog op dit moment daarop kan reageren.

[1:45:01] Snap ik, want ik overval haar nu een beetje.

[1:45:03] Maar ik ben dan heel benieuwd wat de minister hier zometeen van gaat zeggen.

[1:45:06] Want dit is denk ik wel een haalbaarder of een beter model dan fosfaatrechten.

[1:45:12] Mevrouw Potts.

[1:45:14] Voorzitter, de heer Griemus zegt terecht, deze specifieke weg kan ik niet helemaal overzien.

[1:45:20] Maar ik wil wel drie dingen zeggen uit zijn betoog waar ik het zeer mee eens ben.

[1:45:23] Allereerst is natuurlijk dat we de normen ook voor deze bedrijven op een goede manier moeten verankeren in dat programma.

[1:45:29] Want mensen moeten weten waar ze aan toe zijn en wat er van ze verwacht wordt.

[1:45:32] Dus daar ben ik het mee eens.

[1:45:34] Hij zegt ook, we willen een systeem dat in één keer goed is.

[1:45:36] Daar ben ik het ook mee eens.

[1:45:38] En ik denk alleen, die derde was van mijzelf, excuses.

[1:45:42] Ik denk alleen dat er meerdere wegen naar Rome zijn.

[1:45:44] En volgens mij zegt hij dat zelf ook.

[1:45:46] Want hij plaatst een ander model naast de twee modellen die besproken worden.

[1:45:52] Welk model het uiteindelijk ook is, volgens mij moet het aan deze twee dingen voldoen.

[1:45:58] Dank.

[1:46:00] Dan gaan we naar de eerste termijn van de heer Jans van de PVV.

[1:46:03] En daarna wil ik even schorsen voor lunch.

[1:46:07] Meneer Jansen.

[1:46:08] Dank u wel, voorzitter.

[1:46:10] Voorzitter, vandaag buigen we ons over het zogenaamde Fonds voor Stikstof, Landbouw en Natuur.

[1:46:16] We praten over begrotingsartikelen, over schuivende miljarden en over bureaucratische transitietermen.

[1:46:21] Maar laten we vooral niet vergeten waar dit debat werkelijk over gaat.

[1:46:25] Dit debat gaat over mensen en het bestaansrecht van onze Nederlandse boeren.

[1:46:29] Het gaat over duizenden en nog eens duizenden hardwerkende gezinnen die van s'morgens vroeg tot s'avonds laat aan het werk zijn...

[1:46:36] om ons land van vers en betrouwbaar voedsel te voorzien.

[1:46:40] En hoe kijkt het kabinet naar deze mensen?

[1:46:42] Niet als de ruggengraat van ons land, maar als een probleempost die met miljarden belastinggeld ijskoud wordt weggesaneerd.

[1:46:49] Minister Van Essen heeft zijn plannen gepresenteerd onder de noemer Weer ruimte voor boer, natuur en bouw.

[1:46:55] Een prachtige Haagse titel, maar in de praktijk is het een keiharde leugen.

[1:46:59] Het haalt Nederland helemaal niet direct van een stikstofslot, maar het draait de agrarische sector wel definitief de nek om.

[1:47:05] De PVV wint er vanaf het begin af aan geen doekjes om.

[1:47:08] De stikstofbrief van minister Van Essen moet van tafel, ook met de laffe en zwakke cosmetische aanpassingen.

[1:47:14] Want je kunt iets wat slecht is wel proberen minder slecht te maken, maar uiteindelijk blijft het wel een slecht plan.

[1:47:19] Dus niet schaaf aan de vierde stelsel, maar een dikke streep tot voorstel van de minister.

[1:47:25] Voorzitter, dit kabinet kiest er bewust voor om een van de meest innovatieve, efficiënte en hoogproductieve landbouwsectoren ter wereld te slopen.

[1:47:34] En waarom?

[1:47:35] Voor de papieren werkelijkheid van rekenmodellen.

[1:47:37] De minister noemt zijn plannen een oplossing.

[1:47:40] Maar het is niets anders dan een koude snering van onze eigen voedselvoorziening.

[1:47:43] En past u daar maar even voor een interruptie van de heer Korevaar.

[1:47:47] De heer Jansen zegt dat dit allemaal van tafel moet.

[1:47:52] Komt de heer Jansen in zijn betoog ook nog terug op een alternatief voorsteld?

[1:47:57] Om vergunningverlening weer vlot te trekken.

[1:47:59] Meneer Jansen.

[1:48:00] Dat is afhankelijk van hoe de heer Koreva mijn woorden gaat opvatten, voorzitter.

[1:48:04] Ik zou de heer Koreva willen vragen om even rustig af te wachten en aan het einde van mijn betoog die vraag nog een keer te stellen als u niks heeft gehoord.

[1:48:15] Ga ik weer verder, voorzitter.

[1:48:17] Even kijken.

[1:48:18] Het is belangrijk dat de minister eens goed kijkt naar de wereld om ons heen.

[1:48:22] De geopolitieke spanningen nemen sterk toe.

[1:48:25] Handelsoorlogen dreigen, bevoorradingsketens staan onder druk en oorlog is gaande aan de grenzen van Europa.

[1:48:31] Voedselzekerheid is dan ook geen vanzelfsprekendheid meer.

[1:48:34] Het is een kwestie van nationale veiligheid geworden.

[1:48:37] Een land dat zichzelf niet kan voeden levert zijn soevereiniteit in.

[1:48:41] In Brussel beginnen ze dat te beseffen.

[1:48:43] Kijk me naar Eurocomissaris.

[1:48:45] Mag ik dit stukje heel even afmaken?

[1:48:46] Ja.

[1:48:47] Kijk maar naar eurocommissaris Hansen die de nadruk steeds meer legt op strategische autonomie, op voedselzekerheid en op het overeind houden van Europese productiecapaciteit.

[1:48:57] Delemarken Nederland draagt hierbij een enorme verantwoordelijkheid voor het voeden van miljoenen mensen in eigen land en binnen en buiten Europa.

[1:49:05] Mevrouw Pot.

[1:49:07] Voorzitter, ik vraag me af of de heer Jansen het rapport van de WUR heeft gelezen over de sociaal-economische gevolgen van het pakket.

[1:49:18] De heer Janssen die leest alle rapporten altijd voorzitter.

[1:49:22] Alleen misschien is het ook wel tijd om ons af te vragen of een deel van de wereld...

[1:49:28] wel zo objectief is als wordt beweerd door een aantal collega's hier aan tafel.

[1:49:32] Want de WUR brengt af en toe op bestelling politiek gekleurde boodschappen uit.

[1:49:36] En daar hebben wij als PVV moeite mee.

[1:49:38] Voorzitter, graag een punt van orde.

[1:49:41] Want dit vind ik echt niet kies.

[1:49:43] Wij zitten hier met elkaar om in debat te gaan.

[1:49:46] En ik vind het echt onbestaanbaar dat iemand die in ons parlement zit...

[1:49:52] Een instantie die hier op dit moment niet bij is, die zich niet kan verdedigen, beticht van dit soort dingen.

[1:49:56] Dat vind ik echt heel schadelijk en ik vind dat we daarmee moeten stoppen.

[1:49:59] En ik ga hier ook verder... Ja, ik vind dat we daarmee moeten stoppen.

[1:50:05] Punt.

[1:50:07] Punt gemaakt.

[1:50:07] Meneer Jansen.

[1:50:09] Ja, voorstelling.

[1:50:10] Ik krijg een vraag en daar geef ik antwoord op.

[1:50:13] Zo simpel is het.

[1:50:14] Ja, voorzitter, het is ook meer richting u als voorzitter, even voor alle duidelijkheid.

[1:50:18] Want ik vind gewoon niet dat we dit moeten doen ten aanzien van of dit nou gaat over onze onderwijsinstellingen, onze rechters, onze dingen.

[1:50:27] De PVV heeft er altijd een handje van om dit op deze manier te doen.

[1:50:32] En ik vind het gewoon niet kunnen.

[1:50:35] Deze 60-voorzitter heeft altijd morele superioriteit die nergens op is gebaseerd.

[1:50:39] Daar word ik een beetje ongelooflijk moe van.

[1:50:44] Wat mij betreft vervolgt u het toch op de inhoud zonder dit soort kwalificaties.

[1:50:50] Mevrouw Pot?

[1:50:51] Ik heb ook gewoon een interruptie gedaan.

[1:50:53] Het zou wel aardig zijn dat in plaats van wild om zich heen te slaan naar allerlei instanties in Nederland, de heer Jansen gewoon antwoord zou geven op de vraag.

[1:51:02] Blijkbaar staat er iets in dat rapport wat hem slecht uitkomt.

[1:51:05] In dat rapport staat namelijk letterlijk dat er geen effect is op de voedselzekerheid van dit pakket.

[1:51:11] Dus zullen we ook dan inderdaad ophouden met steeds roepen dat dit effecten heeft op de voedselzekerheid?

[1:51:17] Want het is gewoon niet waar.

[1:51:18] Meneer Jansen, op de interruptie van mevrouw Potts.

[1:51:20] Ja, voorzitter.

[1:51:21] Het rapport geeft ook duidelijk aan dat er ook geen positieve invloed is van het pakket.

[1:51:25] Dus daarop baseer ik mijn mening en ik zie wel degelijk dat ik hoor en zie wat het voor gevolgen kan hebben...

[1:51:31] En daarop is mijn uitspraak gebaseerd.

[1:51:33] En mevrouw Pot ziet dat anders.

[1:51:36] Dat mag.

[1:51:37] Maar ga niet hier lopen betichten mij van woorden die gewoon mijn mening zijn, die ik als PVV inbreng in een debat.

[1:51:44] Daar ga ik zelf over.

[1:51:45] En dat mevrouw Pot het anders ziet, dat mag.

[1:51:48] Mevrouw Pot.

[1:51:49] Oké, voorzitter.

[1:51:50] Dus dan kunnen de mensen die vandaag zitten te kijken, die kunnen de afweging maken wat ze belangrijker vinden.

[1:51:56] De onderzoekers aan de WUR die met elkaar zeggen dat dit geen effect heeft op de

[1:52:00] Voedselzekerheid of de heer Jansen van de PVV die zegt ik vind van wel.

[1:52:08] Meneer Jansen.

[1:52:08] Volgens mij heb ik heel duidelijk aangegeven hoe de PVV tegen een deel van de werkzaamheden van de HUR aankijkt.

[1:52:14] Daar ging net een discussie over toen werd hij weer afgekapt.

[1:52:17] Dat is de mening van de PVV.

[1:52:18] Dat wil niet zeggen dat de advisering van de WUR niet zeer regelmatig zinvol is, maar er zijn ook momenten waarop, en nogmaals, ik herhaal mijn woorden, er is een politieke bestelling af en toe waarop rapporten zijn gebaseerd en daar distancieren we ons verder van.

[1:52:35] Ik ga verder, voorzitter.

[1:52:38] Maar wat doet de minister?

[1:52:39] Ik ga er in beginsel van uit dat hij geen 0,005 mol musseldrolletjes in zijn oren heeft.

[1:52:45] Dus blijkbaar luistert hij niet goed naar eurocommissaris Hansen.

[1:52:50] Want deze minister kiest voor de totaal tegenovergestelde koers.

[1:52:53] Of heeft deze minister gewoon oogklep op en gaat er door, ondanks dat alle seinen inmiddels op rood staan.

[1:52:58] Terwijl Europa vraagt om stabiliteit en productie, kiest dit kabinet voor een gedwongen krimp van de veestapel met maar liefst 30 tot 40 procent of zelfs nog meer.

[1:53:07] Het planbureau voor de leefomgeving heeft de gevolgen haarfijn in beeld gebracht.

[1:53:11] Dit treft niet alleen de veehouder op zijn erf, het sloopt de hele keten eromheen, de veevoerbedrijven

[1:53:17] De zuivelfabrieken, de transporteurs, de mechanisatiebedrijven.

[1:53:21] Het gaat hier om tienduizenden banen die verloren gaan.

[1:53:24] Deze tienduizenden mensen raken hun baan kwijt, komen deels in de WW en betalen dus ook minder tot geen belasting meer.

[1:53:30] Dit betekent dat er naast de miljarden voor de landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties, de LBV en de LBV+, en nogmaals dat er nog een keer 1,2 miljard euro per jaar bovenop gaat komen.

[1:53:43] Die wordt gemist bij bijvoorbeeld 30.000 extra werklozen.

[1:53:46] Dus tel dit er maar bij op, voorzitter.

[1:53:48] Het kabinet werkt willens en wetens een kern gezonden renderende sector uit het land uit.

[1:53:53] Een sector die economisch prima op eigen benen kan staan en wereldwijd geroemd wordt.

[1:53:57] Mijn vraag aan de minister is dan ook heel simpel.

[1:54:00] Hoe kan de minister beweren dat hij staat voor voedselzekerheid terwijl zijn eigen beleid de voedselproductie in Nederland doorbewust halveert en onafhankelijk maakt van import uit het buitenland?

[1:54:09] Voorzitter, de onderbouwing van het afbraakbeleid rammelt aan alle kanten.

[1:54:13] Dat zagen we al in de wel onderbouwde stukken van onder andere Stichting Stikstofclaim.

[1:54:18] De overheid baseert ingrijpende besluiten die gezinnen ruïneerden op theoretische computermodellen in plaats van op wat er feitelijk buiten in het veld gebeurt.

[1:54:27] Laten we de officiële meetdaten van het RDVM er eens bij pakken.

[1:54:31] Sinds 1990 heeft de Nederlandse landbouw de ammoniakuitstoot met meer dan 70% gereduceerd.

[1:54:37] Dat is een gigantische prestatie die respect verdient.

[1:54:40] Wat laten de metingen van de ammoniakconcentraties in de buitenlucht zien over de afgelopen 20 jaar?

[1:54:46] Die concentratie is nagenoeg stabiel gebleven.

[1:54:49] Er is nauwelijks beweging in te krijgen.

[1:54:51] En toch ramt de minister door met de generieke reductiedoelen van 42 tot 46% en zelfs 50 kiloton ammoniak.

[1:54:59] Als de uitstoot met 70% keldert

[1:55:01] en de gemeentenconcentratie in de lucht blijven vlak, waarom gelooft deze minister dan nog heilig dat er nog meer boeren opofferen wel effect heeft op de natuur?

[1:55:09] Waar is causale bewijs?

[1:55:11] De leidraad moet zijn.

[1:55:12] Meten is weten.

[1:55:13] Hetzelfde zien we bij de waterkwaliteit.

[1:55:16] De minister schuift nieuwe beperkingen en bemestingsverboden naar voren om de oppervlaktewateren te ontlasten.

[1:55:21] Laten we eens kijken naar de officiële emissieregistratie.

[1:55:25] De emissiefactor voor het zogeheten rechtstreeks meemesten van sloten staat voor grasland al sinds 1995 op nul.

[1:55:33] Voor bouwland staat hij sinds 2010 op nul.

[1:55:35] De overheid weet zelf drommersgoed dat deze directe belasting al decennia lang nul is, want toch worden er nieuwe restricties over het erf van de boeren uitgestort.

[1:55:44] Graag een duidelijke reactie van de minister.

[1:55:46] Welke actuele empirische meetgegevens liggen er onder deze maatregelen?

[1:55:50] Of geeft de minister toe dat hij beleid maakt op basis van aannames achter Haagse of Wageningse bureaus?

[1:55:57] Voorzitter, dan de zoneringsplannen rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden.

[1:56:01] Daar trekt het kabinet een reservering van 2,5 miljard vooruit om zones in te richten.

[1:56:06] Melkveehouders rond deze gebieden krijgen te maken met draconische normen.

[1:56:10] Een veebezetting van maximaal 1,5 grootveeënheid per hectare en maximaal 170 hectare

[1:56:17] kilo stikstof per hectare.

[1:56:19] Daarbovenop legt het kabinet een keiharde bedrijfsspecifieke plafond op van 0,164 kilogram ammoniak per fosfaatrecht richting 2035.

[1:56:28] Het kabinet beweert dat dit technisch haalbaar is met management en innovaties, maar elke doorrekening in de praktijk laat zien dat het financieel volstrekt onhaalbaar is.

[1:56:38] Bedrijven worden door doelbewust volledig failliet gerekend en de ultieme bureaucratische vrouwkuil

[1:56:44] is dat van stal en managementaanpassingen die de minister van de sector eist, de veehouder een natuurvergunning nodig heeft.

[1:56:53] Die vergunningen krijgt hij al jarenlang niet.

[1:56:55] Het kabinet verplicht boeren om over hun muur te springen, terwijl het kabinet tegelijkertijd hun benen gewoon vastbindt.

[1:57:01] Kijk voorzitter, de Landbouw Alliantie heeft afgelopen najaar bijeenkomsten georganiseerd.

[1:57:06] Daar stonden 15.000 boeren.

[1:57:09] 15.000 ondernemers die luid en duidelijk hebben gezegd er is 0,0 niets na de draagvlak voor deze plannen.

[1:57:17] Organisaties als LTO en NEJK hebben geprobeerd met polder het beleid bij te schaven.

[1:57:22] Maar wat heeft dat opgeleverd?

[1:57:24] Helemaal niets.

[1:57:25] Alleen maar meer onzekerheid en schijfveiligheid.

[1:57:28] De Landbouwalliantie heeft op 12 oktober een realistisch doortimmend alternatief plan gepresenteerd.

[1:57:34] Wat doet de minister van Essen?

[1:57:35] Hij parkeert dit plan weg bij een zogeheten expertpool voor reflectie.

[1:57:40] Typisch Haagse afschuiftechniek, terwijl dit toch maar naar eigen zeggen een nuchtere Twentenaar zou moeten zijn.

[1:57:46] De PVV eist dat de minister stopt met doordrammen en eigenlijk die ook klappen afzet.

[1:57:50] Voorzitter, tot slot het open zenuwstuk, de pasmelders en de begroting.

[1:57:55] Sinds de beruchte passenuitspraak van de Raad van State op 29 mei 2019 zijn we zeven jaar verder.

[1:58:01] 7 jaar, voorzitter.

[1:58:03] Zeker 2600 pasmelders en een grote groep interrimmers behandelden te goede trouw op basis van de spelregels van de overheid.

[1:58:10] Wat hebben ze na 7 jaar gekregen?

[1:58:12] Geen vergunning, geen rechtszekerheid, maar aanhoudende dreigende dwangsommen en voortdurende slapeloze nachten.

[1:58:19] Wat doet deze minister nu op te schrijven in zijn begroting?

[1:58:22] Dat de juridisch houdbare rekenkundige ondergrens

[1:58:24] Pas ergens in het vierde kwartaal van 2027 wordt ingevoerd.

[1:58:29] Dat betekent dat deze ondernemers nog minimaal een jaar langer moeten wachten op de overheid die haar eigen fouten nog niet opgelost krijgt.

[1:58:36] Voor deze wanprestatie verdient de minister een dikke onvoldoende.

[1:58:40] Het schone brevet van onvermogen.

[1:58:42] Ondertussen hielp de begroting een miljardendans die zijn weerga niet kent.

[1:58:46] Er worden nieuwe begrotingsartikelen gecreëerd, artikel 5 en 26, waar miljarden worden gestald en heen en weer worden geschoven.

[1:58:53] Tegelijkertijd laat de septemberslut Petrarum een groting zien dat de uitvoering nu al volledig vastloopt.

[1:58:58] 181 miljoen euro voor de extensiveringsregeling wordt doorgeschoven naar 2029, omdat boeren bedanken voor deze afbraakregelingen.

[1:59:08] Tientallen miljoenen voor beëindiging en verplaatsing blijven op de plank liggen.

[1:59:12] Kortom, het beleid werkt niet.

[1:59:14] Het geld raakt verstopt in bureaucratie en de praktijk weegt mee te werken aan haar eigen executie.

[1:59:19] En gelukkig maar, voorzitter.

[1:59:21] Voorzitter, we staan op een tweesprong.

[1:59:23] Blijft het kabinet jetten miljarden belastinggeld onnodig weggooien om onze eigen voedselvoorziening af te breken op basis van rekenmodellen?

[1:59:31] Of kiezen we voor ons boerenverstand, voor voedselzekerheid en voor de mens die ons te eten geven?

[1:59:37] Voor de PVV is de keuze glashelder.

[1:59:40] De stikstofbrief van minister Van Essen moet volledig van tafel.

[1:59:43] Er komt een streep door gedrongen krimp en onhaalbare normeringen.

[1:59:47] De 2600 pasmelders moeten per direct worden gelegaliseerd

[1:59:50] Zonder verder uitstel tot eind 2027.

[1:59:54] En het alternatieve plan van de sector moet serieus op tafel komen.

[1:59:57] De stop met enkel en alleen praten met belangenorganisaties die ...nodigt en

[2:00:00] die in uw straatje passen, nodig nu uiteindelijk eens structureel de kritische partijen ook uit aan tafel.

[2:00:05] Doet de minister dit niet, dan zal er neffenooi draagvlak komen.

[2:00:07] never nooit raagvlak

[2:00:08] Tot slot, voorzitter.

[2:00:10] Vijf specifieke vragen over de vrije staat van de natuur en daarna zal ik afronden.

[2:00:15] De eerste vraag, voorzitter.

[2:00:17] Voordat u dat gaat doen, ga ik eerst mevrouw Den Hollande de ruimte geven voor een interruptie.

[2:00:22] Voorzitter, de PVV roept al heel lang dat de brief van tafel moet.

[2:00:26] Het maakt ook eigenlijk niet uit wat er in de brief staat, want hij moet sowieso van tafel.

[2:00:30] Maar nou heeft deze minister wel de brief van het kabinet laten doorrekenen, door het PBL, door de landsadvocaat laten bekijken, door Wageningen op laten beschouwen.

[2:00:42] En dat doet het kabinet nu ook met het plan van een landbouwalliantie.

[2:00:45] Vindt de heer Jansen dat het goed is dat dat gebeurt?

[2:00:48] Dat er dus door een team van experts, een expertpool, wordt gekeken naar het plan?

[2:00:53] Meneer Jansen.

[2:00:53] Voorzitter, volgens mij zei ik helemaal het begrip van mijn betroog.

[2:00:56] Het is beter om niet een slecht plan bij te schaven, want een slecht plan zal een slecht plan blijven.

[2:01:02] Maar op het moment dat er een alternatief op tafel komt en er is blijkbaar een kamermeerderheid die wel voor deze plan is, dan is het goed om daar ook naar te kijken en die te laten doorrekenen.

[2:01:11] Maar dan nog blijf ik bij de basis.

[2:01:13] Een slecht plan wordt misschien minder slecht, maar het blijft uiteindelijk een slecht plan.

[2:01:18] Meneer en mevrouw Den Hollander.

[2:01:20] Ja, dit antwoord duidt me een beetje, want er is een alternatief plan waar een kamermeerderheid voor is.

[2:01:27] En dan ben ik benieuwd op welk plan de heer Jansen dan doelt waar een kamermeerderheid voor is.

[2:01:33] En mijn vraag was gewoon, is het niet juist goed dat het kabinet zegt, er komt een alternatief plan, daar gaan we in ieder geval serieus naar kijken voordat we het in de prullenbak gooien.

[2:01:43] De heer Jansen.

[2:01:43] Voorzitter, de meerderheid die ik bedoelde was voor de huidige plannen.

[2:01:46] Daar is volgens mij een meerderheid voor.

[2:01:48] Dan was het maar niet zo, maar goed, dat is wel zo.

[2:01:51] En op het moment dat er alternatieve plannen zijn en er wordt naar gekeken en die wordt doorgerekend, is het op zich prima.

[2:01:58] Alleen de basis blijft, daar herhaal ik mezelf voorzitter, het is een slecht plan en als je het minder slecht maakt, blijft het slecht.

[2:02:05] Dus in het begin zo zeg ik, hij moet van tafel die brief.

[2:02:08] Je moet gewoon eens gaan doen wat we al vanaf het begin van hadden moeten doen.

[2:02:12] Dat zijn ook de vijf vragen die ik zo ga stellen.

[2:02:14] Je moet problemen oplossen op het moment dat je zeker weet wat de oorzaak is.

[2:02:19] En wij zijn nog steeds aan het gissen naar de oorzaken van een aantal onderliggende problemen.

[2:02:23] Dat wil ik ook in die vijf vragen aan de kaart stellen.

[2:02:27] Mevrouw Den Hollander.

[2:02:28] Tot slot, er ligt een alternatief plan.

[2:02:30] Dat wordt nu door Expertpool bekeken.

[2:02:33] Als eruit komt dat daarmee de natuur niet herstelt en de vergunningverlening niet loskomt, vindt dan de heer Jansen dat het alternatieve plan moet worden uitgevoerd of vindt de heer Jansen dat dan het oorspronkelijke plan moet worden uitgevoerd?

[2:02:44] Meneer Jansen.

[2:02:45] Zeker het oorspronkelijke plan niet, voorzitter.

[2:02:47] Dat heb ik al aan je aangegeven.

[2:02:49] Dat is een slecht plan.

[2:02:50] En als het blijkt dat het alternatieve plan ook niet het gewenste effect heeft, moet je dat ook niet uitvoeren.

[2:02:55] Zo simpel blijft het uiteindelijk.

[2:03:00] Uw vragen.

[2:03:02] Ik heb nog vijf vragen.

[2:03:07] Hoe verklaart de minister dat het stikstofbeleid uitgaat van overbemesting, terwijl bodemmeten laten zien dat 60% van de bodemmonsters op of onder de rapportagegrens voor nitraat zit en er brede tekorten zijn als fosfor en sporenelementen in de bodem?

[2:03:22] Tweede vraag.

[2:03:23] Kan de minister wetenschappelijk onderbouwen waarom het afgraven van de toplaag nog wordt toegepast, gezien het risico dat deze ingreep de bodemstructuur en het aanwezige bodemleven juist verder zullen uitputten?

[2:03:36] Derde vraag, voorzitter.

[2:03:38] Uit de gegevens van het landelijk meetnet blijkt dat er al 30 jaar geen toename is

[2:03:42] van bramen en brandnetels en dat vergrassing vooral volgt op vernatting.

[2:03:47] Op welke specifieke trenddata baseert het ministerie de stelling dat de natuurkwaliteit in de praktijk aantoonbaar achteruit gaat?

[2:03:54] Vierde vraag, voorzitter.

[2:03:56] Waarom kiest Nederland voor een eigen invulling van de habitatrichtlijn door beleid te baseren op het rekenmodel Arius in plaats van te sturen op ecologische veldmonitoring en prioritering van grote representatieve natuurgebieden?

[2:04:08] En de laatste vraag, voorzitter, is misschien wel de belangrijkste.

[2:04:11] Is de minister bereid om de meetresultaten van het landelijk meetnet flora, milieu en natuurkwaliteit per Natura 2000-gebied volledig openbaar te maken, zodat de Kamer en onafhankelijke onderzoekers

[2:04:23] De feiten van het staat van de natuur kunnen controleren.

[2:04:26] En waarom wel of niet.

[2:04:28] En voor ik afsluit, voorzitter.

[2:04:29] U hoort dat ik wat verkouden ben.

[2:04:31] Dat is ook de reden dat ik na deze termijn weer vrolijk terug ga mijn bed in.

[2:04:35] Dus ik zal geen tweede termijn gebruiken.

[2:04:37] En eventuele moties zal ik indienen bij de begroting.

[2:04:41] Dank, dank u nu meneer Jansen.

[2:04:43] En dan wens ik u van harte beterschap.

[2:04:45] Dan schors ik nu een half uurtje voor de lunch.

[2:04:48] En zien wij elkaar hier terug om tien voor half twee.

[2:42:50] Als de leden en de minister en iedereen zijn op haar plaats wil innemen, dan gaan wij verder met de eerste termijn van de zijde van onze commissie.

[2:43:02] En in dit geval is dat mevrouw Den Hollander van de VVD voor uw eerste termijn.

[2:43:08] Ga uw gang.

[2:43:10] Dank u wel, voorzitter.

[2:43:12] Voorzitter, 20 miljard euro is heel veel belastinggeld.

[2:43:16] En voor de VVD staat daarom de vraag, wat krijgt Nederland ervoor terug centraal?

[2:43:20] Het doel moet zijn dat boeren weer kunnen ondernemen, de natuur aantoonbaar herstelt en vergunningverlening voor landbouw, woningbouw en economie weer op gang komt.

[2:43:29] Boeren die willen stoppen, moeten dat vrijwillig kunnen doen met een fatsoenlijke compensatie.

[2:43:34] Maar boeren die willen doorgaan, verdienen ook een concreet aanbod.

[2:43:37] Duidelijke normen, werkende innovatie, financiering en vooral zekerheid dat een investering die vandaag gedaan wordt, morgen niet door nieuw beleid waardeloos wordt.

[2:43:46] De inzet van de VVD voor het landbouwbeleid is om samen met de Kamer en met maatschappelijke partners zoals LTO, NEK, VNO-NCW, Bouwend Nederland en natuurorganisaties verdere verbeteringen te realiseren in de voorliggende plannen, zonder daarbij het doelbereik uit het oog te verliezen.

[2:44:01] De aanpak moet leiden tot vergunningverlening.

[2:44:04] Hij moet juridisch houdbaar en uitvoerbaar zijn, maar tegelijkertijd borgen dat er een sterke agrarische sector in Nederland blijft en weer ruimte hebt voor economische ontwikkelingen en woningbouw.

[2:44:14] Voorzitter, het is belangrijk dat het kabinet Jetten het stikstoffonds heeft hersteld om de juridische knoop rondom de vergunningverlening te ontwarren en de natuur te laten herstellen door het wegnemen van drukfactoren waaronder stikstof.

[2:44:25] De bestedingen uit het fonds moeten wat de VVD betreft aantoonbaar bijdragen aan natuurherstel, emissiereductie en het hervatten van vergunningverlening met perspectief voor boeren die door willen gaan op kansrijke locaties.

[2:44:36] Daarom staan er voor de VVD drie kernvragen centraal bij het beschikbaar stellen van de middelen.

[2:44:41] levert de maatregel aantoonbaar resultaat op, geeft haar ondernemers perspectief en helpt het Nederland daadwerkelijk van het stikstofslot.

[2:44:49] We zien in de afgelopen jaren dat het uitgeven van geld niet vanzelfsprekend leidt tot het behalen van de voorgestelde doelen.

[2:44:55] Nederland heeft in de laatste zeven jaar bijna 10 miljard besteed aan natuur- en landschapsbeheer.

[2:45:01] Daarmee is meer natuur ingericht, zijn herstelmaatregelen uitgevoerd en is verdere achteruitgang in delen van landnatuur afgeremd.

[2:45:08] Waar een breed en meetbaar herstel van biodiversiteit en natuurkwaliteit is niet bereikt.

[2:45:13] Wij denken dat de voorliggende plannen kansen bieden om de doelen wel te halen.

[2:45:17] De rapporten van het PBL en de Landsadvocaat geven ook de duiding dat natuurherstel en vergunningverlening in de lijn der verwachting liggen als de voorgenomen maatregelen worden uitgevoerd.

[2:45:26] Maar nu komt het dan dus wel aan op die uitvoering.

[2:45:29] Voorzitter.

[2:45:31] Als u even een momentje heeft, dan heeft mevrouw Ten Hove voor een interruptie.

[2:45:34] Ja, voorzitter, dank u wel.

[2:45:35] Ik hoorde mevrouw Den Hollander zeggen... de vergunningverlening nu al een paar keer.

[2:45:41] En u noemde zojuist een aantal instanties op.

[2:45:43] De NAJK, LTO.

[2:45:47] Dat die aan tafel moeten met het kabinet.

[2:45:50] Maar waarom noemt u bijvoorbeeld Stichting Stikstofclaim niet?

[2:45:54] Die hebben zelfs de provincie Gelderland voor de rechter gedaagd.

[2:45:58] Omdat ze nog steeds...

[2:45:59] de vergunningverlening niet geborgd zien.

[2:46:02] En hoe kijkt u daarnaar?

[2:46:05] Mevrouw Den Hollander.

[2:46:06] Voorzitter, ik heb een rijtje met partijen genoemd, van links tot rechts.

[2:46:12] En ik heb daarvoor het woord zoals gezegd, waarmee ik ook expliciet zeg dat ik daarbij niemand uitsluit.

[2:46:19] Mevrouw Ten Hove.

[2:46:20] Nou, daar ben ik blij om te horen.

[2:46:22] Bent u het dan met mij eens dat het goed zou zijn om bijvoorbeeld stichting Stikstofkleen aan tafel te hebben?

[2:46:30] Mevrouw Den Hollander.

[2:46:31] Voorzitter, Stichting Stikstofklem zit wel eens bij mij aan tafel.

[2:46:35] Maar ik neem aan dat u bedoelt dat ze misschien bij het kabinet aan tafel moet zitten.

[2:46:38] En daar ga ik niet over.

[2:46:38] Ik ben Kamerlid en geen kabinetslid.

[2:46:44] Oké, vervolgt u het ook?

[2:46:47] Voorzitter, belangrijke doelen bij de inzet van het fonds zijn vergunningverlening, natuurherstel en natuurbeheer.

[2:46:53] De VVD wil middelen voor natuur besteden aan maatregelen die de natuur aantoonbaar verbeteren, zodat de vergunningverlening weer opstart.

[2:47:00] En daarvoor moeten per gebied de belangrijkste drukfactoren en effectieve maatregelen in beeld zijn.

[2:47:05] En dat is niet alleen stikstof.

[2:47:06] Er moet ook gekeken worden naar onder andere waterhuishouding en waterkwaliteit, invasieve exoten, beheer en inrichting van het gebied.

[2:47:14] En vanuit de vragen, levert een maatregel aantoonbaar resultaat op en helpt het Nederland daadwerkelijk van stikstofslot, heb ik daarom de volgende vragen aan de minister.

[2:47:23] Hoe spreekt de minister provincies en natuurbeheerders aan op resultaten?

[2:47:27] Welke natuurmaatregelen leveren aantoonbaar het meest resultaat op?

[2:47:30] Hoe wordt dat resultaat gemonitord en wat gebeurt er wanneer een maatregel onvoldoende werkt?

[2:47:35] En hoe zorgt de minister dat natuurherstel daadwerkelijk wordt verbonden aan het lostrekken van vergunningverlening?

[2:47:41] De presentatie van de Algemene Rekenkamer op 11 november jongstleden heeft duidelijk laten zien dat doelmatig en doeltreffend natuurbeleid ten onder kan gaan in een bestuurlijk moeras.

[2:47:50] Conflicterende belangen waarmee de diverse bestuurslagen worden geconfronteerd zorgen in veel gebieden voor het uitblijf van benodigde maatregelen.

[2:47:57] En de sturingsinstrumenten die het Rijk heeft, waaronder financiële instrumenten, het nemen van aanwijzingsbesluiten en het inter-bestuurlijk toezicht, worden volgens de Rekenkamer onvoldoende ingezet.

[2:48:06] Hoe gaat de minister borgen dat de middelen voor natuurherstel en beheer uit het stikstoffonds wel doeltreft en doelmatig worden ingezet?

[2:48:13] Welke doelen gelden en hoe worden die gevolgd en wanneer wordt erbij gestuurd?

[2:48:18] Het gebiedsplan voor de Rotterdamse haven is een duidelijk voorbeeld van hoe herstelmaatregelen kunnen zorgen voor vergunningverlening.

[2:48:24] Tegelijkertijd constateer ik dat hier volgens de begroting 50 miljoen euro aan wordt uitgegeven.

[2:48:29] Dat betekent dat er voor 2027 naast de 108,9 miljoen voor de gebiedsgerichte aanpak in de Veluwe en de Peel nog maar 50 miljoen beschikbaar is voor de aanpak van de overige drie prioritaire gebieden en de Breenpoortregio.

[2:48:41] Hoe verhouden deze bedragen zich tot de opgaven die er liggen?

[2:48:43] Moet er in de verdeling van de middelen niet meer geld beschikbaar komen voor prioritaire gebieden om vergunningverlening op gang te brengen?

[2:48:50] We zien ook dat de inbreng van de diverse organisaties hebben ontvangen in voorbereiding op dit debat, omdat zij zich ook zorgen maken over de verdeling van de middelen.

[2:48:57] Zo vraagt de provincie Zuid-Holland bijvoorbeeld of er ook middelen voor natuurherstel beschikbaar komen als er geen agrarisch gebruik is, maar andere drukfactoren vergunningverlening blokkeren.

[2:49:06] Regio Food Valley vraagt om substantieel innovatiegeld en voldoende middelen voor het plan Veluwe.

[2:49:10] De waterschappen vragen om voldoende middelen voor hydrologie en waterkwaliteit.

[2:49:14] En Landschappen NL vraagt om middelen voor groenblauwe dooradering.

[2:49:16] En zo kunnen we nog wel even doorgaan.

[2:49:18] Stuk voor stuk belangrijke doelen.

[2:49:20] Hoe gaat de minister het budget verdelen en hoe wordt voorkomen dat het fonds is uitgeput voordat doelen zijn bereikt?

[2:49:26] Als Kamer kunnen we onze controlerende taak onvoldoende uitvoeren, aangezien we via de begroting slechts inzicht hebben in de besteedbare middelen tot 2031.

[2:49:33] Terwijl het fonds doorloopt tot 2035.

[2:49:35] Daar is natuurlijk ook door de rapporteurs al op gewezen.

[2:49:39] Kan de Kamer voor de begrotingsvergadering van 25 november inzicht krijgen in de resterende jaren dat het fonds loopt?

[2:49:46] Voorzitter, niet alles kan overal.

[2:49:48] Voor een toekomstbestendig landbouwsysteem en voor het loskrijgen van vergunningverlening is het nodig om drukfactoren in en rondom de Natura 2000-gebieden weg te nemen en te werken aan systeemherstel.

[2:49:58] Hiervoor is het onderdeel van het maatregelenpakket, de zoneringsaanpak, uitgewerkt en wordt een groot deel van het fonds gereserveerd.

[2:50:04] De VVD erkent dat dit nodig is, maar het is enorm belangrijk dat Politiek Den Haag zich realiseert hoe pijnlijk dit is voor ondernemers en hun gezinnen die vaak al generaties lang boeren in zones rondom kwetsbare natuurgebieden.

[2:50:15] Voor deze bedrijven moet goede begeleiding, keuzeopties volgens het trapje van Remkes en voldoende financiële middelen beschikbaar worden gesteld.

[2:50:23] De enorme structuurwijziging die hier moet plaatsvinden... ...moet via gebiedsprocessen worden ingevuld.

[2:50:27] Maatwerk per gebied lijkt de sleutel tot draagvlak.

[2:50:30] En hierbij moet er wat de VVD betreft voor gewaakt worden... ...dat in gebieden waar sinds 2019 al veel bedrijven zijn gestopt... ...mogelijkheden blijven voor een toekomst voor de laatste bedrijven die er nog zijn.

[2:50:41] Ook in verband met de leverheid tot platteland.

[2:50:43] En dat vraagt een enorme inspanning van provincies.

[2:50:46] Hoe sluiten de provinciale gebiedsplannen, waarvoor de deadline september 2028 is, aan op de additionaliteitsplannen die al vanaf maart 2017 worden opgeleverd en dat jaar afgerond moeten zijn?

[2:50:59] Wanneer is duidelijkheid voor ondernemers over een toekomstperspectief voor hun bedrijfslocatie?

[2:51:03] En wanneer kunnen ondernemers gebruik maken van financiële middelen uit de gebiedsplan?

[2:51:08] Een toekomstbestendige agrarische sector is van belang voor Nederland.

[2:51:12] We zijn blij dat het kabinet veel tijd en energie heeft gestopt in de gesprekken met een aantal partijen uit de agrarische sector, zoals LTO en NIJK.

[2:51:20] Zij brengen de ervaring vanuit de praktijk mee en helpen om de maatregelen te toetsen op uitvoerbaarheid.

[2:51:25] De VVD wil deze partijen bedanken voor de tomeloze inzet, omdat zij strijden voor de toekomst van de agrarische sector en specifiek de jonge en toekomstige generatie boeren in Nederland.

[2:51:35] Om dit te ondersteunen vindt de VVD het belangrijk dat op iedere trede van het trapje van Remkes een ondernemer daadwerkelijk iets te kiezen heeft.

[2:51:42] Innoveren, extensiveren, omschakelen, verplaatsen of een andere passende route.

[2:51:46] Op iedere trede moeten werkbare instrumenten en voldoende ondersteuning beschikbaar zijn.

[2:51:51] Als we het budget van 20 miljard verdelen over het trapje van Remkes, dan zien we dat 10% van het totale budget is gericht op innovatie voor stal- en managementmaatregelen.

[2:52:01] En dit terwijl innovatie juist de route is waarmee boeren kunnen blijven ondernemen en emissies kunnen reduceren.

[2:52:07] Hoeveel geld gaat er daadwerkelijk naar blijvers, uitgesplitst naar ontwikkelrichting en jaar van beschikbaarheid van de middelen?

[2:52:13] En welk deel betreft nieuwe ondersteuning en welk deel betreft voortzetting van bestaande regelingen?

[2:52:18] Kunnen innovatie- en managementmaatregelen eerder en sneller beschikbaar komen?

[2:52:22] En hoe zorgt de minister dat een boer voor een investering weet of de techniek meetelt voor zijn emissienorm, vergunbaar is en past bij toekomstige mogelijkheden op zijn locatie?

[2:52:34] U heeft een interruptie van meneer Goudswaard.

[2:52:38] Dank u voorzitter.

[2:52:39] Spuur even uit nieuwsgierigheid.

[2:52:43] Ik weet dat mevrouw Den Hollander heel erg betrokken is bij de boeren en het feit dat wij die boeren ook moeten meekrijgen in de plannen.

[2:52:52] Alleen...

[2:52:53] Een uitdaging daarin is dat er eigenlijk nog steeds geen rekentoel voor handen is.

[2:53:01] Heeft de VVD daar dan ook een bepaalde doelstelling voor als het gaat over, nou het moet voor dan en dan...

[2:53:09] Moet die rekentoel echt voorhanden zijn?

[2:53:11] En wat moet die dan aanval doen?

[2:53:13] Want ik voel me zelfs steeds ongemakkelijker wanneer wij straks nou deelwetgeving moeten gaan behandelen.

[2:53:18] En ik kan eigenlijk niet iets zinnigs zeggen over het toekomstperspectief van agrarische ondernemers.

[2:53:23] Heeft de VVD die worsteling ook?

[2:53:26] Mevrouw Den Hollander.

[2:53:28] Ja, voorzitter.

[2:53:29] Dank voor deze vraag.

[2:53:30] Want ik ben het roerend eens met de heer Goudsvaart.

[2:53:33] De VVD heeft vanaf deze zomer, toen agressie met een rekentoel kwam... die bijzonder veel onrust heeft veroorzaakt in Nederland... al aangegeven bij het kabinet van hoe kan het zijn dat het kabinet zelf niet een rekentoel heeft.

[2:53:44] Nou, daar wordt heel hard aan gewerkt, weet ik.

[2:53:46] En dat weet de heer Goudsvaart ook.

[2:53:48] Wat wij hebben begrepen is dat hij rond januari beschikbaar moet komen.

[2:53:52] Ja, het kan ons niet snel genoeg gaan.

[2:53:54] Want het is heel belangrijk dat ondernemers ook kunnen gaan rekenen voor hun eigen toekomst.

[2:53:59] Meneer Goudswaard.

[2:54:02] Dan ga ik nog een stapje verder dan.

[2:54:05] Dank voor dit antwoord.

[2:54:07] Vindt de VVD dan ook dat we eigenlijk niet de verdere deelwetgeving over stikstof kunnen behandelen tot het moment dat er gewoon een deugdelijke rekentoel voor handen is?

[2:54:22] Mevrouw de Hollander.

[2:54:24] Nee, daar ben ik dan niet eens met de heer Goudswaard.

[2:54:27] Dat was traag.

[2:54:29] Ik wil hem alsmaar toelichten, ja.

[2:54:32] Het is ook belangrijk dat boeren helderheid krijgen over de doelen die ze moeten halen.

[2:54:36] En dan moeten ze natuurlijk ook gaan kijken van wat past dan bij mijn bedrijf.

[2:54:38] En daar is die rekentoel onlosmaker aan verbonden.

[2:54:41] Maar het is ook nodig dat die gereedschapskist gevuld wordt.

[2:54:44] Want die moet ook in die rekentoel komen.

[2:54:46] Want als je nu een rekentoel maakt op basis van de huidige beschikbare technieken, schiet de boer er nog niet zoveel mee op.

[2:54:51] Dus ik denk dat het heel belangrijk is dat als die rekentoel er komt, dat ook daadwerkelijk die technieken, zoals aanzuren van mest, weidegang, noem het allemaal maar op, beschikbaar komen, groengas, zodat de boeren ook weten dat ze ook iets te kiezen hebben.

[2:55:09] Gaat u door met uw eerste termijn.

[2:55:11] Voorzitter, tot slot wil ik ingaan op de sociaal-economische gevolgen van het pakket.

[2:55:15] Wageningen Social & Economic Research is gevraagd om de sociaal-economische gevolgen van het maatregelenpakket Stikstof, Landbouw en Natuur in kaart te brengen.

[2:55:23] En op hoofdlijnen concludeert zij het volgende en ik citeer.

[2:55:26] Een aanzienlijk deel van de bedrijven zal fors moeten investeren in het aanpassen of vervangen van bestaande stallen.

[2:55:31] De bijbehorende jaarkosten en investeringen kunnen flink oplopen.

[2:55:35] Met name voor bedrijven met beperkte investeringsruimte of bedrijven zonder opvolger, kunnen de voorgestelde emissienormen problematisch zijn en leiden tot versneld stoppen.

[2:55:43] Het zullen de grotere bedrijven zijn met veel al meer vet op de botten, die in staat zullen zijn om een verdienmodel op basis van landbouwproductie en daarmee ontwikkelingsperspectief te behouden.

[2:55:52] Einde citaat.

[2:55:54] Voor een economisch sterke en toekomstbestendige sector is het van belang dat er een diverse samenstelling van bedrijven blijft bestaan.

[2:56:00] Met de balans tussen high-tech, ultramoderne, intensieve emissiearme stallen, extensieve bedrijven en familiebedrijven die zich hier tussen bewegen.

[2:56:08] En alles wat daar verder maar tussen bestaat.

[2:56:11] Het laatste wat de VVD wil is iedere ondernemer in een keurslijf drukken waarbij er slechts twee keuzes zijn.

[2:56:17] Vergaat extensiveren of high-tech intensiveren.

[2:56:20] Hoe voorkomt de minister dat het scenario dat de Wageningen schetst bewaarheid wordt?

[2:56:25] Hoe wordt voorkomen dat stoppen altijd een financieel aantrekkelijker keuze is dan doorgaan met de onderneming binnen nieuwe kaders?

[2:56:31] En op welke wijze zorgt het maatregelenpakket dat er in Nederland een diverse landbouwsector blijft...

[2:56:36] met keuzeruimte voor ondernemers om op hun bedrijfslocatie een passende keuze te maken.

[2:56:41] En daarbij is voor ons ook inderdaad het kritisch kijken naar een ammoniaknorm per hectare... een optie om goed te overwegen.

[2:56:52] Ondernemers staan de komende jaren voor de opgave om voor hun bedrijf op hun specifieke locatie en hun specifieke situatie te besluiten op welke manier zij toekomstig moet gaan.

[2:57:04] Dat vraagt om een helder beleidskader met duidelijke uitvoeringsplannen en mogelijkheden voor financiering.

[2:57:09] Het rapport van de Ombudsman heeft duidelijk laten zien dat de overheid boeren de afgelopen tien jaar te lang in onzekerheid heeft gelaten en zich daarmee onvoldoende betrouwbaar heeft getoond.

[2:57:18] Nu ligt er een plan.

[2:57:19] Maar hoe en wanneer krijgen boeren zekerheid dat de investeringen die ze moeten doen ook daadwerkelijk leiden tot perspectief?

[2:57:25] Wat gebeurt er met verplichtingen en termijnen als erkende technieken, financiering of vergunningen onvoldoende beschikbaar zijn?

[2:57:32] Hoe wordt voorkomen dat middelen verkeerd worden ingezet, bijvoorbeeld door fors te investeren in een stal op een locatie waar geen regulier agrarisch gebruik kan plaatsvinden door later in te vullen systeemaatregelen?

[2:57:42] Er moet worden geborgd dat een ondernemer voordat hij miljoenen investeert weet wat er op zijn locatie in 2035 mogelijk is en liefst ook nog daarna.

[2:57:50] En ik heb nog één zin.

[2:57:53] En ook niet onbelangrijk, hoe worden de eerdere investeringen en bepaalde emissiereductie meegewogen bij nieuwe ondersteuning en eventuele bijsturing?

[2:58:01] Want voorkomend worden dat koplopers alsnog de rekening krijgen.

[2:58:03] Dank u wel.

[2:58:04] Mevrouw Bromet, voor een interruptie.

[2:58:08] Ja, voorzitter, even over dat rapport van de ombudsman, want dat moet je natuurlijk zeer serieus nemen, en dat doe ik ook.

[2:58:16] Maar hoe kijkt mevrouw Den Hollander er zelf naar als ze kijkt naar de rol van de VVD, die al 27 jaar in het landsbestuur zit en dus zeker ook een verantwoordelijkheid heeft over die onzekerheden die er al die jaren zijn geweest?

[2:58:29] Mevrouw Den Hollander.

[2:58:31] Voorzitter, wat zou het mooi zijn als de VVD het alleen voor het zeggen had in Nederland.

[2:58:36] Want dan kan je ook de volle verantwoordelijkheid nemen voor alle keuzes die de afgelopen decennia zijn gemaakt.

[2:58:41] Maar we leven altijd in een coalitieland en dat betekent dat je altijd water bij de wijn moet doen.

[2:58:45] En dat niet alles zou gaan zoals de VVD het graag had gewild.

[2:58:48] Dat was natuurlijk altijd wel veel beter geweest, dat ben ik met mevrouw Bromet eens.

[2:58:53] Ik denk dat wat in ieder geval niet heeft geholpen is de continu wisselende kabinetten, de continu wisselende beleid, de continu wisselende inzet.

[2:59:02] Dus ik denk dat daar wel ruimte voor verbetering zit.

[2:59:04] Mevrouw Bommet.

[2:59:05] Ja, voorzitter, dit is geen zelfreflectie natuurlijk.

[2:59:08] Als het aan ons had gelegen dan was het allemaal koek en ei geweest.

[2:59:11] En dan in een slipsteam komt er ook even mee de telkens wisselende kabinetten.

[2:59:15] Ik zou zeggen, nou bij uitstek heeft de VVD daar een rol in gehad zelfs.

[2:59:19] Kijk, ik luister naar die ombudsman en dan denk ik, wat hadden wij anders kunnen doen?

[2:59:23] En daar ben ik nog niet uit.

[2:59:24] Maar mevrouw de Hollander kan ook zeggen, ja, ik weet het nog niet, maar ik zit er wel over na te denken.

[2:59:30] Nu hoor ik eigenlijk alleen, het is de schuld van anderen.

[2:59:32] Wat is nou het aandeel van de VVD geweest hierin?

[2:59:36] Mevrouw de Hollander.

[2:59:40] Voorzitter, mevrouw Bromet weet ook dat je als kabinet plannen maakt en dat gaat niet door de Kamer heen of niet.

[2:59:46] En daar heb je meerderheden voor nodig.

[2:59:47] En als dan die plannen vervolgens weer volledig teruggedraaid worden door een nieuw kabinet, waar dan ook de VVD deel van uitmaakt, dan is dat niet iets waar je altijd 100% sturing op hebt.

[2:59:57] Ik denk dat het belangrijk is dat er nu een

[3:00:00] plan komt, wat een brede meerderheid in de Kamer haalt.

[3:00:02] Daar proberen we ook al een jaar ons voor in te zetten.

[3:00:06] Dat niet alleen afhankelijk is van een hele smalle meerderheid, want als er dan weer een keer iets zou gebeuren in Nederland waardoor je wisseling van samenstelling van het kabinet zou krijgen, dan ligt alles weer op zijn gat.

[3:00:15] Dus wij denken dat het heel belangrijk is dat er nu een goed plan ligt, een houdbaar plan.

[3:00:19] Dat heb ik ook duidelijk in mijn inbreng gezegd, wat juridisch houdbaar is, maar wat ook uitvoerbaar is.

[3:00:23] Zodat we ook gewoon een stukje zekerheid kunnen geven aan de agrarische sector en aan alle andere ondernemers die al zeven jaar lang niet kunnen ondernemen.

[3:00:30] En daar staan we nu voor.

[3:00:31] Tot slot mevrouw Bromet.

[3:00:32] Nou voorzitter, daar ben ik ook blij mee.

[3:00:34] Dus ik hoop dat de VVD die lijn vasthoudt.

[3:00:37] Kijk, ik heb de VVD leren kennen in mijn eerste dag als Kamerlid met woordvoerder Helma Lodders.

[3:00:41] Die zat er heel anders in.

[3:00:43] Ik heb de VVD meegegaan in het hele BBB-verhaal.

[3:00:46] Wat inderdaad een totale omswaai was.

[3:00:48] Nadat Christiane van der Wal haar eigen beleid bij de vuilnis had moeten zetten.

[3:00:54] En ik hoor in het debat van donderdag, hoor ik de heer Vermeer zeggen dat het tot donderdagochtend door de VVD overlegd is over aanpassingen van het stikstofbeleid.

[3:01:05] Is dat dan niet zelf een soort zigzagbeweging die de VVD continu maakt?

[3:01:09] En wat zijn het voor onderhandelingen geweest met de BBB deze week?

[3:01:14] Mevrouw Den Hollander.

[3:01:15] Ja, voorzitter.

[3:01:16] Mevrouw Bromet haalt er allerlei zaken bij.

[3:01:18] Volgens mij werd er onderhand over een belastingplan.

[3:01:21] En hebben heel veel partijen daar heel veel dingen voor gedaan afgelopen week.

[3:01:25] Waar we volgens mij tijdens dit debat niet uitvoeren op in moeten gaan.

[3:01:30] Er is gesproken met alle partijen in de Kamer volgens mij.

[3:01:33] En ook met de BW is gewoon een partij in deze Kamer.

[3:01:35] En er is niet onderhandeld over het stikstofplan.

[3:01:38] Dat is gewoon flauwkul en zo is het gewoon niet gegaan.

[3:01:42] Mevrouw Alwans.

[3:01:44] Ja, voorzitter, dank.

[3:01:45] Dit werd mij toch ook wel een beetje te gortig.

[3:01:47] Dat beeld dat als de VVD het in haar eentje voor het zeggen had gehad... dat we dan nu deze problemen niet hadden gehad.

[3:01:52] Dan wil ik mevrouw De Hollander toch uitnodigen om echt even wat verder terug te kijken.

[3:01:56] Het was het kabinet Rutte 1 die 70% bezuinigde op de investering in natuur.

[3:02:02] Als dat niet was gebeurd en die verbindingen waren niet geschrapt... was de natuur nu weerbaarder geweest.

[3:02:07] Dan hadden we niet in deze situatie gezeten.

[3:02:09] Mevrouw Bromet herinnerde ook eventjes aan Helma Lodders.

[3:02:14] Het fosfaatrechtendrama is wel echt afgedwongen door de VVD-fractie destijds.

[3:02:19] Dus iets meer reflectie, en dat zeg ik niet om mevrouw Den Hollander nu te willen...

[3:02:24] Maar we moeten juist die lessen trekken omdat we het volgens mij samen eens zijn dat je boeren niet nog een keer op een route wil sturen die straks weer moet worden bijgestuurd.

[3:02:37] En dan denk ik dat het ook wel goed is als we daarin echt samen optrekken en niet alleen maar vooruitkijken en zeggen we moeten straks niet het beleid gaan bijsturen...

[3:02:47] Maar vooral kijken, wat weten we nu?

[3:02:49] Welke wettelijke opgaven liggen er allemaal?

[3:02:53] En kunnen we dat zo goed mogelijk samenbrengen?

[3:02:56] Want als je een deel van de opgave vergeet, dan moet je straks weer bijsturen.

[3:03:00] Dat is mijn punt.

[3:03:00] En dat hoor ik mevrouw Den Hollander nog niet zeggen.

[3:03:05] Mevrouw de Hollander.

[3:03:07] Voorzitter, ik ben met u eens dat ik nog steeds geen vraag heb gehoord.

[3:03:11] Maar ik wil wel de vergelijking tussen mij en mevrouw Lodders verre van mij werpen.

[3:03:16] Ik weet weleens ook dat mevrouw Lodders een andere keuze heeft gemaakt.

[3:03:19] Die is vertrokken bij de VVD.

[3:03:22] Ja, ik wil wel een punt voor orde maken.

[3:03:24] Er wordt net terecht opgemerkt dat we hier niet moeten hebben, dat zei mevrouw Pot over mensen van de WUR, over mensen die zich niet kunnen verdedigen.

[3:03:32] Ik heb het nu even laten gaan, maar ik heb nu de naam helemaal Lodders echt al een aantal keren horen noemen.

[3:03:37] En ik vind eigenlijk dat de voorzitter ook moet ingrijpen.

[3:03:40] Want het is allemaal heer C zometeen en mevrouw Den Hollander zat ook niet in de Tweede Kamer toen mevrouw Lodders.

[3:03:47] Ik vind dat we dat niet moeten doen.

[3:03:48] Daar moeten we echt voorzichtig mee zijn.

[3:03:51] En ik sluit me ook aan bij het punt van mevrouw Pot in die zin, van die zij het er straks maakt.

[3:03:55] Zeker, punt gemaakt, mevrouw Nolander.

[3:03:58] Voorzitter, ik ben het daar volledig mee eens, maar ik word vergeleken met iemand en daar mag ik dan toch volgens mij, al noem ik het persoonlijk feit, op reageren dat ik daar niet van gediend ben.

[3:04:09] Vervolgt u betoog op de inhoud en uw eigen reflectie?

[3:04:13] Mijn betoog was klaar en ik had geen vraag meer gehoord in de vraag van mevrouw Ouwehand.

[3:04:17] Dan hebben we nog een in tweede instantie van mevrouw Ouwehand.

[3:04:20] Die gaat over de inhoud en niet over mensen.

[3:04:22] Ja, voorzitter, want kijk, we zijn het eens.

[3:04:26] Tenminste, dat concludeer ik als ik mevrouw Den Hollander hoor.

[3:04:29] Je wil niet boeren nu zeggen deze kant moet je op als je straks weer gaat bijsturen.

[3:04:35] Alleen de les die ik zie is dat we dan wel goed alle doelen bij elkaar moeten brengen, waar het kabinet ook.

[3:04:42] bij het coalitieakkoord mee begonnen was.

[3:04:44] We moeten het nu integraal doen.

[3:04:45] Dat vond ik een goede stap.

[3:04:47] Maar als dat vervolgens niet gebeurt... dan weet je dat je straks weer moet gaan bijsturen.

[3:04:51] Dan weet je dat je de lessen van Remkes, de lessen van de ombudsman... dat je die onvoldoende doorzet in waar we dan nu op uitkomen.

[3:05:00] Dus daar wilde ik met mevrouw Den Hollander heen.

[3:05:02] Is zij het met ons eens dat Remkes en de ombudsman ons leren...

[3:05:08] Het is een aardige stap gemaakt om het in samenhang te doen, maar we zijn er nog niet.

[3:05:12] En dan weet je dus dat je boeren toch weer een kant op stuurt waar ze geen twintig jaar perspectief aan vast kunnen houden.

[3:05:22] Mevrouw Den Hollander.

[3:05:24] Ja, voorzitter.

[3:05:26] We hebben vandaag een debat over het stikstoffonds.

[3:05:28] En ik sta als VVD voor dit fonds.

[3:05:31] Ik heb daar een aantal vragen over gesteld aan de minister.

[3:05:33] Maar wij denken dat het belangrijk is dat het fonds er weer is.

[3:05:35] Dat heb ik ook duidelijk gezegd in mijn inbreng.

[3:05:37] Kijk, mevrouw Ouwehand wil natuurlijk ook richting bijvoorbeeld de dierwaardige veehouderij.

[3:05:41] En dat begrijp ik ook.

[3:05:42] Dat zij vanuit haar partijpolitieke opvatting dat integraal wil meenemen.

[3:05:46] Maar dat is niet integraal onderdeel van het stikstoffonds.

[3:05:49] Ik wil het ook niet aan elkaar verbinden op die manier.

[3:05:51] Ik vind dat we daar een goed debat over moeten voeren.

[3:05:54] Als we het hebben over de ANVB dierwaardige veehouderij.

[3:05:56] Of als we het hebben over de initiatiefwetgeving van mevrouw Ouwehand.

[3:05:59] Dat debat ga ik heel graag aan.

[3:06:01] Maar ik denk niet dat wij het 100% met elkaar eens gaan worden over de veehouderij.

[3:06:07] Meneer Korova, tot slot mevrouw Alhand met een korte vraag.

[3:06:12] Ja voorzitter, ik heb nog niet heel veel geïntrumpeerd, maar ik zal het kort houden.

[3:06:18] Natuurlijk, we gaan nog met elkaar het debat aan, maar is mevrouw Den Hollander het met ons eens dat we het in elk geval zoveel mogelijk samen moeten doen?

[3:06:26] Want als je nu...

[3:06:27] stuurt op het oplossen van het stikstofslot.

[3:06:32] Terwijl dat haak staat op doelen die straks ook gehaald moeten worden.

[3:06:36] Dan hebben we volgens mij de les van Remkes en de les van de ombudsman onvoldoende toegepast.

[3:06:40] En ik denk dat het wel onze verantwoordelijkheid is om dat zoveel mogelijk te doen.

[3:06:44] Ook al komen we misschien niet helemaal op dezelfde idealen uit.

[3:06:51] Voorzitter, ik ben het eens met mevrouw Ouwehand dat we moeten voorkomen dat boeren investeringen doen die later blijken weggegooid geld te zijn.

[3:06:58] Want dat is doodzonde voor in eerste instantie de boer, maar ook voor de maatschappij.

[3:07:02] Want het gaat er dan ook gewoon om belastinggeld namelijk.

[3:07:06] Maar ik denk wel dat we heel kritisch moeten kijken naar dat eisen ook haalbaar zijn.

[3:07:10] En daarom vind ik dat we het debat over dierwaardigheid goed moeten voeren met elkaar.

[3:07:15] Want daar komen vooral deze kwesties heel erg bij elkaar.

[3:07:20] Nee, ik dacht, nou misschien toch wel.

[3:07:23] Voor de zonering heeft mevrouw Den Hollander denk ik ook kunnen lezen in het rapport.

[3:07:29] Er wordt 9 miljard gereserveerd, waarvan 8,2 miljard voor de zonering zelf.

[3:07:37] En er gaat ook nog wat geld naar de prioritaire gebieden uit die pot, et cetera.

[3:07:41] En dus dat 60% van dat geld zou naar afwaardering van grond moeten gaan.

[3:07:47] Begrijp ik mevrouw Den Hollander dan goed dat ze van mening is dat de rest van dat geld ook naar andere onderdelen van het trappetje van Remkes kunnen gaan?

[3:07:55] Even gewoon puur ter verduidelijking.

[3:07:58] Mevrouw Den Hollander.

[3:08:00] Voorzitter, wat de VVD betreft moeten alle boeren via het trappetje van Remkes kunnen kijken wat past bij hun bedrijf.

[3:08:06] Daarnaast kunnen we niet ontkennen dat, en dat staat ook gewoon letterlijk in de brieven die het kabinet waar het CDA ook onderdeel van uitmaakt staat, dat in de zones ook een verdergaande extensivering van toepassing zal zijn.

[3:08:18] Waar ik aandacht voor gevraagd heb in mijn inbreng is dat er van de 20 miljard 2 miljard geïnvesteerd is voor innovatie.

[3:08:24] En dat die andere 18 miljard dus vooral gaat naar uitkoop, stoppers, natuur.

[3:08:29] Andere zaken dan het primair agrarische sector goed ondersteunen.

[3:08:35] En daar maak ik me enigszins zorgen over.

[3:08:37] En dat zijn de vragen die ik gesteld heb aan de minister.

[3:08:41] Meneer Korvaar.

[3:08:42] Is mevrouw Den Hollander het dan met mij eens dat er ook in die pot gekeken moet worden naar een goede verdeling van de middelen?

[3:08:50] Want ook daar zou in die zone het trappetje van Remkes ook gebruikt kunnen worden.

[3:08:55] Bent u dat met mij eens?

[3:08:56] Mevrouw Den Hollander.

[3:08:58] Voorzitter, de vraag die ik aan de minister heb gesteld is... hoeveel geld is er nou eigenlijk voor blijvers?

[3:09:04] En dat zijn blijvers buiten de zones en dat zijn blijvers in de zones.

[3:09:07] Dus wij willen graag weten van de minister, en die vraag heb ik net ook gesteld... we hebben 20 miljard, hoeveel gaat er nu naar boeren om een toekomstpositief te schetsen?

[3:09:15] Dat kan extensiever zijn, dat kan biologisch zijn, dat kan intensiever zijn... dat kan, nou, verzin het allemaal maar.

[3:09:21] Dus hoeveel is er voor mensen die blijven boeren?

[3:09:24] En hoeveel wordt er aan andere doelen besteed?

[3:09:25] Die vraag heb ik aan de minister gesteld en ik hoop een antwoord op te krijgen.

[3:09:37] Volgende keer een tuinbouwbeker voor uw voorzitter.

[3:09:42] Ik schors heel even kort.

[3:11:02] Met dank en excuses.

[3:11:13] En de hilariteit, beste mensen.

[3:11:14] Dit is niet de eerste keer dat uw voorzitter dit lukt.

[3:11:20] Goed.

[3:11:21] Meneer Goudswaard, uw eerste termijn.

[3:11:25] Dank u wel, voorzitter.

[3:11:26] En natuurlijk allereerst dank aan de rapporteurs voor het geleverde werk, waar onze commissie natuurlijk heel veel aan heeft.

[3:11:35] Ik hoop dat beide bewindspersonen dit weekend ondanks alles een goede nachtrust hebben gehad.

[3:11:41] Want eindelijk kunnen we met elkaar in gesprek over het vervolg van de stikstofbrief.

[3:11:46] Er ligt immers een breedgedragen wens om Nederland van het stikstofslot te krijgen zonder daarbij onze agrarische sector voor een onmogelijke opgave te stellen.

[3:11:56] Laten we snel naar de inhoud gaan.

[3:11:59] Allereerst de natuurdoelanalyses.

[3:12:00] Daar wordt niet alleen gekeken naar stikstof, maar ook naar andere drukfactoren zoals verdroging, verzuring en haar waterhuishouding.

[3:12:08] Voorzitter, in die natuurdoelanalyses heb ik een aantal vragen.

[3:12:13] Kan de minister aangeven welke resultaten inmiddels zijn geboekt...

[3:12:17] Met betrekking tot gerichte natuurherstelmaatregelen en in hoeverre deze resultaten dan ook aanleiding geven om de noodzaak van aanvullende stikstofreducties opnieuw te bekijken.

[3:12:31] Volgens het beleidsprogramma van LVVN bevatten de natuurdoelanalyses nog kennisleemtes zoals er wordt gesteld.

[3:12:40] Deze worden de komende jaren verder geactualiseerd.

[3:12:43] Kan de minister aangeven hoe bij de uitwerking van het stikstofpakket wordt voorkomen dat onzekerheden en of ontbrekende kennis in deze analyses automatisch leiden tot zwaardere verplichtingen voor grijs ondernemers?

[3:12:56] En ik had het net ook al zelf genoemd, volgens mij had ik vragen aan mijn collega hiernaast.

[3:13:03] Het is essentieel dat boeren gewoon beschikking krijgen over een rekentoel voor de stikstofreductie.

[3:13:10] En ook voor hun toekomstperspectief.

[3:13:11] Vraag aan de minister wanneer kunnen wij deze dan nu precies verwachten?

[3:13:15] En wat wil de minister eigenlijk kwijt over de kwaliteit van de rekentoels die momenteel in omloop zijn?

[3:13:22] Voorzitter, dan even inzoomen op de provincies.

[3:13:26] Als provincies via een omwisselbesluit zelfs invulling mogen geven aan stikstofreductie, dan is het wat JN20 betreft niet wenselijk dat de beschikbare middelen vooraf al voor specifieke maatregelen worden geoormerkt.

[3:13:41] Is de minister bereid om provincies meer vrijheid te geven bij de besteding van beschikbare middelen, zodat zij zelf kunnen bepalen welke maatregelen het meest effectief zijn om de afgesproken stikstofreductie te realiseren zonder daarbij vooraf te worden beperkt door geoormerkte budgetten?

[3:14:00] En dan voorzitter nog een hele belangrijke het hedendaagse referentiemoment.

[3:14:05] Want voorzitter, voor pasmelders en intrimmers moet het hedendaagse referentiemoment een route bieden om hun bestaande bedrijf te vergunnen op basis van de aantoonbare situatie op een meer recentere datum.

[3:14:17] Gekoppeld dat wel aan geborgde maatregelen voor natuurherstel.

[3:14:22] Afgelopen juli heeft de Kamer de motie Goudzwart-Grinwis met een ruime meerderheid aangenomen om de verkenning naar dit hedendaagse referentiemoment met voorrang af te ronden.

[3:14:33] Minister, is er inmiddels een peildatum in beeld?

[3:14:36] En welke juridische vragen liggen nog open?

[3:14:39] En wanneer verwacht de minister duidelijkheid te kunnen geven over de invoering van dat hedendaagse referentiemoment?

[3:14:46] Dan het fonds van 20 miljard, waar we het al meermaals over hebben gehad.

[3:14:51] Daar is 2 miljard gereserveerd voor innovatie en managementmaatregelen.

[3:14:56] Maar volgens de WSER, Wageningen Social and Economic Research, is dat bedrag slechts voldoende om de helft van de melkveehouders voor maximaal 60% van hun investeringen te ondersteunen.

[3:15:09] De overige kosten komen voor rekening van de boeren zelf.

[3:15:13] Vraag aan de minister welke eigen investering en jaarlijkse meerkosten resteren per bedrijfstype na toepassing van de voorgenomen steun?

[3:15:23] En welke bedrijven kunnen die lasten niet uit hun bedrijfsvoering betalen?

[3:15:30] En dan de uitwerking van de gebiedsaanpak.

[3:15:33] De gebiedsaanpak die voorziet mogelijk een omzetting van landbouwgrond naar natuur en blijvende gebiedsbeperkingen.

[3:15:41] Jaar in 2020 ziet graag dat zoveel mogelijk landbouwgrond behouden blijft.

[3:15:45] De voorgestelde gebruiksbeperkingen kunnen bovendien grote gevolgen hebben voor de gehele bedrijfsvoering.

[3:15:51] Want de overheid vraagt boeren om te extensiveren, maar als dan heel veel boeren tegelijkertijd extra grond nodig hebben, wat gebeurt er dan?

[3:16:00] Dan kan die vraag toenemen en dan wordt die grondprijs steeds duurder.

[3:16:05] En daarmee ook natuurlijk de noodzakelijke bedrijfsaanpassingen.

[3:16:08] Dus een vraag aan de minister hierover.

[3:16:11] Met welke grondprijzen en welke verwachte prijsontwikkeling is bij die budgetering dan rekening gehouden?

[3:16:17] En hoe wordt voorkomen dat stijgende grondprijzen de beschikbare middelen ontoereikend maken en noodzakelijke bedrijfsaanpassingen voor boeren daarmee financieel onhaalbaar worden?

[3:16:30] Voorzitter, voor de gebiedsaanpak en de extensivering in kwetsbare watergebieden is gezamenlijk, mijn collega hier naast mij, de heer Korevaar, die refereerde eraan, is gezamenlijk 10 miljard gereserveerd.

[3:16:43] Maar kan de minister aangeven welk deel hiervan beschikbaar is voor grondtaalvordering, inkomensschade en aanpassingen in de bedrijfshoeren?

[3:16:52] En kan de minister daarbij ook toelichten of...

[3:16:55] En op welke wijze bestaande ANLB en GLB betalingen worden verrekend met de compensatie.

[3:17:03] En of dit ertoe kan leiden dat boeren ook uiteindelijk niet de volledige schade vergoed krijgen.

[3:17:09] Goed voorzitter, we weten dat er in Natura 2000 gebieden tal van processen door elkaar heen lopen.

[3:17:16] Extensivering.

[3:17:17] Eventuele bedrijfsverplaatsing en grondruil.

[3:17:20] En dat vraagt om de beschikbare ruilgronden, dat vraagt om taxaties, dat vraagt om juridische afhandelingen en noodzakelijke kavelaanpassingen.

[3:17:30] Is dan alleen budget beschikbaar stellen voor grondaankoop en afwaardering voldoende?

[3:17:35] Vraag ik aan de minister.

[3:17:38] Provincies en uitvoeringsorganisaties in beeld, welke deskundigheid en capaciteit nodig zijn, waar tekorten bestaan en hoe worden deze dan tijdig aangevuld.

[3:17:49] Dat lijkt mij persoonlijk een erg belangrijk detail.

[3:17:54] Dan de rekenkundige ondergrens, een grens waar veel ondernemers, boeren en overheden op zitten te wachten.

[3:18:00] De brief van 3 november noemt 1 juli 2027 als beoogde invoeringsdatum wel zwaar onder voorwaarden.

[3:18:08] Een aantal provincies heeft inmiddels maatregelenpakketten gepresenteerd.

[3:18:12] Twee vragen aan de minister hierover.

[3:18:15] Bieden die pakketten van die provincies voldoende basis om de RKO daartoe aan te passen?

[3:18:21] En zo nee, waar ontbreekt het dan volgens de minister aan?

[3:18:24] Kunt u dan ook zeggen, wordt de hoogte van de RKO, wordt dat nou 1 mol of wordt dat 0,5 mol?

[3:18:31] Kunt u daar nu definitief duidelijkheid over geven?

[3:18:36] Want voorzitter, die RKO is natuurlijk ook voor Lelystad Airport heel interessant.

[3:18:40] Omdat eerdere stikstofberekeningen voor deze luchthaven onder de grens uitkomen van een halve mol.

[3:18:46] In de tijdlijn schrijft de minister dat de afronding van het proces met de provincies over waar sonering noodzakelijk en proportioneel is volgende maand moet zijn afgerond.

[3:18:57] Daarnaast wordt aangegeven dat de definitieve selectie van Natura 2000-gebieden waar de soneringsaanpak gaat gelden begin januari 2027 bekend wordt gemaakt.

[3:19:08] En dan heb ik nog een paar vragen aan de minister hierover.

[3:19:10] Wat zijn de aanvullende stappen en de beoogde tijdslijn om voor 1 juli 2027 tot een uitwerking van de soneringsaanpak te komen en de juridische houdbaarheid van de RKO te borgen?

[3:19:23] En voorzitter, wat mij dan echt bezighoudt is hoe verhoudt zich dat ten opzichte van het gestelde eikpunt om voor september 2028 de provinciale gebiedsplannen gereed te hebben?

[3:19:36] De sonneringen, er is al heel veel over gezegd.

[3:19:39] Misschien is het een beetje dubbel op.

[3:19:40] Maar uit de brief van 3 november blijkt dat sonneringen enige uitstel krijgen of vooruit kunnen worden geschoven.

[3:19:49] En dat provincies tot eind 2028 met hun eigen plannen mogen komen.

[3:19:55] En provincies krijgen er in principe een behoorlijke opgave bij in de vorm van een GVE-norm van anderhalf binnen die specifieke zones.

[3:20:04] Dat gebeurt terwijl enkele provincies hun plannen al hebben gepresenteerd aan de staten.

[3:20:10] En die plannen hebben ook een meerderheid binnen die staten gekregen en die zijn aangenomen.

[3:20:16] Dan doet de minister eigenlijk een behoorlijke schep daarboven op met die GVE-norm van 1,5.

[3:20:20] Kan de minister aangeven of die GVE-norm van 1,5 juridisch noodzakelijk is om de vergunningverlening ook weer op gang te brengen?

[3:20:30] Of dat...

[3:20:31] Provincies met hetzelfde resultaat ook met minder ingrijpende maatregelen dat kunnen bereiken.

[3:20:37] En hoe voorkomt de minister dat het trappetje van Remkes, meerdere mensen hebben er al aan gerefereerd, door deze GVE-norm een glijbaan wordt naar verplaatsing en beëindiging wanneer provincies er niet in slagen de gebiedsnorm van 1,5 GVE per hectare te realiseren en individuele bedrijven alsnog met deze norm geconfronteerd worden.

[3:21:01] En dan tot slot, voorzitter.

[3:21:03] 3 november berichtte De Telegraaf dat de Europese Commissie opnieuw wil kijken naar de Vogel- en Habitatrichtlijn.

[3:21:12] Volgens het artikel is Brussel van plan om in het derde kwartaal van volgend jaar

[3:21:16] de Vogel en Habitat-richtlijn en de regels voor Natura 2000-gebieden tegen het licht te houden.

[3:21:22] Daarbij wordt het openbreken van regels nadrukkelijk niet uitgesloten.

[3:21:26] Nou ja, dan een aantal vragen hierover richting de minister.

[3:21:30] Wat wordt de inzet van het kabinet richting de Europese Commissie aangaande dit onderwerp?

[3:21:35] Welke concrete versoepelingen van de VHR-richtlijn acht de minister mogelijk?

[3:21:41] En ook wenselijk.

[3:21:42] En in hoeverre zouden dergelijke wijzigingen volgens de minister kunnen leiden tot minder vergaande stikstofreducties en meer ruimte voor vergunningverlening in Nederland?

[3:21:52] Tot zover, dank u wel voorzitter.

[3:21:59] Ja, best goede vragen van de heer Goudsvaart.

[3:22:02] Ik ben ook benieuwd naar heel veel van de antwoorden op die vragen.

[3:22:05] We hebben gezien in de aanloop naar het debat vorige week dat jaar 21 zich had vastgeklonken aan de BBB en...

[3:22:15] En daarmee wel of geen steun aan de begroting wilde geven.

[3:22:21] En dat is nu een stemming over geweest.

[3:22:25] Gaat de jaar 2021 nu weer een eigen koers varen?

[3:22:27] Of blijven jullie nog steeds op één lijn met de BBB zitten?

[3:22:32] Als het gaat om stikstof.

[3:22:33] Meneer Goudswaard.

[3:22:34] Ja, voorzitter.

[3:22:35] Ik snap die vraag.

[3:22:37] Ik moet dat...

[3:22:38] in principe gewoon binnen mijn fractie zo snel mogelijk even helder hebben.

[3:22:43] Want er zijn nu heel veel ontwikkelingen gaande.

[3:22:46] Dus ik hoop zo snel mogelijk met een antwoord erop te kunnen komen.

[3:22:50] Maar ik heb eerlijk gezegd nog niet de tijd gehad om daar goed met mijn fractie te kunnen overleggen.

[3:22:56] Dat is het eerlijke antwoord.

[3:23:00] Dank u wel, meneer Koolvaar.

[3:23:05] Goed, voorzitter.

[3:23:06] Dank u wel.

[3:23:07] Voorzitter, hoe dan?

[3:23:09] Een quote.

[3:23:10] Toch houd ik mijn hart vast of het nog wel mogelijk is om te boeren met zulke regels.

[3:23:16] Dat zei een boer afgelopen zomer in de Tubantia.

[3:23:19] Een andere boer zei...

[3:23:21] Dit landbouwbeleid gaat niet om een paar euro's, maar om hele grote bedragen.

[3:23:26] Achter deze uitspraken zitten gezinnen en bedrijven die vaak al generaties bestaan.

[3:23:32] Mensen die willen investeren, maar zich afvragen of hun kinderen gaan boeren.

[3:23:36] En hoe dan?

[3:23:38] Op 26 juni kwam de minister met een grote beleidsvoornemersbrief.

[3:23:42] De brief van juni is geen wet, wel een richting.

[3:23:46] Maar de onduidelijkheid blijft en dat levert enorm veel zorgen op.

[3:23:50] Boeren gingen rekenen, maar de normen zijn nieuw en het overzicht ontbreekt.

[3:23:55] Kan ik de emissienorm halen?

[3:23:57] Hoe pakt dit uit nu ik naast de Natura 2000-gebied onderneem?

[3:24:01] Wat kost het?

[3:24:03] Voorzitter, boeren willen weten hoe hoog de lat komt te liggen, of ze die kunnen halen, hoe ze die kunnen halen en wanneer ze zekerheid krijgen.

[3:24:11] Het CDA knokt voor boeren die vooruit willen, maar niet weten hoe dan.

[3:24:16] En tegelijkertijd wil ik een belangrijk positief punt noemen.

[3:24:19] Want wat is er de afgelopen maanden veel gebeurd in de polder.

[3:24:23] Ik ben blij met het NAJK en het LTO.

[3:24:26] Die kwamen met verbetervoorstellen die concreet door de minister zijn overgenomen.

[3:24:31] Dank u wel, minister.

[3:24:33] Er is hard gewerkt door de taskforce en door ambtenaren op het ministerie.

[3:24:37] Een compliment is op zijn plaats.

[3:24:40] Een plan van het landbouwcollectief dat op tafel kwam, wordt door een wetenschappelijke expertpool beoordeeld.

[3:24:45] Zo hoort dat in Nederland.

[3:24:47] En dan wil ik nu overgaan tot een aantal basisprincipes.

[3:24:50] Ten eerste is er uitzicht op vergunningverlening voor pasmelders en interrummers.

[3:24:54] En tijdelijke verlichting met de rekenkundige ondergrens.

[3:24:58] Die helpt voor woningbouw, wegenbouw, kleine evenementen zoals een paasvuur en voor ondernemers.

[3:25:04] En daar heeft u een interruptie van mevrouw Bromet.

[3:25:07] Ja, over die opluchting voor pasmelders.

[3:25:12] Dat er zicht is op gunningverlening.

[3:25:16] Ik heb dat ook gelezen in de brief, maar ik weet niet wat het argument daarvoor is.

[3:25:19] En ik heb dit ook Carola Schouten horen zeggen toen zij nog minister was.

[3:25:24] En ik vind loze beloftes doen, die maken heel veel kapot.

[3:25:27] Dus je moet wel weten hoe je dan die pasmelders gaat legaliseren.

[3:25:30] Hoe leest de heer Korevaar dat?

[3:25:34] Meneer Korevaar.

[3:25:35] Dank u wel voor de vraag.

[3:25:37] Ik denk dat er, en dan komen we een beetje op de basisprincipes waar ik het net ook over wilde hebben, maar daar zal ik dan een klein beetje op vooruit lopen.

[3:25:45] Ik denk dat er echt een verandering gaande is dat we niet alleen naar stikstof kijken, maar veel meer natuurherstel centraal stellen.

[3:25:53] Dat die additionaliteitsplannen ook worden voorgesteld door de minister, dus dat je daadwerkelijk gaat kijken naar de drukfactoren op natuur.

[3:26:00] En dat dat de route is om uiteindelijk ook uit deze impasse te komen.

[3:26:04] Ik ben het met mevrouw Bromet eens dat je voorzichtig bent met het geven van beloftes.

[3:26:10] Ik zie alleen wel dat deze minister een route schetst waarvan ik denk dat we ook uit die impasse kunnen komen.

[3:26:17] Dus dat is wat ik heb bedoeld met die opmerking.

[3:26:20] Het punt is natuurlijk dat inmiddels bijna de helft van de melkverhouders in Nederland geen geldige vergunning heeft.

[3:26:27] En dus daar iedereen beloven dat ze die wel krijgen op basis van de bedrijfsvoering die ze nu hebben, is misschien toch wel een loze belofte.

[3:26:35] Ga je daar niet wat eerlijker over moeten zijn?

[3:26:38] Stel dat je in de buurt van een Natura 2000 gebied zit en gewoon te veel vee hebt voor die omgeving.

[3:26:45] Misschien lukt het dan niet om een vergunning te krijgen.

[3:26:48] Meneer Korevaag.

[3:26:49] Waar ik heel blij mee ben, voorzitter, is dat er uitzicht is voor vergunningverlening voor pasmelders en interrummers.

[3:26:55] Want het klopt inderdaad dat de helft van Nederland, de helft van de boeren, geen vergunning hebben.

[3:27:00] Dat dat misschien slechts 15% pasmelders zijn, maar misschien wel 40% interrummers.

[3:27:05] Mijn voorganger mevrouw Vedder heeft er ook altijd een punt van gemaakt.

[3:27:08] Ik ben heel blij dat de minister dit ook heeft overgenomen.

[3:27:11] Dus dat is bijna de helft van boeren, wel of niet, bij een Natura 2000-gebied dichtbij.

[3:27:17] En het klopt dat we er nog niet zijn.

[3:27:20] En mijn betoog gaat met name over de hoe dan.

[3:27:23] Want het CDA gaat er niet om dat we de doelen niet willen halen.

[3:27:28] We willen de doelen ook halen, maar dan wel ook met meer manieren dan...

[3:27:32] dan dat we nu krijgen.

[3:27:33] Daar hebben we het net in een kort interruptiedebatje ook al over gehad.

[3:27:37] Dus ik zal ervoor knokken dat er meer mogelijk wordt... voor zowel extensieve boeren als gangbare boeren, als biologische boeren.

[3:27:45] Er is nog gewoon ook heel veel werk te verzetten richting 2035... als die normen uiteindelijk gaan gelden.

[3:27:51] Dus zo kunt u dat het beste opvatten, denk ik.

[3:27:55] Ja, tot slot mevrouw Bromet.

[3:27:57] Tot slot.

[3:27:58] Het is geen antwoord op de vraag of alle pasmelders een vergunning kunnen krijgen en ook niet hoe ze die dan krijgen.

[3:28:03] Dus ik zou eigenlijk wat meer voorzichtigheid willen.

[3:28:07] Niet omdat ik het niet wil dat mensen een vergunning kunnen krijgen, maar omdat ik denk dat het misschien soms niet kan.

[3:28:13] En de heer Korevaar heeft het over het algemeen, over het stikstofbeleid en daarin gaat dan die vergunningverlening zo hup in één keer door.

[3:28:20] Maar ik ben bang dat het toch wel ingewikkelder is dan de heer Korevaar nu denkt.

[3:28:24] Ik hoor niet direct een vraag, ik hoor alleen een oproep.

[3:28:27] En daar zal ik nog eens over door gaan kouwen.

[3:28:30] Over gaan herkouwen, laten we dat op die manier dan gaan zeggen.

[3:28:35] De rekenkundige ondergrens, daar hebben we het net even over gehad.

[3:28:37] En met deze hogere ondergrens hoeven veel ondernemers voorlopig geen vergunning.

[3:28:42] Alleen het is geen blijvende oplossing.

[3:28:44] Naast de invoering van de rekenkundige ondergrens is ook de invoering van het hedendaagse referentiemoment een vereiste.

[3:28:51] De heer Goudswaard had het er al even over.

[3:28:53] Dit biedt pasmelders en andere niet vergunde bedrijven een juridisch onderbouwde route gebaseerd op een recente referentiesituatie.

[3:29:01] Stibbe onderzocht dit in opdracht van het NERK en het IPO en het CDA zal ook op de invoering blijven drukken.

[3:29:08] Ten tweede, de additionaliteitsplannen per Natura 2000-gebied zijn leidend voor vergunningverlening.

[3:29:13] Daar hadden we het net al even over in een debatje met mevrouw Bromet.

[3:29:16] Eindelijk kijken we niet alleen meer naar stikstof.

[3:29:18] Stikstof is niet hetzelfde als natuur.

[3:29:21] Dit beleid kijkt naar de werkelijke staat van de natuur en alle drukfactoren worden meegewogen.

[3:29:26] Die analyse moet per gebied leiden tot concrete maatregelen die tot natuurrestel leiden.

[3:29:31] Hierop wordt vergunningverlening gebaseerd.

[3:29:33] Niet ieder gebied is ingewikkeld, dus kan sneller van het slot.

[3:29:37] Ik heb twee vragen.

[3:29:38] Het CDA staat vierkant achter de keuze voor omwisselbeslissingen.

[3:29:42] Wanneer maakt de minister duidelijk welke doelen behaald moeten worden in welk gebied?

[3:29:47] En de tweede vraag.

[3:29:47] De minister zegt dat in de zones niet meer emissiereductie wordt gevraagd dan nodig is voor additionaliteit.

[3:29:54] Maar tegelijkertijd moet een gebiedseigen plan gelijkwaardig zijn aan de rijksinstructieregels.

[3:29:59] Wat is

[3:30:00] nu leidend, wat de natuur in dat gebied nodig heeft of wat de generieke reisregels opleveren.

[3:30:04] rijksregels

[3:30:06] Ten derde, gebiedsgericht werken wordt het uitgangspunt.

[3:30:11] In juni hing de minister nog op twee gedachten, landelijke instructieregels of gebiedsgericht werken als mogelijkheid.

[3:30:17] Nu is de keuze duidelijk.

[3:30:18] Er wordt gestart in het gebied en laat deze aanpak alsjeblieft goed aansluiten op de al lopende processen.

[3:30:25] Toch zijn er wat het CDA betreft nog twee wissels die om moeten.

[3:30:29] De eerste is stapeling van normen.

[3:30:31] Ammoniak, klimaat, water, grondgebondenheid, dierwelzijn en zonering.

[3:30:37] Kan een boer al die normen tegelijk halen?

[3:30:40] En wat als maatregelen elkaar tegenwerken?

[3:30:44] Ik wil ook buiten de zones ruimte voor collectieve gebiedsafspraken, zodat kleinere, extensieve en grotere gezinsbedrijven naast elkaar kunnen blijven bestaan.

[3:30:53] Twee vragen.

[3:30:54] Wat doet de minister als normen niet haalbaar zijn?

[3:30:57] En dan bedoel ik dus de stapeling van normen.

[3:31:00] En de tweede vraag is, hoe gaat de minister toetsen of de stapeling van normen voor verschillende bedrijfstypen daadwerkelijk haalbaar is?

[3:31:07] Het CDA wil dat stapeling van normen haalbaar en betaalbaar is, want niemand is gehouden aan het onmogelijke, schrijft de minister.

[3:31:14] Met welk proces gaat de minister dat realiseren?

[3:31:17] En dan heeft u een vraag.

[3:31:19] Althans, meerdere vragen.

[3:31:21] Ik begin bij de heer Vlag, daarna ga ik naar mevrouw Bromet.

[3:31:23] Meneer Vlag.

[3:31:24] Ja, voorzitter.

[3:31:25] Een excuus dat ik het eerste deel van dit debat er niet bij was.

[3:31:27] Er liep een WGO in de zaal hiernaast precies parallel, dus ik probeer zo goed mogelijk aan te haken hier.

[3:31:33] Een vraag aan de heer Korevaart.

[3:31:35] In zijn vraag aan de minister vat hij volgens mij perfect samen het grote bezwaar wat de SGP heeft tegen de kabinetsplannen rondom stikstof.

[3:31:42] Want je kunt omwisselen, je kunt een gebiedsproces gebruiken, maar als vervolgens op basis van de generieke normen eigenlijk de lat zo hoog ligt dat het helemaal niet meer gaat over de behoeften van het gebied, dan is eigenlijk de hele gebiedsgerichtdenker toch een soort wasse neus.

[3:31:58] Is dat ook eigenlijk wat ik als samenvatting van de vraag van Nick Corva mag maken?

[3:32:03] Dank u wel voor de vraag, meneer Vlag.

[3:32:10] Deze vraag is denk ik anders bedoeld.

[3:32:12] Volgens mij lees ik het zo als van die additionaliteitsplannen zullen uiteindelijk bepalen wat de drukfactoren zijn in een bepaald gebied waar je ook een gebiedsgerichte oplossing voor mag aanrijken in de vorm van een omwisselbeslissing.

[3:32:27] En volgens mij kun je dat zien als een mengpaneel.

[3:32:29] Dus het zijn verschillende schuifjes die je aan en uit kan zetten.

[3:32:33] En in het ene gebied moet je konijnen loslaten, in het andere gebied moet je dat niet doen.

[3:32:38] Maar dat neemt niet weg dat het soms in bepaalde gebieden waar vergrassing optreedt bijvoorbeeld een heel goed idee is.

[3:32:44] Dus als ik een antwoord geef op de vraag, dan zouden we die ook wel even door kunnen geleiden aan het kabinet.

[3:32:50] Want dat is ook de achtergrond van mijn vraag.

[3:32:52] Volgens mij mogen die omwisselbeslissingen dus zien op de drukfactoren die daar spelen.

[3:32:58] En bij het ene gebied moet je veel meer doen aan stikstofreductie nog bovenop het generieke beleid.

[3:33:03] En bij anderen kun je dat achterwege laten.

[3:33:07] Meneer Plagg.

[3:33:08] Dat is volgens mij niet wat het beleid van dit kabinet beoogt.

[3:33:12] Juist door te stellen dat het doelbereik hetzelfde moet blijven, schakel je eigenlijk de mogelijkheid voor gebiedsgerichte aanpak uit.

[3:33:18] Want met je doelbereik heb je de lat landelijk zo hoog gezet, dat kijken naar de gebiedsspecifieke omstandigheden en wat zo'n gebied dan nodig heeft, dat zouden wij graag willen, eigenlijk helemaal niet kan.

[3:33:29] Die lat ligt per definitie zo hoog, dat ook al heeft een gebied de helft nodig, dan heeft dat geen zin.

[3:33:36] Ik lees dat anders, dus ik ben erg benieuwd naar de beantwoording van de minister.

[3:33:41] Dus die additionaliteitsplannen zijn volgens mij leidend.

[3:33:44] Die bepalen welke drukfactoren ook moeten worden aangepakt.

[3:33:48] En bij de een is het veel meer waterkwaliteit en bij de ander is het helemaal geen stikstofoverbelasting.

[3:33:55] Tot slot meneer Vlak.

[3:33:56] Afrondend dan voorzitter.

[3:33:58] Dat geeft mij enige moed, want ik heb het wel zo gelezen.

[3:34:02] Als de heer Korevaar het anders leest dan ik, mag ik dan ook de conclusie trekken dat hij het met me eens is.

[3:34:06] En als het anders blijkt te liggen uit de beantwoording van het kabinet, dat hij zich dan aansluit bij de SGP.

[3:34:11] Die zegt ja, dan heeft eigenlijk gebiedsgericht werken helemaal geen zin.

[3:34:14] Dit moet aangepast worden in de voorstellen.

[3:34:17] Voorzitter, ik ben erg benieuwd wat de beantwoording van de minister gaat zijn.

[3:34:20] Ik heb hier niet voor niks een vraag over gesteld.

[3:34:24] Want met het lezen van ik weet niet hoeveel pagina's is het ook gewoon goed kijken naar van wat staat hier nu precies.

[3:34:30] Ik zie heel veel ruimte voor gebiedsgericht werk en voor maatwerk.

[3:34:34] Ik denk dat dat ook verstandig is.

[3:34:36] Het Wageningen-rapport, het sociaal-economische rapport wijst er ook op.

[3:34:41] Dus voor de leefbaarheid op het platteland is het ook belangrijk dat je de maatregelen treft die ook in een gebied van toepassing kunnen zijn.

[3:34:49] Dus ik ben erg benieuwd wat de minister hierop gaat zeggen.

[3:34:58] Ik weet niet zeker of de heer Korvaar het zo bedoelt, maar hij zegt eigenlijk moet je soms kijken naar de doelen op gebiedsniveau en moet je dan kijken of die doelen op gebiedsniveau gehaald kunnen worden.

[3:35:08] Maar het was juist volgens mij het CDA die altijd zat op doelsturing, de boer weer aan de knoppen en de boer moet zelf de bedoelen kunnen halen.

[3:35:16] Dat is niet op gebiedsniveau.

[3:35:17] En is nou niet het risico heel groot dat als je van een individueel erfboer afgaat naar een gebiedsniveau, dat het juist de koplopers zijn die dan

[3:35:28] De hekkensluiters moeten compenseren.

[3:35:30] Dank u wel, voorzitter.

[3:35:32] Dit is een andere discussie dan die we net hadden met de heer Vlag.

[3:35:36] Want dat ging met name over de gezoneerde gebieden.

[3:35:39] Dus dat gaat over de gebieden dichtbij en Natura 2000-gebieden waar zo'n omwisselbeslissing ook voor van toepassing is.

[3:35:46] En hetgeen wat ik daarvoor zei, en dat klopt wat mevrouw Bromet hoorde, dat ik zei dat ik ook interesse heb in een gebiedsdoel wat je zou kunnen halen in niet-gezoneerde gebieden.

[3:35:59] We hebben recent gezien dat er een artikel in het dagblad Trouw stond van een aantal partijen die zeggen van, maar hoe kunnen we ook die doelen haalbaar halen?

[3:36:07] Dat is aan de ene kant met het vullen van de gereedschapskist.

[3:36:10] Maar soms ook door gezamenlijk te kijken van hoe kunnen we die doelen halen.

[3:36:13] Omdat het soms tegen elkaar ingaat.

[3:36:17] Dus als je extensief bent, scoor je vaak goed op stikstof, maar minder goed op CO2.

[3:36:21] En andersom.

[3:36:23] Dus dan zou je dat kunnen combineren.

[3:36:24] Ik heb daar vandaag, maar dat heeft u nog niet kunnen lezen.

[3:36:28] Vandaag een hele serie vragen ook over ingestuurd.

[3:36:31] Om te kijken van, hé, maar waar zit daar de ruimte?

[3:36:34] En dan sluit ik niet uit.

[3:36:36] Dan zeg ik ook niet van, dan vind ik dus niks van doelsturing.

[3:36:38] Nee, dat is dan nog steeds nodig.

[3:36:40] Dus vakmanschap belonen vind ik heel erg belangrijk.

[3:36:43] En dat je gezamenlijk doelen haalt waardoor de natuur herstelt.

[3:36:46] Dat is het uitgangspunt.

[3:36:50] Meer geen mis.

[3:36:53] Voorzitter, toch nog even doorgaand op de vraag van de heer Vlag.

[3:36:56] Want ik vind die vraag zeer terecht.

[3:36:59] Omdat deze coalitie enerzijds de erfenis van het vorige kabinet heeft overgenomen.

[3:37:04] 42-46% reductie.

[3:37:08] Bedrijfsspecifieke normen gekoppeld aan fosfaatrechten.

[3:37:12] En die zijn hoog afgesteld, zegt de heer Vlag.

[3:37:16] Namelijk, als je dat omrekent naar de huidige uitstoot van 2019, zomaar 50% reductie of meer.

[3:37:25] En tegelijkertijd sonering en de gebiedsgerichte aanpak die de kern is van het beleid.

[3:37:30] En hoe brengt collega...

[3:37:36] Hoe brengt de coalitie dit eigenlijk bij elkaar?

[3:37:39] Want ik kan het nog steeds niet bij elkaar brengen.

[3:37:42] Als additionaliteit aantoont dat er een bepaald pakket maatregelen nodig is.

[3:37:46] Waarom daar dan bovenop zo'n hoge landelijke bedrijfsspecifieke norm bijvoorbeeld?

[3:37:53] Het beleid ziet inderdaad op een generieke aanpak en op een plaatsspecifieke aanpak rond Natura 2000-gebieden.

[3:38:03] En het klopt dat nu een voorstel wordt gedaan van 42 tot 46 procent.

[3:38:09] En dat na de brief van 26 juni en nu de brief van 3 november, daar die additionaliteitsplannen veel centraler zijn komen te staan.

[3:38:20] Dus ik denk dat we het met elkaar eens zijn, voorzitter, dat die additionaliteitsplannen voor die gezoneerde gebieden inderdaad de juiste route zijn...

[3:38:29] En die 42 tot 46 procent generieke aanpak, die is ook nodig om uiteindelijk de druk op stikstofneerslag terug te brengen in Nederland.

[3:38:42] Meneer Gemmis.

[3:38:43] Voorzitter, dat laatste is een stelling van de heer Korevaar, maar is nergens bewezen.

[3:38:49] Als je zoals deze coalitie doet, en daar kan ik in komen, meer nadruk legt op dicht bij Natura 2000 gebieden doen wat nodig is voor een goede staat van instandhouding in de Natura 2000 gebieden.

[3:38:59] Zo far zo goed.

[3:39:01] Dan heb je daar ondersteunend landelijk milieubeleid voor nodig.

[3:39:06] Dat is logisch.

[3:39:08] Maar ik begrijp nog steeds niet waar die landelijk hoge normen en doelstellingen vandaan komen als de kern van het beleid is een gebiedsgerichte aanpak.

[3:39:16] Sonering, additionaliteitsplannen.

[3:39:20] Dan is het toch veel logischer om in lijn met de rapporten die de heer Koreva zelf aanhaalt een landelijk generiek reductiepercentage te formuleren van bijvoorbeeld 30%.

[3:39:32] Meneer Koolvaart.

[3:39:33] Voorzitter, volgens mij zijn er twee keuzes die je kan maken.

[3:39:36] Of je hebt... Dus we hebben het over 42 tot 46 procent reductie in het algemeen.

[3:39:42] Dat is ook wat nu de bedoeling is om die norm ook op te nemen in de wetgeving.

[3:39:47] Dus de kritische depositiewaarde uit de wet... en vervangen door een emissiereductiepercentage... wat voor de veehouderij wordt uitgedrukt in een kilotonreductie...

[3:40:00] En dan heb je volgens mij, als je die dan verder afpelt, twee keuzes.

[3:40:04] Of je doet heel veel in een gebied en iets minder daarbuiten.

[3:40:08] Of je kiest ervoor om naast een gebiedsgerichte aanpak... ook een landelijke aanpak te kiezen die de minister nu voorstelt.

[3:40:16] En dat kan ik eigenlijk wel volgen.

[3:40:18] Want anders zou je heel veel moeten doen.

[3:40:20] En dan is er bijna niks aan landbouw mogelijk in de gebieden waar... rond die Natura 2000-gebieden.

[3:40:28] Dus in principe volg ik dat wel...

[3:40:32] Tot slot, meneer Genwes.

[3:40:33] Voorzitter, ik constateer dat de heer Korrevaar geen antwoord op mijn vraag heeft.

[3:40:37] Hij legt de stapeling nog eens uit.

[3:40:40] Dat snap ik.

[3:40:41] Maar hij legt niet uit wat er nodig is voor vergunningverlening in combinatie met goede staat van instandhouding en op een duurzame manier.

[3:40:50] In de redenering, zoals ik hem al altijd begrepen van de heer Korrevaar is, hij begint in de gebieden.

[3:40:55] Wat is daar nodig voor natuurherstel?

[3:40:57] Dat is natuurbeleid.

[3:40:58] Daarbovenop doe je landelijk wat milieubeleid, ter ondersteuning van een soort solidariteitsbijdrage.

[3:41:09] Maar hij onderbouwt nog steeds niet waarom die solidariteitsbijdrage weer moet worden vertaald in de wet in een soort cumulatieve reductietoelstelling.

[3:41:16] Hij onderbouwt nog steeds niet waarom de bedrijfsspecifieke norm zo hoog is als die is.

[3:41:21] Dan moet die toch kunnen onderbouwen vanuit wat er nodig is om de vergunningverlening structureel los te krijgen.

[3:41:31] Volgens mij is het de bedoeling dat we verslechtering stoppen als het gaat over natuur.

[3:41:35] En dan zal misschien de heer Grimmel zeggen, fijn dat u het uitlegt, want dat wisten we al.

[3:41:39] Maar die verslechtering stoppen, dat is inderdaad de bedoeling.

[3:41:43] En daar hoort een algemene stikstofreductie bij.

[3:41:46] En dan denk ik dat die normen veel haalbaarder zijn op het moment dat je ook kan werken aan manieren om die normen te kunnen halen.

[3:41:56] Dan zijn die normen ook haalbaarder op het moment dat je veldemissies ook mee kan rekenen.

[3:42:02] Maar volgens mij met de keuze die de heer Grimwis voorstelt, zou je veel meer nog moeten doen aan stikstofreductie binnen de zone zelf.

[3:42:11] En ja, dat zie ik ook niet helemaal voor me.

[3:42:16] Volgens mij kunt u verder met uw eerstemijn.

[3:42:21] Toch die stapeling van normen.

[3:42:25] De tweede wissel wat mij betreft van de basisprincipe is het verdienmodel.

[3:42:30] Wie aan de slag gaat en de normen haalt, heeft daarmee een efficiëntere kringloop op het eigen bedrijf en spant zich in voor een bijdrage aan de brede welvaart.

[3:42:39] Daarom is het gerechtvaardig dat de maatschappij met geld de boer ondersteunt.

[3:42:43] Maar een boer mag ook voordeel hebben als hij of zij meer doet.

[3:42:46] Denk aan verhandelbare extra emissiereductie of altijd de beschikbaarheid van agrarisch natuurbeheer geldt in zones en beekdalen.

[3:42:56] Vraag aan de minister, hoe gaat de minister uitwerken hoe extra milieuprestaties structureel kunnen worden beloond en er een verdienmodel ontstaat?

[3:43:04] Dan over de gereedschapskist.

[3:43:05] Een boer kan met een lege gereedschapskist geen volle oogst binnenhalen.

[3:43:09] Daarom ben ik blij dat de minister aangeeft dat ook veldemissies gaan meetellen.

[3:43:14] Ook bij mestaanwending, bewijding en bemesting liggen kansen.

[3:43:18] Het PBL schatte 1 tot 2 kiloton extra reductie en vanuit de praktijk...

[3:43:22] hoor ik een scenario van ongeveer 6 kiloton tot 10 kiloton.

[3:43:26] Juist voor extensieve en biologische boeren kunnen deze maatregelen het verschil maken, zodat ze niet gedwongen worden te intensiveren.

[3:43:33] Veldemissies moeten meetellen.

[3:43:36] Vraag aan de minister.

[3:43:37] Het CDA zal de minister houden aan de belofte om veldemissies mee te laten tellen.

[3:43:41] Wanneer krijgen we uitsluitsel over het werkelijke potentieel?

[3:43:44] En wanneer weten extensieve boeren welke veldemissiesmaatregelen meetellen?

[3:43:50] Wij willen dat de veldemissies bij vrijgave van de simulatietool in kwartaal 1, als ik dat goed heb begrepen, van 2027 beschikbaar zijn.

[3:43:59] Graag bevestiging.

[3:44:01] En u heeft nog weer een aantal interrupties.

[3:44:03] Eerst mevrouw Den Hollander, dan meneer Genwis.

[3:44:06] Voorzitter, deelt het CDA met de VVD dat een bedrijf die veel meer kan doen via veldemissies, dus veel meer emissiedaling kan halen via het veld, minder zou hoeven te doen in de stal, omdat het een bedrijfsspecifieke norm is die gehaald moet worden?

[3:44:22] Ja, wat ik voor me zie, voorzitter... als antwoord op de vraag van mevrouw Den Hollander... is dat je zou veldemissies kunnen salderen... met die norm per kilogram fosfaatrecht.

[3:44:36] Dus dan zou je dus het voordeel van veldemissies kunnen halen... door daarmee ook die norm van 0,164 te halen.

[3:44:44] Dus ik heb hier wel eens doorgepraat met mensen... die erg diep in de techniek zitten.

[3:44:48] En dat zou een hele interessante oplossing kunnen zijn...

[3:44:51] om die twee systemen ook bij elkaar te brengen.

[3:44:59] Voorzitter, ik ben hier ook al een paar weken over aan het nadenken... om te kijken of we hierover even een amendement in de begrotingsvergadering... want vandaag gaat het over het fonds... maar bij de begroting hebben we het ook veel meer over het pakket zelf.

[3:45:09] Waar ik nog mee zoekende ben, is hoe we dan dat kunnen borgen... dat dan ook daadwerkelijk dat doelbereik gehaald wordt.

[3:45:14] Heeft de heer Korewaar daar misschien een oplossing voor... zodat ik mijn amendement beter kan onderbouwen?

[3:45:19] Dan ga ik dan graag met mevrouw Den Hollander ook nog een keer aan zitten.

[3:45:23] Want ik denk dat het interessant is om daar gewoon goed over na te denken.

[3:45:26] En er zijn denk ik heel veel manieren om zulke soort zaken te kunnen borgen.

[3:45:31] Het emissiearm aanwenden van mest is een maatregel die een bepaalde emissiereductie veronderstelt.

[3:45:37] En dat ligt denk ik ook aan het ophangen van die maatregelen op de juiste manier aan de wet.

[3:45:43] Dus nu kunnen heel veel dingen niet omdat ze onder de natuurbeschermingswet vallen.

[3:45:49] En je niet van gemiddelde reducties mag uitgaan zoals dat eerder bij een milieuwetgeving wel mocht.

[3:45:56] Dat maakt al dat de borging makkelijker is.

[3:46:00] En bijvoorbeeld meer weidegang, dat wordt nu ook al gecontroleerd.

[3:46:04] Dan hoef je alleen maar te controleren of er nog meer weidegang plaatsvindt.

[3:46:09] Dus ik zie daar wel mogelijkheden voor.

[3:46:11] Maar ik denk dat het ook een hele goede vraag aan de minister zou zijn.

[3:46:14] Hoe je ook die veldemissies zou kunnen borgen.

[3:46:16] Dus die stel ik dan bij deze ook nog.

[3:46:19] Dank u wel.

[3:46:26] Voorzitter, dank u wel.

[3:46:29] Even een ophelderingsvraag over die veldemissies.

[3:46:32] Waar wil de heer Korvaar nou precies landen?

[3:46:35] Mijn idee was altijd, je kunt twisten over of doelsturing wel of niet haalbaar is bij veldemissies.

[3:46:40] Wat mij betreft wel.

[3:46:41] Het ministerie vindt dat altijd heel ingewikkeld.

[3:46:44] Oké, so far so good.

[3:46:45] Maar tellen de reducties op het gebied van veldemissies, moeten die nou meetellen bij die stalnorm van 0,164 kilogram ammoniak per fosfaatrecht?

[3:46:54] Ja of nee?

[3:46:55] Mijn antwoord is ja.

[3:46:57] Wat is het antwoord van de heer Korvaar?

[3:46:58] Meneer Korvaar.

[3:46:59] Ja.

[3:47:02] Meneer Gimmis.

[3:47:03] Voorzitter, nou dat is helder.

[3:47:05] Ik hoop dat de minister daarna gaat handelen.

[3:47:07] Want zo helder staat dat niet in de brief en niet in het programma.

[3:47:09] Is de heer Korvaar dat met me eens?

[3:47:11] En is hij het dan ook met me eens dat dat heel veel onhelderheid geeft?

[3:47:14] Want dat maakt de norm, zeker voor extensieve en biologische boeren, een stuk haalbaarder.

[3:47:21] Dank u wel, voorzitter.

[3:47:24] In het debat op 1 juli heb ik ook over veldemissies gesproken.

[3:47:29] En daarin konden we elkaar toen ook heel goed vinden.

[3:47:33] En toen heeft de minister ook een toezegging gedaan dat de minister hier ook naar zou willen kijken.

[3:47:40] En ik lees in de brief van 3 november dat de minister die toezegging ook gestand doet...

[3:47:45] En de vraag is nu, en hoe organiseer je dat dan?

[3:47:49] Het debat waar we nu in zitten is volgens mij een debat... waarbij je kijkt, hoe gaan we dan om met die veldemissies?

[3:47:56] En uw eerste vraag aan mij was... zou je moeten kunnen salderen ook met veldemissies... richting de 0,164 per kilogram fosfaatnorm?

[3:48:05] En mijn idee zou zijn, ja, dat zou best een heel goed idee kunnen zijn.

[3:48:07] En ik heb gevraagd aan de minister of ik dat dan ook zo zou kunnen zien...

[3:48:11] En de vervolgvraag die ik ook heb gesteld is in de simulatietool die begin 2027 beschikbaar komt.

[3:48:18] Kan ik daar dan ook die veldemissies in meelaten rekenen?

[3:48:21] Want dan weet ik ook wat de opgave is als ondernemer.

[3:48:24] Als ik me even verplaats in een ondernemer van jou, in hoeverre kan ik dat dan meelaten rekenen?

[3:48:32] Ja, voorzitter, dit is belangrijk.

[3:48:34] Maar nu zie ik bij de minister toch wel alle leeuwen en weer op de weg.

[3:48:39] Want ja, die veldemissies, die rekenen apart al mee aan het bereiken van die doelstelling voor 42 tot 46 procent die we ook moeten halen.

[3:48:47] En dus ja, dat is allemaal ingewikkeld om dat dan mee te laten tellen.

[3:48:51] Nou ja, misschien dat een restant mee kan tellen.

[3:48:53] Ik zie allemaal ingewikkeldheden.

[3:48:54] Zodat het gewoon heel eenvoudig is.

[3:48:56] Ongeveer grofweg de helft van de emissie komt uit de stal.

[3:48:59] De meeste komt de andere helft uit het veld.

[3:49:01] Het is toch logisch dat als een boer wordt aangesproken van je moet aan die en die norm voldoen.

[3:49:06] En via doelsturing mag je zelf weten hoe je daaraan voldoet.

[3:49:09] Of je dat nou doet via heel veel extensieve grondbewerking en weidegang.

[3:49:14] Of allemaal via hoogtechnologische oplossingen in de stal.

[3:49:18] Be my guest.

[3:49:19] Waarom niet gewoon ronduit die benadering?

[3:49:22] Meneer Korvaar.

[3:49:24] Voorzitter, ik ben erg benieuwd naar de beantwoording van de minister hier.

[3:49:28] Ik heb deze vraag namelijk ook aan het PBL gesteld.

[3:49:30] Dus wat is de potentie van veldemissies?

[3:49:32] Want het PBL stelt in haar rapport 1 tot 2 kiloton.

[3:49:37] En uiteindelijk was de, na wat doorvragen ook tijdens een technische briefing, gaf het PBL zelf aan enkele kilotonnen.

[3:49:46] Nou dus al bijna twee keer zoveel dan 1 tot 2 kilotonnen.

[3:49:49] Dus laten we uitgaan van 4.

[3:49:52] Ik kom zelf met experts tot 6 kiloton, 6 tot 10 kiloton.

[3:49:56] Dat is nog niet 50% van 45 kiloton.

[3:50:02] Nee, akkoord.

[3:50:04] Maar dat is dus wel...

[3:50:06] Ik ben heel benieuwd hoe de minister hierop gaat reageren.

[3:50:09] En ik ben enorm blij ook met zijn enthousiasme om dat wel mee te kunnen laten tellen.

[3:50:13] En ik begrijp dat de heer Grimwist deelt in dat enthousiasme.

[3:50:17] Mevrouw Bromet.

[3:50:20] Ik zie in het betoog voor veldemissies de heer Korvaar heel automatisch uitgaan van de koppeling van emissies aan fosfaatrechten en niet aan hectare, zoals ik betoogd heb in mijn inbreng.

[3:50:36] Ik heb de vraag aan D66 gesteld en aan de VVD hoe ze daarnaar kijken en hoe dit in de coalitieafspraken terecht is gekomen.

[3:50:43] Ik heb mevrouw Pot het heel erg horen verdedigen, maar het is ook natuurlijk de minister van haar kleur.

[3:50:49] Ik heb bij de VVD ruimte gezien.

[3:50:52] Hoe zit de heer Korvaard erin?

[3:50:54] Vindt hij het een mogelijkheid om boeren te laten kiezen of ze kiezen voor die koppeling aan hectares of aan fosfaatrechten?

[3:51:01] Ik heb het kabinet gezien die deze norm voorstelt.

[3:51:05] En dat is ook zoals ik er naar kijk.

[3:51:07] Dus ik ben niet op een gegeven moment wakker geworden met de idee van laten we dat eens koppelen aan fosfaatrechten.

[3:51:12] En ik stuur een berichtje naar de minister en dat moet maar in het coalitieakkoord komen.

[3:51:15] Of dat was de minister nog niet eens in zicht.

[3:51:18] Hij wist nog niet eens dat hij dit ging doen.

[3:51:21] Tenminste, daar ga ik van uit.

[3:51:22] U voorzag in een droom al wat er allemaal ging gebeuren.

[3:51:25] Maar ik ben ook wel benieuwd of de minister dat voorzag.

[3:51:28] Mijn voorstel zou zijn om die koppeling per fosfaatrecht wel te houden.

[3:51:34] Maar dan voor veldemissies die je per hectare dan wellicht ziet.

[3:51:41] Om die dan op die manier mee te laten tellen.

[3:51:43] Dus dan heb je een soort van combinatie van het systeem.

[3:51:47] Het is een voorstel en ik ben erg benieuwd hoe de minister hierop reageert.

[3:51:52] Want het principe moet helder zijn dat veldemissies ook mee kunnen tellen.

[3:51:56] Voorzitter, het wordt echt super ingewikkeld.

[3:51:58] Het wordt eigenlijk steeds ingewikkelder.

[3:52:00] Dus je kiest voor het een, maar dan ga je iets anders voor het andere.

[3:52:04] Waarom zou je niet gewoon zelf kunnen kiezen?

[3:52:07] Zou je niet die keuzevrijheid neerleggen?

[3:52:10] Zeker als je helemaal niet vol passie of vol overtuiging voor het een of het ander hebt gekozen.

[3:52:16] Zoals de heer Korvaar eigenlijk nu zegt.

[3:52:17] Meneer Korvaar.

[3:52:18] Hij accepteert wat de minister opschrijft, maar hij heeft geen argument waarvoor.

[3:52:23] Nou, ik denk dat mevrouw Pot daar gelijk in had, dat die fosfaatrechten kennen een bepaald plafond in Nederland, de zogenaamde cap.

[3:52:32] Dus als je emissie wil beperken, dan is dat een manier om dat te doen.

[3:52:38] Aan de emissie per hectare kleven ook gevaren.

[3:52:46] Zeker ook voor jonge boeren, want soms zullen zij moeten investeren in grond als je dan aan die normen wilt voldoen.

[3:52:53] Dus ik snap heel goed...

[3:52:56] Wat mevrouw Bromet zegt, zou je niet moeten kunnen kiezen.

[3:52:59] Mijn eerste route zou zijn, je hebt nu een bepaalde norm per kilogram fosfaatrecht.

[3:53:04] Kijk of dat het ook mogelijk is of je ook kan salderen voor veldemissies.

[3:53:10] En dat is helemaal niet ingewikkeld.

[3:53:11] Het is gewoon een kwestie van hoe schrijf je dat op.

[3:53:14] Dus ik ben daar niet zo bang voor mevrouw Bromet.

[3:53:18] Tot slot mevrouw Bromet.

[3:53:19] Ja, we zullen kijken naar de motivatie van de minister.

[3:53:22] Daar ben ik ook benieuwd naar.

[3:53:23] En dan daarna zal ik met voorstellen komen.

[3:53:27] Goed, dank u wel.

[3:53:29] Even kijken.

[3:53:31] Ik was onlangs bij TNO.

[3:53:33] Daar zag ik de mogelijkheden die we nog niet benutten.

[3:53:37] Oftewel een kijkje in de toekomst.

[3:53:40] Het meten via satellieten, vliegtuigen en mobiele meetstations kunnen ammoniakuitstoot echt in beeld brengen op een veel preciezere manier die we op dit moment doen.

[3:53:50] En daarom heb ik een voorstel in voorbereiding om van 2027 tot 2030 de minister op te roepen om hier ook aan te gaan werken.

[3:53:58] Dus om met mobiele stikstofmetingen ook een nog duidelijker beeld te kunnen krijgen.

[3:54:04] Dat is goedkoper dan stalmetingen.

[3:54:06] Je meet bij de bron en ook grensoverschrijdend kun je zien wat er gebeurt.

[3:54:13] Dus een vragende minister.

[3:54:15] Echte metingen maken inzichtelijk hoeveel ammoniak er echt wordt uitgestoten.

[3:54:18] Hoe kijkt de minister naar deze uitbreiding?

[3:54:20] En hoe kunnen satellietvliegtuigen en mobiele metingen bijdragen aan een betere gebiedsanalyse en doelsturing?

[3:54:27] In het coalitieakkoord staat dat we iedere twee jaar de voortgang op natuurbodem en water monitoren.

[3:54:32] Wanneer gaan we ook de bodemkwaliteit van natuurterreinen structureel meten?

[3:54:36] Er komt meer geld voor natuurbeheer terecht als daarmee daadwerkelijk natuurherstel wordt gerealiseerd en verslechtering wordt gestopt in eerste instantie.

[3:54:45] Van boeren vragen we meetbare resultaten, dat mag ook van natuurbeheerders worden gevraagd.

[3:54:50] Aan welke concrete KPI's vraag ik aan de minister denkt hij voor natuurbeheer?

[3:54:57] Verandering ontstaat bij mensen, niet bij systemen.

[3:54:59] De boer die een praktische oplossing bedenkt, de boswachter die weet wat een gebied nodig heeft, de onderzoeker die een meetmethode ontwikkelt.

[3:55:07] Nederland heeft een lange traditie van publiek-private samenwerking en onze polders en waterschappen zijn daar voorbeelden van.

[3:55:14] Ik maak me zorgen dat met de veranderende regie de publiek-private samenwerking rond het regieorgaan versnelle innovatie, emissiereductie, duurzame veehouderij verloren gaat.

[3:55:23] Ik begrijp dat de minister de regie wil versterken, maar gooi het kind niet met het bad water weg.

[3:55:28] Field labs en praktijkmensen moeten samen erkende technieken, meetprotocollen en oplossingen blijven ontwikkelen.

[3:55:35] Een vraag aan de minister.

[3:55:36] Hoe gaat de minister deze publiek-private samenwerking concreet organiseren?

[3:55:41] En hoe blijft de kennis en uitvoeringskrachten uit het bestaande regieorgaan behouden?

[3:55:45] En een tweede vraag.

[3:55:47] Is de minister het met het CDA eens dat het aanstellen van een extern procesbegeleider noodzakelijk is?

[3:55:54] Ook gebiedsprocessen kosten tijd en geld.

[3:55:56] Provincies, waterschappen, gemeenten, boeren en natuurorganisaties moeten ze samen uitvoeren.

[3:56:02] Ik heb naar de begroting gekeken en ook naar artikel 25 en 26... en ik begrijp niet helemaal waar die gebiedsprocessen dan uit betaald worden.

[3:56:10] Kan de minister dat toelichten?

[3:56:12] Boeren krijgen een vergoeding voor hun deelname aan het gebiedsproces... staat in het coalitieakkoord.

[3:56:17] Wanneer is het geregeld dat boeren die deelnemen aan gebiedsprocessen... een vergoeding voor hun tijd krijgen, vraag ik aan de minister.

[3:56:25] Er is veel...

[3:56:27] Er is veel...

[3:56:28] Als u even zoekt waar u was gebleven, dan ga ik mevrouw Brommert nog even de gelegenheid geven voor een interruptie.

[3:56:36] Waarom alleen een vergoeding voor boeren en niet voor alle andere participanten in zo'n gebiedsproces?

[3:56:42] Ik heb ervaren door het werk wat ik hiervoor deed toen ik de Kamer in kwam.

[3:56:47] Toen was ik dagvoorzitter en stond ik regelmatig voor groepen rond het Nationaal Programma Landelijk Gebied.

[3:56:52] Om in gebiedsprocessen na te denken over hoe je doelen bij elkaar brengt.

[3:56:57] Dat er vaak consultants zijn die die gebiedsprocessen begeleiden.

[3:57:02] Dat er ambtenaren zijn die dat vanuit of het waterschap of de provincie of de gemeente ook oppakken.

[3:57:08] En dat er vaak boeren zijn, en soms zijn er één of twee die in zo'n gebiedscommissie zitten, die dat dan vanuit in hun eigen tijd moeten doen.

[3:57:16] Dus ik ben het met mevrouw Bromet eens dat als er andere participanten zijn die ook voor NOP daar zitten, dat daar ook naar gekeken mag worden.

[3:57:25] Ik dacht aan treinbeheerende organisaties bijvoorbeeld.

[3:57:29] Die ook dat allemaal doen binnen hun beperkte budgetten.

[3:57:34] Dat ben ik ook met mevrouw Bromet eens als het gaat om treinbeheerende organisaties.

[3:57:37] Want die moeten ook altijd maar iemand leveren die aan zo'n gebiedsproces deelneemt.

[3:57:42] En aan de andere kant vind ik het ook belangrijk dat we dus werken aan structurele financiering van treinbeheerende organisaties.

[3:57:50] Daar wil ik in de begroting nog een punt van maken.

[3:57:52] Dat heb ik eerder met...

[3:57:54] Met mijn collega van D66 ook gepoogd te doen, met Marieke Vellinga.

[3:58:01] En ik denk dat dat juist ook belangrijk is, zodat er ook een vast contactpersoon vanuit terreinbeheerende organisaties deel kan nemen aan die gebiedsprocessen.

[3:58:09] Zodat je ook lange termijn beleid kunt maken.

[3:58:13] Goed, en nu had ik een zin opgeschreven die ik zelf niet meer kan ontcijferen.

[3:58:17] En daarom zeg ik nu even kijken.

[3:58:19] Wanneer gelden de normen?

[3:58:21] Wanneer komen maatregelen en regelingen?

[3:58:23] En wanneer kan een boer zijn bedrijfsplan maken?

[3:58:27] En wanneer is vergunningverlening weer mogelijk?

[3:58:30] En wat ik daarmee bedoel is, er is een tijdlijn nodig voor ondernemers.

[3:58:34] Ondernemers willen weten wanneer...

[3:58:37] kan ik een bedrijfsplan maken en weet ik ook waar ik aan toe ben.

[3:58:41] Maar ik mis die tijdlijn op dit moment.

[3:58:43] Dus wanneer komt dat?

[3:58:45] Dus een vraag is, er is sterke behoefte aan een overzichtelijke tijdlijn op één plaatje... waarin de landelijke mijlpalen voor wetgeving, normen, ondersteuning en vergunningverlening staan.

[3:58:55] Het CDA wil dat dit begin tweede kwartaal van 2027 beschikbaar is.

[3:59:01] Kan de minister dat toezeggen?

[3:59:04] En dan kom ik bijna op mijn laatste stuk, maar er is 9 miljard euro beschikbaar voor de gebiedsgerichte aanpak.

[3:59:09] En toch spreekt de minister bij dit geld steeds over extensivering en grondafwaardering.

[3:59:15] En in het rapport van De Wurde lees ik dat 60% van dit budget daarvoor is.

[3:59:19] Extensivering is een middel en geen doel op zichzelf.

[3:59:22] Soms is extensivering nodig.

[3:59:25] Elders werken innovatie, stalmaatregelen, verplaatsing of combinaties.

[3:59:29] Vraag aan de minister.

[3:59:30] Kan de minister toezeggen dat die 9 miljard voor zonering ook kan worden ingezet voor innovatieve emissiereducerende maatregelen binnen de gebiedsplannen, wanneer daarmee hetzelfde natuurherstel en ruimte voor vergunningverlening wordt bereikt?

[3:59:43] En dan afsluitend.

[3:59:44] De ombudsman beveelt duidelijke lange termijn doelen aan.

[3:59:47] Eensamenwerkende overheid en benutting van de kennis van boeren.

[3:59:50] We vragen boeren, natuurbeheerders en mede-overheden om te leveren.

[3:59:54] En dat moet de overheid zelf ook leveren.

[3:59:57] Met duidelijke regels, geld, erkende maatregelen, metingen, één

[4:00:00] een begrijpelijke tijdlijn en vergunningverlening die weer op gang komt.

[4:00:05] Ze willen weten hoe dan en waarom.

[4:00:08] Alles valt of staat met de vraag of de overheid zelf ook levert.

[4:00:13] Dank u wel.

[4:00:14] wel meneer Korevaar.

[4:00:15] We gaan het rijtje even af, de komende drie.

[4:00:18] Dus mevrouw Ouwehand.

[4:00:23] Voor u.

[4:00:24] Voorzitter, dank u wel.

[4:00:25] Voorzitter, we zijn volledig afhankelijk van gezonde vitale ecosystemen.

[4:00:30] En juist boeren kunnen niet zonder een gezonde bodem, schoon water, gezonde natuur.

[4:00:37] De natuur helpt ons met alles wat we nodig hebben.

[4:00:40] Maar het is ook het makkelijkste om te verwaarlozen.

[4:00:43] Dat je de natuur achteruit laat gaan.

[4:00:45] Dat je je water laat vervuilen.

[4:00:46] Dat je je klimaat laat ontsporen.

[4:00:48] Tot het moment dat je keihard de deksel op de neus krijgt.

[4:00:52] Dus het is van het allergrootste belang, we spreken vandaag over een fonds dat geen fonds is, maar we waren blij dat dit kabinet met een samenhangende aanpak kwam voor landbouw, stikstof en natuur.

[4:01:05] Want we zullen in samenhang uit deze problemen moeten komen.

[4:01:13] Wel een probleem is dat die samenhang wel een keurige ambitie is, maar nog onvoldoende wordt gerealiseerd.

[4:01:22] En daarom staan wij vooral stil bij de omslag die nodig is in de landbouw en in hoeverre het beleid dat de minister en de staatssecretaris nu voorstellen...

[4:01:32] ...daar daadwerkelijk aan bijdraagt.

[4:01:34] Want wij zijn er echt van overtuigd dat als je kijkt naar de adviezen van de ombudsman... ...als je kijkt naar de lessen die we met elkaar hebben kunnen leren, waar Remkes ook op wijst... ...zorg nou dat boeren de hele bocht kunnen overzien, niet nu een beetje gaan sturen... ...en dan straks over vijf jaar blijken er toch weer andere doelen op te komen... ...omdat we bijvoorbeeld nu al weten waar we wettelijk gezien op uit moeten komen... ...maar dat we dat niet voldoende meenemen in het plan dat we nu maken...

[4:02:02] Het Partij voor de Dieren is ervan overtuigd dat als je echt kiest voor de omslag naar gezonde landbouw en herstel van de natuur, dat je dan ook je stikstofslot oplost.

[4:02:13] En de route die het kabinet heeft gekozen was met doelen van het vorige kabinet, die aantoonbaar te laag zijn, proberen zo snel mogelijk van het stikstofslot af te komen.

[4:02:25] Dat kan misschien, maar dan moet je wel al die andere doelen voldoende meenemen om boeren niet voor de lange termijn weer met problemen op te zadelen.

[4:02:38] een verkeerde keuze is gemaakt in het starten met dit probleem.

[4:02:43] En dat doet niks af aan de waardering die we hebben... voor de inzet van de minister en ook de staatssecretaris.

[4:02:50] Vanuit hun startpunt heb ik ze hard en goed zien werken.

[4:02:54] Maar kom je op het eindpunt dat je nodig hebt?

[4:02:57] Ik denk van niet.

[4:02:58] En ik denk dat het de verantwoordelijkheid is van ons allemaal... om juist voor die boeren...

[4:03:05] Niet de fouten te herhalen die we nu wel kunnen voorkomen.

[4:03:10] Ik zie een interruptie.

[4:03:13] Dat was heel subtiel, mevrouw Den Hollander.

[4:03:15] Nou, zo heel subtiel was u niet, maar als u naar rechts kijkt is het wel moeilijk om waar te nemen, dat is waar.

[4:03:20] Ja, mijn vraag aan mevrouw Ouwehand is... Partij voor de Dieren streeft naar een dierwaardige verhouderij en die hebben daar een bepaald beeld van.

[4:03:27] Hoeveel procent van de huidige bedrijven en de huidige dieren bestaat er in de dierwaardige verhouderij van mevrouw Ouwehand?

[4:03:37] Om te beginnen is het niet.

[4:03:38] De Partij voor de Dieren heeft daar een bepaald beeld van.

[4:03:41] Dat heb ik wel, maar waar ik van uitga is wat we in de wet hebben vastgelegd met elkaar.

[4:03:46] En dat is een belofte die al 25 jaar oud is.

[4:03:49] Het was de commissie Wijfels die door het toenmalige kabinet, met de VVD erin trouwens...

[4:03:54] is gevraagd om te adviseren over de toekomst van de veehouderij.

[4:03:57] Want we zagen dat het op alle fronten vastliep.

[4:04:01] Op het gebied van de milieudoelen, maar zeker ook op het gebied van dierenwelzijn.

[4:04:06] En toen is beloofd een omslag te maken.

[4:04:08] En dat het perspectief van de dieren natuurlijk gedrag leidend zou worden in de veehouderij.

[4:04:12] Dus daar komt het vandaan.

[4:04:13] En de Kamer heeft daar de afgelopen jaren...

[4:04:15] Overgedeputeerd.

[4:04:17] Het kabinet heeft ook werk verzet.

[4:04:18] Er is een rapport verschenen van de Raad voor Dieragelegenheden over de zes leidende principes van een dierwaardige veehouderij.

[4:04:25] Die zijn verder geconcretiseerd met onderzoek van de Universiteit Utrecht.

[4:04:28] Dus daar baseer ik me op.

[4:04:30] En dan denk ik dat een koplopersgroep als de Caring Farmers al een heel eind in de buurt komt.

[4:04:35] En ik denk dus ook dat we hun pioniersmentaliteit centraal moeten stellen in de omslag die we vervolgens moeten maken.

[4:04:45] Mevrouw de Hollander.

[4:04:46] Voorzitter, dat is op geen enkele manier een antwoord op mijn vraag.

[4:04:50] Ik constateer dat wij nu een stikstoffonds bespreken... waarbij we een immense opgave neerleggen bij de agrarische sector.

[4:04:58] En daar staan wij achter als VVD.

[4:05:00] En ik constateer dat we ook nog een opgave hebben op het gebied van de dierwaardige veehouderij.

[4:05:03] En we hebben daar net ook een interruptiedebat over gevoerd... dat het ook belangrijk is om te voorkomen dat er desinvesteringen gaan plaatsvinden.

[4:05:09] Maar mijn vraag aan mevrouw Ouwehand was... als wij naar een volledig dierwaardige veehouderij gaan... waarbij ieder dier in de veehouderij...

[4:05:17] te aller tijden natuurlijk gedrag kan vertonen... en een positieve welzijnsbevinding heeft.

[4:05:25] Hoeveel dieren, hoeveel bedrijven zijn er dan nog in Nederland?

[4:05:30] Ik ga antwoord geven op die vraag, maar het begint al verkeerd.

[4:05:35] Het is niet en we hebben een opgave voor een dierwaardige veehouderij.

[4:05:40] Dat is de opgave.

[4:05:42] En we zijn op dit punt gekomen omdat we juist zagen dat het sturen op stikstof of op klimaat ten koste ging van dierenwelzijn, terwijl de samenleving dat niet wil.

[4:05:54] Daar is dit vandaan gekomen.

[4:05:56] Vanuit die oude belofte van het kabinet waar de VVD toen in zat... we zullen een omslag moeten maken.

[4:06:05] Dat betekent, en dat is het antwoord op mijn vraag... dat je naar een andere veehouderij toe gaat, inderdaad veel extensiever.

[4:06:11] Niet meer een aantal bedrijven steeds minder... want die schaalvergroting jaagt boeren ook gewoon naar de uitgang... van een paar hoogintensieve bedrijven...

[4:06:22] Nee, zorg dat je meer boeren de kans geeft om op een dierwaardige manier... ...de natuurdroelen te kunnen halen en ga die sector dan vervolgens steunen.

[4:06:31] Maar dat we dan af moeten van die 535 miljoen dieren die we hier per jaar slachten... ...dat staat als een paal boven water.

[4:06:39] Tot slot mevrouw de Hollander.

[4:06:41] Dat was een poging tot een antwoord wellicht, maar laat ik dan iets makkelijker maken.

[4:06:44] Hoeveel procent van de huidige productie is er nog in Nederland... ...in het landbouwsysteem van mevrouw Ouwehand?

[4:06:51] Mevrouw Ouwehans.

[4:06:53] Hoeveel procent dat zal moeten blijken?

[4:06:55] Het is een lange termijn doel waarvan ik ook al zeg dat is echt heel pijnlijk voor de dieren.

[4:06:59] Want dit doel had in 2022 al gerealiseerd moeten zijn.

[4:07:02] Dit is ons steeds voorgehouden door voorgaande kabinetten.

[4:07:06] Tien tot twintig jaar nemen we de tijd.

[4:07:08] Het is niet gebeurd.

[4:07:10] Dat er een omslag moet worden gemaakt naar een gezonde landbouw... en dat dat niet kan met de intensieve veehouderij in Nederland... dat staat voor ons als een paal boven water.

[4:07:19] Dat blijkt ook uit al die onderzoeken die hieronder liggen.

[4:07:23] Als je die keuze niet maakt, dan hou je boeren vast in een systeem... waar om te beginnen, buiten de natuurzones ook, alleen de grote jongens het overhouden.

[4:07:33] Dus je gaat nog verder verlies aan boeren zien...

[4:07:36] Dieren die in dit systeem blijven lijden... waar de samenleving het helemaal niet mee eens is.

[4:07:43] En een verdienmodel waar alleen de grote bedrijven van profiteren... met grote maatschappelijke kosten.

[4:07:50] En wij staan voor die omslag.

[4:07:52] En we wijzen iedereen erop dat daar ook in de wet al doelen voor zijn vastgesteld.

[4:07:56] Die dierwaardige veehouderij is niet een luxe wensje.

[4:07:59] In 2040 zal de hele agrarische sector daaraan moeten voldoen.

[4:08:04] En als we daar nu niet goed op gaan sturen...

[4:08:06] Zeg je dus tegen boeren, nou investeer maar in een leliesveer of in een koeientoilet.

[4:08:11] Noem al die innovaties maar op.

[4:08:14] Waarbij het wettelijke doel van een dierwaardige veehouderij niet is meegenomen.

[4:08:18] Volgens mij moet je dat boeren ook niet aan willen doen.

[4:08:23] Volgt uw eerste termijn.

[4:08:25] Ja, voorzitter.

[4:08:26] Dank u wel.

[4:08:28] We hebben dus gezien dat het kabinet wel goed aan de slag is gegaan.

[4:08:32] Maar als je niet begint waar het moet beginnen... en ik kan de minister alvast zeggen... je hoeft niet tot achter de komma je visie uitgekristalliseerd te hebben.

[4:08:42] In zijn eigen woorden, ja, doe het maar breed, dan gebeurt er geen reet.

[4:08:44] Ik vind dat hij leuk taalgebruik bezigt.

[4:08:48] Je zult altijd op open eindjes blijven, maar het open eind dat we nu hebben is wel heel groot.

[4:08:53] En dan valt het wel op dat het doel van dierwaardigheid inderdaad nog steeds als een soort luxe bijproduct wordt gezien.

[4:09:03] Terwijl hier begint het.

[4:09:05] Ik wil ten aanzien van het vertrouwen dat de overheid dringend terug moet verdienen bij de boeren, allereerst gezegd hebben dat wat ons betreft het beleid voor stikstof en natuur ook een gevoel moet geven dat je over alle sectoren een eerlijke bijdrage vraagt.

[4:09:25] Dat betekent dat je ook in de industrie

[4:09:28] in de richting van de boeren heldere keuzes moet maken.

[4:09:31] Ik begrijp het echt niet dat het kabinet zegt... vliegveld, lelieveld kan wel openvoren, vakantievluchten.

[4:09:37] Wat is dat voor een signaal aan de boeren?

[4:09:40] Waarom wordt Tata Steel niet net zo hard aangepakt... als we nu de komende jaren van de boeren gaan vragen?

[4:09:46] Dus ik vind, laat zien dat je het belang van natuurherstel, het belang van...

[4:09:52] Het halen van onze milieudoelen.

[4:09:55] Dat je niet alleen maar bij de boeren een grote opgave vraagt.

[4:09:59] Die opgave is terecht.

[4:10:01] Maar het zou wel fijn zijn als boeren ook kunnen voelen.

[4:10:03] Oké, dus andere sectoren waar die problemen spelen heb ik hetzelfde gevoel.

[4:10:08] Die moeten ook radicaal veranderen.

[4:10:11] Dat gezegd hebbende.

[4:10:13] Als je dan in de richting van de boeren eerlijk wil zijn, dan zul je dus de lessen van Remkes, van de ombudsman en van al die rapporten mee moeten nemen.

[4:10:23] En dan vind ik het wel echt heel pijnlijk dat we vorige week een rapport hebben gekregen van een commissie die notabene door het vorige kabinet is ingesteld...

[4:10:34] Waarin wordt gezegd wat we al jaren weten.

[4:10:38] Dierenwelzijn trekt altijd aan het kortste eind.

[4:10:41] In de vleessector en in de veehouderijsector.

[4:10:44] Ja, dat zien we dus ook in het beleid.

[4:10:46] Er wordt gestuurd op stikstof wat de kosten gaat van dierenwelzijn.

[4:10:50] Dan staan ze in die potdichte stallen op emissiearme stalvloeren.

[4:10:54] Dan hebben ze luchtwassers wat een grote risico op echt enorme slachtoffers oplevert als er stalbrand uitbreekt.

[4:11:01] Iedere keer trekt dierenwelzijn aan het kortste eind.

[4:11:05] Later die dag, het was dinsdag, kregen we de beelden daarbij te zien.

[4:11:09] Bij de uitzending van Boos.

[4:11:11] Dit is hoe het eruit ziet.

[4:11:13] Die ammoniakuitstoot uit de veehouderij komt omdat we dieren in potdichte stallen houden waar ze een afschuwelijk leven leiden.

[4:11:23] Ik heb de minister eerder al geadviseerd...

[4:11:25] Heb het daarover.

[4:11:26] Want daar is in de samenleving draagvlak.

[4:11:30] We kunnen boeren helpen om die omschakeling te maken.

[4:11:33] Maar dit systeem waarin je ziet dat varkens tussen stangen liggen.

[4:11:40] Dat ze in die positie hun biggetjes ter wereld moeten brengen.

[4:11:44] Doorgefokt.

[4:11:46] Veel grotere aantallen biggen worden daar geboren dan zo'n varken met goed fatsoen kan grootbrengen.

[4:11:52] Die biggetjes sterven, zijn ziek en worden vervolgens doodgeslagen.

[4:11:56] En daarover heeft meneer Vlag een interruptie.

[4:12:02] De kans dat de Partij voor de Dieren en de SGP het eens worden in dit beleidsterrein is vrij klein.

[4:12:06] Maar ik wil toch een poging wagen.

[4:12:08] Begrijp ik het goed, mevrouw Holland zegt dat daar in bedrijfsmodellen waarin dierenwelzijn niet meer het kind van de rekening is, maar gekoppeld is aan klimaat en milieu, doelen die je haalt, dat zijn de bedrijven binnen die sectoren waar we ook in moeten gaan investeren.

[4:12:25] Is dat mijn correcte samenvatting?

[4:12:26] Ik vind dat het onze taak is om goed te kijken naar welke doelen liggen er allemaal en die samen te brengen.

[4:12:34] En daar is een dierwaardige veehouderij, we weten wat dat betekent, die principes zijn uitgewerkt, hebben we ook vastgelegd in de wet.

[4:12:42] Die zul je echt integraal mee moeten nemen in de opgave die we nu van boeren gaan vragen.

[4:12:48] En het stikstofpakket gaat tot 2035.

[4:12:51] Het doel voor een dierwaardige VH3 is 2040.

[4:12:54] Dus ik snap dat het niet allemaal op één moment kan.

[4:12:58] Maar de maatregelen die je nu neemt, mogen niet in de weg staan van het bereiken van het doel van de dierwaardige VH3.

[4:13:03] En ik vind dus ook dat je daar je middelen op moet inzetten.

[4:13:07] Want je wilt boeren de gelegenheid geven om die omslag op die integrale doelen in samenhang te kunnen maken.

[4:13:15] Nou voorzitter, ik was zaterdag van een week geleden bij de opening van een groot kalverhouderijbedrijf in Nijkerk.

[4:13:22] Waar dat allemaal samen kwam.

[4:13:24] Aan de hand van data was heel duidelijk zichtbaar wat de emissies waren, wat er overbleef.

[4:13:28] En het leven van die kalveren was verre van ellendig te noemen.

[4:13:31] Sterker nog, ik heb daar letterlijk gezegd dat veel mensen niet leven zoals de kalveren daar leven.

[4:13:36] Met vloerverwarming, gescheiden inlaat en dus gevrijwaard van tocht, onbeperkt toegang tot voedsel.

[4:13:41] Is dat dan ook de dierhouderij?

[4:13:43] Zoals mevrouw Ouwehand zegt, ja, op die manier zouden wij het van harte kunnen steunen.

[4:13:48] Mevrouw Ouwehand.

[4:13:49] Ik was niet op dit COVID-bedrijf, maar mijn allereerste vraag zou zijn... waar was hun moeder?

[4:13:57] Tot slot, meneer Vlag.

[4:13:59] Volgens mij mogen we geen tegenvragen stellen in interrupties.

[4:14:02] Mijn punt is dat als mevrouw Ouwehand het serieus meent zoals ze het zegt...

[4:14:07] dan zouden ze, denk ik, in antwoord op mijn vragen hebben kunnen zeggen... ja, inderdaad, dat is de manier waarop wij dieren zouden moeten houden.

[4:14:15] Hier is het dierenwelzijn op een dermate hoog niveau... dat dit voorbeelden zijn waar we als overheid in zouden moeten investeren.

[4:14:22] Ik heb ook opgeroepen om met de confinantpartners van...

[4:14:27] het confinant diervaardige veehouderij, daar eens een keer te gaan kijken.

[4:14:30] Want er worden enorm grote stappen gezet.

[4:14:31] Dus ik neem hiermee ook afstand van de gedachte alsof veehouders nog steeds bezig zijn om hun dieren zo ellendig mogelijk leven te laten bezorgen.

[4:14:40] Er zijn talloze voorbeelden inmiddels dat diervaardige veehouderij echt met afstand beter is dan in welk ander land in onze wijde omgeving.

[4:14:49] Mevrouw Ouwehand hierop.

[4:14:51] Ja voorzitter, maar we hebben wettelijk vastgelegd wat een dierwaardige veehouderij is.

[4:14:56] En dat is uitgewerkt door de Universiteit van Utrecht.

[4:15:00] En de wettelijke opdracht is dat het kabinet aan de slag gaat met regels om te zorgen dat dat er komt.

[4:15:05] Dus we kunnen van mening verschillen, maar we hebben gewoon een wetenschappelijke grondslag.

[4:15:09] En wat we weten uit de wetenschap is dat kalfjes bij hun moeder willen kunnen drinken en dat koeien voor hun eigen kalf willen zorgen.

[4:15:17] Dat ze weidegang nodig hebben.

[4:15:18] Dus dat zijn een aantal van die basisvoorwaarden waarvan ik denk, hé, maar dit hebben we al vastgelegd in de wet.

[4:15:25] Laten we dan ook in de richting van de boeren wel een beleid maken dat we zorgen dat ze weten waar ze op uit moeten komen.

[4:15:31] En daar ook de middelen op inzetten om ze te ondersteunen, om die omslag te maken.

[4:15:37] Mevrouw Den Hollande wil graag een punt van orde maken waarvan ik denk ik weet waar hij over gaat.

[4:15:42] Voorzitter, ik maak me een beetje zorgen, want het is al drie uur smiddag.

[4:15:45] We hebben nog tweeënhalf uur en moeten nog vier sprekers aan de kant van de Kamer.

[4:15:48] Ik verwacht zomaar heel veel interrupties voor de minister.

[4:15:52] Kunnen we het over het fonds hebben in plaats van over alle andere zaken?

[4:15:55] Want we hebben ook nog gewoon een begrotingsvergadering volgende week.

[4:15:57] En we hebben nog een aantal debatten over dierwaardige veehouderij.

[4:15:59] Ik vind het gewoon niet zo netjes om het op deze manier zo uit te laten lopen.

[4:16:02] Ik vind het een mooie oproep.

[4:16:03] Overigens hebben wij tot zes uur, omdat we het een half uur verplaatst hebben.

[4:16:07] Mevrouw Bromet.

[4:16:09] Nou, voorzitter, we hebben het niet een half uur verplaatst, we hebben het drie kwartier verplaatst.

[4:16:12] Dus ik zou zeggen, we hebben het tot kwart over zes.

[4:16:16] Dat moet lukken.

[4:16:17] Maar u heeft een goed punt, dus ik roep en laat dat een inspiratie zijn voor u allen, voor uw interrupties en uw verhaal.

[4:16:25] Mevrouw Van der Plas.

[4:16:27] Zeker gaat het over het fonds, maar er worden hier wel een aantal dingen genoemd door mevrouw Ouwehand die niet direct een relatie hebben met het fonds en waarover ik wel een vraag heb.

[4:16:37] En dat gaat ook over de vraag die mevrouw Ouwehand zojuist stelde aan de heer Vlag van waar is de moeder?

[4:16:43] Ja, sorry dat ik het erbij haal, maar bij het draagmoederschap wordt een kind direct hergehaald bij de moeder en wordt het bij iemand anders neergezet.

[4:16:53] En kan de baby ook niet blijven drinken bij de moeder?

[4:16:57] Mevrouw van der Plas, dit is wel heel ver bezijdens, het stikstoffonds.

[4:16:58] Nou ja, daar heeft de Partij voor de Dieren toch een heel ander standpunt over.

[4:17:02] Dit is geen medisch-ethisch debat, dit is een debat over het stikstoffonds.

[4:17:06] Nou, ik vind het wel relevant, omdat mevrouw Ouwehand dit punt zelf aanhaalt.

[4:17:10] En de Partij voor de Dieren altijd zegt, de stem van dieren telt.

[4:17:16] En dat vind ik prima als zij dat vindt.

[4:17:21] Maar goed, vandaar wel mijn vraag, wat is dan het verschil?

[4:17:28] U hoeft daar wat mij betreft geen antwoord op te geven, want dit is geen medisch-ethisch debat.

[4:17:32] Wat mij betreft beperkt u uw antwoord tot het fonds waar we het vandaag over hebben.

[4:17:40] En dat is verder aan u.

[4:17:44] Ja, voorzitter.

[4:17:44] Ik vroeg me al af of dit een serieuze vraag is.

[4:17:49] Maar ik denk dat we maar even door moeten naar waar het debat over gaat.

[4:17:55] Ja, voorzitter.

[4:17:56] En dan is het dus wel relevant... dat de ammoniak uit de veehouderij... waar de natuur zo door achteruit gaat... en waardoor het stikstofslot een groot probleem is geworden voor Nederland... het begint wel bij de dieren in de stal.

[4:18:15] En ik heb de minister dus eerder al aanbevolen...

[4:18:18] om het daarover te hebben.

[4:18:20] Want in de samenleving is er geen enkel draagvlak... voor hoe dieren in de intensieve veehouderij op dit moment moeten leven.

[4:18:27] We hebben daar een wettelijke opdracht.

[4:18:30] Als je dat onvoldoende nu meeneemt, onvoldoende ook daarover spreekt... dan kun je niet in samenhang die omslag maken.

[4:18:40] En dit is wel de verantwoordelijkheid.

[4:18:41] Ik snap dat de minister heel druk is geweest... want het is een heel groot probleem dat hij moet oplossen...

[4:18:47] Dus de portefeuilleverdeling snap ik wel, maar ik mis wel de integrale verdediging van de omslag die we zullen moeten maken samen met de boeren.

[4:19:00] En de keuzes die we vervolgens ook maken in het stikstoffonds.

[4:19:03] Want ik hoor hier vandaag, en daar ben ik echt blij mee...

[4:19:06] Een meerderheid die zegt we moeten voorkomen dat je boeren weer laat investeren in systemen die dan straks toch weer anders moeten.

[4:19:15] Maar ik zie dat wel in het beleid gebeuren.

[4:19:17] En dat komt volgens mij voor een belangrijk deel omdat er heel makkelijk wordt weggekeken bij het dierenwelzijn.

[4:19:25] Koeien horen in de wei.

[4:19:27] Daar heeft u een interruptie van mevrouw Bromet.

[4:19:30] Ik zocht even naar een punt in uw verhaal, maar die heb ik even hier gezet.

[4:19:33] Sorry, ik zat niet op te letten.

[4:19:37] Ja, voorzitter.

[4:19:39] We staan hopelijk aan de vooravond van een veehouderij die de andere kant op gaat.

[4:19:44] Ik denk dat mevrouw Auwand en ik dat wel met elkaar eens zijn.

[4:19:47] Maar de vraag is natuurlijk ook in welk tempo gaat dat?

[4:19:50] En gaat dit stikstofplan wat nu gemaakt is goed genoeg...

[4:19:55] Die kant op wijzen.

[4:19:56] En ik heb eigenlijk geen idee hoe de Partij voor de Dieren erin zit.

[4:20:00] Mevrouw Ouwehand.

[4:20:01] Hoeveel tijd gunt de Partij voor de Dieren dit proces?

[4:20:06] Mevrouw Ouwehand.

[4:20:07] Wij vinden drie dingen belangrijk.

[4:20:10] De natuurdoelen moeten gewoon worden gehaald.

[4:20:12] En daar twijfel ik echt over met wat ik zie.

[4:20:16] Natuurherstel, zeker.

[4:20:18] Maar het invoeren van een rekenkundige ondergrens, terwijl je nog niet die grote omslag hebt gemaakt, is maar een van de voorbeelden.

[4:20:26] Ik weet het niet.

[4:20:27] Dus wij twijfelen of de natuurdoelen daadwerkelijk worden gehaald.

[4:20:32] En dat is voor ons wel belangrijk.

[4:20:34] Het tweede is dat de doelen voor dierwaardigheid echt meteen moeten worden meegenomen.

[4:20:42] Dus je hoeft niet alles op hetzelfde moment te realiseren.

[4:20:45] Maar de dingen die je nu doet mogen niet in de weg staan van de doelen die nog komen.

[4:20:50] En dat zie ik in dit beleid.

[4:20:53] Er wordt wel gestuurd op leliesfeers.

[4:20:56] Mevrouw Bromet had het daar net ook al over.

[4:20:59] Koeientoiletten, dat zijn geen systemen die passen bij koeien... die weidegang krijgen.

[4:21:04] Dus ik zou het onverstandig vinden om nu dingen in gang te zetten... stapsgewijs, waar je later last van hebt.

[4:21:10] Dus die toetsing zou ik graag willen.

[4:21:12] Wat is je einddoel?

[4:21:13] En toets dan de maatregelen die nu voor de korte termijn moeten.

[4:21:17] En ik denk dus dat het belangrijk is om...

[4:21:21] De keuzes te maken die aansluiten bij de adviezen van de ombudsman en Remkes.

[4:21:29] Zorg dat je een helder toekomstperspectief hebt voor de boeren.

[4:21:32] Dat ze weten, oké, die kant gaan we op.

[4:21:35] Het hoeft niet allemaal morgen, maar alle stapjes moeten wel in die kant.

[4:21:38] Dat zijn voor ons de belangrijke afweegcriteria.

[4:21:44] Gaat u door.

[4:21:45] Ja voorzitter, dank u wel.

[4:21:47] Dus de vraag aan het kabinet is...

[4:21:52] We gaan aan de slag met het fonds, met het pakket.

[4:21:57] Maar hoe brengt het kabinet de doelen voor de dierwaardige veehouderij ook echt in balans?

[4:22:04] Ik heb mijn eigen wetsvoorstel daar.

[4:22:06] Dus ik vind dat de Kamer daar ook in moet kunnen kiezen.

[4:22:09] Maar dat betekent natuurlijk ook dat het kabinet daar dan ook wel in mee moet.

[4:22:13] En ik ben ervan overtuigd dat het brede draagvlak waar het kabinet naar op zoek is, dat we dat kunnen vinden als we richting de boeren kijken.

[4:22:28] een eerlijk integraal beeld presenteren.

[4:22:32] Dus dat ze het mee kunnen maken, dat ze weten... daar moeten we op uitkomen.

[4:22:35] Dat we daar de middelen ook op inzetten om de boeren te helpen... om die omslag te maken.

[4:22:42] En dat we boeren niet laten bungelen met doelen die er later nog bij komen... terwijl we al lang weten waar we als het gaat om een dierwaardige veehouderij... in 2040 op uit moeten komen.

[4:22:52] Dus de vraag is aan het kabinet, willen zij extra stappen zetten om die beloofde integrale aanpak waar te maken?

[4:23:01] Dat zit ook in kleine praktische dingen.

[4:23:04] Nu is er een maatlat integraal duurzame stallen.

[4:23:07] Maar dat is nog geen integraal duurzaam en dierwaardig.

[4:23:11] Het lijkt me dat daar in het beleid ook een stap gezet moet worden... dat boeren kunnen weten, oké, dit is een duurgericht ontworpen stalsysteem... die voldoet ook aan de duurzaamheidseisen.

[4:23:22] Als ik dit stalsysteem kies, dan zit ik goed.

[4:23:26] Ik zie dat daar nog te veel flexibiliteit in zit... waardoor je geen validatie hebt van integraal duurzame en dierwaardige stallen...

[4:23:35] Is het kabinet bereid om daar een stap in te zetten?

[4:23:38] En heeft het kabinet een open houding om met het rapport van de ombudsman, het rapport van de commissie die naar de veehouderij en de vleessector heeft gekeken, wat we weten wat al in de wet staat over een dierwaardige veehouderij, echt nog ruimte te laten om de aanpak te verbeteren.

[4:23:54] En ik kan de minister alvast zeggen, als we die kant op gaan, dan zit hij ook best wel goed met zijn natuurdoelen.

[4:24:00] Dank u wel.

[4:24:02] Dank u wel mevrouw Owans.

[4:24:04] U heeft nog een interruptie van mevrouw de Hollander.

[4:24:07] Ja voorzitter, een hele korte vraag.

[4:24:10] Ik denk dat het maatregelenpakket best een hele grote stap is richting een kant die ook Partij voor de Dieren kan aanspreken.

[4:24:18] Even los van een stuk dierwaardigheid wellicht.

[4:24:20] Is Partij voor de Dieren voornemens om uiteindelijk zaken als de spoedwet te gaan steunen?

[4:24:26] We zullen dat echt moeten zien binnen het geheel.

[4:24:30] Dus waar komen we op uit?

[4:24:32] Zoals in antwoord op mevrouw Bromet al geschetst, wij vinden het echt belangrijk dat de natuurdoelen worden gehaald.

[4:24:40] Ik zie in het pakket daar nog veel onzekerheden, dus daar heb ik echt nog vragen over.

[4:24:46] Ik vind het ook belangrijk dat we het integraal doen.

[4:24:49] Dus die samenhang en het daadwerkelijk halen van de doelen en geen verdere onzekerheid bij de sector neerleggen, zijn voor ons wel belangrijk in de afweging.

[4:25:05] We vragen van provincies en natuurorganisaties om per gebied in beeld te brengen wat de drukfactoren zijn en die weg te nemen.

[4:25:11] Waarmee we natuurherstel krijgen en waarmee we vergunningverlening krijgen.

[4:25:14] Dan zijn die natuurdoelen toch gehaald als de natuur gaat herstellen.

[4:25:18] Ja, was het maar zo eenvoudig.

[4:25:20] Ik heb de hele totstandkoming van de programmatische aanpak stikstof meegemaakt.

[4:25:24] En dat was een antwoord op het daarvoor falende toetsingskader ammoniak en VH3.

[4:25:29] Dus ik heb twintig jaar hier voorbij zien komen dat als je het niet daadwerkelijk goed borgt, dat je dan later in de problemen komt.

[4:25:38] Dus daar zal ik scherp op letten.

[4:25:40] En ik heb het vandaag niet veel over de techniek gehad, want dat komt wel als we de wet te gaan beoordelen.

[4:25:46] Vandaag gaat het mij om, we gaan een fonds instellen, er moet een omslag gemaakt worden.

[4:25:50] Er is zeker geld nodig voor natuurherstel.

[4:25:53] En ik zie ook dat een deel van de plannen die de minister heeft uitgewerkt...

[4:25:57] Waardering voor die inspanningen.

[4:26:01] Maar ik denk dat het qua integraliteit... en zeker weten dat je de natuurdoelen goed gaat borgen... daar heb ik nog wel vragen over.

[4:26:10] En wij zitten er altijd zo in.

[4:26:12] Dat was met de programmatie aanpak stikstof ook.

[4:26:15] Er wordt altijd de hemel beloofd.

[4:26:18] Maar als het onvoldoende geborgd is... dan hebben ondernemers uiteindelijk aan het einde van de streep...

[4:26:22] Toch weer grote problemen.

[4:26:23] Daar zijn die hele pasmelders uit voortgekomen.

[4:26:26] Dat wil je volgens mij niet nog een keer.

[4:26:28] In elk geval de Partij voor de Dieren niet.

[4:26:30] Dank u wel.

[4:26:31] Meneer Gimmis, uw termijn.

[4:26:35] Voorzitter, dank u wel.

[4:26:38] Voorzitter, een melkveehouder of een akkerbouwer verbouwt veel meer dan voedsel.

[4:26:42] Natuurlijk, hij of zij verbouwt onze aardappelen, melkt onze koeien, teelt onze groenten.

[4:26:47] Maar wie beter kijkt, ziet dat een boer nog veel meer verbouwt.

[4:26:50] Hij bouwt aan banen van toeleveranciers.

[4:26:52] adviseurs en afnemers.

[4:26:53] En hij bouwt mee aan de gemeenschap.

[4:26:56] In de boerderijwinkel komen mensen... niet alleen voor de kaas of het vlees, maar ook voor een praatje.

[4:27:00] Op het boerenerf wordt de praalwagen in elkaar gezet... nu het carnavalsseizoen weer is begonnen.

[4:27:05] Of de trekker trekt de versierde platte kar op Koningsdag.

[4:27:08] En een boer beheert ook het landschap.

[4:27:11] Velen kennen de bodem...

[4:27:12] en de natuur als geen ander.

[4:27:14] Bloeiende boerenbedrijven, bloeiende gemeenschappen... en bloeiende landschappen, dat kan hand in hand gaan.

[4:27:19] Sterker nog, dat moet hand in hand gaan.

[4:27:21] En dat is voor de ChristenUnie de enige weg vooruit.

[4:27:23] De misère waarin we zijn beland mag er niet toe leiden... dat we straks moeten concluderen... operatie geslaagd, patiënt overleden.

[4:27:30] Nogmaals, voor de ChristenUnie geldt landbouw, landschap en natuur horen bij elkaar.

[4:27:35] Dat gaat niet vanzelf goed, dat zien we allemaal.

[4:27:37] Dat vraagt dan ook gewetensvolle burgers, gewetensvolle consumenten, gewetensvolle supermarkten, gewetensvolle industrieën, gewetensvolle terreinbeherende organisaties en ja, ook gewetensvolle boeren.

[4:27:49] Daarbij hoort de erkenning dat de balans is verstoord.

[4:27:52] We hebben decennia te veel gevraagd van de leefomgeving en problemen vooruitgeschoven.

[4:27:56] Ondertussen hebben we ons ook juridisch in de hoek geschilderd, zowel qua wetgeving als qua jurisprudentie.

[4:28:03] Maar wel in die volgorde.

[4:28:05] Die combinatie zorgt ervoor dat Nederland op slot zit en er maar zo moeilijk van afkomt.

[4:28:10] En ook al doet deze minister een malmoedige poging, het blijft onzeker of het echt gaat lukken, ondanks alle bezweringsformules.

[4:28:16] En daar komt nu weer een kabinetscrisis overheen, totaal onnodig als je het mij vraagt.

[4:28:20] En dat na jaren van wisselend, zeg maar onbetrouwbaar beleid, te weinig regie, te weinig luisteren en te weinig transparantie, zoals de ombudsman hard en terecht concludeerde.

[4:28:30] Is de minister dat eigenlijk met hem eens?

[4:28:32] Ik besef dat het niet eenvoudig is om dat stabiel te veranderen.

[4:28:35] Maar voortmodderen is ook geen alternatief.

[4:28:37] Als je goed om je heen kijkt op het platteland, zie je dat bij veel bedrijven de investeringen zijn stilgevallen.

[4:28:42] Dat is de dood in de pot.

[4:28:44] Daarom is het goed dat deze ministers hun tanden en ook de staatssecretaris hun tanden hebben gezet in een verbeterslag van wetgeving en in een programma van maatregelen.

[4:28:53] Voor de ChristenUnie staat daarbij voorop dat vergunningverlening weer op gang moet komen.

[4:28:58] En voor ons zit daarbij de kern in een gebiedsgerichte aanpak.

[4:29:01] waarin niet stikstofmodellen, maar de kwaliteit van natuurgebieden het trekpunt dienen te zijn.

[4:29:07] Per natuurgebied moeten we vaststellen wat er nodig is voor duurzaam natuurherstel, verantwoord beheer en voor het laten afnemen van drukfactoren in een nabije omgeving.

[4:29:15] Daarvoor heb je de natuurdoelanalyses 2.0 nodig en geactualiseerde beheerplannen.

[4:29:21] Ondersteunend daaraan wordt landelijk beleid gevoerd gericht op minder stikstofuitstoot.

[4:29:25] Op basis hiervan kun je dan cumulatief een emissiereductiedoel formuleren zoals de minister doet, maar dat hoeft niet.

[4:29:32] Je kunt je ook beperken tot wat je landelijk generiek wil doen, bijvoorbeeld 30 procent dat in de wet vastleggen.

[4:29:38] Ik begrijp nog steeds niet waarom je het cumulatieve doel dat op dit moment nog niet is uitgetrild in de wet zou willen vastleggen op dit moment.

[4:29:45] Waarom staat er in de wet puur een cumulatief DOM-emissiedoel en niet gewoon het landelijke reductiedoel in combinatie met de gebiedsgerichte opgave

[4:29:53] voortvloeiend uit wat de volgende habitatrichtlijn van Nederland vraagt.

[4:29:56] Kan de minister dat nou nog eens goed toelichten?

[4:29:58] Want het komt op mij nu

[4:30:00] meer over als politieke keuzes dan als goed onderbouwde keuzes.

[4:30:03] U heeft daarover een interruptie van mevrouw Bromet.

[4:30:10] Ja, voorzitter, want wat zijn de consequenties van het pleidooi van de heer Grimwis?

[4:30:14] Zou dat ook de consequentie kunnen hebben dat je in bepaalde gebieden meer doet dan het landelijke reductiedoel?

[4:30:23] De heer Grimwis.

[4:30:24] Voorzitter, het landelijke reductiedoel is een erfenis van het vorige kabinet.

[4:30:28] En eigenlijk van vorige kabinetten.

[4:30:32] En vloeit voort uit een soort van generieke aanpak.

[4:30:35] We moeten iets doen en we verdelen een beetje kilotonnen over het land.

[4:30:41] Dat was ooit in het kaartje van mevrouw Van der Wal, van de voormalige minister Van der Wal.

[4:30:46] In de afgelopen periode is dat omgezet naar een soort generieke doelstelling.

[4:30:50] Waarbij ook wel eens aan zonering kwam kijken, maar de nadruk was toch generiek.

[4:30:55] En als ik de brieven van de minister serieus neem, dan begint hij nu andersom.

[4:30:59] Dan begint hij daar waar het nodig is.

[4:31:01] En dat kan inderdaad in gebieden betekenen, dicht bij Natura 2000, met name de Veluwe, dat zit ook in de Veluwe aanpak, dat je veel meer doet.

[4:31:08] Sterker daar is de emissiereductie die de minister met de regio Veluwe heeft afgesproken, telt zelfs op tot 65 tot 69 procent.

[4:31:18] Nou is die 65 tot 90 procent ook een onderhandelingsresultaat, maar de Veluwe zelf kwam toen ze begonnen met dit gesprek met de minister al met wij willen minimaal 60 procent wel doen.

[4:31:28] Dus dat kan heel goed leiden tot dat je in de gebieden meer doet, omdat je weet dat het daar meer impact zal hebben in de natuur- en het welhuisgebieden.

[4:31:36] En dan snap ik niet zo goed dat je landelijk per se dat van tevoren al cumulatief gaat vaststellen, omdat je niet helemaal weet wat er in die gebieden nodig is.

[4:31:45] Maar je kunt wel met elkaar vaststellen, wij gaan landelijk dit emissiereductiebeleid voeren uit solidariteit, vanuit milieuperspectief.

[4:31:53] En we gaan landelijk sowieso bijvoorbeeld 30% reduceren.

[4:31:56] En daar aanvullend in de gebieden komt daar meer bovenop.

[4:31:58] Dat is een beetje de aanpak waar ik de minister steeds op bevraag.

[4:32:01] Dat zit wel steeds in de beleidsteksten van deze minister, in de verschillende brieven van 26 juni en zeker nu.

[4:32:07] Maar ik krijg het maar niet helder waarom we dan toch doorgaan op het oude spoor van vorige kabinetten om nu emissiedoelen zoals nu aan ons voorgelegd vast te leggen in wetgeving.

[4:32:19] Maar is die 30% dan niet net zo goed een soort slag in de lucht?

[4:32:31] Uiteindelijk is het een politieke keuze hoeveel je landelijk reduceert en hoeveel je in gebieden reduceert.

[4:32:36] Het is een politieke keuze waarin je een politieke afweging maakt tussen landelijke solidariteit en gebiedsgerichte effectiviteit.

[4:32:46] Eresman CS, die hebben wel eens een optimale berekening gedaan.

[4:32:52] Die komen dan in de buurt van 20, 25 procent.

[4:32:56] Dat je maar landelijk nodig hebt als reductie, cumulatief.

[4:32:58] Omdat je heel effectief in gebieden zelf aan de slag gaat.

[4:33:02] Ros CS, of Rosnet al, die komen tot ongeveer max 30 procent.

[4:33:08] Die zeggen 25 tot 30 procent.

[4:33:10] Nou, als ik die verschillende benaderingen volg en rekening houd met sociaal-economische factoren, dan denk ik dat een landelijke reductie van ongeveer 30% verstandig zou zijn.

[4:33:20] Dan dwing je niet heel veel bedrijven een technisch spoor in aan de ene kant, waar mevrouw Bromet ook zorgen over heeft.

[4:33:26] En anderzijds doe je voldoendes in het solidariteitsdeel om het gebiedsgerichte deel niet topswaar te maken.

[4:33:34] Nou, dat is een beetje hoe ik erin zit.

[4:33:36] En ik sta open voor andere benaderingen, maar ik krijg maar geen goed antwoord op deze conceptuele vraag.

[4:33:43] Die heb ik al best wel vaak gesteld.

[4:33:44] Tot slot, mevrouw Bromet.

[4:33:46] Ja, ik snap dat.

[4:33:47] Alleen geldt ook nog steeds wat ik net in de interruptie met de heer Grimwis op mij zei.

[4:33:52] Er is nu een plan en we gaan er maar het beste van maken, want het ideale plan bestaat niet.

[4:33:57] Is dat ook een benadering die de heer Grimwis volgt?

[4:34:00] Want ik weet niet waar de ChristenUnie staat in steun voor dit kabinet eigenlijk.

[4:34:05] Voorzitter, ik ben best wel bereid pragmatisch te zijn.

[4:34:08] Ik hoef niet mijn gelijk te halen of zo.

[4:34:11] Ik ben alleen op zoek naar een goede onderbouwing.

[4:34:13] En als de minister uiteindelijk tot een onderbouwing komt dat hij zegt van ja, als je het gebiedsgerichte combineert met het generieke, dan is 42% reductie of 46% is zo gek nog niet.

[4:34:25] Prima, lever maar die sommen.

[4:34:27] Vanuit vergunningverlening gedacht en goede staat van instandhouding van natuurgebieden gedacht.

[4:34:32] Tot nu toe vind ik nog steeds geen adequaat antwoord op deze vraag.

[4:34:35] En dat vind ik wel vrij fundamenteel voordat ik zeg, oh dat kan ik wel steunen.

[4:34:39] Maar in principe ben ik altijd constructief en bereid tot pragmatisme.

[4:34:43] En ben ik niet op zoek naar mijn eigen gelijk.

[4:34:48] Voorzitter, ik probeer ook het betoog van de heer Grimmis, wat hij tot nu toe heeft gehouden, te vertalen.

[4:34:53] En ik ben het met hem eens, met zijn analyse.

[4:34:55] Maar zou dat er ook niet toe moeten leiden dat je eigenlijk tot de conclusie komt dat het na de historische vergissing van de stikstofwet je eigenlijk op wetsniveau geen landelijke percentages, getallen of daaromtrend zou moeten opnemen?

[4:35:06] Omdat je je daarmee heel kwetsbaar maakt voor juridische procedures en dat het zich veel beter leent voor onderliggende besluitvorming, wat ook regelmatig, laten we zeggen, op jaarlijkse basis te herijken is.

[4:35:17] De heer Grimmis.

[4:35:18] De juridische uitspraken van de Raad van State, voorzitter, die zijn toch wel voornamelijk gedreven door de Vogel & Habitat-richtlijn en interpretaties van artikel 6, lid 1, lid 2, lid 3 van de Vogel & Habitat-richtlijn en minder door nationale wetten.

[4:35:33] Dus de stelling dat de nationale wetgeving en de keuze om de KDW daarin op te nemen funest is geweest vanwege allerlei juridische uitspraken, die stelling ligt denk ik genuanceerdig.

[4:35:45] Het is wel zo

[4:35:47] dat nadat de KDW in de wet is vastgelegd, we achter iets kwamen wat we eigenlijk aan de voorkant hadden kunnen weten, namelijk dat de KDW een bewegend doel is.

[4:35:57] Dus dat je een bewegend doel niet in de wet moet vastleggen, dat is evident.

[4:36:01] Of daaruit dan voortvloeit of je überhaupt geen doel in de wet hoeft vast te leggen, ja...

[4:36:07] Daar wil ik eens goed over nadenken.

[4:36:09] Het is voor mij nog even belangrijker dan nu meegaan in de redenering van de heer Vlag om dan nooit meer een doel in de wet vast te leggen.

[4:36:18] Wil ik vooral zicht hebben op een goede onderbouwing van dat doel.

[4:36:21] En die mis ik.

[4:36:24] Want op zich is sturen op een bepaald emissiedoel wat gewoon niet beweegt en waar je gewoon ook een doel kan afleiden op bedrijfsniveau waar boeren met doelsturing aan kunnen gaan werken.

[4:36:36] vind ik op zich geen gekke benadering.

[4:36:37] Dus daar zit niet zozeer mijn kernbezwaar.

[4:36:39] Mijn kernbezwaar zit nu meer in het feit dat er nu iets is geërfd van een vorig kabinet... maar wat nooit goed is onderbouwd, maar wat altijd een politieke deal is geweest.

[4:36:48] Toen al en nu nog steeds.

[4:36:51] De heer Plag.

[4:36:52] Voorzitter, de heer Grimwist zegt het zelf.

[4:36:54] Na de vaststelling van de stikstofwet kwamen we erachter dat de KDW een bewegelijk doel is.

[4:36:58] Dat is nou bij uitstek een argument waarom je dit soort getallen niet in een wet moet vastleggen.

[4:37:01] En waarom niet?

[4:37:02] Omdat bij alle rechtszaken die we daarna hebben gezien...

[4:37:05] Rechters toetsen inderdaad aan de uitvoering van de vogel- en habitatrichtlijn.

[4:37:09] Maar hebben daarvoor nog louter één instrument in handen conform die wet.

[4:37:13] En dat is, klopt, liggen we op koers om dat percentage van het aantal gebieden wat onder de KDW valt te halen.

[4:37:19] Dus die KDW heeft een soort heilige status gekregen juist doordat die in de wet zo verankerd is.

[4:37:23] Daar zit mijn bezwaar.

[4:37:25] Moeten we niet inderdaad een doelniveau in de wet opnemen.

[4:37:28] Maar de precieze uitwerking, getallen, verdeling over het land en noem maar op.

[4:37:31] Gewoon in onderliggende besluitvorming.

[4:37:33] Dan kun je veel sneller schakelen en dan dwing je rechters ook om meer te kijken naar de staat van de natuur, natuurdoelanalyses en niet naar de killercijfers van een wet.

[4:37:41] Voorzitter, twee punten in reactie.

[4:37:44] Ten eerste, helaas is de KDW door de jurisprudentie vanwege PAS belangrijk gemaakt.

[4:37:51] En niet andersom.

[4:37:52] Het is niet zo dat nadat het in de wet is geland in 2019 ofzo, 20...

[4:37:58] Dat toen de KDW pas belangrijk werd voor de rechter.

[4:38:01] Helaas is dat daarvoor gebeurd.

[4:38:03] Dus de causale relatie is wel andersom geweest.

[4:38:07] Was het maar zo feest dat het door deze wet kwam, dan is een eenvoudige wetsreparatie voldoende.

[4:38:12] Maar dat is helaas niet zo.

[4:38:15] Ten tweede, de achtergrond dat destijds is gekozen niet voor emissiereductie, maar voor de KDW in de wet, was juist het idee van dan hoeven we minder te doen.

[4:38:25] Want het advies was 50% emissiereductie in 2030 van Remkes.

[4:38:31] En toen is er een berekening gemaakt en met de toenmalige KDW kwamen we tot 26% reductie als we dan op 50% onder de KDW zouden gaan zitten in 2030.

[4:38:42] Misschien weet de heer Vlas nog wel, dat is de achtergrond dat de KDW in de wet is geland.

[4:38:46] Toen kwam er een herschikking, een herziening van inzichten in hoe groot de afstand nog was tot de KDW.

[4:38:52] En toen bleek in één keer dat bij 50% onder de KDW misschien wel meer dan 60% reductie hoorde.

[4:38:58] Ja, zo was het niet bedoeld.

[4:38:59] Dus dat is een beetje de achtergrond van hoe het is gegaan.

[4:39:03] Nou, punt.

[4:39:05] Heel fijn.

[4:39:05] Ja, ik wil zeggen, voordat we een mini-college geschiedenis van de KDW krijgen... Ja, voorzitter, ongezien de tijd wil ik het hier belaten, maar ik zie dit louter eigenlijk als argumenten die mijn eigen veronderstelling onderstrepen.

[4:39:19] Namelijk dat je ook in dit geval niet opnieuw met kilotonnen dezelfde vergissing moet maken.

[4:39:22] Maar ik ga die discussie op een later moment met de heer Grimmis wel aan, dus dat hoeft mij niet per se te antwoorden.

[4:39:27] Voorzitter, ik ga goed antwoorden.

[4:39:29] Nou nee, dat hoeft niet per se.

[4:39:31] Ja, dat is uitlokking meneer Vlag.

[4:39:33] Heel compact meneer Genwis.

[4:39:34] Ja, maar ik mag aan meneer Vlag willen.

[4:39:35] Ik wil wel toezeggen dat ik heel goed nadenk over zijn vraag.

[4:39:38] Over de wijsheid van het vaststellen van zo'n landelijke norm.

[4:39:41] Maar ik weet wel dat een landelijke emissiereductienorm is geen bewegend doel.

[4:39:47] Dat is in principe, heb je gewoon met elkaar vastgesteld, zoveel ammoniakuitstoot is er.

[4:39:52] En zoveel procent willen we reduceren.

[4:39:54] Dat komt overeen met dat doel.

[4:39:55] De vraag is meer van waar is het dan precies voor nodig?

[4:39:59] En is dat goed onderbouwd?

[4:40:01] Nou, dat is de vraag die volgens mij meer op tafel ligt.

[4:40:03] Want dit doel zal niet bewegend zijn zoals een KDW.

[4:40:06] Nou, oké.

[4:40:08] Tot zover zo goed en wordt vervolgd.

[4:40:10] Kijk, voorzitter, het is een stap vooruit dat we afscheid nemen.

[4:40:12] Dus nou ja, dat is eigenlijk al net in mijn antwoorden gezegd van de bewegende KDW-doelen.

[4:40:17] Maar mijn vraag aan het kabinet is dus, en ook aan de coalitie, waarom dus wordt vastgehouden aan het reductiedoel van 42 tot 46 procent dat van het vorige kabinet is overgenomen voor de landbouw.

[4:40:29] Als het gaat om ammoniak.

[4:40:30] Bij zo'n reductiedoel ligt er kwaliteit qua veel nadruk op het landelijk gezegde solidariteitsdeel en minder op de gebieden waar het natuurherstel daadwerkelijk moet plaatsvinden.

[4:40:41] terwijl in de woorden in de oplegbrief juist de gebiedsgerichte benadering met de zonering daarbij voor de minister de kern vormen van zijn beleid, inclusief financiële middelen.

[4:40:50] En daar krijg ik dus graag opheldering over en ik wil de minister daarbij ook ingaan op het onderscheid tussen milieubeleid en natuurbeleid in zijn voorgestelde maatregelen.

[4:41:01] De minister komt in zijn begroting in de artikelen 25 en 26 met een pseudofonds, met middelen voor zijn programma van maatregelen, waarover later meer, maar waarom is het eigenlijk

[4:41:10] een beetje een pseudo-fonds met twee begrotingsartikelen geworden.

[4:41:14] Met inderdaad een 100% eindejaarsmarsje, dus daarmee kun je eindeloos schuiven.

[4:41:20] Maar waarom is het zelfstandige begrotingsfonds van een paar jaar geleden niet gereanimeerd door de minister?

[4:41:25] Is dat gewoon vanwege de snelheid en de pragmatiek?

[4:41:28] Of zit er iets anders achter?

[4:41:30] Voorzitter, de eerste zin van de... Ja, mevrouw Bromet heeft daar nog een vraag over.

[4:41:37] Ja, voorzitter, want klopt het niet dat je als Kamer veel meer sturing hebt op de manier waarop het nu in de begroting staat... ...als dat het in een fonds geparkeerd staat?

[4:41:47] Mevrouw Gemmes.

[4:41:48] Voorzitter, bij mij weten we het niet.

[4:41:50] Nee, want ik ken de begrotingsfonds, de Delta Fonds, ik ken mevrouw Browet ook goed, de mobiliteitsfonds.

[4:41:56] Ik heb niet echt de indruk dat we daar minder mogelijkheden hebben, sterker...

[4:41:59] Een fonds is gewoon, vind ik, ordentelijker omdat je daar de horizon van het fonds kunt aanpassen aan de opgave waar je het over hebt.

[4:42:08] En bij het mobiliteitsfonds hebben we standaard eigenlijk 14 jaar en dan rolt die ieder jaar een jaar door.

[4:42:14] Bij het klimaatfonds hadden we geloof ik 2035 of 2030 eerst en nu hebben we een doorkijk naar 2040.

[4:42:22] En bij het stikstoffonds zit je onderworpen aan de korte horizon van de reguliere begroting.

[4:42:27] Dus je programmeert eigenlijk niet zoveel jaren vooruit.

[4:42:31] Dus ik denk dat een begrotingsfonds in kwaliteiten qua beter is en minimaal dezelfde mogelijkheden geeft voor de Kamer.

[4:42:40] Maar ja, oké, met de 100% eindejaarsmarge heeft...

[4:42:43] heeft de minister wel het voordeel van een fonds grotendeels geïncorporeerd in zijn eigen begroting.

[4:42:47] Dat is wel mijn conclusie.

[4:42:50] Voorzitter, de eerste zin van de minister... Sorry?

[4:42:56] Oké.

[4:42:57] De eerste zin van de minister in zijn brief stemt hoopvol.

[4:43:00] Nederland is via natuurherstel gebied voor gebied weer in beweging brengen.

[4:43:05] Want voorzitter, dat is nodig voor vergunningverlening.

[4:43:07] Per gebied moeten we kijken wat nodig is om de natuur te herstellen.

[4:43:09] En dat gaat verder dan alleen maar stikstof.

[4:43:11] Integraal kijken is nodig en op basis daarvan maatregelen nemen.

[4:43:15] De minister begon zijn brief dus goed, maar wat zijn die woorden waard als de minister daarna als allereerste maatregel een enorme generieke reductie oplegt, waarvan het maar zeer de vraag is of die doelmatig is.

[4:43:26] En als pas in hoofdstuk 5 van het programma van maatregelen aanvullende gebiedsgerichte aanpak wordt geïntroduceerd, terwijl dat juist de basis moet zijn.

[4:43:34] Wat zegt die volgorde eigenlijk, is mijn vraag aan de minister.

[4:43:36] En we hebben het vandaag over de financiële middelen.

[4:43:38] Hoe heeft doelmatigheid een rol gespeeld bij de formulering van doelen en programmering van middelen voor de verschillende sporen en maatregelen?

[4:43:44] Kan de minister daar iets meer inzicht in geven?

[4:43:46] En kan de minister toezeggen dat de geactualiseerde natuurdoelanalyse en beheerplannen leidend worden bij het programmeren van maatregelen in en om de Natura 2000-gebieden?

[4:43:54] Hoe heeft hij dat nou precies afgesproken met de provincies?

[4:43:57] En binnen die gebiedsgerichte aanpak is het goed dat de minister ruimte geeft aan provincies om maatwerk toe te passen.

[4:44:02] Provincies krijgen de kans om te kijken wat er nodig is in het gebied zonder direct vast te zitten aan grove zonering.

[4:44:07] Dat biedt kansen voor provincies om maatwerk te voeren en alleen maatregelen die aantoonbaar bijdragen aan natuurherstel en vergunningverlening.

[4:44:14] Voorzitter sluit de verdeling van gelden in het stikstoffonds voldoende aan bij die lijn, want de bedragen voor natuurherstel zijn stukken lager dan de bedragen voor de generieke aanpak.

[4:44:23] is dat geld voor natuurherstel wel voldoende?

[4:44:25] En wanneer weten provincies hoeveel financiering voor al deze maatregelen in elk gebied beschikbaar wordt gesteld, zodat provincies daar rekening mee kunnen houden bij het vaststellen van maatregelen in een gebied?

[4:44:34] En kan de minister garanderen dat hiermee naast stikstof ook andere relevante drukfactoren effectief worden aangepakt?

[4:44:39] Want te weinig geld voor natuurherstel mag natuurlijk niet gaan leiden tot vertraging in vergunningverlening.

[4:44:44] Welke ruimte is er voor provincies om gelden voor stikstofreductie in te zetten voor andere maatregelen voor natuurherstel als blijkt dat dat effectiever is?

[4:44:51] En op welke manier wordt het geld voor natuurinstel precies verdeeld?

[4:44:54] Hoe zorgt de minister dat de maatregelen voor natuurinstel niet alleen effectief zijn, maar ook tijdig worden uitgevoerd en juridisch zijn geborgd?

[4:45:00] En kan hij garanderen dat natuurbeheerders, provincies en boeren voldoende middelen en uitvoeringscapaciteit hebben om daadwerkelijk natuurinstel te realiseren?

[4:45:08] Voorzitter, dan kom ik bij de zonering.

[4:45:09] Het kabinet erkent nu dat niet ieder stikstofgevoelig Natura 2000-gebied een zone nodig heeft en geeft provincies ruimte voor maatwerk.

[4:45:17] Dat is winst.

[4:45:18] Maar wat betekent die ruimte nou precies?

[4:45:21] Gaat die ruimte zover dat provincies zones kunnen afvoeren omdat zonder die zonering doelbereik te weten Natura 2000-gebied in goede staat van instandhouding ook haalbaar is?

[4:45:30] en zonering niet proportioneel is gelet op de gebiedskenmerken, zoals op de koppen van de eilanden in het zuidwesten van ons land, op de waddeneilanden bijvoorbeeld ook.

[4:45:39] De minister wil al begin 2027 de lijst met natuur- en thuisgebieden bekendmaken waar die zonering gaat gelden.

[4:45:45] Maar dat is toch veel te snel om alle natuurdoelanalyses te actualiseren?

[4:45:51] Hebben alle provincies dan wel voldoende capaciteit om dit op tijd en goed te doen?

[4:45:56] En laat de minister een uitvoeringstoets decentrale overheden uitvoeren voordat deze wordt vastgesteld, zodat we zeker weten dat provincies en gemeenten de capaciteit hebben om de regels uit te voeren en te handhaven.

[4:46:07] Kan de minister toezeggen dat sonering alleen wordt opgelegd als die aantoonbaar bijdraagt of aantoonbaar noodzakelijk is om vergunningverleningen op gang te brengen?

[4:46:16] Voorzitter, in zaken gewasbeschermingsmiddelen hangt boven de zones nog een soort sluier van onduidelijkheid, van onwetendheid.

[4:46:23] Er komen beperkingen, zoveel is duidelijk, maar welke precies?

[4:46:27] Voor wie en met welke gevolgen voor de bedrijfsvoering?

[4:46:30] Daar moet het convenant nog een antwoord op gaan geven.

[4:46:33] Hoe wil de staatssecretaris de uitkomsten van het convenant netjes gaan verwerken in de zonering?

[4:46:39] Waar moeten agrariërs in die zones nou rekening mee gaan houden en waarmee niet?

[4:46:44] De minister en de staatssecretaris hebben alvast wel wat geld gereserveerd, 250 miljoen incidenteel.

[4:46:50] Maar voorzitter, hoe weten we nu of dat genoeg is?

[4:46:52] En is het niet omgekeerde volgorde?

[4:46:54] Eerst bepalen wat nodig en werkbaar is, dan bekijken wat het kost en volgens boeren en gebieden fatsoenlijk ondersteunen.

[4:47:00] Kunnen de bewindspersonen uitleggen hoe ze hebben vastgesteld dat 250 miljoen euro voldoende is?

[4:47:05] Want veel akkerbouwers met name vragen zich af hoe ze dit gaan bolwerken, ook op langere termijn.

[4:47:10] Voorzitter...

[4:47:12] U heeft een interruptie van mevrouw de Hollander.

[4:47:17] Voorzitter, ik heb altijd grote bewondering voor de heer Grinwis... omdat hij alles zo helder in beeld heeft en veel dingen goed weet.

[4:47:24] Maar nu ben ik toch een heel klein beetje in verwarring.

[4:47:25] Want ik snap zijn pleidooi voor waarom zouden we generiek zoveel doen... als we de focus leggen in de zones.

[4:47:32] Maar nu hoor ik hem ook zeggen... we moeten zonering alleen daar doen waar het antoma leidt tot natuurherstel.

[4:47:39] Dus als wij...

[4:47:40] Het generieke beleid laten vallen en we focussen op zoneringsbeleid.

[4:47:44] En we laten het zoneringsbeleid vallen waar het niet aan toont dat het natuurherstel.

[4:47:48] Denkt de heer Ginwez dan dat werkelijk vergunningverlening ook binnen handbereik is?

[4:47:53] En dat natuurherstel in andere gebieden dan wel tot stand komt?

[4:48:00] Ik begrijp die vraag niet helemaal na mijn vragen.

[4:48:04] Maar nee, ik denk dat het zo is dat vanuit verschillende drukfactoren, waaronder stikstof, maar ook andere drukfactoren, het zinvoller is om dicht bij Natura 2000-gebieden die in een niet zo beste staat van instandhouding zijn, om daarin te grijpen.

[4:48:26] Zeker als het gaat om stikstof, als dat de dominante drukfactor is, dan weten we gewoon dat...

[4:48:32] ingrijpen dicht bij die Natura 2000-gebieden effectiever is dan verder weg.

[4:48:36] Dus nee, dat lijkt me logisch.

[4:48:38] Tegelijkertijd moeten we beseffen dat ook dicht bij Natura 2000-gebieden de meeste stikstof nog ergens anders, de meeste ammoniak nog ergens anders neerdwarrelt.

[4:48:48] Dus nog steeds blijft het zich over grote afstanden transporteren.

[4:48:52] Maar dat neemt niet weg dat je moet beginnen met een aanpak dicht bij die gebieden.

[4:48:58] En dat de landelijke generieke aanpak daar ondersteunend aan is.

[4:49:02] Dat is de lijn steeds van mijn betoog.

[4:49:05] Dus ik begrijp de vraag denk ik niet helemaal.

[4:49:06] Mevrouw de Hollander.

[4:49:08] Die lijn is helder en die kan ik ook goed volgen.

[4:49:11] Maar vervolgens zegt de heer Ginders net een minuut geleden... dat zonering alleen moet worden ingevoerd als het daadwerkelijk leidt tot natuurherstel.

[4:49:19] Maar dat is het hele doel van zonering.

[4:49:21] Omdat je dus in die zones verschillende drukfactoren gaat aanpakken.

[4:49:24] Niet alleen stikstof, maar ook hydrologie, systeemherstel gaat doen...

[4:49:29] Dus als een natuurgebied, als zonering niet lijkt tot natuurherstel... ...en je doet ook niet die generieke opgave die in het kabinetverleid nu voorstaat... ...wat gaan we dan wel doen, laat ik het dan zo zeggen, om Nederland weer van slot af te halen?

[4:49:45] Ja, voorzitter.

[4:49:46] Volgens mij gaan wij aan de hand van de daadwerkelijke staat van de natuur... ...in Natura 2000-gebieden gaan wij...

[4:49:56] een natuurbeheerprogramma vaststellen, althans door de provincie.

[4:50:00] Daarin staan maatregelen die zowel in het gebied zelf worden genomen... als in het gebied eromheen...

[4:50:05] En dat gebied eromheen is de zone, maar kan ook een breder gebied zijn.

[4:50:10] Een soort hotspot benadering kan dat worden met verschillende concentrische cirkels zou je kunnen zeggen.

[4:50:17] Maar dat staat volgens mij in dat programma.

[4:50:20] Dat is de kern.

[4:50:22] Dus volgens mij gaan we altijd maatregelen nemen in de buurt van stikstofvervoelige natuur uit de ruisgebieden.

[4:50:28] Dus ik begrijp nog steeds niet dat...

[4:50:31] Mevrouw Den Hollander denkt dat mijn pleidooi zou kunnen leiden tot dat we nergens geen maatregelen nemen.

[4:50:39] Tot slot, voorzitter.

[4:50:43] We gaan maatregelen nemen, maar we noemen het geen zonering.

[4:50:48] Dan laat ik het gewoon even heel anders zeggen.

[4:50:51] Vindt de heer Grinwis dat de stikstofbrief zoals die nu voorlicht, het maatregelenpakket en de spoedwet van tafel moet?

[4:50:56] En dat we volledig door zouden moeten gaan met het Ros et al...

[4:51:01] werkwijze.

[4:51:05] Voorzitter, als ik mevrouw Den Hollander en de heer Korevaar goed heb begrepen, hebben zij er alles aan gedaan om de filosofie van de rapporteur Ross et al te verwerken in de aanpak van het kabinet.

[4:51:21] Dus ik hoop niet dat het hele pakket van het kabinet van tafel moet en hoeft daarvoor.

[4:51:27] Het is wel zo dat er volgens mij nog beter moet worden uitgewerkt en nog beter moet worden ingezet op wat die gebiedsgerichte benadering nou precies wel en niet betekent.

[4:51:37] En wat dan al gesteerd aan landelijke aanpak.

[4:51:40] Dat is volgens mij wat we hier boven tafel moeten krijgen.

[4:51:44] Maar ik denk dat er bouwstenen zitten in de aanpak van de minister...

[4:51:49] waar we mee verder kunnen.

[4:51:50] Dus dat we hier niet vandaag de stelling hoeven te betrekken van alles moet van tafel en we beginnen weer opnieuw.

[4:51:55] Nee, dat lijkt me enerzijds onverantwoord omdat Nederland van slot moet.

[4:51:59] Maar anderzijds zit er ook wel voldoende handvatten in om hiermee verder te gaan.

[4:52:05] Dank u wel.

[4:52:06] Ik wil graag toe naar wat compactere vragen, compactere antwoorden en wat snelheid in het debat.

[4:52:12] Dus meneer Ginwis, hoe ver bent u ermee?

[4:52:16] Ik ga snel verder met...

[4:52:17] Ik ben al een heel eind.

[4:52:18] Ik ging naar de bedrijfsspecifieke emissienormen.

[4:52:21] Aanvullend op een gebiedsgerichte aanpak gericht op natuurinstel is er generiek milieubeleid genodigd gericht op emissiereductie.

[4:52:26] Ik zei het al.

[4:52:27] De minister komt daarvoor met een bedrijfsspecifieke emissienorm van 0,164 kilo ammoniak per fosfaatrecht, een 92 kilogram...

[4:52:35] CO2-equivalent in de melkvierhouderijen.

[4:52:38] Hoe verhoudt deze normering zich nu wel of niet tot de landelijke doelstelling van 42-46% ammoniakreductie?

[4:52:46] Ik kreeg de indruk uit de antwoorden van de minister tot op heden dat het zich daar op zich niet toe verhoudt, omdat er is gedacht vanuit technisch potentieel.

[4:52:53] Maar wat betekent dat dan precies en waarom dan?

[4:52:55] En hoe gaan deze twee normeringsbenaderingen, dus van een normering in de zones vanuit natuurherstel...

[4:53:01] de landelijke normen vanuit het milieubeleid, zich nou tot elkaar verhouden.

[4:53:05] En dan het pièce de résistance in zaken veldemissies.

[4:53:09] In de brief van 26 juni wilde de minister veld- en mestaanwendingsemissies vooral via middelsturing beperken en werd doelsturing alleen ingezet voor stal- en opslagemissies.

[4:53:17] Maar ik zie nu beweging.

[4:53:19] Dat is goed, maar op het andere punt, en minstens zo belangrijk, dat de reductie van veldemissies mogen meetellen bij het halen van de ammoniaknorm, daar zie ik nog weinig beweging.

[4:53:27] Ik heb dan ook al eerder gevraagd waarom

[4:53:29] Maatregelen als meer weidegang, anders voeren, betere mestkwaliteit en mestverdunning niet volwaardig kunnen meetellen.

[4:53:35] Dat zou ook beter passen bij de bedrijfsvoering van biologische en extensieve boeren.

[4:53:39] Ik zie nu wel minder stelligheid dan in de brief van 26 juli, maar het is voor mij nog niet allemaal helder.

[4:53:43] Kan de minister dat verhelderen?

[4:53:45] Wat gaat het concreet betekenen?

[4:53:47] Welke stappen gaat de minister zetten?

[4:53:48] En gaat de reductie van veldemissies...

[4:53:50] nu wel of niet meetellen in de bedrijfsspecifieke norm van 0,164 kilogram ammoniak per fosfaatrecht en kan het daarbij zorgen voor een samenhangend systeem zodat de reductie in stal en op het veld wordt beloond en boeren daadwerkelijk ruimte krijgen voor hun vakmanschap.

[4:54:04] Voorzitter, dan kom ik bij de koppeling aan de fosfaatrechten waar een aantal collega's al over hebben gesproken.

[4:54:10] Doelsturing vormt de kern van het voorgestelde generieke beleid.

[4:54:13] Met een norm van 0,164 kilogram ammoniakemissie

[4:54:19] Uit de stal per fosfaatrecht een abstract getal.

[4:54:22] En dat bovendien een merkwaardige koppeling blootlegt.

[4:54:24] Wat heeft ammoniak eigenlijk met fosfaat te maken?

[4:54:27] Waarom zouden die twee aan elkaar moeten worden verbonden?

[4:54:30] En managementmaatregelen zullen vaak niet genoeg zijn om aan die norm te voldoen.

[4:54:35] Vandaar ook net die vraag over die veldemissies.

[4:54:37] En dus zullen bedrijven moeten investeren.

[4:54:39] En juist daar verschillen bedrijven sterk van elkaar.

[4:54:41] De ene boer kan investeren in een maatregel die goed bij de bedrijfsvoering past.

[4:54:45] Misschien heel goed is voor de natuur...

[4:54:46] maar relatief weinig ammoniak reduceert.

[4:54:48] Een andere boer kiest voor een investering die bij zijn bedrijf uitstekend past... en juist veel meer reductie oplevert dan de norm voorschrijft.

[4:54:55] Het doel van het generieke beleid is dat de totale ammoniakemissie in Nederland voldoende daalt.

[4:55:00] Dat kan ook als boerenreductie onderling kunnen verhandelen, kunnen verdelen.

[4:55:04] Waarom zou een systeem van ammoniakreductie afhankelijk moeten zijn van een recht... dat oorspronkelijk voor een andere milieubelasting te weten fosfaat is ontworpen?

[4:55:12] Dat is de omgekeerde wereld toch?

[4:55:14] Nu kun je...

[4:55:15] Het volgende krijgen dat in noodsituaties een ondernemer zelfs fosfaatrechten gaat aankopen, als dat überhaupt nog kan, om die vervolgens te benutten voor extra stikstofruimte.

[4:55:25] Wie snapt het dan nog?

[4:55:26] Al jaren wordt door landbouweconomen zoals Roel Jongeneel gepleit voor de introductie van verhandelbare ammoniakrechten.

[4:55:32] Denk aan het verhandelbare emissierechten systeem wat we nu kennen in Europa, het ETS systeem.

[4:55:37] Maar denk ook aan de stikstofrechten in Denemarken die verhandelbaar worden.

[4:55:42] Dat richt zich dan op afspoeling naar het water.

[4:55:44] Maar dat gaat per 1 januari 2027 van kracht worden.

[4:55:48] Waarom kiest de minister ervoor om ammoniakreductie te koppelen aan verhandelbare fosfaatrechten, maar niet voor verhandelbare ammoniakreductie op zichzelf dus?

[4:55:57] Is hij bereid te onderzoeken hoe binnen de bedrijfsspecifieke emissienorm een systeem van verhandelbare emissiereductie mogelijk kan worden gemaakt?

[4:56:04] Ergo, je wijst de ammoniakrechten toe in samenhang met de aanwezige fosfaatrechten.

[4:56:09] Dus in die zin behoud je de koppeling met de fosfaatrechten nu.

[4:56:13] Want daar heeft de minister nu eenmaal voor gekozen.

[4:56:14] Maar vervolgens koppel je ze los en krijg je dus daar de ammoniakreductie waar deze het meest doelmatig is.

[4:56:21] Wat is eigenlijk de reden dat de minister heeft gekozen voor überhaupt die koppeling?

[4:56:26] Is dat puur omdat het voor zijn termijn is gebeurd?

[4:56:30] Of zit er ook nog een andere verhaal bij, een inhoudelijk verhaal?

[4:56:34] Nou ja, oké.

[4:56:35] De vraag is wel helder.

[4:56:36] Dan nog, voorzitter.

[4:56:38] Dit alles moet dus leiden tot het op gang brengen van de vergunningverlening en uiteindelijk een nieuw vergunningenstelsel zonder ARIES.

[4:56:44] Worden daartoe nu al echt stappen gezet op het ministerie of is het nu echt alle focus op het programma van maatregelen en komt werken zonder ARIES later?

[4:56:53] Tot nu toe blijft dat een beetje onduidelijk voor mij en het is wel handig om te weten van zitten we nu nog 5 jaar vast, 10 jaar vast of 20 jaar vast aan ARIES voor vergunningverlening.

[4:57:03] In de tussentijd dient de rekenkundige ondergrens te worden verhoogd.

[4:57:07] Niet alleen omdat pasmelders dan in veel gevallen weer vooruit kunnen, maar zeker ook om woningbouw en energieprojecten zonder vertraging door te kunnen zetten.

[4:57:14] Waarom wacht de minister nog en is de deadline nu 1 juli?

[4:57:17] Heeft hij geen vertrouwen in zijn programma van maatregelen?

[4:57:20] Kunnen we niet afspreken zodra zijn wet is aangenomen met het bijbehorende programma maatregelen dat hij dan met het RIVM belt om de RKO te verhogen?

[4:57:27] Dus ik stel je voor dat we volgende week stemmen en dat hij dan een dag later belt.

[4:57:31] Voorzitter, dan het landgebruik.

[4:57:32] Juist in onze veenweide en bossen komen klimaat, water en natuur samen.

[4:57:35] Het kabinet zegt die opgave in samenhang te willen aanpakken, maar reserveert voor de veenweideaanpak en bossenstrategie 50 miljoen euro tot 2035.

[4:57:46] Waarom is dit volgens de minister voldoende?

[4:57:48] Want daar zijn behoorlijke twijfels over.

[4:57:50] Ziet de minister bijvoorbeeld mogelijkheden om middelen die binnen andere regelingen niet tot besteding komen beschikbaar te houden voor deze gebiedsgerichte opgaven?

[4:57:57] Zoals uit de subsidieregeling extensivering melkveehouderij, waar heel erg weinig belangstelling voor was en waar waarschijnlijk 600 miljoen uit gaat terugvloeien naar de nog niet bestemde middelen op de LVVM-begroting.

[4:58:08] Hoe kijkt de minister ernaar om een deel van die middelen hiervoor in te zetten?

[4:58:12] Voorzitter, dan kom ik bij mijn nog twee thematjes.

[4:58:15] Agrarisch natuurbeheer voor de ChristenUnie staat bij het vormgeven van een toekomstgericht landbouw-agrarisch natuurbeheer centraal.

[4:58:21] Natuur en landbouw die verweven zijn met elkaar met de cruciale rol voor de boeren als beheerder van het landschap.

[4:58:26] Maar ik lees hier in het programma van de maatregelen nog weinig over terug, ondanks aangenomen moties en toezeggingen.

[4:58:31] Waarom wordt dit niet als integrale oplossingsrichting meegewogen of heb ik iets over het hoofd gezien?

[4:58:36] Ik ben benieuwd daarnaar.

[4:58:39] En grondgebondenheid, voorzitter, daar kom ik nu op.

[4:58:42] De minister komt ook met een maatregel die hij nogal hardnekkig aan stikstof blijft koppelen.

[4:58:47] Maar eigenlijk is het geen stikstofmaatregel, want grondgebondenheid is een maatregel gericht op de structuur van de melkveehouderij in je land.

[4:58:57] En wil je het koppelen aan milieu, dan eerder aan waterkwaliteit dan aan stikstof.

[4:59:02] Die discussie hebben we vaker gevoerd.

[4:59:04] Het is wel goed dat de minister nu wel een stap maakt door grondgebondenheid uitdrukkelijk te gaan koppelen aan waterkwaliteit.

[4:59:10] Betekent dit dan dat melkveehouderijen te maken gaan krijgen met een hogere GVE-norm als blijkt dat de waterkwaliteit aantoonbaar voldoet aan de nitraatrichtlijn?

[4:59:20] CQ in lijn is wat wordt beoogd met het achtste actieprogramma nitraat.

[4:59:26] Dan komt de minister overigens ook meer in de buurt van zijn eigen coalitieakkoord, van de coalitie in crisis en van het aangepaste initiatiefwetsvoorstel waar ik aanstonds aan verder wil gaan werken.

[4:59:38] En dat waren mijn vragen in eerste termijn.

[4:59:41] Voorzitter, tot zover.

[4:59:45] Dank u wel meneer Ginwis.

[4:59:48] Meneer Vlag.

[4:59:50] Ja voorzitter, dank u wel.

[4:59:52] Onlangs gaf jurist Harm Borgers een messcherpe analyse.

[4:59:57] Om van het stikstofslot te komen is het oplossen van het additionaliteitsvereisten

[5:00:00] ...belangrijker dan SEC of wel of geen KDW in de wet.

[5:00:04] Sonering en het halen van doelen in een specifiek jaartal.

[5:00:07] Het oplossen van het additionaliteitsvereisten begint op gebiedsniveau en niet in Den Haag.

[5:00:12] Het land komt niet in de eerste plaats van het slot door een zo geborgd en zo hard mogelijke stikstofreductie, maar door duidelijkheid over wat nodig is op gebiedsniveau.

[5:00:21] Om ervoor te zorgen dat de natuur vooruit gaat.

[5:00:23] En juist op dit punt gaat het nog niet goed, zoals Borges zegt.

[5:00:26] Er wordt weinig gekeken naar andere maatregelen dan stikstofreductie.

[5:00:30] Beheerplannen en natuurmaatregelen schieten tekort of worden onvoldoende uitgevoerd.

[5:00:35] Tot zover mijn samenvatting van de analyse van Borges.

[5:00:39] Ja, voorzitter, stikstofreductie is nodig, maar dit oplossen moet meer prioriteit krijgen.

[5:00:43] Dan weet je ook waarin je moet investeren, welke maatregelen in de zones nodig zijn en wat op regionaal niveau aan emissiereductie nodig is.

[5:00:51] Het adagium van de minister lijkt echter hoe meer top-down, hoe steviger landelijke normering, hoe eerder van het slot.

[5:00:59] Dit stempelde de brief van juni en dit stempelt ook de recente uitwerking.

[5:01:04] Er lijkt een beweging naar meer maatwerk op gebiedsniveau, maar er worden zulke voorwaarden aangehangen dat provincies de facto weinig speelruimte krijgen.

[5:01:11] Scherp geformuleerd, het kabinet werkt zo de verkeerde kant op.

[5:01:15] Dat helpt niet om van het stikstofslot te komen en het risico is groot dat geld en energie op de verkeerde plekken ingezet worden.

[5:01:22] Ik zie bijvoorbeeld een programma met vele pagina's over emissiereductie, maar ik mis de pagina's over de uitvoering van maatregelen in natuurgebieden.

[5:01:30] Waar blijft een programma voor grootschalige bekalking om verzuring tegen te gaan, zoals op de Ginkelse Heis succesvol is gedaan?

[5:01:37] Voor meer begrazing door schaapskuddes en voor verbetering van de waterhuishouding.

[5:01:42] Mijn boodschap is drieledig.

[5:01:48] Voorzitter, collega Vlag weet dat ik het eens ben met deze analyse van Haren Borgers die hij geeft.

[5:01:54] Dat betekent overigens wel dat er hele harde maatregelen uit kunnen voortvloeien dicht in de gebieden.

[5:01:59] Want we zeggen het heel mooi, makkelijk en technisch, additionaliteitsvereisten.

[5:02:03] Maar dat kan tot vergaande ingrepen leiden in gebieden.

[5:02:07] En dan zegt de minister vaak, ja, ik wil niet dat bepaalde gebieden heel dicht bij natuuruitruisgebieden helemaal ten onder gaan als het gaat om landbouw.

[5:02:17] En dus moeten we generiek iets meer doen.

[5:02:19] Hoe wil de heer Vlag die afweging maken tussen wat vanuit additionaliteit nodig is in een gebied voor vergunningverlening en afgeleid wat je dan in het solidariteitsdeel landelijk doet?

[5:02:33] Nou voorzitter, dank voor de vraag.

[5:02:35] Sowieso denk ik dat in de redenering zoals Borges die neerzet zit een rationale.

[5:02:41] Daarmee laat je echt zien dit gebied heeft dit nodig.

[5:02:43] En als je met rationele argumenten komt ben ik er ook van overtuigd dat je boeren in een gebied ergens mee kunt overtuigen.

[5:02:50] Hoe pijnlijk het ook is.

[5:02:52] Tegelijkertijd is dit inderdaad een keuze.

[5:02:53] Het vorige kabinet heeft ervoor gekozen om met een landelijke reductiedoelstelling te komen.

[5:02:58] Een pure solidariteitskwestie.

[5:03:00] En dit kabinet doet het allebei.

[5:03:02] Die zeggen ja we doen diezelfde generieke doelstelling.

[5:03:07] Maar we gaan ook nog eens in bijna 100 gebieden gaan we meer doen.

[5:03:10] Ja dan is het dus dubbel op.

[5:03:12] En daar heb ik grote bezwaren mee.

[5:03:14] Ik voel het meest voor een gebiedsgerichte aanpak.

[5:03:16] Daar zit ook de meeste energie in de gebieden.

[5:03:18] Er is al veel bereidheid om de pijn te nemen.

[5:03:20] Ik zeg niet dat het makkelijk is om op de Veluwe 65 tot 69 procent te gaan reduceren.

[5:03:25] Maar er is in ieder geval bestuurlijk commitment.

[5:03:27] Er is ook enig draagvlak.

[5:03:28] Dat dat in de praktijk tot heel veel pijn zal leiden mag duidelijk zijn.

[5:03:32] Maar als je je sec perkt tot de doelstellingen van de vogel- en habitatrichting, namelijk herstel van de natuur... dan denk ik dat de Kamer zich van links tot rechts zou kunnen verenigen.

[5:03:43] Gaat u verder.

[5:03:45] Mijn boodschap is drieledig.

[5:03:47] Inhoudelijk maakt meer werk van natuurmaatregelen.

[5:03:50] Bestuurlijk...

[5:03:51] Leg provincies niet aan banden, maar geef hen ruimte en geld om te doen wat voor de verschillende gebieden nodig is.

[5:03:55] En last but not least, om van het stikstofslot te komen, is het niet nodig om boerengezinnen het vel over de neus te halen en klem te zetten.

[5:04:04] Linksom of rechtsom moeten vooruit.

[5:04:06] En wil dat slagen, dan moet er ook iets veranderen.

[5:04:08] Je kunt in Den Haag wel van alles willen opleggen, maar als dit in Twente, de Gelderse Vallei, de Krimpende Waard of welk gebied dan ook in de praktijk niet gaat werken, gaat het niet vliegen.

[5:04:18] Graag hoorde ik de reflectie van de minister op mijn analyse en boodschap.

[5:04:22] Langs voorgaande lijnen kijk ik ook naar de begroting van het Fonds Landbouw, Natuur en Stikstof.

[5:04:27] Ik pleit voor meer speelruimte voor provincies, meer prioriteit bij natuurmaatregelen en betere stimulering van emissiereducerende maatregelen op het boerenerf.

[5:04:35] En ik wil deze punten langslopen.

[5:04:38] Om te beginnen, de SGP wil meer speelruimte voor provincies.

[5:04:41] De zoneringsaanpak en het budget daarvoor richt zich alleen op de landbouwgerelateerde drukfactoren.

[5:04:47] Er speelt in zo'n gebied echter meer.

[5:04:49] Welke verdeling van de 8 miljard voor de zoneringsaanpak heeft de minister nu voor ogen?

[5:04:54] Komt er ruimte voor provincies om de aanpak van andere drukfactoren mee te nemen, ook wat betreft financiering?

[5:05:00] Sowieso moeten provincies speelruimte krijgen om prioriteiten te stellen en keuzes te maken.

[5:05:05] Elk landbouw- en natuurgebied is weer anders.

[5:05:08] Er komen heel veel opgaven bij elkaar.

[5:05:11] Op veel plekken lopen al gebiedsprocessen.

[5:05:14] En de Haagse regels voor zonering, bedrijfsemissionormen en grondgebondenheid fietsen daar dwars doorheen.

[5:05:21] Ik zou graag voorkomen, dat heb ik hier in mijn eigen bijdrage onderstreept, dus u ziet dat niet, daarom zeg ik het er maar bij...

[5:05:26] Ik zou graag voorkomen dat provincies en gebieden in een Haags keurlijf geduwd worden, die alleen maar voor vertraging en onduidelijkheid zorgt.

[5:05:34] Gaat het kabinet de provincies deze ruimte geven en sluit de financiering daarop aan?

[5:05:40] Wordt gekozen voor bijvoorbeeld meerjarige decentrale uitkeringen zonder te veel schotten en beperkende middelvoorschriften?

[5:05:46] Bij een omwisselbeslissing zou onderaan de streep hetzelfde geleverd moeten worden als het kabinet wil.

[5:05:51] Is dit bijvoorbeeld 20% extra emissiereductie of gaat het om datgene wat nodig is voor additionaliteit?

[5:05:57] Ik hoop toch het laatste.

[5:06:01] De impact van de stikstofaanpak op het landelijk gebied kan groot zijn.

[5:06:05] Al helemaal als het voorgestelde programma ongewijzigd wordt doorgezet.

[5:06:08] Dit raakt de leefbaarheid van het platteland.

[5:06:11] Agrarische bedrijvigheid is immers een belangrijke drager voor onder meer dorpsgemeenschappen.

[5:06:15] Ook een verandering van de ruimtelijke inrichting strekt verder dan het verzetten van palen en het verleggen van waterlopen.

[5:06:22] Het kabinet trekt tot 2035 70 miljoen uit voor sociaal-economische investeringsprogramma's.

[5:06:30] Er zijn tientallen gebieden waar maatregelen genomen zullen worden en wat kun je dan met zo'n budget?

[5:06:35] Ik kan de minister toezeggen dat dit niet in beton gegoten is en dat met provincies eerst gekeken wordt wat nodig is.

[5:06:42] Een aanvullende vraag op dit punt.

[5:06:43] Ik heb al vaker aandacht gevraagd voor boerenbedrijven die zodanig in de klem zitten, bijvoorbeeld door het voorspraatrechtstelsel, dat ze niet verder kunnen, maar ook niet in aanmerking komen voor opkoopregelingen.

[5:06:53] Kunnen zij ook worden meegenomen in dit spoor?

[5:06:57] De minister schrijft dat er op enkele onderdelen uitvoeringsafspraken komen.

[5:07:00] En ik zou dat graag willen verbreden.

[5:07:03] Waarom kiest de minister niet voor een bestuursakkoord om duidelijke afspraken te maken met provincies die recht doen aan waar ze mee bezig zijn, wat gebieden nodig hebben...

[5:07:11] en die een onnodige stapeling van eisen op het boer-erf voorkomen.

[5:07:16] Duidelijkheid over de meerjarige financiering van de verschillende onderdelen moet hierbij ook worden meegenomen.

[5:07:21] Dan weten partijen waar ze op kunnen koersen.

[5:07:24] Komt er trouwens een uitvoeringstoets?

[5:07:25] Decentrale overheden, zoals eerder is afgesproken.

[5:07:29] Dan het tweede punt, voorzitter.

[5:07:31] Natuurherstel.

[5:07:31] Dat moet prioriteit krijgen wat de SGP betreft.

[5:07:34] Ook wat betreft de inzet op natuurbeheer.

[5:07:36] Hoe zien we dit terug in het voorliggende fonds?

[5:07:39] En mevrouw Den Hollande heeft daar een vraag over.

[5:07:42] Voorzitter, eigenlijk over het eerste stukje.

[5:07:45] Wij delen de ambitie van de heer Vlag dat het belangrijk is dat provincies de ruimte krijgen om te kijken wat past nou echt bij het gebied, wat is echt nodig hier.

[5:07:53] Maar wat je volgens mij niet moet hebben is dat iedereen maar zijn eigen ding gaat doen en er een weerwaar aan regels en dat soort zaken ontstaat.

[5:08:02] Ten eerste en ten tweede, we hebben natuurlijk vorige week het rapport van de rekenkamer besproken.

[5:08:07] Ik kan me ook constateren dat als het Rijk niet voldoende regie pakt, gewoon de doelen niet gehaald worden.

[5:08:12] En de heer Vlag weet ook dat als doelen niet gehaald worden, dat we geen vergunningverlening krijgen.

[5:08:15] Dus ik weet niet zeker of de heer Vlag daarbij was, maar hij heeft het misschien wel meegekregen.

[5:08:19] Hoe kijkt de heer Vlag daar dan naar?

[5:08:20] Naar de regie die toch de Rijksoverheid moet nemen om te zorgen dat werkelijk doelen gehaald worden?

[5:08:26] De heer Vlag.

[5:08:28] Nou, voorzitter, het getuigt om te beginnen niet van heel veel vertrouwen in de provincies als mevrouw de Hollander zegt dat iedereen maar wat gaat doen.

[5:08:36] Wat ik tot nu toe zie in gebieden en provincies is dat er hele verregaande pijnlijke voorstellen al liggen die voortgekomen zijn aan het gebiedsproces waar bestuurders echt hun nek hebben uitgestoken, waar organisaties hun tanden in hebben gezet en die vervolgens gefrustreerd constateren dat het kabinetsbeleid daar dwars doorheen loopt.

[5:08:55] En, voorzitter, regie is nog iets anders dan landelijk generiek beleid.

[5:09:00] Regie kan ook zijn dat je even op je handen gaat zitten en een doel stelt van er moet dan en dan voor ieder gebied in kaart zijn wat heeft dit gebied nodig.

[5:09:09] Dan kun je de additionaliteit ook ontlenen aan de gebiedseigen kenmerken en daar vervolgens afspraken over maken.

[5:09:14] En alleen nog ingrijpen in gebieden die aantoonbaar achterblijven, niet leveren enzovoorts.

[5:09:21] Mijn indruk is dat de gebieden eerder voorop lopen en zich nu gefrustreerd voelen door die drang naar regie vanuit de Rijksoverheid dan andersom.

[5:09:34] Het is geen zin in mijn intentie om de provincies van rommelig beleid te betichten.

[5:09:39] Dus dat wil ik dan graag recht zetten als dat idee ontstaan is.

[5:09:42] Maar kan de heer Vlag aan ondernemers uitleggen die buren van elkaar zijn... maar wel zo meteen met een totaal wisselend beleid te maken krijgen... omdat ze toevallig in een andere provincie wonen of in een ander gebied zitten.

[5:09:57] En dat dan buren ineens hele andere dingen, de ene mag wel blijven, de andere niet... dat kan je toch ook op een gegeven moment niet uitleggen aan...

[5:10:04] aan bedrijven, aan ondernemers.

[5:10:07] Ik vind het stikstofbeleid in Nederland al heel lang niet uit te leggen... dus dat ben ik met mevrouw de Hollander eens.

[5:10:14] Toch zie ik juist dat daar rekening mee wordt gehouden.

[5:10:16] Langs provincielijnen zou in sommige gebieden ook echt onzin zijn... want je hebt overlap tussen... Je ziet bijvoorbeeld in de Food Valley... dat daar over provinciegrenzen heen een gezamenlijke aanpak ligt...

[5:10:25] Datzelfde geldt ook op de grens van Utrecht en Zuid-Holland.

[5:10:29] Dus eens, je moet het niet strikt afbakenen tot provincie... maar ook daar zie je verstandige keuzes worden gemaakt... die samenhangen met de indeling in Natura 2000-gebieden.

[5:10:37] Die moeten leidend zijn, daar wordt ook op getoetst.

[5:10:40] En volgens mij ligt er al zoveel...

[5:10:43] Dat wij als Rijksoverheid nu ook eens gewoon zouden moeten leren om op onze handen te zitten.

[5:10:48] En dat tot zijn recht te laten komen.

[5:10:50] Dat goed begeleiden van voldoende geld voorzien en goede randvoorwaarden.

[5:10:54] Maar er niet nog eens een keer een generieke aanpak doorheen fietsen.

[5:10:57] Want dat is toch een beetje zout in de pap.

[5:11:02] In een zoete pap dan.

[5:11:06] Mevrouw Pot.

[5:11:07] Ja, ik ben hier ook wel benieuwd naar.

[5:11:09] Want de heer Vlag, die zegt ja, ik wil geen vertraging en onduidelijkheid.

[5:11:14] Nou, ik denk dat dat voor ons allemaal geldt.

[5:11:16] Ik denk dat iedereen het belangrijk vindt dat we nou snel en blijvend van het stikstofslot komen.

[5:11:21] Maar met de dingen die meneer Vlag zegt, zegt hij eigenlijk bijna tegenovergestelde van ja, ga nou eens even op je handen zitten.

[5:11:29] Geef ze nou eens even tijd om een beetje uit te zoeken wat er nodig is.

[5:11:32] Ik mag toch hopen dat ze dat natuurlijk voor een heel groot deel al gedaan hebben.

[5:11:35] De provincies die ik spreek hebben dat inderdaad ook al.

[5:11:38] En dan begrijp ik gewoon niet zo goed dat de heer Vlag zegt... ja, we wachten het allemaal wel een beetje af eigenlijk.

[5:11:45] Terwijl wat je volgens mij wil, en dat is precies wat er natuurlijk in die brief staat... is dat er een soort landelijk kader is waarbinnen je tegen provincies zegt...

[5:11:55] Hier moet het in ieder geval aan voldoen.

[5:11:57] En als dat niet lukt, vallen we hierop terug.

[5:11:59] Dat zorgt voor die snelheid en die duidelijkheid volgens mij richting provincies.

[5:12:04] Meneer Vlag.

[5:12:05] Ja, voorzitter.

[5:12:06] Als dat beeld is ontstaan uit mijn beantwoording... ben ik blij met de vraag, want dan kan ik dat recht zetten.

[5:12:10] Ik bedoelde nadrukkelijk dat de Rijksoverheid nou eens eventjes niet... nog eens een keer een soort generiek sausje moest doen... over alles wat er al ligt vanuit die provincies.

[5:12:18] Omdat dat niet versnellend werkt, maar vertragend.

[5:12:20] Juist als je zorgt dat die provinciale en regionale plannen nu...

[5:12:24] kunnen worden toegepast.

[5:12:25] En je zorgt dat er randvoorwaarden onder liggen, waarin je bijvoorbeeld zegt van nou, er moet met hele goede natuurdoelanalyse worden vastgesteld wat een bepaald gebied nodig heeft.

[5:12:34] En dat is hoe wij additionaliteit invullen.

[5:12:38] En dat is ook de weg naar vergunningverlening.

[5:12:40] Dat zijn randvoorwaarden die je gewoon mee kunt geven als Rijk.

[5:12:44] Dan hoef je helemaal niet nog eens een keer een generiek beleid eroverheen te doen.

[5:12:47] Kun je hooguit zeggen, gebieden die niet leveren, waar het niet van de grond komt, daar gaan we dan zelf aan de slag.

[5:12:53] Mevrouw Potts.

[5:12:54] Ja, maar hier wordt hij dus gek.

[5:12:55] Want dan begrijp ik niet wat er dan bedoeld wordt met dat generieke sausje.

[5:12:58] Want volgens mij heeft de minister juist nu in de stukken gezegd...

[5:13:01] Al die provincies krijgen tijd, sterker nog, ze krijgen nog meer tijd om met hun eigen plannen in ideeën te komen.

[5:13:06] En het enige wat we zeggen is, we komen wel natuurlijk met die rijksinstructieregels, omdat op het moment dat het dan onvoldoende is, we dan niet terug naar de tekentafel hoeven.

[5:13:16] En plus dat de provincies aan de voorkant dan al weten, dit is waar we aan moeten voldoen.

[5:13:21] Nou, dan kan je daar binnen, kan je volgens mij van alles doen.

[5:13:24] Dus ik begrijp gewoon niet waar de heer Vlag dan nu op doelt.

[5:13:28] Meneer Vlag?

[5:13:29] Nou, voorzitter, dat was eigenlijk ook al de kern van mijn interruptiedebat met de heer Korevaar.

[5:13:34] De Ablesse Waard is de Gelderse Vallei niet.

[5:13:36] Met andere woorden, gebieden in Nederland zijn totaal verschillend als het gaat om de opgaven die ze hebben.

[5:13:42] Als je zegt, beste provincies, jullie hebben alle ruimte om het te doen, dan gaat het vooral om de hoe-vraag.

[5:13:48] Maar de wat-vraag, wat heeft zo'n gebied nou nodig?

[5:13:51] Eigenlijk is dat de waarom-vraag, waarom doen we dit?

[5:13:53] Die is per gebied verschillend.

[5:13:54] Door die generiek te houden en vervolgens te zeggen, ja, maar we geven wel alle vrijheid aan de provincies hoe ze het dan mogen invullen...

[5:14:01] Dan leg je de lat op 6,20 meter en dan mag je alleen nog kiezen met welke polstok je daar overheen springt.

[5:14:07] Terwijl die per gebied heel verschillend kan zijn.

[5:14:10] Bij de een ligt die op 3 meter, bij de ander op 4 enzovoorts.

[5:14:12] Maar door die lat zo hoog weg te leggen en eigenlijk alleen ruimte te bieden voor de uitvoering, ontstaat volgens mij een mix van beleid op verschillende niveaus waar vertraging door gaat ontstaan.

[5:14:27] Tot slot, mevrouw Potts.

[5:14:28] Ja, voorzitter.

[5:14:29] Ik vind het echt zonde.

[5:14:30] Want ik denk dat we uiteindelijk natuurlijk wel met elkaar... een stikstofbeleid, een totaalpakket willen hebben wat werkt.

[5:14:36] En dat betekent dat je ook onder de streep erop uit moet komen... dat het optelt tot voldoende.

[5:14:43] En dat betekent, dat is natuurlijk één van de redenen... dat je natuurlijk tegen die provincie zegt... dit zijn de kaders, daarbinnen...

[5:14:49] We staan open voor heel, heel erg veel verschillende dingen.

[5:14:51] En volgens mij is dat het gesprek wat je met elkaar hebt.

[5:14:54] En ik denk als je dat niet op die manier zou doen, dan begin je dus in 2028 nog een keertje met met elkaar nadenken.

[5:15:00] Ja, is het nou wel voldoende?

[5:15:02] We komen eigenlijk niet uit.

[5:15:03] Dan gaan we toch nog eens een keertje wat doen.

[5:15:05] En dan krijg je dus die vertraging waar de heer Vlag op doet.

[5:15:09] Meneer Vlag.

[5:15:10] Ja, maar voorzitter, het is geen begroting.

[5:15:12] Het is niet van het telt op en onderaan de streep moet het voldoende zijn.

[5:15:15] De gebieden in Nederland zijn totaal verschillend.

[5:15:17] Als je Natura 2000-gebied de Biesbosch ziet... dat heeft een heel andere stikstofgevoeligheid dan de Veluwe, om maar wat te noemen.

[5:15:25] En er zijn ook gebieden in Nederland waar de doelen misschien al wel gehaald zijn... of waar je de doelen überhaupt niet haalt als alle boeren zouden stoppen.

[5:15:32] Zelfs dan haal je de doelen niet, omdat het daar veel meer op natuurherstel... en aanpassing van de bodemgesteldheid zit, of hydrologie.

[5:15:39] Juist door generiek, landelijk, zo'n soort begrotingsaanpak te kiezen.

[5:15:44] Waarbij je zegt, onderaan de streep moeten we wel zoveel kiloton halen.

[5:15:47] Dan is het in heel Nederland goed gesteld met de natuur.

[5:15:49] Ga je voorbij aan de gebiedseigen specifieke omstandigheden.

[5:15:53] En de totaal verschillende drukfactoren per Natura 2000 gebied.

[5:15:56] Dus je zegt met de mond, ik kies voor een gebiedsgerichte aanpak.

[5:16:00] En met de daad stop je er een generieke doelstelling in straks in de wet van zoveel kiloton en dan gaat het wel weer goed met de natuur.

[5:16:06] Ja, ga er als rechter maar aan zitten zou ik zeggen.

[5:16:08] Dus ik ben zeer bezorgd dat dit juist niet gaat leiden tot vergunningen.

[5:16:11] U heeft nog een interruptie van de heer Korevaar.

[5:16:13] Nogmaals graag korte vragen, korte antwoorden.

[5:16:18] Dank u wel voorzitter.

[5:16:20] We hadden net ook even een kort interruptiedebatje en dat ging over dat additionaliteitsplan.

[5:16:24] Want dat bepaalt uiteindelijk wat de drukfactor is per Natura 2000-gebied, wat je aan moet pakken om vergunningverlening weer los te krijgen.

[5:16:31] Dat is ook nieuw beleid in die zin van de Rijksoverheid.

[5:16:35] Is de heer Vlag daar wel voor?

[5:16:39] Als ik de vraag goed begrijp, was dat precies wat ik zei.

[5:16:45] De vraag stel ik omdat u net zegt er komt allerlei nieuw beleid vanuit de Rijksoverheid bij, maar met dit beleid bent u blij.

[5:16:53] Begrijp ik dat goed?

[5:16:54] Voorzitter, ik zou blij zijn met beleid wat echt in het gebied de sleutel voor de oplossing legt.

[5:17:01] En zegt van nou dit is het natuur- en twijfelgebied met effectgebied.

[5:17:03] Daar moet dit gebeuren.

[5:17:05] En als we dat kunnen borgen dan hebben we daarmee de additionaliteit aangekondigd.

[5:17:09] Kan de vergunningverlening op gang komen.

[5:17:10] Dat is totaal iets anders dan zeggen er moet landelijk 42 tot 46 procent stikstofreductie.

[5:17:16] En dan gaat het goed met de natuur.

[5:17:17] Dan komt de vergunningverlening op gang.

[5:17:18] Het zijn echt twee verschillende werkelijkheden.

[5:17:22] Vervolgt u uw termijn, meneer Vlag?

[5:17:24] Hoe ver bent u ermee?

[5:17:26] Geen idee, voorzitter.

[5:17:27] Ergens in het midden.

[5:17:28] Ik wilde beginnen aan het blokje natuurherstel.

[5:17:31] Natuurherstel moet prioriteit krijgen, ook wat betreft de inzet op natuurbeheer.

[5:17:35] Hoe zien we dit terug in het voorliggende fonds?

[5:17:38] Het PBL constateerde dat er een financieringstekort is voor het reguliere natuurbeheer.

[5:17:42] Er komen extra middelen beschikbaar, maar in hoeverre wordt het tekort gedekt?

[5:17:47] Hoe worden terreinbeheerende organisaties daarbij verplicht om de noodzakelijke maatregelen en het noodzakelijke beheer uit te voeren?

[5:17:53] Hoe wordt gezorgd voor een besluitende beoordeling en registratie van genomen maatregelen?

[5:17:59] In 2027 wordt 46 miljoen extra geïnvesteerd in natuurherstel en beheermaatregelen.

[5:18:04] Niet alleen in stikstofgevoelige natuurgebieden, maar ook in gebieden met een opgave voor de natuurherstelverordening.

[5:18:10] Er zijn tientallen gebieden, dan blijft er per gebied niet zo heel veel over.

[5:18:14] Waarom wordt hier niet meer in geïnvesteerd?

[5:18:16] Gaat een deel van het soneringsbudget ook naar natuurherstel in de gebieden zelf?

[5:18:22] In 2027 komt 16 miljoen euro beschikbaar voor de monitoring van de natuurherstelverordening.

[5:18:26] 16 miljoen euro alleen maar om te kijken welke herstelmaatregelen in het natuurplan opgenomen moeten worden?

[5:18:32] Dat klinkt als geldverspilling.

[5:18:34] Graag opheldering.

[5:18:36] Voorzitter, ik heb het vaker gezegd als je de boer opgaat sta je versteld van de mogelijkheden voor de reductie van stikstofuitstoot.

[5:18:41] De kunst is om dit vakmanschap te erkennen, te benutten en financieel te steunen en te belonen.

[5:18:46] In de wetenschap dat gerealiseerde stikstofreductie de meest geborgde stikstofreductie is.

[5:18:51] Meer geborgd dan wettelijk opgeschreven reductie voor 2035.

[5:18:54] En op dit punt heb ik enkele vragen.

[5:18:57] Verschillende managementmaatregelen zorgen zowel voor stikstofreductie in de stal als in het veld.

[5:19:02] Even tussendoor, helaas gaat de gekozen bedrijfsemissienorm hieraan voorbij en zou deze dwingen tot duurde stalaanpassingen.

[5:19:08] Dit moet echt anders, maar dat is voor een volgende keer.

[5:19:11] De mogelijkheden voor emissiereducties zijn divers.

[5:19:13] Het gaat om maatregelen in het voerspoor, gebruik van middelen zoals copros enzovoorts.

[5:19:18] Onlangs was ik op werkbezoek bij Grassa.

[5:19:22] Met deze innovatie wordt gras...

[5:19:24] Centraal geperst met twee producten.

[5:19:26] Eiwitrijk grassap dat als soja vervanger kan dienen.

[5:19:30] En geperst gras zonder onbestendig eiwit dat weer aan de koeien gevoerd kan gaan worden.

[5:19:35] Met, tot mijn verbazing, tientallen procenten minder ammoniakuitstoot.

[5:19:40] Deze ondernemer, inmiddels trouwens volop aangevuurd vanuit provincies, wil opschalen.

[5:19:48] En wat nou jammer is, InvestNL, die bij uitstek hierin zou kunnen investeren, laat het afweten.

[5:19:53] Waar kan deze ondernemer op basis van het voorliggende fonds op rekenen, niet over één of twee jaar, maar op 1 januari?

[5:20:00] Even de selecties.

[5:20:02] Oh, en dan schat, heel even een interruptie van mevrouw Bromet.

[5:20:05] U bent aan uw 23ste interruptie toe.

[5:20:07] Ja, voorzitter, ik denk mijn laatste.

[5:20:09] Ik wil eigenlijk even enthousiast reageren, want ik heb ook Grassa gesproken vorig jaar al.

[5:20:13] Ik heb ze ook in de begrotingsbehandeling genoemd.

[5:20:16] Dus hartstikke leuk dat de SGP dat ook een goed idee vindt.

[5:20:23] Voorzitter, ik hoor zoveel euforie dat het me stimuleert om bij de begroting met een voorstel te komen.

[5:20:28] Want ik heb me ook even laten voorrekenen wat ongeveer nodig zou zijn voor dit bedrijf om in het hele land op te schalen.

[5:20:35] Nou, dan heb je het over nog geen 1 miljard.

[5:20:37] En daarmee zou je direct al, zonder al te veel verdere inspanningen, 25 tot 30 procent stikstofreductie kunnen realiseren.

[5:20:45] Dat is dus echt laag hangend gras.

[5:20:49] De SGP pleit al jaren voor meer investeringen in emissiereductie via stal- en managementmaatregelen.

[5:20:55] Waarom wordt dit vooral vooruitgeschoven?

[5:20:58] Voor 2037 staat slechts 33 miljoen euro in de boeken voor brongerichte verduurzaming, zoals voor eerder aangegaane verplichtingen.

[5:21:05] Voor de subsidieregeling managementmaatregelen VH3 staat voor komend jaar nog 0 euro in de begroting.

[5:21:10] Op dit vlak kunnen sneller en veel meer meters worden gemaakt.

[5:21:14] Waar is de ambitie en het budget hiervoor?

[5:21:16] Soms bekruipt mij eerlijk gezegd het gevoel dat het ministerie vooral minder dieren wil en dat alles wat in de weg staat tegengewerkt wordt.

[5:21:24] Ik hoop dat de minister dat gevoel bij mij kan wegnemen.

[5:21:27] Er is eerder 600 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de subsidieregeling extensivering melkveehouderij.

[5:21:33] Ik begreep dat rond de 1% is aangevraagd en wat is het perspectief voor deze regeling?

[5:21:38] Dan, voorzitter, ik ga ongeveer richting een afronding hoor, naar het lange termijn perspectief voor boeren.

[5:21:44] Het kabinet schrijft dat het financiële ondersteuning biedt voor boeren tot 2035.

[5:21:50] Maar dan zouden juiste bedrijfsemissionormen en GV1-norm ingaan en krijgen veel bedrijven een behoorlijke klap.

[5:21:56] Wil het kabinet werkelijk dat boeren het daarna financieel zelf maar uit moeten zoeken?

[5:22:00] Is de grote adder onder het gras dat de staatssteunregels het steunen van bedrijven om aan normen te voldoen niet toelaten?

[5:22:07] Dat hoor ik namelijk op andere beleidsterreinen ook regelmatig.

[5:22:10] Het kan niet zo zijn dat we normen invoeren die of dure stalaanpassingen vragen, inkomensverlies met zich meebrengen of investeringen in de grond vergen en dan de boerengezinnen in de kou laten staan.

[5:22:20] Graag ophelden.

[5:22:22] Er zijn verschillende boeren die op afzienbare termijn willen stoppen en geen opvolger hebben.

[5:22:26] Er wordt gekeken naar financiële steun en afspraken met deze boeren om de stopdatum naar voren te halen en het stoppen zeker te stellen zodat je dit alvast in kunt rekenen.

[5:22:36] Ik had nog iets willen zeggen over dierwaardig veehouderij, maar ik heb daar in interruptie al iets over gezegd.

[5:22:42] Dan sluit ik af met het laatste blokje over fiscale gevolgen.

[5:22:46] Voorzitter, aan de financiële kant van het stikstofdossier zitten ook fiscale componenten.

[5:22:50] Dan heb ik het niet alleen over de fiscale investeringsreserve die er moet komen.

[5:22:54] Ik doel ook op de gevolgen van de komende maatregelen.

[5:22:57] Wat betekent de waardedaling van gronden?

[5:22:59] En eventuele compensatie.

[5:23:00] Wat betekent een lagere stalbezetting voor afschrijving?

[5:23:03] Kan de verkopen van stikstofruimte bij solderen en herinvesteringsreserve vormen?

[5:23:08] Wat betekent omschakeling voor de toepassing van de bedrijfsopvolgingsregeling en de overdrachtsbelasting?

[5:23:13] Om als ondernemer goede keuzes te maken, moeten de fiscale gevolgen duidelijk zijn.

[5:23:18] Wil de minister samen met zijn collega Ehrenberg, op het moment dat hij daar weer wat meer tijd voor heeft, in overleg met agrarisch fiscalisten de Kamer informeren over de fiscale gevolgen van het stikstofpakket.

[5:23:29] Tot zover.

[5:23:30] Dank u wel.

[5:23:32] Mevrouw Van der Plas.

[5:23:42] Ja, voorzitter.

[5:23:44] Wie door Nederland rijdt, ziet overal het werk van onze boeren.

[5:23:48] En mensen komen van over de hele wereld naar Nederland toe om dat prachtige werk te aanschouwen en ervan te leren.

[5:23:55] Koeien in de wei, akkers waarop ons voedsel groeit.

[5:23:59] Nederland is een prachtig land.

[5:24:00] En dat prachtige landschap wordt onderhouden door boeren.

[5:24:04] Een vaak al gerenigde generatie is lang.

[5:24:08] Maar achter die prachtige wereld zit ook nog een heel ander verhaal.

[5:24:12] Want achter ieder boerenbedrijf zit een hele andere wereld nog.

[5:24:16] Het is niet alleen de boer en zijn gezin, vaak ook met opa en oma en kinderen, die er zijn dieren houdt of zijn gewas op laat groeien.

[5:24:24] Er is ook de loonwerker die zijn brood verdient, de dierenarts, de monteur, de leverancier, de transporteur.

[5:24:31] Maar het is niet alleen een wereld van mensen die er hun brood mee willen verdienen.

[5:24:35] Het gaat nog veel verder dan dat.

[5:24:37] Veel boeren zijn actief in het verenigingsleven, doen vrijwilligerswerk, zijn op allerlei manieren betrokken bij een dorp.

[5:24:43] Ze stellen hun weiland beschikbaar voor evenementen.

[5:24:46] In de winter vegen ze de kleine weggetjes waar de gemeenten of provincies niet komen met strooiwagens schoon van sneeuw.

[5:24:53] Ze trekken vastgelopen auto's uit de modder.

[5:24:56] Ze halen snoeihout uit het bos voor de paasvuren.

[5:25:00] Ze hielpen afgelopen zomer de brandweer bij het blussen van natuurbranden.

[5:25:04] Ze hebben vaak boerderijwinkels, een boerencamping, een agrarisch kinderopvang of een zorgboerderij.

[5:25:10] Kortom, voorzitter, boeren en tuinders zijn dé speel van de samenleving.

[5:25:15] Onze boeren zijn dus niet alleen voedselproducenten.

[5:25:17] Ze zijn onderdeel van het sociale en economische fundament van het Nederlandse platteland.

[5:25:23] En als een boerenbedrijf stopt, verdwijnt er veel en veel meer dan een onderneming alleen.

[5:25:29] Dan verdwijnt er werkgelegenheid, dan verdwijnt er kennis die van generatie op generatie is overgedragen.

[5:25:35] En uiteindelijk verdwijnt ook de ziel van het platteland.

[5:25:38] En dat, voorzitter, is de werkelijkheid waar we vandaag over spreken.

[5:25:42] Niet alleen over begrotingsartikelen of subsidieregelingen.

[5:25:45] Nee, we spreken over de toekomst van onze landbouw en bovenal de toekomst van ons prachtige platteland.

[5:25:52] En daar is BBBB mede voor opgericht.

[5:25:55] En laat ik nogmaals benadrukken, voorzitter...

[5:25:57] Nederland heeft een sterke agrarische sector nodig voor een sterk en leefbaar platteland.

[5:26:03] Voor de voedselzekerheid, voor onze economie, maar bovenal voor de leefbaarheid van onze dorpen en regio's.

[5:26:09] En dat betekent zeker niet dat we alles maar bij het oude moeten laten, want boeren weten als geen ander dat hun bedrijf voortdurend moet veranderen.

[5:26:18] De maatschappij is nou eenmaal veranderlijk en vraagt ook steeds weer wat anders.

[5:26:22] En dat vertaalt zich door in de politiek.

[5:26:24] Maar veranderen kan alleen als je weet waar je aan toe bent.

[5:26:28] Als je kunt investeren, als je erop kunt vertrouwen dat de overheid niet iedere paar jaar de spelregels verandert.

[5:26:35] En ook dat staat vandaag centraal.

[5:26:38] Voorzitter, het vorige kabinet heeft geprobeerd een andere richting in te slaan.

[5:26:42] Ver weg van een aanpak waarin vooral beperkingen voor alle boeren centraal stonden.

[5:26:47] En dat het geloof was dat je de staat van de natuur vooral kon sturen door te sturen op het reduceren van stikstof en het halveren van de veestapel.

[5:26:56] Het vorige kabinet werkte aan een koers waarin meer nadruk kwam te liggen op doelsturing, innovatie, haalbaarheid, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid.

[5:27:04] Op een koers waarmee het daadwerkelijk werd ingezet op het lostrekken van vergunningverlening.

[5:27:09] Waarbij er tegelijk nog genoeg perspectief was voor alle boeren die door wilden gaan.

[5:27:13] En ik zal niet beweren dat het vorige kabinet direct een oplossing had voor alle problemen die er speelden.

[5:27:18] En dat kon ook niet na de jarenlange puinhoop die de kabinetten Rutte samen met CDA en D66 hadden gecreëerd.

[5:27:25] Een containerschip kun je ook niet direct laten keren.

[5:27:29] Dat heeft tijd en zorgvuldigheid nodig.

[5:27:32] Er werd wel gewerkt aan een fundamenteel andere benadering.

[5:27:35] Een benadering waarin niet de vraag centraal staat hoeveel meer regels we een boer kunnen opleggen, maar een benadering met de vraag welk resultaat willen we bereiken en hoe een ondernemer daaraan kan bijdragen.

[5:27:47] Dat was ook de opdracht die we van de kiezer hadden meegekregen.

[5:27:50] Een fundamenteel andere koers.

[5:27:52] En voorzitter, BBB heeft in het vorige kabinet de bal op de stip gelegd.

[5:27:56] En het is nu aan deze minister en deze Kamer om die bal in het doel te schieten.

[5:27:59] Maar dan moeten we niet nu eerst de doelpalen weer verzetten.

[5:28:02] En de spelregels van het spel veranderen.

[5:28:04] Maar dat is precies wat er wel weer gebeurt.

[5:28:07] En ik maak me daar wel zorgen over.

[5:28:09] Want als we kijken naar het pakket dat er nu voor ligt, zien we opnieuw landelijke normen, vergaande beperkingen en ingrijpende gevolgen voor de bedrijfsvoering van duizenden boeren.

[5:28:19] En experts waarschuwen al, bijna geen boer kan aan al die regels gaan voldoen.

[5:28:24] En wat is dan het gevolg?

[5:28:26] Vee inleveren, vergunningen intrekken of noodgedwongen stoppen?

[5:28:30] Voorzitter, een gigantische kaalslag op het platteland is aanstaande.

[5:28:36] Er komt een norm voor grootvee-eenheden per hectare.

[5:28:39] Dus hoeveel koeien mag je houden per hectare?

[5:28:41] Een ammoniaknorm gekoppeld aan fosfaatrechten.

[5:28:45] U heeft even een interruptie van meneer Grimis.

[5:28:50] Voorzitter, ik kan me veel voorstellen bij de zorgen die mevrouw Van der Plas verwoordt.

[5:28:54] Maar tegelijkertijd kiest dit kabinet ervoor om eigenlijk wel te vertrekken vanuit de...

[5:29:00] de doelpalen die door het vorige kabinet zijn ingezet, door de vorige minister, minister Wiersma, namelijk op die generieke reductie van 42-46%, waar ik veel vragen bij heb, en de koppeling van een bedrijfsspecifieke norm aan fosfaatrechten.

[5:29:16] Dus dan heb ik het expliciet niet op de precieze hoogte van die norm, daar kunnen we het over hebben, maar de

[5:29:22] Dat zijn lijnen die zijn ingezet door het vorige kabinet.

[5:29:24] En daarmee heeft het kabinet, waar BBB aan deel nam, heel erg gekozen voor de solidariteitsbenadering.

[5:29:30] Dus we doen iets meer, we zijn iets minder effectief.

[5:29:33] Maar we gaan het hele land via doelsturing aan de slag met emissiereductie en andere zaken.

[5:29:40] Ziet mevrouw Van der Plas daar ook nadelen aan?

[5:29:42] Dat je misschien beter kunt optimaliseren tussen deels wat je in de gebieden doet en deels wat je landelijk doet.

[5:29:47] Omdat je nu iedereen op hoge kosten kan gaan jagen als je vertrekt vanuit 42 tot 46 procent en met hoge bedrijfsspecifieke normen.

[5:29:58] Ja, dat vind ik zeker.

[5:30:00] En die discussie hebben wij ook gehad in de vorige coalitie.

[5:30:04] En als geen ander, als je in een coalitie zit...

[5:30:04] je ging weer zo weten

[5:30:08] Zijn voormalig partijleider heeft het meloenenslikken genoemd.

[5:30:13] Zover wil ik niet gaan in de beeldspraak.

[5:30:16] Net als heel veel mensen een beeld denken en ik vind het een afschuwelijk beeld.

[5:30:20] Nee, absoluut.

[5:30:22] Maar het vorige kabinet heeft ook ingezet op haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[5:30:28] En als wij nu kijken naar ook wat experts zeggen uit onderzoeken blijkt...

[5:30:33] Wat er nu voor ligt, zelfs het PBL noemt daar ook een aantal zeer kritische punten over.

[5:30:41] Dat het voor bijna geen boer haalbaar, betaalbaar ofwel uitvoerbaar is.

[5:30:47] En dat is precies waar wij ook op zitten.

[5:30:49] Wat die landelijke normen betreft.

[5:30:53] Kijk, ik ben ook veel meer voor gebiedsspecifiek.

[5:30:56] Zoals de heer Vlag zei het ook.

[5:31:00] Ja, geen gebied is hetzelfde.

[5:31:02] Elk gebied is weer anders qua bodem, qua samenstelling.

[5:31:06] Alles is anders.

[5:31:08] De krimpende water is niet de peel.

[5:31:11] Dus ja, daar ben ik ook voor.

[5:31:15] Maar goed, ik zal de discussies die wij ook hebben gevoerd in onze vorige periode daarover besparen.

[5:31:23] Maar het belangrijkste is haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[5:31:28] Eerst mevrouw Den Hollander, dan mevrouw Potts.

[5:31:32] Voorzitter, in aanvulling op de interruptie van de heer Grinwis.

[5:31:34] Het was inderdaad het BBB die met die 42 tot 46 procent kwam, omdat dat was wat de sector kon dragen.

[5:31:41] Dat betekent dus dat het uitvoerbaar en haalbaar is, anders kan de sector het niet dragen en ook nog betaalbaar ga ik dan vanuit.

[5:31:46] Dus wat is er dan veranderd sinds die tijd?

[5:31:48] In de zin dat dit dus nu niet meer haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar is?

[5:31:53] Laten we vooropstellen die 42 tot 46 procent.

[5:31:59] Daar kan je ook al 15 procent ongeveer van aftrekken vanwege de reductie die al is behaald.

[5:32:04] Dat is ook in de vorige coalitie heel duidelijk benoemd.

[5:32:09] Blijf je over tot 30, misschien 35 procent, misschien iets minder reductie.

[5:32:15] Ja, nogmaals, ik zal alle discussies ook besparen.

[5:32:20] Wij zaten in een coalitie.

[5:32:22] Kijk, als het aan de fractie BBB had gelegen...

[5:32:27] We vinden dat er überhaupt een heel andere benadering moet komen.

[5:32:32] Wij zijn ook totaal niet eens met de natuurstaat op instorten.

[5:32:37] Wij willen dat er daadwerkelijk gekeken wordt naar de staat van de natuur.

[5:32:41] Wij hebben ook altijd gezegd, er is geen stikstofprobleem, er is een stikstofwetprobleem.

[5:32:46] Wat er nu veranderd is, zeg ik tegen mevrouw Hollander via de voorzitter, is dat wij zien uit veel onderzoeken, ook wat het PBL heeft gezet, het Planbureau voor de Leefomgeving, het onderzoek van Flint, is dat dit beleid heel veel boeren echt letterlijk de kop gaat kosten.

[5:33:06] En daar maken wij ons echt zorgen over.

[5:33:08] Mevrouw de Hollander.

[5:33:10] Voorzitter, wat er volgens mij verandert is dat BBB niet meer in het kabinet zit.

[5:33:13] En op het moment dat BBB in het kabinet zit dan zeggen ze 42 tot 46 procent dat is haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[5:33:19] En op het moment dat BBB niet meer in het kabinet zit zeggen ze van nou dit is echt het slechtste wat je kan bedenken en het moet volledig anders.

[5:33:25] Dat is best bijzonder.

[5:33:26] Dat laat ook zien hoe moeilijk het is om verantwoordelijkheid te nemen.

[5:33:30] Dat blijkt dan wel, maar het zou best helpen als de BNB die verantwoordelijkheidsgevoel die ze toen wel had af en toe ook iets meer te laten zien.

[5:33:38] En niet allemaal sprookjes zou vertellen over dat de natuur helemaal niet slecht is en dergelijke.

[5:33:42] Want er is toch echt voldoende wetenschappelijk bewijs dat dat echt onzin is.

[5:33:48] Volgens mij heeft mevrouw de Hollander mij niet horen zeggen dat het allemaal bagger is en dat er helemaal niks hoeft te gebeuren.

[5:33:54] Totaal niet gezegd.

[5:33:56] Sterker nog, ik zeg boeren weten zelf als geen ander, dat doen ze namelijk al eeuwen, dat zij meebewegen.

[5:34:01] Dat zij kijken hoe het nog beter kan.

[5:34:04] Logisch, de grond is van een boer.

[5:34:07] Dat wilde je aan zijn kinderen doorgeven, aan volgende generaties.

[5:34:11] Dus dat is gewoon volstrekte onzin.

[5:34:13] En ik heb ook niet gezegd dat de natuur niet in slechte staat is.

[5:34:19] Er zijn gebieden waar de natuur beter kan, zeker.

[5:34:23] Dat heb ik nog nooit gezegd.

[5:34:25] Ik heb gezegd, nee, ik heb gezegd, ik geloof niet in dat de natuur op instorten staat.

[5:34:31] De natuur op instorten staat.

[5:34:33] Ten eerste hebben wij een gemaakte natuur.

[5:34:36] Dus een maakbare natuur.

[5:34:37] Wij werken heel veel met modellen.

[5:34:40] En volgens mij wil de VVD ook graag dat daadwerkelijke staat van de natuur, dat we daarvan uitgaan.

[5:34:47] En niet van een modellenwerkelijkheid.

[5:34:50] Volgens mij zijn we het daarover eens, toch?

[5:34:52] Voorzitter, dat klopt wat mevrouw Van der Plas zegt.

[5:34:54] Een heleboel dingen die mevrouw Van der Plas zegt ben ik het ook best wel mee eens.

[5:34:58] We moeten kijken naar de werkelijke staat van de natuur.

[5:35:00] We moeten zorgen dat we een sterk en strategisch en economisch verdienmodel platteland houden.

[5:35:05] Dat delen we het allemaal wel.

[5:35:07] Maar de manier waarop het door de BB benaderd wordt en de negativiteit... ...want mevrouw Van der Plas zou eigenlijk haar eigen inbreng tijdens het commissie van de natuur nog eens moeten terugluisteren... ...waar letterlijk is gezegd met we moeten stoppen om te zeggen dat het slecht gaat met de natuur...

[5:35:21] Dus ik begrijp niet dat dat nu ontkend wordt.

[5:35:25] Misschien is het goed als u uw eigen inbrenger nog eens terugkijkt.

[5:35:28] Het is natuurlijk hartstikke mooi om dat heel hard te roepen... als het past voor een social media campagne.

[5:35:33] Maar het is ook goed om verantwoordelijkheid te nemen... en om gewoon te zeggen, we hebben een enorme opgave met elkaar... en hoe kunnen we dat zo goed mogelijk invullen?

[5:35:42] Sorry hoor.

[5:35:44] Goed voor een social media campagne.

[5:35:47] Ik zit hier niet om social media campagnes te voeren.

[5:35:49] Ik zit hier om goed te zorgen voor Nederland en goede dingen te doen.

[5:35:52] En daar kunnen we het allemaal, we kunnen het hier inhoudelijk allemaal met elkaar eens en oneens zijn.

[5:35:56] Daarom hebben wij een debat.

[5:35:58] Dus ik vind dat een beetje een raar figuur wat mevrouw Den Hollander nu aanroept.

[5:36:04] Is volgens mij ook helemaal niet nodig voor dit debat.

[5:36:09] Wat ik heb gezegd is we moeten stoppen te zeggen dat het slecht gaat met de natuur.

[5:36:14] Ja, met de natuur.

[5:36:15] De natuur in zijn geheel.

[5:36:17] Het gaat slecht met de natuur.

[5:36:19] Dat is niet zo.

[5:36:21] Er zijn delen in Nederland en delen van Natura 2000-gebieden waar het ondanks een hele grote stikstofoverbelasting goed gaat.

[5:36:29] Het heeft ook met hydrologie te maken, het heeft met natuurbeheer te maken, het heeft met klimaat te maken.

[5:36:35] We zien dat het in droge jaren slechter gaat met de natuur dan in natte jaren.

[5:36:40] Dat zijn gewoon feiten.

[5:36:41] Dus wat ik heb gezegd is dat we moeten stoppen dat het slecht gaat met de natuur.

[5:36:46] De natuur als geheel.

[5:36:48] Dus het lijkt mij vrij simpel.

[5:36:52] Mevrouw Pot.

[5:36:53] Ja, dank u wel voorzitter.

[5:36:54] Voorzitter, mevrouw Van der Plassen heeft de afgelopen weken een aantal keer het rapport van de ombudsman aangehaald.

[5:37:00] Die allerlei boeren en natuurlijk heeft gesproken over hoe zij naar het beleid van de afgelopen...

[5:37:07] Ik geloof tien jaar hebben gekeken.

[5:37:09] En een van de dingen die de ombudsman zei... is dat hij erg kritisch was, en denk ik ook terecht... op de grilligheid van het beleid.

[5:37:16] En nou kan je natuurlijk best, zoals mevrouw Van der Plassen net zei ook... je kan heel verschillend denken over wat je nou precies zou willen doen...

[5:37:24] Mevrouw van der Plas zegt, ik wil dat liever gebiedspecifiek.

[5:37:26] Nou, prima.

[5:37:28] Maar waar de ombudsman onder meer ook heel kritisch op was... is dat er natuurlijk onder Rutte 4 24 miljard was uitgetrokken.

[5:37:36] Toen ging er onder het beleid van de BBB 20 miljard weg.

[5:37:40] Dat hebben we nu weer teruggehaald.

[5:37:42] Dus vindt mevrouw van der Plas dat eigenlijk ook een voorbeeld... van die grilligheid van dat beleid?

[5:37:46] Dat je eigenlijk zo dat geld weer van tafel haalt?

[5:37:52] Ja, voorzitter.

[5:37:53] We komen terug in een discussie die we al veel vaker hebben gevoerd.

[5:37:59] Wat wij zagen bij het voormalige transitiefonds, hebben wij gezien dat daarvan zoveel mogelijk boeren werden uitgekocht.

[5:38:09] Er werd 7,4 miljard uitgetrokken voor het uitkopen van boeren en 6,9 miljard werd er uitgetrokken voor grondopkoop.

[5:38:23] Er is te weinig geld daarin uitgetrokken die rechtstreeks op het boerenerf terecht kwam.

[5:38:29] Dat was ons grote bezwaar.

[5:38:31] En wat betreft de provincieplannen, de provincies die hadden voor alles wat ze moesten doen of wilden doen voor natuurherstel en stikstofreductie was 60 miljard voor nodig.

[5:38:48] En wij hebben altijd gezegd, een fonds, dit transitiefonds, dat was gewoon een duizend dingen doekje.

[5:38:56] Daar hebben we uitgebreide debatten over gevoerd.

[5:38:59] Meerdere partijen waren die mening toegelegd.

[5:39:02] Iedereen kon er maar wat uithalen.

[5:39:05] En waar wij voor hebben gekozen in de vorige coalitie, is om veel gerichter en structureler geld uit te trekken.

[5:39:12] Dus we kunnen die discussie...

[5:39:14] Ik vind het prima om die discussie weer helemaal opnieuw te doen.

[5:39:18] Maar wij hebben daar destijds de argumenten voor gegeven.

[5:39:21] 7,4 miljard voor boeren uitkopen en 6,9 miljard voor het aankopen van grond.

[5:39:28] Dan praat je over bijna 14, 15 miljard euro.

[5:39:33] En te weinig geld naar het boerenerf.

[5:39:35] Te weinig geld naar structureel agrarisch natuurbeheer.

[5:39:38] En te weinig geld naar daadwerkelijk natuurbeheer in het algemeen.

[5:39:44] Mevrouw Pot.

[5:39:45] Voorzitter, kijk, de reden dat ik het opbreng is natuurlijk dat dat rapport van de ombudsman natuurlijk laat zien dat dit... Nou, dat is weer een reden om het er wel even over te hebben natuurlijk.

[5:39:56] Omdat, kijk, het lastige is natuurlijk nogmaals, je kunt heel verschillend denken over...

[5:40:00] welk beleid je wilt voeren, ook wat je met dat geld zou willen doen.

[5:40:04] Maar als mevrouw van der Plas zegt... ja, maar ik ben voor een gebiedsspecifieke aanpak... dan denk ik dat je hoe dan ook ondersteuning nodig hebt voor boeren... om die stappen te kunnen zetten, ook binnen zo'n gebiedsproces.

[5:40:16] Dus ik begrijp dan gewoon niet als je dan aan de knoppen zit of hebt gezeten... dat je dan nu niet achteraf zegt... hmm, dat hadden we dan misschien toch anders kunnen besteden.

[5:40:24] En dan hadden we dus inderdaad wat minder grilligheid van bestuur gehad.

[5:40:30] Ja, voorzitter.

[5:40:31] Het rapport van de ombudsman gaat verder dan dat.

[5:40:35] En nogmaals, wij hebben uitgebreid... ook toen de discussie was of het debat was over het transitiefonds... hebben wij het daar uitgebreid over gehad.

[5:40:44] Die bezwaren die wij hadden, die heb ik net ook opgenomd.

[5:40:48] En zeker... Kijk, ik zal niet ontkennen dat wij...

[5:40:51] Als we het hebben over de overheid, dan hebben we het over beleid wat jaren geleden al in gang is gezet.

[5:40:58] De stikstofwet bijvoorbeeld, grote fouten meegemaakt.

[5:41:02] Heel veel mensen enorm veel leed mee aangedaan.

[5:41:06] Heel veel onduidelijkheid gegeven.

[5:41:08] Heel veel spelregels tijdens de wedstrijd veranderen.

[5:41:11] En...

[5:41:13] Ik ben niet te laf om te zeggen, ik zeg niet van wij hebben alles helemaal fantastisch goed gedaan.

[5:41:18] Iedereen heeft fouten, alle anderen hebben fouten gemaakt.

[5:41:22] Maar ik wil er wel voor waken dat we weer dezelfde kant op gaan.

[5:41:25] Dat we nu gewoon heel veel geld...

[5:41:28] beschikbaar gaan stellen, waarvan we... Ja, voorzitter.

[5:41:32] Nee, maar het spijt me wel.

[5:41:34] Ik heb mij heel erg ingehouden met de interrupties vanwege de tijd.

[5:41:38] We hebben het hier over een hele ingewikkelde materie.

[5:41:41] En we hebben het hier over wetgeving.

[5:41:43] En ik wil op een uitgebreide en terechte vraag van mevrouw Pot... wil ik gewoon goed kunnen antwoorden.

[5:41:49] En dan dat constante doorheen van, komt u tot een afronding?

[5:41:53] Ik vind dat wij hier gewoon een hele goede...

[5:41:55] En intensieve inhoudelijke discussie over moeten kunnen voeren.

[5:41:59] Zeker.

[5:41:59] En u heeft ook mij besteld om de tijd een beetje te bewaken.

[5:42:02] En u heeft ook nog een hele hoop spreektijd.

[5:42:03] Dus ik zou zeggen, de antwoorden compact, de vragen compact.

[5:42:08] En dan komen we volgens mij ook aan het eind richting een moment dat de minister goed kan antwoorden.

[5:42:14] En dan kunt u daar ook nog zeker op interrumperen.

[5:42:16] Dus volgens mij genoeg ruimte met elkaar goed te wisselen.

[5:42:19] En zo nu dan herinner ik u eventjes aan de tijd.

[5:42:23] Nou, die tijd ben ik mij zeer bewust van.

[5:42:25] Dat is ook de reden waarom ik weinig interrupties heb gedaan... om de snelheid erin te houden.

[5:42:31] Nu er aan mij inhoudelijke vragen worden gesteld... waar we het op sommige punten mee oneens zijn... dan vind ik dat ik daar ook gewoon goed mijn verhaal over moet kunnen doen.

[5:42:44] Dit is wetgeving.

[5:42:45] Dus dit is wel belangrijk.

[5:42:47] Dat wil ik er wel even bij zeggen.

[5:42:48] En dit helpt ook niet, want nu is het maar een hele...

[5:42:52] Alles is onderbroken nu.

[5:42:53] Dus dan ga ik mevrouw Pot vragen, heeft u voldoende antwoord gekregen?

[5:42:57] Of kunt u de vraag opnieuw stellen dat ik weer opnieuw kan beginnen?

[5:43:01] Nou, voorzitter, laten we het dan zo zeggen.

[5:43:04] Ik ben blij dat mevrouw Van der Plas misschien een heel klein beetje ook in haar ziel heeft laten kijken van niet alles is goed gegaan.

[5:43:11] En ik denk dat het helpt als we dat ook allemaal, ik heb dat natuurlijk ook al wel eens eerder gedaan, dat we dat ook allemaal af en toe een keertje toegeven.

[5:43:18] Dat is heel prettig.

[5:43:21] Kijk, overal in de wereld waar mensen werken worden fouten gemaakt.

[5:43:26] En ik vind dat iedereen elkaar daarop moet kunnen aanspreken.

[5:43:29] En dat doet mevrouw Potten nu bij mij.

[5:43:31] Ik heb niet... Laten we dat even voorop zeggen.

[5:43:33] Ik heb niet gezegd dat wij alles fout hebben gedaan.

[5:43:36] Dat heeft mevrouw Potten ook niet gezegd.

[5:43:37] Nee, maar dat wil ik even gemarkeerd hebben.

[5:43:40] Ik wil alleen...

[5:43:42] Weet je, alles is bewegend.

[5:43:46] Als ik kijk naar het verleden, dan kunnen we wel met elkaar vaststellen dat onder andere met die stikstofwet er wel gewoon hele grote fouten zijn gemaakt, waardoor de pasmelders bijvoorbeeld nu gewoon echt in de knel zitten.

[5:43:58] Waar ik was gebleven, en dat maak ik dan even kort af.

[5:44:03] Wat ik wil voorkomen is dat we nu weer heel veel geld gaan uitgeven terwijl we niet eens weten of er een vergunningverlening loskomt.

[5:44:11] We hebben het hier wel over belastinggeld.

[5:44:13] 20 miljard euro belastinggeld.

[5:44:16] Dat wordt opgebracht door de mensen thuis.

[5:44:19] Ik vind dat we daar gewoon heel zorgvuldig mee moeten omgaan en ook moeten kijken van hebben boeren dan inderdaad dat perspectief?

[5:44:25] Kunnen boeren dan inderdaad blijven?

[5:44:27] Dat is waar ik kritisch op ben.

[5:44:30] Ja, kan ik verder?

[5:44:33] Ja?

[5:44:35] Dank u wel.

[5:44:36] Voorzitter, ik was gebleven bij het aantal koeien per hectare.

[5:44:42] En dan hebben we nog de ammoniaknorm gekoppeld aan fosfaatrechten.

[5:44:47] Een landelijk uitgangspunt voor zonering en zelfs de mogelijkheid van een generieke korting op productierechten.

[5:44:53] Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft gezegd dat zo'n gedwongen krimp van de veestapel 30 tot 40 procent van het aantal boeren de kop gaat kosten.

[5:45:02] En op mijn vraag aan het Planbureau voor de Leefomgeving, het PBL, wat dit dan betekent voor al die bedrijven om de boer heen, was hetzelfde antwoord.

[5:45:11] Eén op één.

[5:45:12] Ook 30 tot 40 procent.

[5:45:14] Voorzitter, dan denk ik, dan zijn we toch helemaal knettergek geworden?

[5:45:18] Treinramp wordt aangekondigd en de trein gaat toch rijden.

[5:45:22] Ik vind dat onvoorstelbaar.

[5:45:23] En dat roept bij BBB de vraag op of we hiermee niet terugkeren naar een aanpak waarvan we dan eerder hebben gezien hoeveel maatschappelijke onrust dit kan veroorzaken.

[5:45:32] En we herinneren ons allemaal de boerenprotesten.

[5:45:35] Niet alleen in 2019, ook in 2022, afgelopen jaar weer, trekken ze in Den Haag een diepe vertrouwensbreuk tussen boeren en de overheid.

[5:45:45] Waarover de heer Remkes schreef dat hij de wanhoop in de ogen zag van redelijke mensen.

[5:45:51] En waarvan de nationale ombudsman zei dat boeren groot leed is aangedaan.

[5:45:56] En niemand is er bij gebaat dat we opnieuw in zo'n situatie terechtkomen.

[5:45:59] En daarom is mijn eerste vraag aan de minister.

[5:46:02] Beseft de minister hoeveel onzekerheid zijn plannen opnieuw veroorzaken?

[5:46:05] En kan hij uitleggen welk deel van die plannen die onrust veroorzaken?

[5:46:10] En kan hij dan per onderdeel uitleggen of die onrust terecht is en zo nee, waarom niet terecht?

[5:46:16] En hoeveel ruimte is er nog om op onderdelen van zijn pakket aanpassingen door te voeren... ...om het beleid in ieder geval haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar te maken?

[5:46:24] Zoals in het vorige kabinet is afgesproken.

[5:46:26] Om zo perspectief terug te brengen voor boeren.

[5:46:29] Of is het pakket zoals het nu ligt het eindpakket?

[5:46:33] En kan de minister daarbij ingaan...

[5:46:35] op de rol van Pro.

[5:46:38] Want Pro heeft gedreigd alle steun in te gaan trekken als er maar iets in het pakket wordt afgezwakt.

[5:46:44] Ik heb mevrouw Bromet in dit debat nu horen zeggen van nee, maar we willen wel dat als er verbeteringen zijn, als het geen afzwakking is of een verbetering is.

[5:46:54] Nou, ik hoor graag hoe de minister hierover denkt.

[5:46:59] Voorzitter, ik sla omwille van de tijd even een paar dingetjes over.

[5:47:04] Ik heb nog wel even een vraag over de werking van een fonds.

[5:47:10] Want eerder vandaag had ik het er ook al over.

[5:47:12] Als er een onderbesteding is, dus dat is geld wat niet uitgegeven wordt van de begroten middelen aan het eind van het jaar.

[5:47:19] Het zijn niet de standaardregels van toepassing dat de middelen teruggaan in de algemene pot.

[5:47:24] Het geld blijft dus alleen maar beschikbaar in een fonds, maar je moet wel met de minister van Financiën onderhandelen om het geld alsnog weer beschikbaar te krijgen.

[5:47:33] Kan de minister dit bevestigen?

[5:47:35] En kan hij dan bevestigen dat de minister van Financiën ook nee kan zeggen?

[5:47:39] En als dat gebeurt, wat gebeurt er dan?

[5:47:42] Voorzitter, nogmaals, 20 miljard is een enorm bedrag.

[5:47:45] En gezien de net genoemde vragen vraag ik ook aan de minister, gaat dit fonds, wat formeel dus geen niet bestaand fonds is, er daadwerkelijk voor zorgen dat de vergunningverlening weer op gang komt?

[5:47:57] Terwijl de voldoende toekomstperspectief blijft voor boeren die willen blijven.

[5:48:03] Kunnen alle boeren die willen blijven daadwerkelijk blijven?

[5:48:06] Is de minister het met BBB eens dat het beleid haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar moet zijn?

[5:48:11] Is de minister het met BBB eens dat nieuwe doelen en maatregelen nooit mogen leiden tot een praktijk waarin boerenbedrijven moeten sluiten omdat de doelen en maatregelen onhaalbaar, onbetaalbaar of onuitvoerbaar zijn?

[5:48:25] En is de minister het met BBB eens dat taken gevolgd moeten worden door knaken?

[5:48:31] Voorzitter, zoals eerder gezegd, de begroting van LVVN voor het jaar 2027 bevat twee nieuwe artikelen.

[5:48:37] Artikel 25 waaruit de maatregelen worden gefinancierd en artikel 26 waarop nog niet uitgewerkte middelen worden gereserveerd.

[5:48:45] Het fonds is daarmee geen afzonderlijk wettelijk begrotingsfonds.

[5:48:50] De Kamer controleert de uitgaven via de reguliere LVVN-begroting.

[5:48:55] En geld dat niet wordt uitgegeven blijft door deze constructie gewoon beschikbaar.

[5:49:00] Maar beschikbaar is nog niet besteedgeld.

[5:49:03] En voor de periode 2027 tot en met 2031 staat ongeveer 11 miljard euro op de fondsartikelen.

[5:49:11] En voor BBB is het onvoldoende duidelijk hoe die 11 miljard in de begroting precies aansluiten op de verdeling...

[5:49:17] die het kabinet eerder heeft aangekondigd.

[5:49:19] En daarom vraag ik de minister om een volledig meerjarig overzicht, niet alleen tot 2031, maar tot en met 2035.

[5:49:27] Per maatregel wil ik graag weten hoeveel geld er is gereserveerd en hoe die miljarden worden onderverdeeld.

[5:49:35] En ik wil weten hoeveel geld daadwerkelijk terechtkomt bij boeren.

[5:49:38] Hoeveel gaat er bijvoorbeeld naar de investeringen op het erf, naar stalaanpassingen, naar innovatie?

[5:49:45] En hoeveel geld gaat er naar het afwaarderen van de grond?

[5:49:48] En hoeveel geld gaat er naar uitkoopregelingen?

[5:49:51] En hoeveel geld gaat er naar onderzoek, advies en uitvoering?

[5:49:54] En hoeveel geld gaat naar zaken die niets met het boerenerf te maken hebben?

[5:49:59] En over die uitkoopregelingen en het afwaarderen van grond heb ik eigenlijk nog wat specifiekere vragen.

[5:50:05] Laat ik beginnen bij de uitkoopregelingen.

[5:50:06] BBB vindt elke boer die stopt er één te veel.

[5:50:11] Het liefst geven we helemaal niks uit aan het uitkopen van boeren, want wij vinden dat boeren moeten kunnen blijven boeren.

[5:50:17] Maar als een boer zelf wil stoppen, dan moet voorop staan dat de beëindiging echt vrijwillig is.

[5:50:25] Bijvoorbeeld dat er geen opvolger te vinden is.

[5:50:28] Ik hoor graag van de minister wat de uitkoopregelingen die er de afgelopen jaren waren hebben gedaan voor de stikstofruimte.

[5:50:35] Hoeveel stikstofruimte is er vrijgekomen?

[5:50:37] En waar is deze stikstofruimte naartoe gegaan?

[5:50:40] Hoeveel stikstofemissiereductie heeft er door de uitkoopregelingen plaatsgevonden?

[5:50:45] En hoeveel heeft dit in totaal al gekost?

[5:50:48] En dan nog een specifieke vraag over het afwaarderen van de grond.

[5:50:52] Ook daar heb ik zorgen over.

[5:50:53] En dan vooral over de gevolgen van de voorgenomen zoneringen en de generieke GVE, het aantal koeien per hectare, en de ammoniaknorm voor onze boeren.

[5:51:03] Want we hebben het hier wel over hun grond, hun bedrijf en hun toekomst.

[5:51:08] En de overheid trekt straks een lijn op de kaart.

[5:51:10] En ineens mag een boer veel minder met zijn eigen grond.

[5:51:13] Grond die misschien al generaties in de familie is.

[5:51:16] Waar jarenlang keihard voor is gewerkt en waar gigantisch veel in is geïnvesteerd.

[5:51:22] En die grond kan daardoor in één klap een stuk minder waard worden.

[5:51:25] En dat is niet zomaar een tegenvaller.

[5:51:27] Dat is het pensioen van die boer en de toekomst van zijn kinderen.

[5:51:31] Dat is de zekerheid van zijn gezin.

[5:51:34] En vaak ook het onderpand waarmee een heel bedrijf is gefinancierd.

[5:51:38] Er zit 20 miljard euro in het nog niet bestaande stikstoffonds.

[5:51:42] Daarvan is 9 miljard bedoeld voor gebiedsgerichte aanpak.

[5:51:45] Maar daar moeten ook al die andere maatregelen uit betaald worden.

[5:51:48] Boeren uitkopen, bedrijven verplaatsen, extensiveren.

[5:51:52] En dan moeten schade aan de grond en de bedrijven ook nog vergoed worden.

[5:51:57] Mijn vraag aan de minister.

[5:51:57] Hoe denkt de minister dat überhaupt allemaal te kunnen betalen?

[5:52:01] Hoeveel geld moet er nog bij voordat dit allemaal is geregeld?

[5:52:05] En kan de minister dit uitleggen aan de mensen thuis die hun energierekening niet meer kunnen betalen?

[5:52:09] Aan mensen in de regio die over gammele bruggen en wegen moeten rijden waarvoor geen geld beschikbaar is?

[5:52:16] En aan de mensen thuis die dure boodschappen en dure benzine moeten kopen?

[5:52:21] En wat BBB misschien nog wel het meest boos maakt, we halen met al die miljarden en die ellende voor de boeren...

[5:52:27] We halen met al die miljarden en al die ellende voor boeren in Nederland niet eens van het stikstofslot.

[5:52:36] Voorzitter, een korte vraag nog over afspraken met boeren.

[5:52:39] Ik hoorde hier een aantal mensen zeggen, maar ook de minister-president vrijdag, dat er afspraken waren gemaakt van boeren.

[5:52:46] Maar bij mijn weten is de minister nog steeds in gesprek.

[5:52:52] Plannen zijn weliswaar aangepast, maar is de minister nog steeds in gesprek met NEHK en LTO?

[5:52:59] Volgens de Algemene Rekenkamer zijn de ammoniakemissies uit de veehouderij tussen 2019 en 2025 met ongeveer 18% afgenomen.

[5:53:08] Maar hoeveel van die reductie heeft daadwerkelijk geleid tot juridisch beschikbare ruimte voor vergunningverlening, vraag ik de minister.

[5:53:17] Ik wil van de minister graag horen.

[5:53:19] Hoeveel stikstofruimte is er beschikbaar in de verschillende stikstofbanken?

[5:53:24] En hoeveel daarvan kan daadwerkelijk worden gebruikt?

[5:53:27] En hoeveel vergunningen zijn er met die ruimte tot nu toe verleend?

[5:53:31] En wat voor vergunningen waren dat dan?

[5:53:33] Waren dat agrarische vergunningen of waren dat andersoortige vergunningen?

[5:53:37] En wat heeft de stikstofreductie gedaan voor het natuurherstel?

[5:53:42] Voorzitter, BBB blijft voorstander van een juridisch houdbare generieke oplossing voor pasmelders.

[5:53:48] En daarbij moeten ook de intrimmers niet worden vergeten.

[5:53:51] BBB heeft altijd gepleit voor een generaal pardon en daarover werd altijd gezegd dat dat echt niet kon.

[5:53:57] Inmiddels heeft Wageningen Universiteit een rapport uitgebracht met als titel van verwarring naar verbinding.

[5:54:03] En in dat rapport zie ik dat er een mogelijkheid wordt aangedragen om pasmelders te voorzien van een generaal pardon.

[5:54:09] en te voorzien van een vergunning.

[5:54:10] Heeft de minister deze optie onderzocht en kan hij hierop reageren?

[5:54:16] Voorzitter, we zetten het leven van boerengezinnen op zijn kop, geven bakken met belastinggeld uit.

[5:54:21] Het platteland gaat er compleet aan straks, mark my words.

[5:54:25] En ondertussen blijft het onzeker of er straks weer vergunningen verleend kunnen worden.

[5:54:30] Daarom wil ik ook nog van de minister weten, heeft de minister eigenlijk wel uitgerekend hoeveel de grond en de bedrijven van boeren door die zonering minder waard worden?

[5:54:38] En over hoeveel miljarden schade hebben we het dan?

[5:54:41] En hoeveel geld is er daadwerkelijk beschikbaar om die schade te vergoeden?

[5:54:45] En waaruit blijkt dat dat genoeg is?

[5:54:48] Krijgen boeren die gewoon willen blijven boeren hun volledige schade vergoed?

[5:54:52] Ook als hun grond minder waard wordt en hun bedrijf daardoor in de problemen komt.

[5:54:56] En als dat niet zo is, vindt de minister het dan werkelijk normaal... dat boerengezinnen zelf moeten betalen voor de schade die de overheid met haar eigen regels...

[5:55:06] En ik wil graag eerlijke antwoorden hierop van de minister.

[5:55:09] Want we hebben het hier niet over een paar cijfers op de begroting.

[5:55:13] We hebben het hier over gezinnen die hun hele leven hebben gewerkt om iets op te bouwen.

[5:55:19] En die krijgen door dit beleid te horen dat hun bezit minder waard is, hun bedrijf minder mag en hun toekomst onzeker wordt.

[5:55:29] Voorzitter, dan nog over de provincies en specifiek de ruimte die de provincies zouden moeten krijgen voor maatwerk.

[5:55:34] Nederland is geen eenheidsorst.

[5:55:37] De Veluwe is niet hetzelfde als het Friese Veenweidegebied en de Peel is niet hetzelfde als het Groene Hart.

[5:55:43] Daarom is maatwerk een gebiedsgerichte aanpak noodzakelijk om beleid te maken dat uitvoerbaar is en kan rekenen op voldoende draagvlak.

[5:55:52] Het kabinet reserveert 9 miljard euro voor de gebiedsgerichte aanpak en zonering.

[5:55:57] Mijn vraag aan de minister, maar hoeveel daarvan komt daadwerkelijk onder regie van de provincies beschikbaar?

[5:56:03] En opnieuw vraag ik hoe die 9 miljard euro verdeeld wordt, maar dan onder de provincies.

[5:56:08] En wanneer wordt dit gecommuniceerd aan de provincies?

[5:56:11] En hoeveel vrijheid krijgen zij om dat geld te besteden aan de maatregelen die volgens hun eigen analyses het meeste effect hebben?

[5:56:18] En ik wil hier nadrukkelijk de provincie Friesland benoemen.

[5:56:21] Friesland moet ik zeggen.

[5:56:23] Die provincie heeft een eigen aanpak vastgesteld voor stikstofreductie en natuurherstel.

[5:56:27] Daarin wordt niet alleen gekeken naar stikstof, maar ook naar hydrologie en versnippering.

[5:56:32] Friesland kiest voor aanvullende stikstofreducties in zones rond drie specifieke Natura 2000-gebieden.

[5:56:40] Dus niet rond de dertien die de minister wil.

[5:56:44] Dat is nogal een verschil.

[5:56:45] Friesland wil dezelfde doelen bereiken, maar kiest op basis van eigen gebiedsanalyses voor een andere aanpak.

[5:56:53] Friesland vraagt daarom van het Rijk om ruimte voor maatwerk, met de behoud van beschikbaarheid van rijksmiddelen.

[5:57:00] En dat vragen ook andere provincies.

[5:57:02] In de brieven van de minister staat echter dat het Rijk geen geld beschikbaar gaat stellen voor provinciale maatregelen die afwijken van de landelijke maatregelen.

[5:57:11] En waarom niet, vraag ik de minister.

[5:57:14] Waarom wil hij geen middelen beschikbaar stellen voor maatwerkaanpak van provincies...

[5:57:18] dat juridisch net zo houdbaar is en uitvoerbaar en ecologisch effectief is.

[5:57:23] En ik hoor graag wat in zijn ogen en in zijn beleid provinciaal maatwerk nu precies betekenen.

[5:57:29] Want in de brief van 3 november staat dat de zonering van het Rijk alleen ingewisseld kan worden voor provinciaal maatwerk als ze hetzelfde doelbereik hebben.

[5:57:39] En wat betekent provinciaal maatwerk in het beleid van deze minister dan werkelijk?

[5:57:43] Wie beoordeelt dat gelijkwaardige doelbereik?

[5:57:46] Welke criteria worden daarvoor gehanteerd?

[5:57:50] Voorzitter, dan nog even over de GVE.

[5:57:52] Het aantal koeien per hectare.

[5:57:54] Het kabinet wil in de melkveehouderij toewerken naar maximaal 2,6 GVE per hectare in 2030.

[5:58:02] Met een aantal tussenstappen.

[5:58:04] 2,6 GVE klinkt misschien heel technisch, maar het kan voor een melkveehouder ingrijpende gevolgen hebben voor zijn bedrijfsvoering.

[5:58:12] Meer grond aan moeten kopen, grond dat extreem schaars en extreem duur is... of minder dieren houden en zijn bedrijfsvoering op een andere manier aanpassen.

[5:58:21] Uit de antwoorden op de feitelijke begrotingsvragen blijkt dat ongeveer een kwart van de melkveebedrijven in 2025 niet aan de voorgestelde norm...

[5:58:30] van 2,6 GVE per hectare voldeed.

[5:58:33] Daarom vraag ik de minister.

[5:58:35] Heeft de minister onderzocht wat er gebeurt wanneer duizenden bedrijven tegelijkertijd op zoek moeten naar extra grond?

[5:58:41] Wat doet dit met de grondprijzen en de financierbaarheid van deze bedrijven?

[5:58:46] En hoe verhoudt deze norm zich dan tot doelsturing?

[5:58:49] Want als een boer aantoonbaar zijn emissiedoelen haalt, waarom zou de overheid dan alsnog voorschrijven hoeveel dieren hij per hectare mag houden?

[5:58:59] In de openbaar gemaakt stukken naar aanleiding van de informatieverzoek dat mijn collega Vermeer voor de zomer deed, na de eerste stikstofbrief van deze minister, wordt zelfs gesproken over een GVE-norm van tussen de 2,1 en 2,6 GVE.

[5:59:11] En ook dat is één van de redenen waarom BBB tegen zo'n GVE-norm is.

[5:59:15] Los van alle andere redenen.

[5:59:17] Je ziet dat de minister al een GVE van 2,1 heeft overwogen.

[5:59:22] Door het instellen van een landelijke GVE-norm geef je de minister een knop om aan te draaien.

[5:59:27] Het begint bij 2,6, maar je weet niet waar het eindigt.

[5:59:31] In kwetsbare gebieden spreekt het kabinet bovendien over een gebiedsdoel van 1,5 GVE per hectare.

[5:59:38] Hoe kun je dan nog spreken over perspectief voor boeren?

[5:59:43] Voorzitter, wij hebben nog meer zorgen.

[5:59:45] Het kabinet stelt voor om de melkveehouderij in 2025 een emissienorm te hanteren van 0,6.

[5:59:51] 1,64 kilogram ammoniak per fosfaatrecht per jaar.

[5:59:54] Maar waarom koppelen we de ammoniaknorm aan fosfaatrechten?

[5:59:58] Fosfaatrechten zijn ingevoerd

[6:00:00] om fosfaatproductie te begrenzen.

[6:00:01] En nu wil het kabinet die rechten ook gebruiken... als grondslag voor een ammoniaknorm.

[6:00:06] Daar zitten volgens mij grote risico's aan.

[6:00:08] Stel dat een boer besluit minder dieren te houden.

[6:00:11] Hij verlaagt daarmee zijn emissies en vervolgens verkoopt hij een deel van zijn fosfaatrechten.

[6:00:16] Dan wordt ook de noemer kleiner waarmee zijn toegestaande ammoniakemissie wordt berekend.

[6:00:22] Afhankelijk van de verhouding tussen de emissiereductie en de verkochte rechten kan die ondernemer daardoor juist moeilijker aan de norm voldoen.

[6:00:29] Dat is dan toch een merkwaardig prikkel.

[6:00:32] Een boer die minder dieren houdt zou niet gedwongen moeten worden om ongebruikte fosfaatrechten aan te houden.

[6:00:37] Alleen om aan een emissienorm te kunnen voldoen.

[6:00:40] En fosfaatrechten zijn al hartstikke schaars en hartstikke duur.

[6:00:44] En juist extensieve en grondgebonden bedrijven kunnen hierdoor onevenredig worden geraakt.

[6:00:50] Bovendien kunnen verhandelbare fosfaatrechten ertoe leiden dat emissies zich verplaatsen.

[6:00:55] Je werkt hiermee schaalvergroting en intensivering juist weer aan.

[6:00:59] In de hand.

[6:01:00] En dat is allemaal erg tegenstrijdig.

[6:01:02] Daarom vraag ik aan de minister, waarom kiest hij hiervoor?

[6:01:05] Welke alternatieven zijn onderzocht en is bekeken of rechtstreeks sturen op aantoonbare emissies beter aansluiten bij doelsturing?

[6:01:13] En wat zijn de gevolgen per bedrijfstype van deze norm?

[6:01:17] Voorzitter, ik wil één punt volstrekt helder maken.

[6:01:20] Voordat u dat doet, heeft u een interruptie van meneer Ginwis.

[6:01:24] Ja, voorzitter.

[6:01:25] Volgens mij delen veel collega's vanmiddag de zorg van mevrouw Van der Plas over die koppeling aan de fosfaatrechten.

[6:01:32] Het is natuurlijk, dat weet mevrouw Van der Plas ook, een erfenis uit het vorige kabinet waar we nog nooit echt goed over gediscussieerd hebben.

[6:01:39] Dus bij deze doen we dat.

[6:01:41] Wat is dan het alternatief voor mevrouw Van der Plas?

[6:01:43] Want een veelgehoord alternatief is doe dan maar aan hectares.

[6:01:48] Dat is natuurlijk duidelijk, maar ook wel zeer, hoe zou ik het zeggen, rigide.

[6:01:54] Is dat dan de oplossing?

[6:01:56] Of is de oplossing meer een idee wat ik pitste voor, oké wijs ze dan maar toe langs de lijnen van de fosfaatrechten.

[6:02:03] Maar maak er aparte emissierechten van die verhandelbaar zijn.

[6:02:06] Zodat de reductie daar plaatsvindt waar ze het meest effectief is en de meest doelmatig.

[6:02:14] Ja, voorzitter.

[6:02:15] Als de heer Grinwis het goed vindt, dan wil ik hier toch de antwoorden van de minister op afwachten.

[6:02:20] Want ik vind, weet je, dat zijn allemaal best wel plausibele voorstellen.

[6:02:25] Maar ik wil ook van de minister weten of hij alternatieven heeft onderzocht en welke dat dan zijn.

[6:02:30] Zodat we straks met de minister misschien daarover een discussie kunnen voeren.

[6:02:35] Ja, is dat ver?

[6:02:36] Prima, dank u.

[6:02:40] Ja...

[6:02:42] Eén punt wil ik volstrekt helder maken.

[6:02:48] In het kabinetsbeleid wordt een generieke korting op productierechten in 2035 genoemd als mogelijke maatregel wanneer de maatregelen onvoldoende zekerheid bieden over het bereiken van de doelen.

[6:02:59] En dat is echt onacceptabel.

[6:03:02] Daar trekken wij echt de lijn.

[6:03:04] Een generieke korting, dus gedwongen inleveren van dieren door alle boeren, ook al voldoen je aan de doelen of niet, alle boeren, die maakt geen onderscheid tussen een ondernemer die niets heeft gedaan en een ondernemer die jarenlang heeft geïnvesteerd om zijn uitstoot te verminderen.

[6:03:21] Je kan boeren niet straffen als je de doelen en maatregelen zo hoog hebt gelegd dat ze gewoon onhaalbaar zijn.

[6:03:29] En

[6:03:30] Die generieke korting ligt ons echt heel zwaar op de maag.

[6:03:34] Je kunt het boeren niet aandoen.

[6:03:36] En dat is wel een dreigement wat je boven de markt laat hangen.

[6:03:40] En je stort boeren nog meer de onzekerheid in.

[6:03:43] Daarom de vraag aan de minister.

[6:03:45] Bent u bereid om dit uit het pakket te halen?

[6:03:48] Want als het kabinet zegt te geloven in doelsturing, moet het kabinet ondernemers eerlijk de kans geven om de doelen te halen.

[6:03:55] En moet het uitgangspunt zijn dat ondernemers worden beloond voor hun prestaties.

[6:04:00] Voorzitter, in mijn inleiding schreef ik al het belang van een sterke agrarische sector voor de leefbaarheid van het platteland en de regio.

[6:04:07] Het aangekondigde pakket van de minister gaat enorme sociaal-economische gevolgen hebben.

[6:04:13] Wageningen heeft de gevolgen van het maatregelenpakket onderzocht en daaruit komt echt een zorgelijk beeld naar voren.

[6:04:20] De onderzoekers ramen voor 2035 een toegevoegde waarde van het totale agrocomplex, die ongeveer 5,4% lager ligt dan in 2024.

[6:04:30] En voor de werkgelegenheid gaat het om ongeveer 4,3% minder.

[6:04:34] Daarnaast verwachten de onderzoekers dat op langere termijn tot wel 30% van de veehouders zal gaan kiezen voor bedrijfsbeëindiging.

[6:04:41] De gevolgen zijn dus ingrijpend.

[6:04:43] Een kaalslag van het platteland.

[6:04:45] En ik wil daarom van de minister weten, wat betekent dit voor de regio's die nu sterk agrarisch zijn?

[6:04:51] En wat betekent dit voor de totale werkgelegenheid in de agrarische keten?

[6:04:56] En voor de uiteindelijke leefbaarheid van dorpen en gemeenschappen.

[6:04:59] Heeft het kabinet die regionale gevolgen wel voldoende in beeld?

[6:05:03] Of kijkt Den Haag vooral naar nationale gemiddelden, terwijl de gevolgen in sommige gebieden veel zwaarder kunnen uitpakken?

[6:05:10] Voorzitter, ik zal het nog wat dingetjes overslaan... weer omwille van de tijd.

[6:05:15] Ik heb nog een paar dingen.

[6:05:17] De rekenkundige ondergrens biedt een oplossing... voor een groot deel van de pasmelders.

[6:05:23] En als het aan ons had gelegen... hadden we deze ondergrens al vanaf afgelopen oktober ingevoerd... bij de actualisatie van ARIES.

[6:05:31] Maar dit kabinet wilde per se wachten tot eind 2027.

[6:05:34] En nu schrijft de minister dat het kabinet... de rekenkundige ondergrens nu uiterlijk...

[6:05:38] op 1 juli wil hebben ingevoerd.

[6:05:41] Wat is er veranderd dat het nu uiterlijk 1 juli is in plaats van eind 2027?

[6:05:47] En waarom kon het niet gewoon afgelopen oktober bij de actualisatie van Arius?

[6:05:52] En waarom kan het niet per 1 januari, maar moet er gewacht worden tot uiterlijk 1 juli 2027?

[6:05:58] Voorzitter, ik ga naar het einde van mijn betoog.

[6:06:01] Maar ik wil nog wel het rapport van de nationale ombudsman noemen, wat we hier ook al hebben besproken.

[6:06:07] Een boer met kiespijn lacht niet, heet dat rapport.

[6:06:10] En eigenlijk zou het verplichte kost moeten zijn voor iedereen die zich bezighoudt met landbouwbeleid.

[6:06:15] De ombudsman beschrijft hoe boeren jarenlang te maken hebben gehad met onzekerheid en bovenal een overheid die onvoldoende betrouwbaar was.

[6:06:22] En dat heeft diepe impact gehad op alle agrarische ondernemers die Nederland rijk is en hun gezinnen.

[6:06:27] Ik wil graag van de minister weten, wanneer kunnen we de kabinetsreactie verwachten op het rapport van de ombudsman?

[6:06:32] En wil hij in die reactie tenminste ingaan op de aanbevelingen die de nationale ombudsman doet en welke hij daarvan overneemt en hoe?

[6:06:39] En welke hij niet overneemt en waarom?

[6:06:42] En wil hij ingaan op hoe hij voorkomt dat bij de verdere uitwerking van het stikstofpakket de overheid opnieuw dezelfde fouten maakt?

[6:06:49] Tot slot nog twee dingen.

[6:06:50] Ten eerste de stapeling van de regelgeving.

[6:06:53] Heeft de minister wel onderzocht wat alle verplichtingen, dus bijvoorbeeld ook het nieuwe actieprogramma Nitraat, het convenant gewasbeschermingsmiddelen en de ANVB dierwaardige veehouderij samen betekenen voor een boerenbedrijf?

[6:07:06] Dus niet afzonderlijk, maar allemaal tegelijk.

[6:07:09] Hoeveel geld gaat dat allemaal kosten?

[6:07:11] Alles bij elkaar.

[6:07:12] Wat betekent dit voor de financierbaarheid van boerenbedrijven?

[6:07:15] En wat betekent het voor de mogelijkheid om het bedrijf aan de volgende generatie door te geven?

[6:07:21] En als er nog geen integrale visie-analyse is gemaakt van de economische gevolgen... van alle verplichtingen die op dezelfde ondernemer afkomen... is de minister dan bereid om een integrale sociaal-economische quickscan te laten uitvoeren.

[6:07:35] Dus daarmee, dat bedoel ik dus...

[6:07:39] Met alle maatregelen tezamen wat dat voor gevolgen heeft.

[6:07:44] En dan wil ik even terug naar mijn betoog.

[6:07:46] Wij hebben ingezet op een fundamentele koerswijziging.

[6:07:49] We hebben hard gewerkt aan een beleid waarmee we werkten aan een Nederland waarin boeren kunnen blijven boeren.

[6:07:55] Waarin jonge ondernemers weer met vertrouwen het bedrijf van hun ouders kunnen overnemen.

[6:07:59] En waarin provincies de ruimte krijgen om oplossingen te vinden die passen bij hun gebied en kan rekenen op draagvlak.

[6:08:06] Een koers waarbij drie principes leidend waren.

[6:08:09] Haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[6:08:12] En de bal is op de stip gelegd.

[6:08:14] En ik geloof er nog altijd in dat als we weer teruggaan naar die koers, dat we samen de bal in het doel kunnen krijgen.

[6:08:21] Dank u wel voor uw tijd.

[6:08:23] Dank mevrouw Van der Plas.

[6:08:24] Zag ik nou een interruptie bij meneer Korevaar?

[6:08:26] Ja, dank u wel.

[6:08:29] Ik heb die analyse van de ombudsman ook gelezen en die is mij ook uit het hart gegrepen.

[6:08:34] Ik denk dat wat me opvalt in de commissie vandaag is dat er veel...

[6:08:38] Veel draagvlak ook is om verder te kijken naar die analyse van de ombudsman.

[6:08:43] Ik denk dat dat ontzettend belangrijk is.

[6:08:46] Ik heb een vraag over de rekenkundige ondergrens.

[6:08:49] Mijn collega Goudswaard en ik hebben ook aandacht gevraagd voor het hedendaags referentiemoment als een bouwsteen om juist die interrummers.

[6:08:55] Ik was ook blij dat mevrouw Van der Plas de interrummers noemde in haar betoog.

[6:08:59] Hoe kijkt mevrouw Van der Plas tegen dat hedendaags referentiemoment aan?

[6:09:06] In de basis positief, maar ik ben dat wel goed aan het bestuderen.

[6:09:13] Dat is niet iets wat je soms zegt, oh goed idee, dat moeten we doen.

[6:09:17] Dus ik zeg in de basis positief.

[6:09:20] Maar as we speak, ja niet hier, maar ik ben daar wel mee bezig om echt goed te analyseren of dat kan, wat daar de gevolgen van zijn en of we weer niet in valkuilen stappen.

[6:09:31] Dus dat wil ik wel eerst echt goed uitgezocht hebben voordat we daar zomaar iets op gaan doen.

[6:09:38] Dank u wel.

[6:09:39] Dan is het woord aan mevrouw Terhopen als laatste spreker voor de eerste termijn van de commissie.

[6:09:46] Voorzitter, dank u wel.

[6:09:48] DNA is tegen de uitwerking van de stikstofplannen van het kabinet.

[6:09:52] Met deze plannen zorgt de minister eigenhandig voor de afbraak van onze agrarische sector.

[6:09:57] En het is nog maar zeer de vraag of we hiermee van het zelfgecreëerde stikstofslot afgaan.

[6:10:02] En het is nog discutabeler wat de natuur ermee opschiet.

[6:10:06] De gevolgen van dit stikstofbeleid zijn enorm en nog erger onomkeerbaar.

[6:10:12] De minister schuift het eerste zuur inmiddels door naar de provincies.

[6:10:16] Zij mogen maatwerk leveren en met gebiedsgerichte plannen komen.

[6:10:20] Maar als die plannen onvoldoende resultaten opleveren, grijpt de minister alsnog in.

[6:10:25] De door de minister aangekondigde zones om de zogenaamde stikstofgevoelige habitats blijven bijvoorbeeld onovereind.

[6:10:33] Onbegrijpelijk, want deze zones hebben namelijk geen enkele wetenschappelijke onderbouwing.

[6:10:39] Daar komt bij dat er voor het stikstoffonds 20 miljard euro geraamd is.

[6:10:44] 20 miljard euro, allemaal belastinggeld voorzitter.

[6:10:48] En het ergste, al dit belastinggeld biedt dus geen enkele garantie op een toekomstbestendig bedrijf laat staan op een betere staat van de natuur.

[6:10:58] En zoals de rapporteurs ook al stelden, een onderbouwing ontbreekt.

[6:11:02] Want zolang de regels en normen niet vaststaan en vergunningverlening onzeker blijft, kunnen boeren niet investeren.

[6:11:09] En aan het einde van dit hele traject hangt nog steeds de generieke korting als een zwaard van Damocles boven de sector.

[6:11:16] Bedrijven die niet aan de eisen kunnen voldoen, dreigen dus uiteindelijk te verdwijnen.

[6:11:21] En wat zegt onze minister?

[6:11:22] Maatwerk toepassen kan pas zodra het juridisch houdbaar blijkt.

[6:11:27] Voorzitter, daarmee is er dus nog steeds geen zekerheid.

[6:11:31] Geen zekerheid over vergunningverlening, geen zekerheid over investeringen en geen zekerheid over de toekomst van de bedrijven.

[6:11:38] En DNA vindt het bovendien onbegrijpelijk dat het kabinet zulke verdergaande en onomkeerbare stappen wil zetten, terwijl er tegelijk vanuit Europa ontwikkelingen zijn die juist aanleiding geven om de huidige koers opnieuw te bekijken.

[6:11:52] Brussel blijkt de verstikkende natuurregels te willen herzien en wil aanpassingen aan de vogel- en habitatrichtlijn.

[6:12:00] Weet de minister al meer over de inhoud hiervan?

[6:12:04] Wat betekent dit voor de verdergaande maatregelen die dit kabinet nu wil invoeren?

[6:12:08] Waarom nemen we nu zulke ingrijpende besluiten terwijl de Europese uitgangspunten veranderen?

[6:12:14] Het beleid wat nu in Nederland voorligt is überhaupt ook niet wat de Europese Unie van ons vraagt.

[6:12:20] Andere Europese landen kijken terecht naar economische belangen.

[6:12:24] Onhaalbare doelen mag je corrigeren en lidstaten mogen alle belangen tegen elkaar afwegen.

[6:12:30] Dit zijn dus politieke keuzes.

[6:12:33] Is de minister bereid om de handreiking van de Europese Commissie met beide handen aan te pakken en het verdergaande beleid in Nederland los te laten?

[6:12:42] De DNA wil niet dat onze boeren de rekening betalen voor beleid dat straks alweer achterhaald is.

[6:12:48] Wij willen geen onomkeerbare stappen op basis van een onbetrouwbaar rekenmodel dat zich uitsluitend richt op stikstof.

[6:12:56] Er moet eerst worden gekeken en gemeten wat er daadwerkelijk nodig is om de natuurdoelen te halen en of ze überhaupt te realiseren zijn.

[6:13:05] Vervolgens moet per natuurgebied worden bekeken wat de staat van de natuur is en welke maatregelen daarbij nodig zijn.

[6:13:12] En daarbij moet nadrukkelijk ook worden gekeken naar actief natuurbeheer en alle andere drukfactoren die van invloed zijn op die natuur.

[6:13:21] Niet ieder natuurgebied is hetzelfde en niet ieder natuurgebied vraagt om dezelfde maatregelen.

[6:13:27] Wat doet het ministerie op dit moment daadwerkelijk aan onderzoek op het gebied van bodemmonitoring?

[6:13:33] Ook moet veel beter worden gekeken naar wat Europa daadwerkelijk van ons vraagt.

[6:13:39] Moet ieder klein en versnipperd natuurgebiedje daadwerkelijk op de manier zoals Nederland dat doet aan Europa worden gerapporteerd, vraag ik de minister.

[6:13:48] En waarom kiezen we ervoor om daar nationaal zo ver in door te schieten?

[6:13:53] Voorzitter, DNA vindt het onbegrijpelijk dat we onze voedselzekerheid op het spel zetten.

[6:13:58] En juist in de huidige tijd van geopolitieke spanningen en internationale onzekerheid moeten we ervoor zorgen dat we onze eigen voedselproductie kunnen behouden.

[6:14:08] Nederland heeft de beste boeren ter wereld.

[6:14:10] Onze boeren lopen voorop op het gebied van technologie, innovatie, duurzaamheid, productiviteit en ook in dierenwelzijn.

[6:14:19] Dat is een positie waar we trots op moeten zijn, moeten koesteren en moeten behouden.

[6:14:23] Maar in plaats daarvan dreigt dit kabinet een complete sector en alles wat daar aan vast zit af te breken.

[6:14:30] Voorzitter, DNA wil beleid gebaseerd op feiten en dus op de daadwerkelijke staat van de natuur.

[6:14:37] Geen onhaalbare doelen, geen maatregelen waarvan de effecteit niet vaststaat en geen achterhaalde rekenprogramma's.

[6:14:44] Geen generieke ingrepen die het voortbestaan van onze agrarische sector bedreigen.

[6:14:50] En de vraag aan de minister is dan ook, waarom kiest u ervoor om zulke ingrijpende maatregelen door te zetten?

[6:14:56] Terwijl er nog zoveel onzekerheid bestaat over de juridische houdbaarheid, de daadwerkelijke natuurwinst en de Europese ontwikkelingen.

[6:15:04] En vooral...

[6:15:05] Waarom wordt de toekomst van onze Nederlandse boeren opgeofferd, terwijl we juist alles op alles zouden moeten zetten om onze voedselproductie, onze agrarische sector en onze voedselzekerheid te behouden?

[6:15:18] Dank u voorzitter.

[6:15:22] Dank u wel aan mevrouw Tenhove.

[6:15:25] Dan constateer ik dat het vijf uur precies is en wil ik u even een aantal varianten van het spoorboekje voorleggen.

[6:15:32] Ik heb drie scenario's voor u.

[6:15:35] Een lang scenario, een middellang scenario en een wat korter scenario.

[6:15:40] Het lange scenario is dat wij de hele avond met elkaar doorgaan.

[6:15:43] De eerste termijn van de zijde van het kabinet afwachten... en daarna nog een tweede termijn doen, inclusief moties en appreciatie daarvan.

[6:15:52] Dan bent u voorlopig nog niet thuis... en er loopt ook nog een allerlei andere risico's rondom actualiteiten.

[6:15:58] Dan hebben we een middellang scenario...

[6:16:00] Het middellange scenario is dat we de eerste termijn van de minister en de staatssecretaris wel doen na een schorsing.

[6:16:07] En dan vervolgens de moties en eventueel andere zaken die u nog een keer in de tweede termijn aan de orde zou willen brengen, dat te doen bij het plenaire debat rondom de begroting.

[6:16:17] Daarvoor moet u dan wel rekening houden met de spreektijd die u dat op dat moment kost.

[6:16:21] Ik heb ook nog een andere variant en dat is de variant waarbij de beantwoording van ik denk zo rond de 200, 250 vragen aan de minister die u vandaag gesteld heeft schriftelijk geschiet.

[6:16:35] Kunt u daar niet meer met elkaar over debatteren maar die kan dan voor de begroting naar u toe komen en kunt u het vertrekken bij de behandeling van de begroting en daar alsnog uw moties doen.

[6:16:46] Dus dat zijn zo drie smaken die ik aan u voor zou willen leggen en ook graag bij u in bespreking geef.

[6:16:54] De derde was alles schriftelijk, dus nu eigenlijk het debat afronden en de beantwoording van de minister en de staatssecretaris schriftelijk te laten zijn en die dan voor de begroting naar u toe te laten komen.

[6:17:12] Ik zie de heer Korevaar.

[6:17:14] Ik vind het dus dadelijk belangrijk dat we volgens mij gewoon door moeten gaan.

[6:17:18] Dan wordt het maar een avondje wat langer.

[6:17:20] We hebben best vaak ook debatten voor stikstof uitgesteld tot dit moment.

[6:17:24] Dus laat het maar doorgaan.

[6:17:32] Daar ben ik het mee eens.

[6:17:35] Het is niet ideaal natuurlijk, maar goed, er is wel meer niet ideaal in de wereld en dat doen we ook.

[6:17:41] Ik wil daarbij nog aan toevoegen dat als we dit naar de begroting overhevelen, wij zitten bijna aan het einde van alle begrotingsbehandelingen.

[6:17:50] Dus het grootste deel van de tijd die we hadden kunnen schuiven, eventueel meer tijd krijgen, die is al voorbij.

[6:17:58] Dus dat zou betekenen dat een aantal partijen gewoon echt heel krap in de tijd zit.

[6:18:03] En dat vind ik eigenlijk niet eerlijk.

[6:18:06] Dit is ook wetgeving, zeg ik nogmaals.

[6:18:07] Eerder gaan we dat toch een beetje doorheen overal inproppen.

[6:18:12] Ik wil niet zeggen doorheen jassen, want we doen alles hier serieus.

[6:18:14] Dus ik wil dat wel even meegeven ter overweging van mensen...

[6:18:17] ...zeggen van doe maar naar de begroting.

[6:18:19] Ik vind dat eigenlijk niet zo eerlijk, eerlijk gezegd.

[6:18:23] Dank u wel, mevrouw Pot.

[6:18:23] Ja, voorzitter.

[6:18:25] Ik vind het altijd een beetje ingewikkeld dit... ...omdat mensen dan gaan zeggen ja, het is heel belangrijk... ...dus gaan we de hele avond debatteren.

[6:18:32] En als ik het daar dan niet mee eens ben... ...lijkt het net of ik het niet belangrijk vind.

[6:18:35] Zo werkt het natuurlijk niet.

[6:18:38] Ik zou eigenlijk voor het eerste scenario opteren... ...omdat ik inderdaad denk dat we echt met z'n allen... ...nog een hele volle agenda hebben ook de komende week...

[6:18:46] En dat we bovendien volgende week weer...

[6:18:50] De eerste is doorgaan.

[6:18:51] Ja, nee, dat begrijp ik.

[6:18:54] Maar we hebben natuurlijk nog een hele volle week, zeg ik.

[6:18:57] Dus als we nu al tot in de avond doorgaan, dan...

[6:19:02] Het eerste voorstel is dat we gewoon doorgaan en de eerste en tweede termijn afmaken, zolang als die duurt.

[6:19:10] Ja, maar goed, dan gaan we alsnog dus redelijk ver de avond in.

[6:19:13] Dan gaan we zeker ver de avond in.

[6:19:15] Dat is mijn punt.

[6:19:16] Dus mijn punt is, ik vind het geen goed idee om nog nu door te gaan en de halve avond te gaan debatteren, omdat we nog helemaal aan het begin van de week zitten en we nog een hele volle week voor ons hebben.

[6:19:27] Ik denk bovendien dat we volgende week ook nog twee dagen hebben dat we over de begroting gaan praten.

[6:19:33] En we hebben binnenkort weer nog de behandeling van de wetten.

[6:19:37] Dus volgens mij gaan we elkaar nog heel veel zien.

[6:19:39] Dus ik ben er helemaal niet zo bang voor dat we ons ei niet kwijt kunnen.

[6:19:43] Ik denk dat het gewoon goed is om het hierbij af te ronden.

[6:19:46] En inderdaad misschien de volgende keer elkaar even goed aan te kijken en iets beter ons best doen om ons aan de tijd te houden.

[6:19:52] Dat is geen reflectie op u, voorzitter, want u hebt dat heel netjes gedaan.

[6:19:55] En wilt u dan schriftelijk of wilt u dan alsnog wel een beantwoording van de minister hier hebben?

[6:20:00] Ik vind schriftelijk prima.

[6:20:03] Mevrouw Bromet.

[6:20:05] Ja, voorzitter.

[6:20:05] Ik vind het jammer dat het me tijd kost bij de begrotingsbehandeling.

[6:20:09] Want wij hebben allemaal minuten toebedeeld gekregen vanuit onze fractie.

[6:20:12] Maar goed, dat is dan maar zo.

[6:20:14] Het is waar dat we nog de wetsbehandeling hebben.

[6:20:16] En ik vind het eerlijk gezegd ook wel heel prettig om de antwoorden op papier te hebben.

[6:20:19] Dus ook een verzoek daarbij aan de minister en de staatssecretaris om de vragen echt allemaal te beantwoorden.

[6:20:25] Want het kost ook tijd om weer te gaan vragen van ja, waar is die vraag gebleven?

[6:20:28] We gaan echt opletten of ze allemaal beantwoord zijn.

[6:20:33] Als het tot dit scenario komt, dan ben ik blij.

[6:20:38] Meneer Goudswaard.

[6:20:39] Ja, voorzitter.

[6:20:40] Ik vind het helemaal niet erg om echt gewoon lang door te gaan.

[6:20:44] Alleen, ik zie het gewoon niet gebeuren dat wij hier 250 vragen beantwoord zien worden.

[6:20:52] En dat we daar dan ook nog eens een keer over gaan discussiëren.

[6:20:55] Het lijkt mij een afschuwelijke opgave.

[6:20:58] GELACH

[6:20:58] Nee, hoe we dat voor elkaar krijgen, ik zie het even niet.

[6:21:02] Dus ja, dat wil ik toch even de commissie en de voorzitter meegeven.

[6:21:05] Het is toch een groot voorrecht om hier lang met u in een commissiezaal te zitten.

[6:21:09] Dat moet ik zeggen, maar ik snap ook een klein beetje van uw reflectie.

[6:21:13] En zegt u daarmee dat u het schriftelijk wilt of dat u... Ja, vanuit die hoedanigheid geredeneerd dan eigenlijk toch richting schriftelijk afhandelen, ja.

[6:21:23] Mevrouw Den Hollander.

[6:21:25] Voorzitter, ik ga het u ingewikkeld maken.

[6:21:27] Ik ga een extra optie toevoegen.

[6:21:30] Ik vind het wel belangrijk om het vanavond eigenlijk gewoon af te maken.

[6:21:33] Want dat betekent dat we ons ook weer daarna goed kunnen voorbereiden op wat gaan we dan nog in de begrotingsvergadering doen.

[6:21:37] Maar ik begrijp ook dat 250 vragenbondeling beantwoorden met 250 interruptiedebatjes niet zo heel zinvol is.

[6:21:43] Dus is het mogelijk dat de minister en de staatssecretaris met al zijn vragen...

[6:21:47] ...de schorsing gebruikt om per blokje een algemene inleiding te doen... ...en dan de vragen daarna schriftelijk te beantwoorden.

[6:21:55] Maar dat we wel ook de moties vanavond kunnen doen.

[6:21:59] Dan ga je de bepaalde vragen missen, maar dat is daar niet anders.

[6:22:03] U moet zich dan wel afvragen, dat is even mijn reflectie naar u toe.

[6:22:07] U moet zich dan wel afvragen of de moties die u dan zou willen doen... naar aanleiding van de beantwoording van die 250 vragen... want u zult ongetwijfeld naar aanleiding van die beantwoording... al dan niet moties willen indienen.

[6:22:21] Of dat dan een effectieve vorm is om dat te doen?

[6:22:23] Ik vraag mij dat zeer sterk af.

[6:22:27] Dan stel ik voor gewoon doorgaan.

[6:22:29] Oké.

[6:22:30] Mevrouw Hans.

[6:22:32] Ja, voorzitter.

[6:22:33] Ik vind ook dat we elkaar goed aan moeten kijken hoe we dit de volgende keer doen.

[6:22:37] Maar alles overwegende denk ik, ja, het is ook zoveel...

[6:22:41] Het zou ons wel helpen om goede schriftelijke antwoorden te krijgen.

[6:22:44] En dan bij de begroting dit debat afronden.

[6:22:49] Maar het is niet ideaal.

[6:22:50] Dus de fracties die zeggen, ja, maar ik had wel doorgewild, dat snap ik ook.

[6:22:53] Maar ik sluit me dan toch aan bij de heer Goudswaard.

[6:22:55] Ik denk niet dat we daar kwalitatief een betere afronding van krijgen als we dat...

[6:23:00] ...vanavond nog doen.

[6:23:02] Dus ik kies voor schriftelijk en dan afronden bij de begrotingsbehandeling.

[6:23:08] Zeker mevrouw Van der Plas, nog een vraag?

[6:23:12] Is het ook mogelijk om dit deel van het WGO... ...ook plenair te doen?

[6:23:20] Dus dat het buiten de gewone begroting gaat?

[6:23:23] Dat is volgens mij met het belastingplan ook gebeurd.

[6:23:26] Dan hebben de mensen die hier nu hebben gesproken...

[6:23:30] Een resterende indicatieve spreektijd over.

[6:23:34] Dan kunnen we misschien, mijn voorstel daarna zou zijn om de staatssecretaris wel de beantwoording te laten doen dan vandaag.

[6:23:44] Als wij er allemaal voor kiezen om te stoppen, want ik wil ook doorgaan.

[6:23:47] Maar is dat misschien een oplossing dat we hem plenair laten inplannen?

[6:23:53] Als een termijn in de plenaire zalen.

[6:23:58] En dan kunnen we het gewoon verder goed afmaken.

[6:24:00] Inclusief alle moties.

[6:24:02] En dan verliest ook niemand spreektijd.

[6:24:07] We checken, we checken.

[6:24:12] Mevrouw Bromet?

[6:24:14] Nou, ik dacht voorzitter, een twee minuten debat.

[6:24:16] Maar de griffier zegt dat gaat niet, want het is een WGO.

[6:24:22] Mevrouw Tehove, eerst en dan mevrouw Ouwehand.

[6:24:25] Ja, het gaat nogal ergens over.

[6:24:27] Dus ik neig heel erg naar gewoon afmaken vanavond.

[6:24:31] En met schriftelijke beantwoording lopen we ook weer het gevaar dat vragen niet goed beantwoord zijn of onvolledig.

[6:24:38] Nee, we kunnen niet meer in discussie.

[6:24:40] En ja, voor de mensen die het fijn vinden om het op papier te hebben, we krijgen het in de handeling ook allemaal op papier.

[6:24:51] Ik heb twee oren, maar het is even lastig nu.

[6:25:05] Het is nu lastig om een plenair debat te plannen.

[6:25:08] Mevrouw Ouwehand, sorry.

[6:25:10] Zou het werkbaar zijn om schriftelijk de beantwoording, die betrekken we bij de plenaire begrotingsbehandeling, als daarna nog fractie zegt, ik heb toch te weinig tijd gehad, dat we dan nog een afrondend WGO van twee uur op een maandagmiddag... Dus dat we eerst even kijken of het bij de begrotingsbehandeling helemaal lukt.

[6:25:29] Ik zie de griffier moeilijk kijken, want de zalen op maandag zijn natuurlijk ook gewoon...

[6:25:34] Al geboekt?

[6:25:36] Het is lastig, omdat we natuurlijk en de agenda plein air hier niet hebben.

[6:25:40] En daar gaan wij ook hier vanuit de Griffie ook niet over.

[6:25:43] Dus dat maakt hem natuurlijk wel heel ingewikkeld.

[6:25:47] Dus we moeten het doen met de informatie die we nu hebben.

[6:25:50] En dat zijn denk ik toch wel echt deze drie scenario's.

[6:25:57] Het is nu 4-4.

[6:25:58] Meneer Korevaar.

[6:25:59] Wat me opviel, ik heb niet de ervaring van mevrouw Ouwehand... maar bij de beantwoording van vragen, dat niet alle vragen bijvoorbeeld beantwoord worden.

[6:26:08] We hebben nu al een aantal keer de tweede termijn ook niet gehad in een debat hier.

[6:26:14] Ze kunnen er van alles van vinden, maar dat is wel gebeurd.

[6:26:17] Dus ik denk dat het wel heel handig is dat we hier ook gewoon...

[6:26:21] een gesprek met de bewindslieden ook over hebben.

[6:26:26] En eerder werd geopperd of alle vragen worden goed beantwoord.

[6:26:29] Alleen ja, dan moet je het... Dan leg je een soort van hypotheek op de toekomst.

[6:26:34] Dus ik zit nog een beetje te twijfelen.

[6:26:39] Mevrouw Bormet wil graag nog iets menselijks inbrengen.

[6:26:41] Heel graag.

[6:26:42] Ja, voorzitter, ik vind het heel belangrijk.

[6:26:44] Maar ik moet wel zeggen, ik ben vanochtend om zeven uur van huis vertrokken.

[6:26:48] Ik wil helemaal niet zielig doen.

[6:26:49] Ik ga voor de democratie dag en nacht door.

[6:26:52] Maar wij hebben ook een beperkte concentratieboog.

[6:26:54] Dus als het gaat over scherpe vragen stellen, dan is het kabinet in het voordeel als we nu doorgaan.

[6:27:13] Ja, wat we nog zouden kunnen doen, maar dit gaat allemaal tijd kosten.

[6:27:18] Dat is dat wij een kwartiertje schorsen en kijken wat de plenair kan.

[6:27:23] En dat we dan vervolgens een besluit nemen.

[6:27:29] Maar uit menselijk oogpunt zou ik u ook wel lichtelijk willen duwen richting de optie schriftelijk en dan goede behandeling bij de begroting.

[6:27:41] Maar goed, het is uiteindelijk aan u allen.

[6:27:44] Maar dat zouden we nog kunnen doen om te kijken of de vraag bijvoorbeeld een tweede termijn plenaire zou kunnen doen.

[6:27:50] Het komt misschien ook een beetje tegemoet aan het...

[6:27:53] Het alternatief van mevrouw Den Hollander.

[6:27:57] Dat we heel even kijken wat er plenair nog mogelijk is.

[6:28:00] Zodat we recht doen aan ieder zijn behoefte.

[6:28:02] Ja, mevrouw Van der Plas.

[6:28:06] Ja, of we steken gewoon de handen op.

[6:28:07] Maar ik zou hoe dan ook willen voorstellen.

[6:28:10] Want de staatssecretaris heeft weinig vragen gekregen.

[6:28:13] Dat we zometeen, dat de staatssecretaris gewoon in ieder geval de vragen die hij heeft gehad nog wel kan doen.

[6:28:19] Want dan kan hij ook andere belangrijke zaken voor Nederland doen.

[6:28:24] Zo als het beheren van de wolf bijvoorbeeld.

[6:28:28] Maar dan is de staatssecretaris ook klaar.

[6:28:30] Er zijn niet heel veel vragen gesteld aan de staatssecretaris.

[6:28:35] Dat klopt toch?

[6:28:36] Vier.

[6:28:37] Nou, dat moet...

[6:28:37] De staatssecretaris heeft vier vragen.

[6:28:42] Die gaat zich dan in het komende kwartier daarop voorbereiden.

[6:28:46] En dan gaan wij even in een kwartier kijken wat we kunnen doen plenair.

[6:28:51] Akkoord?

[6:28:53] Ja, ik schors de vergadering.

[6:49:29] Als wij gaan voor een schriftelijke beantwoording van deze bijna 300 vragen, zijn het er?

[6:49:38] Het worden steeds meer, maar het zijn er ongeveer 300.

[6:49:41] Dan kunnen die pas donderdag bij u zijn.

[6:49:45] Dus als wij ervoor zouden kiezen om donderdag een voortdeling BGO te hebben, dan heeft u niet lang om die tot u te nemen.

[6:49:54] Dus kiest u ervoor om donderdag een WGO voor te zetten, dan zou u er ook voor kunnen kiezen om die minister de antwoorden mondeling te kunnen laten doen.

[6:50:07] En dan gaan we gewoon een debat voeren en zetten we hem gewoon voort en dat wordt dan waarschijnlijk nog steeds een lange middag en avond.

[6:50:14] Maar dan hebben we een mondelingenafhandeling, voortzetting van dit WGO.

[6:50:19] Dat is als we kiezen voor de donderdag.

[6:50:23] Dat is dan in plaats van het commissiedebat zoonoze die je ziet.

[6:50:27] Die gaat dan naar december.

[6:50:30] Dan hebben we de optie, we gaan wel voor schriftelijk.

[6:50:35] Dan zouden we het WGO kunnen voortzetten op maandagavond vanaf een uur of zes.

[6:50:43] Dus dat is optie 2.

[6:50:47] Optie 3 is antwoorden schriftelijk.

[6:50:50] U betrekt de antwoorden bij de begroting.

[6:50:53] Heeft u na de behandeling van de begroting nog het gevoel... we hebben hier niet genoeg aandacht aan kunnen besteden... dan zouden we alsnog een WGO-voortzetting op dat vlak kunnen plannen... op 1, 2 of 3 december.

[6:51:08] En dan halen wij met elkaar de deadline die er is voor 8 december.

[6:51:16] Dus, resume.

[6:51:19] Mondeling aankomende donderdag.

[6:51:22] En dan gaan we hem helemaal uitdebatteren.

[6:51:26] Schriftelijk en dan een WGO op maandagavond.

[6:51:31] Optie 3 is schriftelijk betrekken bij de begroting met eventueel een veeg-WGO, laten we dat maar even zeggen, begin december.

[6:51:44] En dan vervalt het dan vanavond, dus dan gaan we zo meteen ieders ons eigens weegs.

[6:51:52] En die van de termijn van de Stas, die gaan we dan nog wel even doen.

[6:51:55] Want die heeft slechts vier vragen.

[6:51:58] Jammer.

[6:51:59] Dus ik geef u deze in bespreking en ik ga gewoon het rijtje af en ik begin bij mevrouw Bromet.

[6:52:05] Ja, voorzitter, ik heb een vraag over die derde optie, want dan is het in de begroting en eventueel een WGO.

[6:52:11] Ja, dan zou je er bijvoorbeeld in het PV nog kunnen zeggen van, nou, we hebben hier niet genoeg aandacht aan kunnen besteden, want het belangrijke onderwerp, dan zouden we nog een soort van...

[6:52:19] moment kunnen plannen in die eerste dagen van december.

[6:52:22] Ja, maar dan zeg ik meteen dat ik dat wel wil... want ik wou de begroting over andere dingen hebben.

[6:52:26] Maar goed, ja.

[6:52:30] Dus dat heeft mijn voorkeur eigenlijk.

[6:52:31] Ja, maar niet op maandagavond, want dan...

[6:52:35] Kan ik niet.

[6:52:37] Oké.

[6:52:37] Heel goed.

[6:52:38] Mevrouw Pot.

[6:52:40] Ja, voorzitter.

[6:52:41] Niet op maandagavond.

[6:52:41] Ik kan ook niet inderdaad.

[6:52:44] Het maakt mij niet zoveel uit.

[6:52:46] Donderdag vind ik prima ook met een schriftelijke beantwoording.

[6:52:50] Want ik scan gewoon wel mijn eigen vragen.

[6:52:52] Ik hoef niet alle 300 vragen te bekijken.

[6:52:55] Ik kijk gewoon de vragen die mij beantwoord worden.

[6:52:58] En dan lukt me dat prima.

[6:53:01] En eventueel zou de derde optie ook nog kunnen.

[6:53:14] Mevrouw de Hollander.

[6:53:16] Voorzitter, ik vind optie 3 eigenlijk geen optie.

[6:53:18] Want ik wil gewoon dit loskoppelen van de begroting.

[6:53:20] En ik vind het ook geen goed idee om het uit te stellen naar begin december.

[6:53:23] Want dan moeten we dat niet winnen.

[6:53:24] Dus optie 3 zou voor mij toch vervallen.

[6:53:28] En dan vind ik optie 2 en optie 1 allebei akkoord.

[6:53:31] En dat mag voor mij ook eerst schriftelijk horen.

[6:53:33] En dan donderdagmiddag alleen tweede termijn kamer.

[6:53:37] Meneer Goudswaard.

[6:53:40] Optie 2 of 3 akkoord.

[6:53:45] Optie 1 bij voorkeur, eventueel optie 2.

[6:53:53] Ja, ik probeer te turven.

[6:53:55] Mevrouw Owans.

[6:53:57] Optie 3.

[6:53:58] Ik denk dat dat het meest efficiënt is.

[6:53:59] Goede schriftelijke antwoorden bij de begroting eventueel kunnen doorvragen.

[6:54:02] En na afloop concluderen.

[6:54:03] Hebben we dan alles gehad?

[6:54:05] Of moeten we toch nog een tweede termijn van dit WGO?

[6:54:08] Maar dat mag niet ten koste gaan van de behandeling van mijn wetsvoorstel op 2 december.

[6:54:13] Dus dat is wel de voorwaarde.

[6:54:15] Meneer Rimmels.

[6:54:18] Ja, voorzitter, ik begrijp dat die optie is afgestreept, maar voorkeur is gewoon nu doorgaan tot diep in de avond.

[6:54:24] Dat is denk ik het meest praktische, kost het minste tijd en hupsakee.

[6:54:28] Maar die optie is dus weg, helaas.

[6:54:32] Dan een tweede voorkeur is volgende week maandagavond.

[6:54:42] Ja, mevrouw Van Plas.

[6:54:46] Ja, mijn optie is ook gewoon doorgaan.

[6:54:50] Ik zou dat ook nog wel even aan de anderen willen laten voorleggen, want dat was de eerste optie, gewoon doorgaan.

[6:54:59] Mijn voorkeursoptie daarna is, als deze optie het niet haalt, maandagavond vanaf zes uur.

[6:55:07] Geen WGO in plaats van debat zoonoze dierziekte.

[6:55:13] Ten eerste is die al een keertje uitgesteld.

[6:55:14] Er liggen ook belangrijke zaken.

[6:55:17] En voor mijzelf, ik heb en de begroting justitie en veiligheid en de begroting asiel en migratie op die dag.

[6:55:25] Dus ik vraag een klein beetje collegialiteit van de collega's.

[6:55:30] Want dat zijn ook belangrijke begrotingen.

[6:55:34] Dus dat niet te doen.

[6:55:36] Mocht het allemaal niet gehaald worden, dan zou ik zeggen een eventueel WGO na de begroting.

[6:55:48] Maar daarvan wil ik de collega's wel vragen om, als er een aantal fracties zijn die dat echt willen, dat dat dan ook gesteund wordt.

[6:55:57] Want niet dat het weggestemd wordt bij meerderheid en zegt van ja mijn vragen zijn wel voldoende beantwoord en ik vind het niet nodig.

[6:56:03] Die kunnen dan allemaal verkiezen om niet bij het WGO te zijn.

[6:56:06] Maar ik wil wel die ruimte houden.

[6:56:08] En dat betekent ook dat ik geen spreektijd hoef in te leveren voor de begroting LVVN.

[6:56:14] Om dit dan verder te zetten.

[6:56:16] Want dat was natuurlijk niet de bedoeling.

[6:56:18] Mevrouw Ten Hoven.

[6:56:20] Voorkeur voor vanavond.

[6:56:23] En anders?

[6:56:26] Ja...

[6:56:28] Maandagavond, dan kan ik zelf niet.

[6:56:31] Maar ja, dan sluit ik me aan bij de meerderheid.

[6:56:37] Oké.

[6:56:37] En dan hebben we nog de vraag van mevrouw Van der Plassen.

[6:56:39] Alsnog vanavond doorgaan, meneer Ginwis?

[6:56:49] Mevrouw Den Hollande, even dat ik van goed versta wat u zegt.

[6:56:52] Sorry, ja, ik wil het liever niet vermengen met de begrotingsvergadering, want dan wil ik het gewoon over andere dingen kunnen hebben.

[6:56:56] We hebben nu het over stikstoffonds en bij de begroting wil ik de hele rest van de landbouwbegroting bespreken.

[6:57:02] En niet dit.

[6:57:02] Dan heb je dan daarna...

[6:57:03] En dan krijg je vertraging als je het gaat uitstellen.

[6:57:05] En daarna moet er weer een datum gevonden worden voor een nieuw WGO.

[6:57:07] Dan vervalt het voorstel van mevrouw Ouwehand.

[6:57:11] Nee, we hebben opties hoor.

[6:57:12] We hebben opties op 1, 2 en 3 december.

[6:57:15] Dus die check hebben we gedaan.

[6:57:17] Dus die planning hoeft niet al te ingewikkeld te zijn.

[6:57:22] Ja, de begroting veroorstelt ook nog 1, 2 en 3.

[6:57:30] Maar goed, uw voorzitter is niet leidend.

[6:57:44] Ja, ik zie meneer Korevaar.

[6:57:47] Wilt u vanavond nog door of kiest u voor de optie die u net aangaat van mevrouw Van der Plas vroeg nog?

[6:57:54] Omdat u net ook vocaal was over doorgaan vanavond.

[6:57:58] Nou, ik denk dat je gewoon een goed gesprek moet hebben.

[6:58:01] En ik wil dat op het moment doen dat we elkaar ook kunnen zien.

[6:58:05] Dus vanavond zien we elkaar, want we kunnen elkaar nu ook zien.

[6:58:10] En als het donderdag kan, vind ik dat een hele goede optie.

[6:58:15] Maar goed... Ja, volgens mij wel.

[6:58:23] Ja, kijk, daar gaan we al.

[6:58:26] Ik probeer heel erg mee te denken met iedereen.

[6:58:28] Want ik snap dat iedereen, of je een grote fractie hebt of een kleine fractie hebt, dat iedereen een druk heeft.

[6:58:33] Maar we hebben ook gewoon begrotingsvergaderingen.

[6:58:36] Die zijn voor alle partijen, alle fracties, gewoon belangrijk om te doen.

[6:58:40] Het zou betekenen dat ik geen begroting justitie en veiligheid kan doen.

[6:58:46] Geen begroting asiel en migratie kan doen.

[6:58:49] Of ik moet het overlaten, of ik moet iemand anders hier naartoe sturen.

[6:58:53] Dat is ook niet ideaal.

[6:58:57] Dus laten we nou wel komen tot iets waar echt iedereen mee kan leven.

[6:59:01] En de harde meerderheid.

[6:59:04] Volgens mij is optie drie door verschillende mensen genoemd.

[6:59:08] Dan hoeven we dat niet donderdag... Of het debat zo en hozen ervoor te laten wijken.

[6:59:15] En dan gewoon een extra WGO inplannen.

[6:59:20] Daarna, sowieso daarna.

[6:59:40] U heeft zelf drie voorstellen gedaan.

[6:59:45] Wij hebben er als eigenwijze één voorstel aan toegevoegd, namelijk vanavond doorgaan.

[6:59:49] U kunt toch de voorstellen in stemming brengen en kijken welke de meeste stem heeft?

[6:59:54] Ja, dat ga ik ook zeggen.

[6:59:55] We doen nog even de dubbelcheck op de data voor een eventueel vervolg WGO

[7:00:00] begin december.

[7:01:12] Talent, talent.

[7:01:16] Heb ik twee voorstellen die dan gelijk zijn?

[7:01:25] En laat niet uw voorzitter moeten kiezen.

[7:01:29] En ik ga ze dus beide gewoon nu even in stemming brengen.

[7:01:33] Ik ga nu twee opties in stemming brengen, omdat die andere twee duidelijk afvallen.

[7:01:37] De ene is de voortzetting nu.

[7:01:39] De andere is voortzetting maandag 30.11.

[7:01:45] En dan daaraan voorafgaand schriftelijke beantwoording van de vragen.

[7:01:52] Vanaf 10 uur in de ochtend.

[7:01:56] Die gaat niet door.

[7:02:12] Er is niks anders gepland op maandagochtend tien uur.

[7:02:18] Waarbij uw voorzitter dan plechtig belooft op tijd heel heel heel erg midden in de nacht te vertrekken.

[7:02:28] Ja, dus ik begin gewoon even bij voortzetting nu.

[7:02:34] Handen voor voortzetting nu.

[7:02:35] 1, 2, 3, 4, 5.

[7:02:35] 1, 2, 3, 4, 5 voor nu.

[7:02:45] Ja mevrouw, is dat een aanmelding?

[7:02:50] Ja, ik heb 30 november ook nog WGO-herstel Groningen vanaf 4 uur.

[7:02:54] Dan zit ik die dag tot diep in de nacht.

[7:02:56] Ga ik liever nu door.

[7:02:58] En maandag 30 11.

[7:03:01] Nou, dat zijn er dan.

[7:03:04] Twee, drie.

[7:03:07] Nou, dan gaan we door.

[7:03:10] Dan gaan we door.

[7:03:12] De staatssecretaris eerst.

[7:03:14] En dan gaan we eten.

[7:03:15] En dan gaan we naar de beantwoording van de minister.

[7:03:28] Dus we gaan eerst de eerste termijn van de staatssecretaris.

[7:03:31] Dan doen we dat eerst even.

[7:03:32] Dan kan de staatssecretaris zijn goede werk voor het land voortzetten.

[7:03:38] En dan gaan wij vanavond gewoon door.

[7:03:42] Nou, het mag even duren, maar we zijn tot een besluit.

[7:03:47] Ja, voorzitter.

[7:03:48] We zijn tot een besluit gekomen om toch door te gaan.

[7:03:50] Dus dat is denk ik mooi gelopen.

[7:03:52] De minister heeft 322 vragen.

[7:03:55] Ik heb er voor u vijf.

[7:03:57] Dus ik denk dat u nog wat tijd vanavond nodig heeft met de minister.

[7:04:00] Maar dank dat het op deze manier kan, voorzitter.

[7:04:02] Ik heb een vraag van het lid Pot over de 16 miljoen euro voor de dierwaardige veehouderij.

[7:04:08] Die staat buiten het fonds.

[7:04:09] En hoe worden die middelen afgestemd op de stalinvesteringen, zodat ze elkaar versterken?

[7:04:14] De middelen voor dierwaardige veehouderij zien we op onderzoeksprogramma's, ketendeals en pilots om de overgang naar de dierwaardige veehouderij richting 2040 te ondersteunen.

[7:04:23] De middelen zien dus niet op ondersteuning voor investeringen in stallen.

[7:04:26] Zoals ik terecht aangaf, de middelen van het stikstoffonds besteden we primair aan stikstof.

[7:04:29] Maar bij de stalinvesteringen hebben we aangegeven te kijken naar duurzame integrale stallen.

[7:04:33] Dus daar valt ook dierwaardigheid onder.

[7:04:35] En die regelingen worden de komende periode uiteraard verder uitgewerkt.

[7:04:39] Dus de middelen vullen elkaar mooi aan, voorzitter.

[7:04:41] Die bijten niet met elkaar.

[7:04:43] Voor dan een vraag van D66 over de Agrofood innovatieagenda en SDE-achtige garantieregelingen.

[7:04:51] De SDE++ gaat ook grotendeels om het afdekken van de onrendabele top.

[7:04:55] Dat is niet een instrument dat wij op dit moment uitwerken, maar we kijken wel in het kader van de innovatieagenda naar het afdekken van bepaalde risico's waar innovatieve bedrijven nu tegenaan lopen.

[7:05:06] Indien de koppelingen gemaakt kunnen worden met maatregelen die als doel het verduurzamen van ketens hebben...

[7:05:10] die ook gericht wordt van innovatie uit de agenda, dan zijn we bereid daarin te kijken.

[7:05:15] En indien u concrete partijen op het vizier heeft, dan kan ik u ook uiteraard spreken in het kader van deze agenda.

[7:05:21] Maar ik zie, aangezien u nee schudt met uw hoofd, dat dit niet het antwoord was waarheen u zocht of dat we de vraag verkeerd geïnterpreteerd hebben.

[7:05:28] Ik vrees dat laatste, voorzitter.

[7:05:29] Want ik ben echt een beetje in de war hierdoor.

[7:05:31] Kijk, mijn punt was meer, de BO Akkerbouw heeft dit als voorbeeld aangedragen van een manier waarop je ook om zou kunnen gaan met voedselketens.

[7:05:42] Dus niet de SDE-regeling.

[7:05:45] Ik weet het niet.

[7:05:46] Ik wou zeggen, daar weet ik niks van en dat wil ik graag zo houden.

[7:05:48] Maar waar het mij om ging is... de manier waarop daarin gewerkt wordt... is denk ik heel erg bruikbaar voor ketens... die met z'n allen iets proberen te ontwikkelen op het gebied van verduurzaming.

[7:06:02] Dus ik had als voorbeeld biologisch brood genoemd... wat nu bijna niet van de grond komt... omdat je wel biologisch graan kunt gaan verbouwen... maar ja, dan moet die hele keten erachter ook nog mee...

[7:06:12] Ja, voorzitter.

[7:06:13] En niet om het op te stapelen van de 322 vragen te komen.

[7:06:15] Er komen nog vragen over de ketenafspraken daarbinnen.

[7:06:18] En ik kan me zomaar voorstellen in het kader daarvan dat als er nog een aanvullende passage nodig is, het nog zo meegegeven wordt.

[7:06:23] Maar als u het echt bedoelt rondom die ketendeals, dan is dat iets waar we inderdaad in kijken hoe we die samenwerking kunnen stimuleren.

[7:06:28] Voor dan drie vragen over gewasbescherming en dan kunt u aan de spuis.

[7:06:33] Wanneer wordt gewasbescherming voldoende teruggebracht in de zones en wanneer pakt het Rijk de regie over als het convenant niet leidt tot de juiste stappen erin?

[7:06:40] Die was van het lid Bromet.

[7:06:42] Ik wil juist onderstrepen dat we als Rijk regie nemen om die milieudruk van gewasbeschermingsmiddelen te verminderen.

[7:06:48] Dit geldt in het bijzonder ook voor kwetsbare natuur, maar ook voor de druk op de leefomgeving en de waterkwaliteit.

[7:06:53] Hiervoor gebruiken we het instrument van een convenant.

[7:06:56] We verwachten dat hiermee de beste resultaten worden bereikt.

[7:06:58] Omdat bijvoorbeeld verzorgdheden, sector en keten anders gaan denken over gewasbeschermingsmiddelen.

[7:07:02] Ze anders gaan toepassen.

[7:07:04] En dat ze zich ook gemotiveerder zullen inzetten voor het verminderen van het gebruik.

[7:07:08] Binnen het convenant woorden waar het gaat om de opgave rond de gewasbescherming.

[7:07:12] Ingezet met samenhangende aanpak van maatregelen en afspraken rond alle Natura 2000 gebieden.

[7:07:17] En daarbij is er aandacht voor de ecologische en juridische onderbouwing van maatregelen.

[7:07:21] De uitvoerbaarheid daarvan en het handelingsperspectief van provincies.

[7:07:24] Specifiek voor de zonering is de essentie eigenlijk het verminderen van de risico's door een generieke reductie te bewerkstelligen.

[7:07:31] In combinatie met ook echt gebiedsspecifieke maatregelen die je zou kunnen treffen om ook bepaalde stoffen van gezien dat de effecten schadelijker zijn te kunnen beperken.

[7:07:39] Maar ook misschien driftreducerende maatregelen om gewoon de hele stapeling van de effecten te kunnen verminderen.

[7:07:45] In het confinant werken we dat nu uit.

[7:07:48] Hoe beslissen wij wanneer dat voldoende is?

[7:07:50] We ondertekenen pas een confinant als Rijk, als het ook voldoende doet, op het drukfactor gewasbescherming.

[7:07:55] Het complexe bij gewasbescherming in die gebieden is dat een deel nog de komende jaren ook in onderzoek uitgewerkt wordt.

[7:08:01] Dus wij kijken echt naar een beleidskader wat nu al, op basis van het onderzoek dat wij hebben...

[7:08:06] Doe wat nodig is om die drukfactor te laten afnemen.

[7:08:10] Om te voorkomen dat je nog jarenlang moet wachten op aanvullend onderzoek.

[7:08:14] Mevrouw Bromet.

[7:08:15] Ja, voorzitter.

[7:08:16] Heel veel woorden.

[7:08:16] Maar is het niet gewoon simpeler om te zeggen...

[7:08:18] We hebben Natura 2000-gebieden.

[7:08:20] We hebben zones rondom de Natura 2000-gebieden.

[7:08:23] En we gaan gewoon chemie in die zones verbieden.

[7:08:26] Waarvoor moet dat allemaal via Covenant en andere ingewikkeldheden en mitsen en maren?

[7:08:30] Ik begrijp het niet.

[7:08:32] Nou voorzitter, om twee redenen.

[7:08:34] Eén, we kiezen er niet voor om chemie te verbieden in de zones.

[7:08:37] We kijken specifiek naar het reductie van de schadelijkheid, over welke afstanden dat moet plaatsvinden en ook bepaalde stoffen waar we specifiek nu onderzoek in doen.

[7:08:45] Het beleidskader waarmee wij willen komen moet ook voldoende zijn om die drukfactor gewasbescherming te laten afnemen.

[7:08:50] Zowel om inderdaad de natuurkwaliteit te kunnen verbeteren als ook daarbovenop om de handhavingverzoeken die er zijn te kunnen afwijzen.

[7:08:58] Met name dat vergt gewoon het juridisch houdbaar kader.

[7:09:01] Mevrouw Bromet.

[7:09:02] Ja, ik begrijp nog steeds niet, voorzitter.

[7:09:05] Betekent dat nou dat er ander beleid komt in de zones dan in de rest van Nederland?

[7:09:10] Op het gebied van gewasbescherming klopt dat, ja.

[7:09:16] Mevrouw Grimis.

[7:09:17] Voorzitter, de staatssecretaris komt denk ik nog op beantwoording van mijn vraag, maar aanvullend hierop.

[7:09:25] Je kunt natuurlijk ook als visie hebben van inderdaad, enerzijds kun je zeggen we vervolgen een spoor van biologische landbouw in die zonnes.

[7:09:33] Je kunt ook een spoor zeggen van nou ja, we moeten in ieder geval is precisielandbouw en dus wel met een breed middelenpakket, maar wel met maximale reductie.

[7:09:42] Wordt dat een soort verplicht of dominant in die zones?

[7:09:47] Of komt de staatssecretaris op dit punt in de beantwoording van mijn vraag?

[7:09:50] Want ik ben een beetje op zoek wat nou de richting wordt voor die zones inderdaad in relatie tot het confinant.

[7:09:55] Waarbij je niet allemaal topsware eisen nog wil toevoegen nadat je eigenlijk de zonering ongeveer hebt afgesproken.

[7:10:03] Nee, voorzitter.

[7:10:04] Voor mij zijn er meerdere sporen mogelijk.

[7:10:06] We hebben als kabinet gezegd dat aan de ene kant je inderdaad goed biologisch kan boeren of kan telen in die zones.

[7:10:12] Daar houden we ook rekening mee in de uitwerking van de condominanceafspraken door te kijken naar

[7:10:16] Het voorkomen van de verspreiding van gewasbeschermingsmiddelen van andere bedrijven naar de biologische teelt.

[7:10:20] Dus ook daar kijken we naar regels voor, zodat je als biologische boer inderdaad niet je certificering in gevaar ziet komen daardoor.

[7:10:27] Daar heeft de Kamer trouwens ook meermals om gevraagd.

[7:10:29] En daarnaast zit er ook inderdaad een mogelijk hoogtechnologisch spoor aan, met je inderdaad voldoende kan aantonen dat die driftreductie voldoende is om de drukvracht en gewasbescherming op de natuurgebieden weg te halen.

[7:10:40] Dus we sturen niet op het type bedrijf of het type deelt.

[7:10:44] Maar vanuit de regels die wij stellen, zullen sommige bedrijfsrommingen inderdaad wel minder mogelijk worden dan andere.

[7:10:52] Gaat u door.

[7:10:53] Ja, en dan voorzitter is het misschien aanvullend erop nog aan de ondernemer om daar een keuze in te maken.

[7:10:57] Dus de keuzevrijheid is er, maar die is in de zones wel een stuk beperkter dan buiten de zones naar binnen.

[7:11:04] Gegeven de opgave die we hebben ook op de drukvrachtige wasbescherming en de rol daarvan binnen vergunningsverlening.

[7:11:10] Voorzitter, dan hoe wil de staatssecretaris de uitkomsten van het convenant gaan verwerken?

[7:11:15] Nou dat doen we voorzitter als volgt.

[7:11:18] Het convenant willen we afronden eind dit jaar.

[7:11:20] En begin volgend jaar willen we ook de regels voor de zones bekendmaken voor de provincies met de instructieregels.

[7:11:25] Dus het idee is om inderdaad de afspraken van het convenant ook op te nemen in de instructieregels.

[7:11:29] Ik heb zelf ook net aangegeven dat wij als Rijk alleen maar een convenant ondertekenen, als het ook voldoende doet op de doelen die we stellen binnen de kaders van het convenant en het uitwerken daarvan, zoals eerder met uw Kamer gedeeld.

[7:11:41] De vraag van de heer Grimwist ging ook nog over de 250 miljoen.

[7:11:45] Hoe weten we of dat genoeg is en is dat niet de omgekeerde volgorde?

[7:11:49] Eerst bepalen wat nodig is en dan bekijken wat het kost.

[7:11:51] Ik ben het eens met de heer Grimwist dat het van tevoren exact aangeven hoeveel geld ergens nodig is lastig is.

[7:11:57] Tegelijkertijd willen we wel zorgen dat er geld is en er een richting geven voor de gesprekken bij het conferant.

[7:12:03] Daarom hebben we een bedrag daarvoor gereserveerd.

[7:12:06] Want u weet ook hoe lastig het is om financiering te organiseren achteraf als we het andersom zouden doen met elkaar.

[7:12:10] En ook de sectorpartijen gaven zelf aan.

[7:12:13] Geef ons nou een beeld van de middelen die mogelijk beschikbaar zijn.

[7:12:16] Dan kunnen we zelf ook nadenken over...

[7:12:18] welke innovatieprogramma's, welke regelingen er nodig zouden kunnen zijn om te voldoen aan de opgave die u heeft.

[7:12:25] Tegelijkertijd hebben we ook gezegd, het uiteindelijke bedrag is afhankelijk van het ambitieniveau van het convenant.

[7:12:30] Dus daar kijken we wel nog heen, voorzitter.

[7:12:33] Maar 250 miljoen is wel het richtgetal waarop we nu sturen met elkaar.

[7:12:36] Dus ik wil daarbij wel de verwachting...

[7:12:38] Zo realistisch mogelijk houden dat het niet compleet andere kanten op zal schieten.

[7:12:42] Maar het ambitieniveau zal daar wel nog een rol in spelen.

[7:12:45] Misschien, voorzitter, aanvullen nog.

[7:12:46] Niet alleen het Rijk is aan zet om boeren te helpen bij een omslag.

[7:12:49] Dat vind ik echt van belang om te melden hierbinnen.

[7:12:51] Ook andere ketenpartijen moeten hun rol spelen hierbinnen.

[7:12:54] Want het kan niet zo zijn dat de kosten allemaal bij borstje van de teler belanden.

[7:12:58] Als ook heel veel andere partijen de laatste tientallen jaren goed geld verdiend hebben... ...met inderdaad een hoogproductieve teelt in Nederland...

[7:13:04] Ik ben blij dat de Rabobank pas publiek heeft gemaakt dat ze ook 50 miljoen beschikbaar stellen voor subsidies in inderdaad driftreducerende technologieën.

[7:13:11] En ik zal ook die oproep doen richting andere ketenpartijen om dat voorbeeld te volgen.

[7:13:15] Want er zijn meer partijen die ook een bijdrage moeten leveren hieraan.

[7:13:21] Eens met de staatssecretaris en hopelijk hebben die ketenpartijen dat goed gehoord zojuist.

[7:13:27] De minister heeft aangekondigd begin 27 instructieregels voor de zonnes te willen afkondigen.

[7:13:34] in te stellen.

[7:13:36] Wat kan de staatssecretaris daarvoor nog leveren aan duidelijkheid over wat het convenant nou precies gaat betekenen in die zones?

[7:13:43] Dat is de ene kant.

[7:13:44] En de andere kant, of er dus daadwerkelijk een relatie te leggen is tussen de maatregelen die daar beoogd zijn en de 250 miljoen.

[7:13:51] Of dat inderdaad een beetje een balans is.

[7:13:53] En is hij bereid toe te zeggen om de Kamer specifiek op dit punt voorafgaand aan het stellen van de instructieregels te informeren?

[7:14:02] Voorzitter, op dat laatste punt ben ik bereid om u van tevoren te informeren daarover.

[7:14:07] De tijdslijnen zijn vrij krap, maar het zijn ook wel vaak dezelfde mensen aan onze kant die werken aan de instructieregels en aan het confinant gewasbescherming op dit vlak.

[7:14:15] Dus wij proberen ervoor te zorgen dat de opties waarheen we sturen en waarheen ook de besprekingen leiden, ook op tijd meegenomen kunnen worden in de instructieregels.

[7:14:23] Dus die tijdslijnen moeten in principe synchroom lopen.

[7:14:26] En ook de confinantspartijen weten dat op sommige aspecten van het confinant meer tijdsdruk zit dan op andere.

[7:14:36] Dat was hem?

[7:14:38] Nou, heel goed.

[7:14:39] Dan schors ik het debat voor drie kwartier.

[7:14:45] En dan gaan we om kwart voor zeven verder met de eerste termijn van de minister.

[8:04:55] Goed, wij gaan weer beginnen.

[8:04:57] Ik heropen de vergadering en we starten met de eerste termijn van de minister van LVVN.

[8:05:06] Met een heel aantal mapjes met erbij de 300 vragen.

[8:05:13] Dus u mag show and tell doen hoe dik de mapjes zijn.

[8:05:16] Ja, precies.

[8:05:18] Dus heel dun papier.

[8:05:20] Heeft u nog iets van blokjes?

[8:05:21] Of is het gewoon we beginnen en we kijken wat eindigt?

[8:05:27] Ik heb eerst een klein stukje inleiding, maar ook de vragen van de rapporteurs.

[8:05:34] Dat is een inleidende blok, zeg maar.

[8:05:35] dan overkoepelend, dan blok 3 juridisch, blok 4 meer over het generieke pakket, dan zonering en daarna een blok overig.

[8:05:47] Ja?

[8:05:48] Dan steken we van wal.

[8:05:54] Ja, voorzitter.

[8:05:55] Dank ook aan de begrotingsrapporteurs, de Griffie en de Kamer, voor die pragmatische opstelling.

[8:06:01] Als het ook gaat om de reactie op dat rapport, was even Hannesen om het te krijgen, maar we hebben het.

[8:06:07] En ik start graag met enkele inleidende woorden die ook een algemene reactie zijn op dat rapport.

[8:06:12] En daarna zal ik ingaan op de specifieke vragen die de rapporteurs hebben gesteld.

[8:06:15] En dan, zoals net gezegd, komen de rest van de vragen.

[8:06:21] Voorzitter, ik zou nog even recht willen zetten dat wat de heer Grimwees eerder vandaag zei over het verstrekken van de rapportage aan het kabinet, dat dat niet klopt.

[8:06:30] Dus het gaat nu precies zoals het hoort te gaan.

[8:06:34] En het is alsnog rechtgebreid, dus dat is... Ja.

[8:06:37] Nou, enkele van jullie hadden het natuurlijk ook al opgemerkt, maar met alles wat er in Den Haag gebeurt is het best wel opmerkelijk en een beetje dubbel om hier het debat te voeren.

[8:06:44] Maar dat is ondanks ook wel heel fijn dat uw commissie zo inhoudelijk met het kabinet bezig is met deze belangrijke maatregelen.

[8:06:53] Want één ding staat voor mij ook buiten kijf, los van die politieke situatie moeten we Nederland van het slot afhalen.

[8:06:58] En ik vind het ook goed dat u die urgentie ook voelt.

[8:07:02] En we zetten ook noodzakelijke stappen om Nederland weer in beweging te krijgen.

[8:07:05] En precies daarover gaat dit debat.

[8:07:07] Want hoewel ons wetgevingsoverleg van vandaag op papier over twee begrotingartikelen gaat, gaat in werkelijkheid over iets veel groters.

[8:07:13] En de vragen die u heeft gesteld laten dat ook zien.

[8:07:15] Investeringen die we met het Stikstoffonds doen om Nederland weer vooruit te helpen.

[8:07:20] Het gaat om 20 miljard euro, gigantisch bedrag.

[8:07:23] Geld dat we maar één keer kunnen uitgeven, maar dat moeten we nu doen.

[8:07:27] Want zonder deze investering komt Nederland niet van het slot.

[8:07:30] En zonder deze investering ook geen herstel van kwetsbare natuur, geen ondersteuning voor boeren en geen ruimte voor vergunningverlening.

[8:07:37] Niet voor woningen, niet voor nieuwe stallen en niet voor duurzame industrie.

[8:07:41] En van boeren vragen we veel, voorzitter.

[8:07:44] Maar dat doen we met realisme en beleid dat aansluit op de praktijk.

[8:07:47] En zelf bepalen hoe je de omslag maakt.

[8:07:49] Bijvoorbeeld extensiever met innovaties, minder dieren of misschien op een andere locatie.

[8:07:54] Maar dat moet natuurlijk wel lonend zijn.

[8:07:57] Want als we veel vragen van boeren, mogen zij ook veel van ons terugverwachten.

[8:08:01] En niet alleen duidelijkheid, maar ook concrete ondersteuning.

[8:08:04] Van subsidieregelingen en fiscale mogelijkheden tot advies en kennis.

[8:08:09] Het merendeel van de 20 miljard komt dan ook terecht op het boerenerf.

[8:08:12] De opgave ligt niet alleen bij de landbouw.

[8:08:15] Alle sectoren moeten aan de slag.

[8:08:17] Ook de industrie en mobiliteit moeten hun uitstoot de komende tijd halveren.

[8:08:21] En daar nemen we ook maatregelen.

[8:08:23] En ik kijk ook nadrukkelijk, en dat weet u, naar de hele keten.

[8:08:27] De rekening mag niet alleen bij het kabinet en mag niet alleen bij boeren liggen.

[8:08:31] Ook supermarkten, veevoerbedrijven, afnemers, iedereen moet hun verantwoordelijkheid nemen.

[8:08:37] Deze 20 miljard is essentieel.

[8:08:40] En laten we eerlijk zijn, voor een operatie van deze omvang is het eerder te weinig dan te veel.

[8:08:45] En juist daarom moeten we het geld effectief en doelmatig inzetten, zoals de rapporteurs ook constateren.

[8:08:51] Daar zal het kabinet bij de nadere uitwerking en ook de komende jaren dus nadrukkelijk oog voor hebben.

[8:08:56] En we betrekken de reflecties van kennisinstellingen en de uitkomsten van uitvoeringstoetsen.

[8:09:01] En bovendien moeten we het geld ook zo snel mogelijk inzetten.

[8:09:05] Dus om vaart te blijven maken heb ik uw Kamer twee weken geleden een wetsvoorstel en een programma toegestuurd.

[8:09:10] En daarmee leggen we de richting vast die we voor de zomer hebben gepresenteerd.

[8:09:16] Het vastleggen van doelen en maatregelen is essentieel.

[8:09:20] Daarmee zorgen we voor een stevige juridische basis.

[8:09:22] En ik hoop dan ook dat uw Kamer bereid is om het wetsvoorstel ook met spoed te behandelen.

[8:09:26] Ik heb die oproep al eerder een keer gedaan, maar ik herhaal die graag.

[8:09:29] Daarnaast heb ik u de uitwerking gestuurd van een aantal maatregelen, waaronder de maatregelen die we ook nemen dichtbij kwetsbare natuur.

[8:09:35] En in die uitwerking ziet u ook ideeën terug vanuit de landbouwsector.

[8:09:40] Natuurorganisaties en andere maatschappelijke partijen die zijn aangedragen.

[8:09:44] En ook de komende tijd gaan we verder met de uitwerking van de zonering in nauwe samenwerking met provincies.

[8:09:49] Een aantal vragen en punten die vandaag naar orde zijn gekomen neem ik daarin ook mee.

[8:09:54] Begin volgend jaar komen we met een volgende stap waarin we onder meer definitief vaststellen bij welke gebieden zones komen en we de instructieregels en ruimteformaatwerk verder uitwerken.

[8:10:05] Kortom, u zult het de komende tijd niet rustig krijgen.

[8:10:09] Voorzitter, we hebben de afgelopen weken alles op alles gezet om het Westvoorstel en het programma ook bij uw Kamer te krijgen.

[8:10:14] Nu dat is gelukt, richten we ons ook op de verdere uitwerking van regelingen en specifieke wetgeving.

[8:10:20] Zo maken we onze plannen steeds concreter en werken we toe naar de doelen in 2030 en 2035.

[8:10:25] Uiteindelijk zijn daarvoor drie dingen nodig.

[8:10:28] Dat is geld om te investeren.

[8:10:31] Concrete maatregelen voor stikstofreductie en natuurherstel.

[8:10:34] En wetgeving om de aanpak juridisch zeker te stellen.

[8:10:37] En met die combinatie krijgen we Nederland van het slot.

[8:10:40] Gebied voor gebied.

[8:10:42] En daarom ook zijn deze twee begrotingsartikelen met het stikstoffonds, hoe technisch ze ook mogen klinken, van cruciaal belang.

[8:10:50] En dat brengt mij ook bij de specifieke vragen van de rapporteurs.

[8:10:54] De eerste is over de 20 miljard.

[8:10:57] Hoe we ervoor gaan zorgen dat het doelmatig en doeltreffend wordt besteed.

[8:11:01] We hebben met het coalitieakkoord afgesproken die 20 miljard vrij te maken voor de stikstofaanpak.

[8:11:06] En dit bedrag is gebaseerd op een inschatting van wat minimaal financieel nodig is om de doelen van het fonds te halen.

[8:11:13] En het leidende uitgangspunt bij de verdeling van de middelen is dat alle maatregelen gezamenlijk moeten leiden tot doelbereik in de vorm van stikstofemissiereductie, natuurherstel en het op gang komen van vergunningverlening.

[8:11:24] En we houden daarbij rekening met uitvoerbaarheid, maatschappelijke draagkracht en voldoende perspectief voor de ondernemer.

[8:11:31] Een doelmatige en doeltreffende besteding van de middelen vraagt om een samenhangende inzet en daar heeft u al

[8:11:36] Eerder om gevraagd van verschillende instrumenten.

[8:11:39] En adviezen van kennisinstellingen en het PBL vormen daarbij een basis voor het kabinet.

[8:11:45] Dan een vraag hoe ik en het kabinet bewaakt dat de besteding van die middelen blijft aansluiten bij de doelen voor het Fonds Stikstof, Landbouw en Natuur.

[8:11:53] Het is goed om te zeggen dat het mijn verantwoordelijkheid is als minister om ervoor te zorgen dat we die doelen realiseren met die middelen.

[8:11:58] En in de Kamerbrief van 16 juni die ik u heb gestuurd...

[8:12:01] is een indicatieve verdeling van de middelen opgenomen uit dat fonds.

[8:12:05] En bij de verdere uitwerking en uitvoering zal ik op basis van de inzichten en ervaringen monitoren in hoeverre de verdeling van die middelen blijft aansluiten bij de doelen van het fonds voor stikstof, landbouw en natuur.

[8:12:15] En in hoeverre de doelen ook tijdig worden gerealiseerd.

[8:12:18] En mogelijk is gedurende de uitvoering bijstelling van de inzet en middelen nodig.

[8:12:24] Dan is de vraag hoe ik de Kamer de komende jaren meeneem in die middelen en die mutaties die dan mogelijk kunnen komen.

[8:12:31] En ik begrijp de wens om, net zoals begrotingsfondsen die per wet zijn ingesteld, de uitgaven verder in de toekomst ook toe te lichten.

[8:12:37] Dat hebben een aantal van u ook gevraagd.

[8:12:39] De ontwerpbegroting biedt, zoals u zelf al zei, tot 2031 inzicht.

[8:12:43] Dat is vijf jaar in de toekomst.

[8:12:45] Het kabinet wil dat graag verlengen tot acht jaar in de toekomst.

[8:12:48] Het vraagt nog om wijzigingen in onze systemen, hoe we dat bij u kunnen krijgen.

[8:12:52] Ik wil graag ook de ambitie hier neerleggen om met de voorjaarsnota inzicht te bieden...

[8:12:58] in de uitgaven tot en met 2035 wat betreft deze 20 miljard.

[8:13:02] En ik zal in de begrotingstukken de mutaties op het fonds... die boven de toelichtingsgrens, zoals dat zo mooi heet, komt toelichten... en hierbij specifiek ingaan op de meerjarige effecten.

[8:13:14] En dan de vraag hoe we ervoor zorgen dat de maatregelen in het maatregelpakket elkaar versterken en welke keuzes we maken als doelen botsen.

[8:13:22] Het is goed om te zeggen dat het maatregelpakket is gericht op stikstofreductie, natuurverbetering en vergunningverlening en de stap naar een toekomstbestendige landbouw.

[8:13:30] En bij de keuze voor en uitwerking van maatregelen is heel bewust gezocht naar doelbereik en naar de samenhang daartussen.

[8:13:37] En dat is juist om te voorkomen dat in de uitwerking spanning gaat ontstaan tussen deze verschillende doelen.

[8:13:42] En als die spanning wel ontstaat, dan zal het kabinet ook kijken hoe het in verdere uitwerking op te pakken en te bezien of er ook aanvullende middelen of ondersteuning nodig is.

[8:13:50] Maar dan zal ik ook bij u terug moeten komen.

[8:13:54] Dan ook de vraag over uitvoeringsknelpunten.

[8:13:57] Welke stappen we gaan zetten om uitvoeringsknelpunten bij natuurherstel te voorkomen.

[8:14:01] Ik deel de mening van de rapporteurs dat we vanaf de start goed zicht moeten hebben op de uitvoerbaarheid van onze aanpak.

[8:14:08] Het beleid dat wij bedenken in Den Haag moet goed aansluiten bij de uitvoeringspraktijk.

[8:14:13] Daarom is het van belang dat we in de uitwerking een gesprek blijven met mede-overheden, maar bovenal ook met sectorpartijen.

[8:14:19] Zij kennen de praktijk, weten waar die knelpunten zitten...

[8:14:22] En kunnen aangeven wat nodig is om maatregelen verder te optimaliseren.

[8:14:25] Ik denk dat we dat van 26 juni naar 3 november ook hebben gezien.

[8:14:30] Een knelpot kan ook bijvoorbeeld zitten in de uitvoeringscapaciteit bij provincies of bij uitvoeringsorganisaties.

[8:14:35] Of de beschikbaarheid van kennis over het grondinstrumentarium.

[8:14:39] Laten we wel eerlijk zijn, het is en blijft een enorme uitvoeringsoperatie om die stevige ambities ook daadwerkelijk te realiseren.

[8:14:46] Het PBL noemt het ook niet voor niets een historische uitvoeringsopgave.

[8:14:51] Dan nog een vraag over monitoring, hoe we meten en hoe de Kamer over de resultaten wordt geïnformeerd.

[8:14:58] Voor dit hele pakket aan maatregelen wordt een monitoringssystematiek ingeregeld om doelbereik te kunnen volgen en hier ook tijdig op bij te kunnen sturen.

[8:15:06] En dat gaat over zowel bron- als natuurmaatregelen.

[8:15:09] En daar zullen we iedere twee jaar ook een rapportage over maken van de voortgang en van de effecten hierop.

[8:15:14] En die monitoringssystematiek is ook opgenomen in het ontwerpprogramma wat u heeft gekregen, ontwerpprogramma Landbouw, Natuur en Stikstof.

[8:15:21] En deze rapportages worden door een kennisconsortium gepubliceerd en hier wordt de Kamer ook over geïnformeerd.

[8:15:27] En op een aantal punten wordt natuurmonitoring ook verder doorontwikkeld met een verbeterd programma VAR-monitoring en met de monitoring van de NAV wordt die natuurmonitoring versterkt.

[8:15:39] Dan nog een vraag.

[8:15:40] Als u daar even poseert, mevrouw Tenhove.

[8:15:44] Ja, voorzitter, dank u wel.

[8:15:45] Ik zou graag concreet van de minister willen horen hoe we die natuurmonitoring dan uit gaan voeren.

[8:15:51] Hoe dat gedaan wordt.

[8:15:53] Het daadwerkelijke meten.

[8:15:56] Ja, voorzitter, dat doen we bijvoorbeeld met metingen van het RIVM.

[8:16:00] Dat zijn metingen naar onder andere droge depositie.

[8:16:03] Ik ben laatst ook bij het RIVM geweest, die steeds meer ook in de praktijk monitoring doet in natuurgebieden.

[8:16:10] En dat zullen we verder versterken, want ik ben het ermee eens, het kabinet is het ermee eens, meten is weten.

[8:16:16] Dus hoe meer we daaraan kunnen doen, hoe beter dat is.

[8:16:22] Ja, daar heb ik nog een vervolgvraag op.

[8:16:24] Want is het dan alleen meten van die depositie?

[8:16:28] Want ik kom van de Veluwe waar ik woon.

[8:16:30] Zijn ze nu eindelijk aan het meten daadwerkelijk?

[8:16:32] En daar ben ik heel blij mee.

[8:16:33] Ik ga dat onderzoek ook volgen.

[8:16:35] Maar wat mij dan tegen de borst stuit is dat we het beleid al klaar hebben.

[8:16:39] Maar we zijn nu nog aan het meten.

[8:16:40] Dus we hebben de resultaten van de onderzoek niet.

[8:16:43] Maar het beleid ligt al wel voor.

[8:16:45] Ja, voorzitter.

[8:16:46] We weten natuurlijk ook heel veel wel.

[8:16:47] Maar ik ben het er mee eens dat we altijd ook onze natuurmonitoring kunnen verbeteren.

[8:16:52] En dat is los van depositie of emissiemeten.

[8:16:55] Is dat ook dat je de populaties goed telt en bijhoudt.

[8:17:00] Omdat we ook in het kader van de NRV allerlei verplichtingen hebben.

[8:17:03] Dus we zullen gewoon met elkaar vanwege al die verplichtingen die we hebben nog beter kunnen meten.

[8:17:08] Dus doorontwikkelen.

[8:17:10] En het is meer dan alleen maar depositie.

[8:17:13] Meneer Gemmes.

[8:17:14] Voorzitter, was de minister klaar met reactie op de noeste arbeid van de rapporteurs of nog bezig?

[8:17:18] Nee, daar ben ik nog mee bezig.

[8:17:20] Dan wacht ik even tot het eind, want dan heb ik nog wat vragen.

[8:17:23] Dan nog een vraag van de rapporteurs over de financiering van natuurbeheer.

[8:17:28] Ik vind het belangrijk dat er voldoende financiering komt voor natuurbeheer.

[8:17:31] De stikstoffonds is ook in totaal 2,2 miljard tot en met 2035 beschikbaar gesteld en ook daarna structureel 200 miljoen.

[8:17:39] In het pakket voor natuur zal natuurbeheer ook worden meegenomen.

[8:17:43] Om onze natuur goed te kunnen blijven beheren zijn die extra middelen ook gewoon nodig.

[8:17:47] Hiervoor stelt het kabinet in 2027 ook al samen met de provincies, en ben ik ook gewoon blij omdat we die stap met elkaar hebben gezet, 100 miljoen extra beschikbaar.

[8:17:56] En daarna werken Rijk en provincies toe naar het zogenoemde Natuurpak 2.0.

[8:18:00] En daarin zullen we nieuwe structurele afspraken maken over wie welk deel van natuurbeheer gaat financieren.

[8:18:06] En die investering is wat mij betreft ook de basis voor natuurherstel en draagt bij om vergunningverlening van het slot te krijgen.

[8:18:13] Voor de heer Grimwits, volgens mij heb ik er nu nog één te beantwoorden.

[8:18:16] Die gaat over de taakstellingen.

[8:18:18] Hoe de taakstellingen zich verhouden tot de grote opgave waar we voor staan.

[8:18:23] Die taakstellingen zijn onderdeel van de afspraken die in het coalitieakkoord zijn gemaakt.

[8:18:27] Het kabinet streeft naar een slagvaardige overheid die duidelijk kiest, samenwerkt en levert.

[8:18:31] Daaraan zijn budgetaire taakstellingen gekoppeld.

[8:18:34] En gezien de omvang vraagt dat ook om scherpe keuzes.

[8:18:37] Momenteel wordt er ook gewerkt op mijn departement naar de concrete invulling en de keuzes die daarvoor nodig zijn.

[8:18:43] En we houden uiteraard rekening met de opgave waar het ministerie zelf, maar ook de NVWA en het RVO voor staan.

[8:18:48] En daarom wordt er ook bij verschillende organisatieonderdelen nu onderzoek gedaan wat de impact is.

[8:18:53] Dat is naar verwachting in het voorjaar afgerond.

[8:18:55] En daarna zal ik u met een brief informeren over hoe LVVN de taakstelling concreet wil invullen.

[8:19:00] Dat waren de vragen van de rapporteurs.

[8:19:05] Dank u wel, minister, voor de beantwoording.

[8:19:08] Ik had nog een vraag over dat natuurbeheer.

[8:19:10] Want de minister geeft aan dat dat voldoende moet zijn.

[8:19:14] En dat het Natuurpact eraan komt en dat er dan verbijzonderd kan worden.

[8:19:19] Maar is het niet zo dat de additionaliteitsplannen ook gaan bepalen wat er aan natuurbeheer nodig is?

[8:19:24] Er wellicht op dit moment helemaal nog niet gezegd kan worden of er voldoende geld voor natuurbeheer ook is gereserveerd.

[8:19:33] Voorzitter, ik kom zo in deze mapjes ook nog terug op alle vragen die over natuurbeheer, monitoring, verantwoording enzo zijn gesteld.

[8:19:39] Want dat waren er ook best wel wat.

[8:19:40] Ja, snap ik.

[8:19:43] Meneer Gimmis, excuses als eerder.

[8:19:45] Ja, voorzitter, dank u wel.

[8:19:48] Op het laatste punt over de taakstellingen, want daar had ik een motie op voorbereid, maar die kunnen we misschien met de toezegging die de minister al half deed overbodig maken.

[8:19:56] De minister zegt er toe om de Kamer te informeren over de uitvoeringsgevolgen, met name ook voor het programma in zaken stikstof en natuurlandbouw stikstof, om dat inzichtelijk te maken en duidelijk te maken dat de uitvoering van dit programma niet gaat raken.

[8:20:10] Maar nou heeft het ministerie van LVVN helaas ook te maken met een grotendeels incidenteel gefinancierd ambtelijk apparaat.

[8:20:18] Wat sterk afloopt richting 2035, met als gevolg dat een deel van de personeelskosten eigenlijk worden belegd en gecannibaliseren op het geld wat voor stikstof is uitgetrokken.

[8:20:29] Dat lezen we ook terug in de ambtelijke notitie, waarvoor dank.

[8:20:32] Kan de minister in zijn toezegging en in die brief die hij gaat schrijven ook ingaan op het eigenlijk veel grotere probleem dan van SEC, de taakstellingen van de aflopende apparaatsbudgetten voor het ministerie, waarmee eigenlijk de hele uitvoering bij RVO, bij de NVWA, maar zeker ook als het gaat om stikstof, onder druk staat?

[8:20:54] Ja, voorzitter, dat kan ik toezeggen.

[8:20:55] En ik deel ook de analyse van de heer Grimwis dat dat een groot probleem is.

[8:20:59] Dus dat zal ik ook bij die brief betrekken.

[8:21:03] Meneer Ginwis.

[8:21:04] Voorzitter, dank u wel.

[8:21:06] Dank aan de minister.

[8:21:09] Is dat nou uniek?

[8:21:10] Dat er een ministerie is in Den Haag... ...dat niet structureel is gefund, niet structureel is gefinancierd... ...maar wat gewoon eigenlijk helemaal op basis... ...grotendeels van incidentele budgetten aan elkaar hangt.

[8:21:23] Ik ben eerder begroter zich apparteur geweest... ...toen hebben we er al de vinger bij gelegd.

[8:21:27] Het is op eenvolgende coalitieakkoorden daarna niet opgepakt...

[8:21:32] Ik vind het eigenlijk best wel erg.

[8:21:34] En nu gaan we dus inhoudelijke programma-budgetten deels gebruiken om personeelskosten bij het ministerie te dekken.

[8:21:40] Dat is eigenlijk best wel zonde.

[8:21:43] Of denkt de minister, nee dat is eigenlijk volstrekt gebruikelijk en daar moeten we vooral mee doorgaan?

[8:21:48] Op dat laatste zal ik niet zo antwoorden als de heer Grimwis nu denkt.

[8:21:52] Nee, kijk, het is helaas niet bijzonder.

[8:21:54] Er zijn meerdere departementen die aflovende financiering hebben.

[8:21:59] Vro heeft dat bij mijn weten.

[8:22:01] EZ heeft dat voorgedeeld voor de KNGG-kant.

[8:22:06] Dus het is helaas niet gewoon.

[8:22:07] Dus leg daarmee ook een opdracht voor het kabinet neer...

[8:22:10] In de jaren die dan na 31 of 32 komen, als ik het goed zeg.

[8:22:16] Om ook structuurlijk na te denken over hoe zien die diensten er dan uit.

[8:22:18] Want je kunt heel moeilijk taakstellingen leggen op budget wat er niet is.

[8:22:22] De heer Gimmis.

[8:22:26] Voorzitter, dat is dan weer een meevaller bij deze tegenvaller.

[8:22:29] Dat je bezitselen die er niet zijn niet kan wegbezuinigen.

[8:22:31] Maar dat is natuurlijk wel een beetje wrang.

[8:22:33] Mijn laatste vraag is of de minister in de brief...

[8:22:36] Ons geruststellen is misschien een groot woord, maar ik kan duidelijk maken dat de uitvoering van het hele programma waar we het vandaag over hebben zo goed en zo kwaad wel handen voeten gaat krijgen.

[8:22:51] Omdat bij alles wat we vandaag behandelen en wat de minister de afgelopen maanden heeft opgeschreven, dat staat of valt bij uitvoeringscapaciteit.

[8:22:58] Als die er niet is, zowel niet in Den Haag als in de regio's,

[8:23:02] dan zijn we elkaar alleen maar met bezigheidstherapie aan het bezighouden, maar verandert er eigenlijk geen shakapit.

[8:23:08] Dus het is best wel een precair onderwerp wat we hier bij de kop hebben.

[8:23:11] Nee, zeker voorzitter.

[8:23:13] En ik kan u ook vertellen dat iedereen in het kabinet, maar ook in de Kamer... ...maar ook alle maatschappelijke organisaties die mee hebben gedacht en iedereen die er last van heeft... ...volgens mij dit probleem wil oplossen.

[8:23:20] Dus dat vraagt commitment tot na die grens die we net hebben besproken.

[8:23:26] Dus ik zie daar ook voor dat iedereen daarvoor beweegt.

[8:23:28] En dat geldt ook voor wat op lokaal niveau gebeurt.

[8:23:32] Zoals u alle weet ook eerder...

[8:23:34] ...in het lokaal bestuur bezig geweest.

[8:23:36] En als je dan ziet hoe omgevingsdiensten straks ook weer toegerust moeten zijn... ...om daadwerkelijk al die vergunningen te gaan verlenen... ...is het ook niet voor niets dat ik uit het hele stikstofbudget heb gezegd... ...er moet minimaal 100 miljoen euro zijn om al die uitvoeringskracht op lokaal niveau... ...die vergunningverlening, om die ook weer aan te jagen.

[8:23:53] Ik ben ook heel blij dat alle destrale overheden mij ook een soort aanbod hebben gedaan om dat dan ook op een slimme manier te organiseren.

[8:24:00] Want niemand in het land wordt gelukkig als we dat geld alleen maar aan ambtenaren uitgeven.

[8:24:04] Maar er zijn toch een aantal essentiële beroepen die heel belangrijk zijn daarin op lokaal niveau.

[8:24:11] En ja, dat is bijvoorbeeld een omgevingsdienst, want die moet uiteindelijk vergunningen gaan verlenen.

[8:24:19] Oké, dan kom ik bij het overkoepelende kopje, voorzitter.

[8:24:23] Ik zou eigenlijk eventjes voor de interrupties, want het is een behoorlijk blokje en toch wil ik kijken of we u kunnen uitdagen om even het blokje te laten passeren voordat u interrupties pleegt.

[8:24:39] Ja, de blokjes zijn nu overkoepelend, dan juridisch, dan generiek, dan zonering en dan het blokje overig.

[8:24:50] Eerst mevrouw Van der Plassen en dan mevrouw Bromets.

[8:24:57] De minister zit nu nog bij de beantwoording van de rapporteurs.

[8:25:02] Ik hoorde hem al wel wat over extensivering zeggen, maar komt extensivering ook nog aan bod in een ander blok uitgebreid?

[8:25:10] Dan bewaar ik dan de vraag.

[8:25:15] Ja, voorzitter.

[8:25:16] Er zit gewoon her en der wel een klein beetje herhaling in.

[8:25:18] Dat is niet helemaal te voorkomen in zoveel vragen.

[8:25:21] Dus het komt zo uitgebreider terug.

[8:25:23] Mevrouw Pot.

[8:25:23] Ja, voorzitter.

[8:25:24] Ik vroeg dat voor de schorsing al even aan u.

[8:25:25] Maar kunnen we een indicatieve eindtijd stellen?

[8:25:28] Want ik denk dat dat wel gezond is.

[8:25:29] Dan hebben we ook met elkaar iets om naartoe te werken.

[8:25:32] Nou, dat is een mooie vraag.

[8:25:34] Het is nu tien over zeven.

[8:25:36] Wat dacht u van negen uur?

[8:25:42] Helemaal goed.

[8:25:42] Ik hoor al nee, nee, nee.

[8:25:45] Ja.

[8:25:45] Nou, laten we in ieder geval kijken hoe ver we komen.

[8:25:48] En dan gaan we kijken, als we rond kwart voor negen zijn, wat het dan gaat brengen.

[8:25:56] Maar misschien is het een aansporing.

[8:25:58] Ja, voorzitter, we gaan ons best blijven doen.

[8:26:04] Of 9 uur lukt dat, dat is aan ons allemaal, denk ik.

[8:26:07] Ik zal mijn best daarvoor doen.

[8:26:08] Dan de vraag in dit kopje.

[8:26:11] Eerst de vraag van mevrouw Den Hollande over zekerheid bij investeren.

[8:26:15] Dat de ombudsman schrijft dat de overheid boeren afgelopen 10 jaar veel in onzekerheid heeft gebracht.

[8:26:22] Maar hoe zorgen we dan ook dat investeringen ook daadwerkelijk leiden tot een perspectief?

[8:26:26] Het kabinet heeft daar mede gelet op ook de rapporten en de reflecties van PBL en de landsadvocaat.

[8:26:32] Vertrouwen in dat de aanpak ook echt toereikend is om die vergunningverlenging gebied voor gebied los te trekken.

[8:26:37] En daarmee ook verantwoorde investeringen in bijvoorbeeld emissiearmstallen mogelijk te maken.

[8:26:42] En door nu kaders mee te geven voor zowel die emissienormen, maar ook voor aanpalende terreinen.

[8:26:48] Geven wat mij betreft duidelijkheid voor de lange termijn.

[8:26:50] En weten veehouder ze ook.

[8:26:52] ...hoe ze dan een vergunning kunnen krijgen om te investeren.

[8:26:56] En de aanpak voorziet ook wat dat betreft in een systeem van monitoring en evaluatie.

[8:27:00] Het bevat ook bogingsmechanismen, zoals ook al besproken door u... ...om ook die streefwaardes in 2030 en uiteindelijk de doelen voor 2035 te halen.

[8:27:09] En dat leidt er ook toe dat als je dan investeert, dat je dan ook weet dat je verder kunt.

[8:27:14] En dan een vraag van de heer Grimmis, maar ook van mevrouw Van der Plast.

[8:27:18] Het ging ook over de ombudsman...

[8:27:21] Na jaren van wisselend onbetrouwbaar beleid, te weinig regie, te weinig luisteren, te weinig transparantie.

[8:27:27] Of ik dat als minister eens ben met de ombudsman.

[8:27:32] De kabinetsappreciatie komt natuurlijk nog in den brede.

[8:27:34] Maar ik heb ook bij verschillende media al aangegeven op die dag dat dat beeld van die onbetrouwbare overheid zoals boeren dat ervaren.

[8:27:43] ...helaas niet als geheel onverwacht komt.

[8:27:45] Ik denk dat u, hoeveel jaar u dit beleidsleiding ook al volgt... ...ook al had verwacht.

[8:27:51] En die vergelijkbare signalen worden vaker afgegeven.

[8:27:53] Je hoort het ook op allerlei bezoeken die je brengt.

[8:27:57] En dat is ook precies de motivatie dat wij zeggen... ...we willen dan ook nu die duidelijkheid geven.

[8:28:01] Ook als die duidelijkheid soms niet meteen...

[8:28:04] prettig is, is die wel nodig om met elkaar de stip wat verder weg op de horizon te zetten, omdat je anders weer later aanvullend beleid krijgt.

[8:28:13] Maar ik zal ook, zoals u heeft verzocht richting mij, ook voor de begrotingsbehandeling, dat is ook een antwoord op de vraag van mevrouw Van der Plas, zorgen dat die kabinetsappreciatie in een brede op die aanbevelingen van de ombudsman er ook is.

[8:28:28] Dat was inderdaad de derde vraag.

[8:28:31] Dan had mevrouw Den Hollander nog de vraag... wanneer er duidelijkheid is voor ondernemers voor hun bedrijfslocatie... wanneer ondernemers gebruik kunnen maken van financiële middelen uit de gebiedsplannen.

[8:28:43] Ik begrijp heel erg goed dat boeren een grote behoefte hebben...

[8:28:46] Exact te weten welke regels op hun bedrijfslocatie gaan gelden.

[8:28:50] En wat daarmee ook hun toekomst is.

[8:28:53] Zodat ze daar ook direct mee aan het werk kunnen.

[8:28:55] Ik merk dat men dat heel graag vanaf dag 1 al wil.

[8:28:59] Juist om die reden heeft het kabinet ook vorige week... in die brief van 3 november ook al gecommuniceerd over... welke regels zijn nou uiteindelijk de maatstaf of de terugvaloptie.

[8:29:09] Dat zijn die regels in de zonering.

[8:29:12] Omdat we ook willen dat rondom die gebieden er ook...

[8:29:15] Duidelijkheid is welke kant het op kan gaan.

[8:29:19] En we bieden daarbij op verzoek van veel partijen ook ruimte voor dat maatwerk.

[8:29:22] Daar komen we zo bij de zonering nog over terug te spreken.

[8:29:27] De keerzijde daarvan is wel dat het dan ook zo kan zijn dat als dat maatwerk ook gebruikt wordt en het gebiedsplan gemaakt wordt, dat het dan ook nog niet definitief het beeld is wat er geschetst is.

[8:29:39] Maar tegelijkertijd merk ik ook bij agrarische partijen wel heel veel behoefte om dan ook in die gebiedsprocessen mee te gaan draaien.

[8:29:45] En om uiteindelijk dat ook zo goed mogelijk te ondersteunen, werk ik ook voor die gebiedsgerichte aanpak het ondersteunende pakket verder uit.

[8:29:52] En uiterlijk 1 juni volgend jaar kom ik dan ook met een concrete invulling voor nieuwe regelingen, zoals bijvoorbeeld ook de ELZ-subsidie, de extensiveringssubsidie voor landbouw in de zones, zodat ondernemers ook daarna er snel gebruik van kunnen maken.

[8:30:06] En het streef is dat dan ook volgend jaar, om daar uw Kamer medio volgend jaar ook verder te informeren.

[8:30:13] En ik beoordeel die gebiedsplannen, maar daar zullen we zo verder over spreken, van de provincies.

[8:30:18] Ik kijk ook naar financiële kaders, zodat er ook snel duidelijkheid kan zijn.

[8:30:23] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas.

[8:30:26] Hoeveel onzekerheid er kan komen bij boeren door deze plannen en hoe ze onrust veroorzaken?

[8:30:34] En of die onrust dan terecht is of waarom niet?

[8:30:38] Ik denk dat we zoals net wel hadden vastgesteld dat de afgelopen jaren regels en normen niet duidelijk waren voor ondernemers.

[8:30:45] We vinden het van cruciaal belang om met de aanpak weer richting te geven Nederland juist weer in beweging te krijgen.

[8:30:51] Met het wetsvoorstel dat we hebben verzonden wordt duidelijk wat de opgave is voor de landbouw, voor de industrie en de mobiliteit.

[8:30:56] Dat draagt bij aan betrouwbaarheid van beleid en ook investeringszekerheid.

[8:31:00] Hoewel we ook nog veel te doen hebben met elkaar, zoals de Kamer zei, om die gereedschapskist te vullen.

[8:31:05] En met die bedrijfsspecifieke emissienormen op bedrijfsniveau bieden we natuurlijk ook duidelijkheid op het generieke pakket.

[8:31:15] In de brief van november is tenslotte ook duidelijk geworden welke landelijke regels in die zones gaan gelden.

[8:31:21] Als terugvaloptie als er geen gebiedsplan komt.

[8:31:24] En boeren staan er daarbij ook niet alleen voor.

[8:31:26] Laat dat duidelijk zijn.

[8:31:27] Het kabinet heeft ook in die brief een uitgebreid pakket met maatregelen om boeren te ondersteunen bij die verschillende ontwikkelrichtingen.

[8:31:34] En ja, er zijn nog een aantal besluiten te nemen.

[8:31:37] Daar vraagt u ook terecht om.

[8:31:39] En ik deel ook met u dat fortvarendheid daarvan van groot belang is.

[8:31:44] Juist ook met het oog op duidelijkheid voor de ondernemers.

[8:31:49] Dan een vraag van mevrouw Tenhove van groep Markershauer.

[8:31:53] Waarom we de voedselproductie op het spel zetten en de voedselzekerheid op het spel zetten en hoe we dat gaan behouden.

[8:32:00] Zoals net gezegd is de urgentie om verder te gaan met het maatregelpaginaat heel hoog.

[8:32:04] Natuur te herstellen, vergunningverlening weer mogelijk te maken, juist ook voor boeren.

[8:32:08] En als je kijkt naar de reflectie, het werd al door Kamerleden even aangehaald net, de reflectie van Wageningen.

[8:32:14] wat de gevolgen van het pakket zijn, ook op voedselzekerheid, dan blijkt dat de Wageningen Universiteit geen gevolgen voor de voedselzekerheid verwacht.

[8:32:26] Mevrouw Tenhove.

[8:32:28] Ik ben wel benieuwd waarom zowel Wageningen als de minister daar zo stellig in is.

[8:32:33] Want het beleid wat voor ligt, dat is maar de vraag hoeveel boerenbedrijven en agrarische bedrijven overeind zullen blijven.

[8:32:42] En dan gaan we ook nog uit van de situatie zoals die nu is in de wereld.

[8:32:46] Dus als de veiligheidssituatie in de wereld en de handel stil komt te liggen door oorlog of sabotage, noem het maar op.

[8:32:55] Dan hebben we een hele andere situatie.

[8:32:57] Dus ik vind die voedselzekerheid wel degelijk van belang.

[8:33:02] Ja, voorzitter.

[8:33:02] En voedselzekerheid is ook van belang.

[8:33:04] Dat is ook de reden dat de staatssecretaris ook aan een strategische agenda voedselzekerheid werkt.

[8:33:09] Hij heeft mij vrij recent ook laten weten hoe dan de productie van verschillende...

[8:33:14] bedrijven in Nederland er uitziet, dat we soms wel tot 750% van onze behoeften produceren.

[8:33:19] En ik denk dat dat ook de reden is dat Wageningen uiteindelijk tot de conclusie komt dat niet de voedselzekerheid in Nederland in het gedrang is.

[8:33:29] Dan heb ik een vraag.

[8:33:31] Ja, voorzitter, dat ligt toch iets anders.

[8:33:36] Want Wageningen Universiteit heeft wel degelijk aangegeven, en dat was ook een van de vragen die gesteld werd,

[8:33:45] is als we overgaan op een volledig plantaardig dieet... dan komt de voedselzekerheid wel degelijk in gevaar.

[8:33:52] Wageningen Universiteit heeft gezegd... als je meer plantaardig eet, maar je houdt dierlijke eiwitten ook in je patroon... dan is dat minder het geval.

[8:34:02] Maar het is natuurlijk wel zo... dat niet alle grond, niet alle bodem zijn geschikt voor akkerbouw.

[8:34:09] Je hebt natte grond, je hebt droge grond...

[8:34:13] Op steile gebieden in de Alpen kun je geen sla telen.

[8:34:18] Rotsachtig.

[8:34:21] En de voedselzekerheid komt wel degelijk in gevaar... als je je meer afhankelijk gaat maken van het buitenland.

[8:34:27] Zoals mevrouw Tenhove net ook aangaf.

[8:34:31] De import, wij importeren sowieso veel.

[8:34:33] Dus de voedselzekerheid...

[8:34:36] We gaan niet meteen een hongersnood in...

[8:34:38] Maar het is niet waar dat het geen effect heeft op de voedselzekerheid.

[8:34:42] Wat vindt de minister daarvan?

[8:34:45] In de analyse van Wageningen wordt gesteld dat het met name een impact heeft op de export van landbouwproducten.

[8:34:53] Want zoals ik net al zei, zijn er dus ook productgroepen... waar de staatssecretaris in zijn strategische agenda op terugkomt... waar we dus 750 procent van onze behoeften produceren.

[8:35:03] En daar zit een effect.

[8:35:04] Het is niet dat het niks doet.

[8:35:05] Dat stelt het Wageningen-rapport niet, dat stel ik ook niet.

[8:35:09] Maar het heeft geen gevolgen voor de voedselzekerheid in ons eigen land.

[8:35:13] Dat is wat er is onderzocht.

[8:35:22] Ja, kijk, als...

[8:35:24] Als land minder exporteren.

[8:35:26] In sommige kringen is dat een soort van vies woord geworden.

[8:35:30] Maar elk land die ergens goed in is, exporteert.

[8:35:32] Duitsland doet dat met auto's.

[8:35:34] Zuid-Amerika doet dat met koffie.

[8:35:36] En er zijn landen die doen dat met bananen.

[8:35:38] Ik noem maar wat.

[8:35:40] Dan exporteer je.

[8:35:41] En doordat wij veel exporteren, verdienen we als land ook genoeg.

[8:35:47] Maar houden we daarmee ook voedselprijzen...

[8:35:49] Zou je bijna niet zeggen tegenwoordig, maar redelijk betaalbaar.

[8:35:53] Zou dat wegvallen, dan wordt het voedsel hier ook veel en veel duurder.

[8:35:58] Nog veel duurder dan dat het nu is.

[8:36:00] En dan raakt het wel weer aan de voedselzekerheid in de zin van dat mensen gewoon bepaalde voedselproducten gewoon niet meer zullen kopen omdat het gewoon onbetaalbaar is.

[8:36:11] Hoe ziet de minister dat?

[8:36:13] Ik betwist ook niet dat export voor landen, ook voor Nederland, niet belangrijk is.

[8:36:20] Ik vind alleen wel dat als we kijken naar hoeveel we exporteren, dat wel binnen bepaalde grenzen moet blijven.

[8:36:24] En als we in andere economische sectoren gewoon al niet meer verder kunnen, omdat we niet tot vergunningverlening komen.

[8:36:31] En dat is waarom we uiteindelijk deze aanpak hebben neergelegd.

[8:36:33] Dan raakt dat ook de economie, raakt dat ook natuur.

[8:36:37] En hebben we daar wat te doen.

[8:36:38] En daarom ben ik wel blij...

[8:36:41] met de conclusie van Wageningen, en dat vind ik ook belangrijk om te zeggen aan mensen in ons land, dat voedselzekerheid niet in het gedrang is hiermee.

[8:36:49] En dat laat onverlet dat export belangrijk is, ook voor een land als Nederland, maar wel binnen bepaalde grenzen.

[8:36:56] Dan raak je gewoon aan de vrije markt en de vrije handel.

[8:37:02] De hele wereld mag vrij handelen en mag produceren.

[8:37:05] En dan kan je als land, zelf als land, niet zeggen van ja maar wij vinden dat dat niet mag.

[8:37:13] En ik zet me ook al een beetje tegen wat de minister zegt van ja andere sectoren hebben last van dat we niet tot vergunningverlening komen.

[8:37:21] Dan kom je toch weer een beetje in dat frame terecht van koeien of huizen.

[8:37:24] En ik vind dat we dat dus niet moeten doen.

[8:37:26] We moeten niet dat zo naast elkaar neerzeggen.

[8:37:30] Ja, wilt u minder koeien en wilt u dan meer huizen?

[8:37:32] Of nou kiest u maar.

[8:37:33] Dat is al veel te vaak gezegd.

[8:37:35] En dat zet boeren en burgers echt tegen elkaar op.

[8:37:39] Ja, wat zegt de minister daarop?

[8:37:42] Ja voorzitter, dat hoort u mij ook nooit zeggen.

[8:37:44] Eigenlijk nagenoeg in elke publieke uiting die ik doe geef ik aan hoe ik vind in de plek waar ik ben opgegroeid dat landbouw natuurlijk gewoon bij elkaar hoort.

[8:37:52] Dat de landbouw gewoon in ons land hoort.

[8:37:55] Dat de landbouw ook kan exporteren.

[8:37:56] Dat onze landbouw ook innovatief is en dat ook belangrijk is voor Nederland.

[8:38:01] Dus u hoort mij niet zeggen dat het gaat tussen koeien of huizen.

[8:38:04] Die woorden zal ik niet gebruiken.

[8:38:08] Dan had ik nog een vraag van mevrouw Van der Plas of ik het pakket wilde aanpassen.

[8:38:13] Of eigenlijk was de vraag hoeveel ruimte is er nog om het maatregelpakket aan te passen in geval haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar in het gedrang komt zoals het vorige kabinet heeft besproken.

[8:38:25] Met dat pakket wat we op 26 juni hebben gepresenteerd, komen gestelde doelen binnen bereik.

[8:38:30] En om ze te halen, zoals we net ook al zeiden, zullen we alle zeilen bij moeten zetten.

[8:38:34] En als kabinet staan we voor dit pakket, maar blijven we ook altijd het gesprek aangaan over verbeteringen, over signalen uit de praktijk, over mogelijkheden om met maatwerk dezelfde doelen te halen op een effectievere manier.

[8:38:48] En dat geeft het PBL ook aan.

[8:38:49] Als je dat op deze manier doet, zoals is voorgesteld, kun je ook veel bereiken omdat je anderen ook aanspreekt.

[8:38:55] Het is wel belangrijk om te constateren dat delen van dit pakket niet zomaar afgezwakt of weggelaten kunnen worden.

[8:39:01] Dus belangrijk is om het doelbereik, maar dat hoor ik ook vele van u zeggen, om dat te behouden en oog te hebben ondertussen voor de praktijk en de uitvoerbaarheid van dingen.

[8:39:10] Want het moet uiteindelijk wel in de praktijk op lokaal niveau gebeuren.

[8:39:20] Ja, voorzitter.

[8:39:23] Haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[8:39:25] Als we gewoon alleen al kijken naar het extensiveren.

[8:39:29] Een agrarische grond kost 116.000 euro per hectare.

[8:39:33] En voor grasland is dat gemiddeld 97.000 euro met uitschieters.

[8:39:37] In Brabant bijvoorbeeld en in Flevoland.

[8:39:42] Als je daar als boer, ik noem maar wat, je wil extensiveren.

[8:39:45] Je zou 15 hectare aankopen en dat is relatief weinig.

[8:39:50] Dan ben je al anderhalf miljoen euro kwijt.

[8:39:52] En dan wordt er gezegd, ja maar dan kun je gewoon pachten.

[8:39:54] Maar bij pacht is het alweer zo dat je heel veel onzekerheid hebt als boer door geen langjarige contracten.

[8:40:02] Je kunt vee wegdoen, maar de vaste kosten voor je stallen en je melkrobots en je machines die lopen allemaal gewoon door.

[8:40:09] Dat kost een boer ongeveer 200.000 euro per jaar.

[8:40:13] En dan heb je nog investeringen.

[8:40:15] Als je weidegang wil doen, dan moet je kavelpaarden aanleggen, drinkpakken, afrastering.

[8:40:20] Als je wil omschakelen naar kruidenrijk grasland, zaaizaad aankopen.

[8:40:25] Twee jaar heb je een lagere gewasopbrengst.

[8:40:29] En als je biologisch bent, dan heb je twee jaar lang omschakeltijd.

[8:40:32] Dat duurt twee jaar voordat je gecertificeerd wordt.

[8:40:36] Maar in de tussentijd, in die twee jaar, heeft die boer wel veel hogere kosten.

[8:40:40] Door andere voer, geen kunstmes, noem alles maar op.

[8:40:44] Hogere kosten, maar hij krijgt de prijs van gangbaar.

[8:40:48] Dus dan blijft bij mij wel gewoon de vraag...

[8:40:50] Wat is dit dan uitvoerbaar en haalbaar?

[8:40:54] Voor een paar boeren misschien, maar niet voor iedereen.

[8:40:58] Ja, voorzitter, er worden hier heel veel dingen even genoemd en dat kan ook.

[8:41:02] Ze zitten ook nog verspreid over het mapje, maar beter dan nu maar even, dan dat we ze pas aan het einde zouden doen.

[8:41:08] Maar ik denk wat hierbij belangrijk is, is dat ondernemers tijd hebben, ten eerste.

[8:41:11] Ze hebben tot 2035 de tijd om aan normen te voldoen.

[8:41:14] Dat is belangrijk, want je kunt niet morgen meteen grote veranderingen vragen.

[8:41:19] Er zijn ook allerlei instrumenten die zitten in onze beleidspakketten.

[8:41:24] Maar provincies hebben het ook, bijvoorbeeld als wettelijk ruilverkaveling instrumentarium.

[8:41:28] Heel belangrijk om grond bij de juiste ondernemer in het juiste proces te krijgen.

[8:41:32] We hebben een grondbank in de plannen staan met aardig wat geld...

[8:41:37] We kijken ook bij bijvoorbeeld de invoering van al deze maatregelen naar flankerend beleid.

[8:41:42] Bijvoorbeeld bij grondgebondenheid vindt u 240 miljoen om ook te zorgen dat zoveel mogelijk ondernemers daar kunnen komen.

[8:41:50] En tenslotte noemt mevrouw Van der Plassen ook nog biologisch.

[8:41:53] We kunnen denk ik zo nog wel even doorgaan op alle onderdelen van het pakket, maar deze wordt even specifiek genoemd.

[8:41:57] Ja, daar hebben we ook aangegeven dat we vanwege die twee jaar...

[8:42:00] Ook na moeten denken over zoiets als een omschakelpremie vanuit het nieuwe GLB.

[8:42:04] Want je wil dat ondernemers die stap gaan maken.

[8:42:07] En dan wil je ook dat ze niet twee jaar op een houtje hoeven bijten of in die tweeën moeten afhaken omdat ze het niet redden.

[8:42:15] Dus dat zijn allemaal vragen die in het grote maatregelpakket van antwoord worden voorzien.

[8:42:20] En daar zullen we ook vast de komende tijd nog elkaars nieren over blijven proeven.

[8:42:28] Voorzitter, laten we even bij het biologisch blijven.

[8:42:31] Als je 150 koeien hebt en je wilt biologisch gaan boeren... betekent dat dat een gemiddelde boer met 150 koeien... 43 tot 65 hectare grond moet bijkopen.

[8:42:44] Met de bedragen die ik net al heb genoemd, dat zijn gewoon miljoenen.

[8:42:51] Dus ik vraag me echt af...

[8:42:55] Hoe gaan we dit doen?

[8:42:56] En de minister zei het straks al.

[8:42:58] Misschien moeten we later wel bij je terugkomen voor nog meer.

[8:43:02] Maar het wordt wel een beetje gepresenteerd.

[8:43:04] Dit is de oplossing.

[8:43:05] Hierdoor gaat de vergunningverlening loskomen.

[8:43:09] We hebben 20 miljard jongens.

[8:43:11] Holla die hee.

[8:43:13] Maar als ik deze bedragen zie en met de grond aankoop, en heb ik nog niet eens over die andere, dan praat je echt al over heel erg veel geld.

[8:43:22] En ik betwijfel gewoon echt inderdaad of dat haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar is.

[8:43:28] Voorzitter, ik kom zo nog op biologisch ook wat verder terug.

[8:43:32] Maar het mooie van biologische boeren is dat volgens mij was het iets van 98% die zit al onder de grondgebondenheidsnorm die we stellen.

[8:43:40] En ook al een heel groot gedeelte zit onder de anderhalf die we in de zonering nu als terugvaloptie hebben neergezet.

[8:43:46] Dus het is heel veel, dat klopt, dat zegt mevrouw Van der Plas terecht.

[8:43:51] En er zijn allemaal onderdelen waar we met elkaar nog veel uren over verder kunnen praten.

[8:43:55] Het is ook goed om deze cijfers dan even erbij te halen.

[8:43:58] En naast die omschakelpremie helpen ook die biologische boeren met bijvoorbeeld een investeringsfonds duurzame landbouw die u weer in alle stukken vindt.

[8:44:05] Tot slot mevrouw Van der Plas.

[8:44:08] Voor grondaankoop bijvoorbeeld, dan is er ook een manier voor boeren om goedkoop te kunnen lenen.

[8:44:17] Het kabinet wordt ook al eerder aangegeven dat er dan een vaste lage rente is van 1%.

[8:44:25] Een vaste lage rente van 1%.

[8:44:28] Dit hebben wij een paar weken geleden bij het onderwijsdebat in het leenstelsel.

[8:44:33] Er is ook afgesproken in het coalitieakkoord dat er een vast plafond zou zijn voor studenten van 2,5%.

[8:44:40] Daar is het kabinet op teruggekomen.

[8:44:42] Die afspraak is gewoon geschonden.

[8:44:44] Hoe hard is het dan dat die rente van 1% of dat inderdaad vast blijft?

[8:44:51] Want ook daar maak ik me zorgen over als ik zie hoe de discussie over het leenstelsel is gegaan.

[8:44:55] Ja, voorzitter.

[8:44:56] De IDL is al heel erg lang in het investeringsfonds duurzame landbouw.

[8:45:01] Die rente staat al heel erg lang op 1%.

[8:45:03] Dus er is helemaal geen reden om daaraan te twijfelen dat dat morgen niet meer het geval zou zijn.

[8:45:10] Ja, gaat u verder?

[8:45:13] We zijn nu toch weer halverwege het blokje aan interrupties begonnen.

[8:45:16] Oh, ik dacht halverwege dit blokje.

[8:45:17] Nee hoor.

[8:45:17] Nee, het begin van het blokje.

[8:45:19] Dus we gaan nu eerst even een tijdje door met vragen en dan kijken of we het blokje af kunnen maken.

[8:45:27] Nee, dat is nog niet klaar.

[8:45:34] Dan een vraag van D66 over de samenhang.

[8:45:38] Hoe we zorgen dat elke euro zo effectief wordt besteed.

[8:45:43] Bij de keuze voor en uitwerking van die maatregelen is inderdaad ook gezocht naar de samenhang met alle andere vraagstukken.

[8:45:48] Om ruimtelijk beleid gaat, klimaat, diewaardig veehouderij, gezonde leefomgeving, gewasbescherming en water.

[8:45:55] En waar mogelijk, het doel is duidelijk zoals ik net heb aangegeven, stikstof, reductie, natuurherstel, vergunningverlening.

[8:46:00] Maar waar mogelijk dragen de maatregelen dus niet alleen bij daaraan, maar ook aan die andere opgave.

[8:46:06] En ook in de monitoring en in de concretisering per maatregel hou ik dat ook voor ogen.

[8:46:11] En bij de verdere besluitvorming over de inzet van de middelen en de bijsturingsmomenten zal ik ook steeds toezien op die besteding van die middelenbijdracht aan die integrale aanpak van die verschillende opgaven.

[8:46:23] Dan een vraag van D66 om klimaateffecten mee te nemen in het landbouw, natuur en stikstoffonds.

[8:46:30] De middelen uit het fonds, zoals ik net zei, zijn primair gericht op stikstofreductie en natuurherstel.

[8:46:35] Tegelijk is vastgelegd dat koppelkansen tussen de opgaven gewoon zoveel mogelijk moeten worden benut.

[8:46:41] Bij de verdere besluitvorming zal ik ook toezien dat die besteding van de middelen daar ook aan bijdraagt, waaronder de klimaatopgave.

[8:46:47] En volgens mij werd er net ook al even gewisseld, maar de reflectie van het PBL laat ook zien...

[8:46:50] Dat het pakket ook significant bijdraagt met een emissiereductie van, volgens mij zei mevrouw Potnet vijf.

[8:46:57] Maar ik heb hier staan vier, inderdaad vier megaton uit de landbouw.

[8:47:01] En daarmee dragen we echt gewoon significant bij aan de klimaatopgave.

[8:47:06] En inderdaad in het voorjaar wordt er ook gewoon besloten over aanvullende maatregelen door de minister van KGG.

[8:47:15] Dan een vraag over doelsturing en klimaat, ook van D66.

[8:47:21] Het is ook belangrijk om te zien dat in het doelsturingssysteem wat we hebben neergelegd... ...dat het niet alleen op Ameliac stuurt, maar dus ook op klimaat.

[8:47:29] En vandaar ook die 4 megaton CO2-winst.

[8:47:33] En voor de intensieve sectoren hebben we ervoor gekozen om die te koppelen aan een KPI per dierplek.

[8:47:39] Daar komen we dus nog bij u op terug hoe dat bijdraagt.

[8:47:41] Binnen het doelsturingssysteem werk ik stapsgewijs aan een betrouwbare rekenmethode op bedrijfsniveau, zodat kan worden bepaald welke reductie ook die genomen maatregelen daadwerkelijk oplevert.

[8:47:51] En dat doen we zoveel mogelijk op gelijke wijze voor stikstof als voor klimaat.

[8:47:56] Dan een vraag van mevrouw Bromet over de motie dierenwelzijn en stikstof.

[8:48:00] Hoe het staat met de uitvoering van die motie?

[8:48:03] Het uitgangspunt is dat die maatregelen, zoals ik net al zei, integraal zijn.

[8:48:06] Dus ook rekening houden met wat u in die motie hebt gezegd.

[8:48:10] En zo wordt het risico op lock-in effecten zoveel als mogelijk voorkomen.

[8:48:14] Zodat maatregelen die worden getroffen in het kader van de ene opgave... niet worden afgewend tot op een andere opgave.

[8:48:19] En daarom is het ook relevant dat op korte termijn die ANVB... die waarige veehouderij wordt behandeld in uw kamer.

[8:48:24] Zodat duidelijk is welke eisen...

[8:48:26] kunnen gaan gelden voor nieuwe stallen.

[8:48:30] Dan een vraag van mevrouw Ouwehand over dierwaardigheid.

[8:48:33] Hoe we het fonds in balans brengen met de doelen voor de dierwaardige veehouderij.

[8:48:39] Die stappen naar een dierwaardige veehouderij landen natuurlijk op datzelfde erf, op dat boerenerf met die andere opgave.

[8:48:46] En daarom is het ook dat de staatssecretaris en ik ook aangeven om die maatregelen zoveel mogelijk ook gezamenlijk te nemen.

[8:48:53] Dat als je voor een investeringsbesluit staat, dat je dan ook weet waar je aan toe bent en welke doelen je moet halen.

[8:49:00] En dat gaat bijvoorbeeld over die duurzame stallen.

[8:49:03] En zoals ik net al zei, wordt daarmee ook voorkomen dat je een investering doet die een jaar of twee later alweer...

[8:49:08] ...weer achterhaald is.

[8:49:09] En daarom ook fijn dat uw Kamer binnenkort die ANVB behandelt.

[8:49:14] De Wageningen Social Economic Research zal ook een verdiepende analyse geven in hun tweede reflectie.

[8:49:19] We hebben nu een kwalitatieve reflectie van ze gehad en ze komen nog met een kwantitieve reflectie... ...waarbij ook wordt gekeken naar hoe verhouden dit soort verschillende vraagstukken zich ook tot elkaar op het boerenerf.

[8:49:32] Dus dan heb je het bijvoorbeeld over...

[8:49:33] Hoe gaat het met de norm van ammoniak, met klimaat, maar ook grondgebondenheid en wat we vragen in de ANVB-dierwaardigheid.

[8:49:42] Dan nog een vraag van mevrouw Pot over lock-ins, hoe we die gaan voorkomen.

[8:49:48] Het kabinet heeft er mede op basis van de reflecties van PBL en Landsadvocaat vertrouwen dat de aanpak toereikend is om het gebied voor gebied de vergunning los te trekken en ook die verantwoorde investeringen in de missie-armer stallen mogelijk te maken.

[8:50:02] En zoals ik net al zei, door zoveel mogelijk de zaken nu ook naar buiten te brengen, kunnen ondernemers daar ook rekening mee houden.

[8:50:10] Dan van de heer Goudsvaart vragen over de rekentool, wanneer we die precies kunnen verwachten.

[8:50:15] Die komt inderdaad begin volgend jaar uit en het idee is een gebruiksvriendelijke en wetenschappelijk verantwoorde instrument waarmee de boer kan simuleren welke maatregelen hij aan de norm kan voldoen.

[8:50:27] Er zijn ook verschillende rekentools in omloop.

[8:50:29] In algemeenheid kan ik erover zeggen dat sommige tools alleen maar kijken naar een heel beperkt aantal beschikbare technische oplossingen en daarmee een te beperkt beeld schetsen.

[8:50:38] Maar er zijn ook tools, volgens mij is het IntoAgri, die alweer iets effectiever zijn.

[8:50:43] Maar goed, het is heel belangrijk om ook de wisselwerking van verschillende maatregelen op elkaar goed in beeld te hebben als je simuleert wat een bepaalde maatregel doet.

[8:50:50] En daarom is ook een tool die wetenschappelijk gewoon ook verantwoord is heel belangrijk.

[8:50:56] Dan een vraag van de VVD over middelen en zonering.

[8:50:59] En die zit al in dit mapje, dus dan gaan we die nu al doen.

[8:51:03] Hoe wordt voorkomen dat we middelen verkeerd inzetten?

[8:51:07] Door fors te investeren in een stal op een locatie waar geen reguliere bedrijfsvoering meer plaats zou kunnen vinden... door bijvoorbeeld latere systeemaatregelen die worden getroffen.

[8:51:17] Maar rondom die natuur- en thuisgebieden sturen we erop dat provincies met systeemaatregelen...

[8:51:23] Dat systeem herstelmaatregelen worden vormgeven die het meest bijdragen aan het wegnemen van het grootste drukfactoren.

[8:51:28] En die maatregelen kunnen inderdaad leiden tot een beperking op regulier agrarisch gebruik.

[8:51:33] Voorbeelden hiervan zijn het realiseren van nieuw habitat of het verhogen van waterpeil.

[8:51:36] Op dit moment is alleen nog niet helder welke maatregelen waar exact nodig zijn.

[8:51:40] Die natuurdoelanalyses geven die indicatie.

[8:51:42] En tot welke maatregel op welke plek dat leidt, vraagt nog nadere uitwerking.

[8:51:46] Dat is ook waarom ik met provincies nu bezig ben om vast te stellen waar zonering nodig, nuttig en proportioneel is.

[8:51:54] Daar zullen provincies ook plannen voor opstellen, dat heeft u net ook al een aantal keer aangehaald.

[8:51:58] En er ligt ook een belangrijke rol voor mede-overheden om via die gebiedsprocessen ondernemers te informeren over de voortgang en ontwikkeling van die maatregelen, zodat ze geen investeringsbesluiten nemen die uiteindelijk op die plek niet gaan passen.

[8:52:12] Ik denk ook dat we zo bij zonering daar nog veel dieper met elkaar over in zullen gaan.

[8:52:18] Dan een vraag over de ondersteuning en het trappetje van Remkes, ook van de VVD.

[8:52:22] Hoeveel geld gaat er daadwerkelijk naar blijvers uitgesplitst naar de ontwikkelrichting en het jaar van beschikbaarheid van die middelen?

[8:52:29] En welk deel dan ondersteuning is?

[8:52:32] In de Kamerbrief over het ondersteunend pakket heb ik een tabel opgenomen waarin het is uitgesplitst.

[8:52:36] Uw Kamer heeft er ook om gevraagd dat ik dat zo snel mogelijk zou doen.

[8:52:41] En we hebben dat in deze brief mee kunnen laten lopen.

[8:52:44] Voor beëindigen, dat wist u al, daar is 2,75 miljard voor, voor vrijwillige beëindiging.

[8:52:49] En de rest van die 20 miljard is echt voor blijvers en of natuur.

[8:52:53] En dat is als volgt verdeeld.

[8:52:55] Innoveren, daar zit inderdaad een bedrag van 1,7 miljard voor stal- en managementmaatregelen.

[8:52:59] Voor extensiveren zit een aanzienlijk deel van die 9 miljard euro voor die gebiedsgerichte aanpak.

[8:53:05] Dat kan om verplaatsingen gaan, extensiveren, omschakelen in de zones rondom Natura 2000...

[8:53:11] Een zienlijk deel van de 1 miljard euro voor kwetsbare watergebieden is beschikbaar, ook voor extensivering en dezelfde trappetjes zoals net beschreven.

[8:53:19] En er is eenmalig 1,2 miljard euro en daarna structureel 165 miljoen euro per jaar vrijgemaakt, bovenop alle budgetten die er al zijn voor agrarisch natuurbeheer.

[8:53:30] Voor het omschakelen is 43 miljoen extra budget voor het investeringsfonds duurzame landbouw.

[8:53:35] En 43 miljoen voor het actieplan groei, biologische productie en consumptie.

[8:53:40] En er is 1,3 miljard euro gericht voor flankeerde beleid in overige posten.

[8:53:45] Dat kan bijvoorbeeld gaan om maatregelen voor jonge boeren.

[8:53:48] Vestigingssteun bijvoorbeeld.

[8:53:50] Maar ook voor pasmelders, voor field labs.

[8:53:52] Flankerend instrumentarium voor de invoering van grondgebondenheid.

[8:53:56] Dan had mevrouw Den Holle nog een vraag over stoppen en blijven.

[8:53:59] Hoe wordt voorkomen dat stoppen altijd een financieel aantrekkelijke keuze is dan doorgaan?

[8:54:04] Nou, ik vind dat uiteindelijk is het gewoon wel goed om hier te zeggen dat het echt een individuele ondernemerskeuze is of die wil doorgaan of wil stoppen.

[8:54:12] En of boeren daarvoor kiezen, het moet in beide gevallen financieel haalbaar zijn.

[8:54:17] En wij ondersteunen hen daarbij waarin we vanzelfsprekend regelschap moeten geven van de kaders, bijvoorbeeld op het gebied van staatssteun.

[8:54:24] De keuze voor stoppen wordt niet per se ingegeven of het financieel aantrekkelijk is.

[8:54:28] Dan doorgaan boeren die stoppen doen dat vaak ook als zij geen opvolger hebben.

[8:54:31] Dat gaf u net ook al aan.

[8:54:33] Of als zij inschatten dat ze het bedrijf niet kunnen of willen aanpassen om te voldoen aan wat van hen wordt gevraagd.

[8:54:42] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas.

[8:54:44] Of ik het ermee eens ben dat taken gevolgd moeten worden door knaken?

[8:54:49] Ja, er wordt veel van boeren gevraagd in de komende jaren.

[8:54:52] En daar zetten we ook een omvangrijk pakket aan financiële middelen tegenover.

[8:54:56] Dus in dat opzicht, ja, taken moeten ook gevolgd worden door knaken.

[8:55:01] Dan de vraag ook van mevrouw Van der Plas, wie de kosten draagt voor de regels van de overheid.

[8:55:05] Of wij vinden dat gezinnen daar zelf voor moeten betalen als wij schade veroorzaken met regels.

[8:55:12] En dan gaat het over waardevermindering.

[8:55:13] Nee, ik vind niet dat boerengezinnen hier zelf voor moeten opdraaien.

[8:55:17] En daarom hebben we ook, zoals aangegeven, een substantieel bedrag gereserveerd voor het afwaarderen van grond.

[8:55:25] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas over de gevolgen van agrarische regio's.

[8:55:29] Wat de uitkomsten van het Wageningen rapport... met die 5,4% lagere waarde in het agrocomplex... en ook een daling van werkgelegenheid voor de regio's betekent.

[8:55:40] Het rapport van Wageningen laat zien...

[8:55:41] Dat er inderdaad een groot aantal effecten zijn op het gebied van toegevoegde waarde en werkgelegenheid.

[8:55:48] In de regio's waar een grote reductie of verandering in die agrarische activiteiten wordt verwacht, kunnen die sociaal-economische effecten ook echt significant zijn.

[8:55:57] En dat heeft ook de volle aandacht van het kabinet.

[8:56:00] Om de leefbaarheid van het platteland te behouden en te versterken, hebben we ook aan onze aanpak een sterk platteland toegevoegd.

[8:56:09] En dat doen we onder andere via een landsbreed programma en regio-specifiek met een sociaal-economisch investeringsprogramma.

[8:56:16] En uiteindelijk als regio's sterk agrarisch zijn, dan zal het ook een groot gedeelte van de 20 miljard voor ondersteuning daar ook terechtkomen.

[8:56:25] Dan een vraag van mevrouw Den Hollander.

[8:56:27] Welke doelen gelden en hoe worden die gevolgd en wanneer wordt er bijgestuurd?

[8:56:31] In de spoedwet die ik u heb toegestuurd en in het ontwerpprogramma zijn doelen opgenomen.

[8:56:37] En die doelstelling is tweeledig.

[8:56:38] De stikstofuitstoot verminderen in landbouw, industrie en mobiliteit.

[8:56:41] En de instandhoudingsdoelen bereiken voor de stikstofvoerde habitats in Natura 2000 gebieden.

[8:56:46] En daarmee wordt ook grotendeels invulling gegeven aan de doelen van de NHV.

[8:56:50] Binnen het programma wordt een monitorings- en bijsturingssystematiek ingericht, zodat het tijdig bijgestuurd kan worden.

[8:56:55] En dat is uitgebreid toegelicht in het programma.

[8:56:58] Dan een vraag van de heer Koreva over mobiele metingen.

[8:57:01] Mobiele metingen maken inzichtelijk hoeveel ammoniak er echt wordt uitgestoten, geeft de heer Koreva aan.

[8:57:06] En het is ook goedkoper dan stalmetingen.

[8:57:08] En hoe kijken we naar dat we dat kunnen uitbreiden?

[8:57:12] Nou, ik vind zoals net al aangegeven op de vragen van groep Markershout, vind ik meten heel belangrijk.

[8:57:18] Want uiteindelijk is meten weten.

[8:57:19] Dus ik zet graag in op metingen en innovaties om dit slimmer en goedkoper te doen.

[8:57:24] Want als dat lukt kan er veel gebiedsspecifieke en ook bedrijfsspecifieke worden gemeten of doelen worden bereikt.

[8:57:30] En ik doe in dat kader van het Nationaal Kennisprogramma Stikstof, neem ik dat ook mee, waarvan momenteel de tweede fase wordt ingericht...

[8:57:37] En dan kan ik de genoemde uitbreiding van metingen ook deel van laten uitmaken.

[8:57:45] Dan een vraag van de heer Goudswaard over onzekerheden van de stikstofaanpak.

[8:57:50] Of ik kan aangeven hoe wordt voorkomen dat onzekerheden of ontbrekende kennis automatisch leiden tot zwaardere verplichtingen voor agrarische ondernemers.

[8:57:58] We hebben heel duidelijk de zin ook aangegeven dat opgaves niet afgewanteld mogen worden op anderen.

[8:58:03] Of het nou van de overheid is, van tbo's, van boeren.

[8:58:06] We mogen dat niet afwentelen op elkaar.

[8:58:09] En met de samenhandelende aanpak...

[8:58:10] wordt duidelijkheid geboden over wat gevraagd wordt van de samenleving om vergunningverlening weer op gang te brengen.

[8:58:15] In de reflectie van het PBL op onze aanpak wordt ook bevestigd dat met deze aanpak de emissiedoelen binnen bereik liggen en natuurstel dichterbij komt.

[8:58:23] Een onderdeel van die aanpak is ook een spoedwet waarin ik die depositiedoelen, zoals u die nu heeft ontvangen, ook vervang voor emissiedoelen.

[8:58:29] En daarmee wordt het dus ook vastgelegd voor de agrarische sector en dat is dus geen bewegend doel en leidt ook niet meer tot een zwaardere verplichting.

[8:58:37] Het draagt ook bij aan de betrouwbaarheid van beleid en investeringszekerheid voor ondernemers.

[8:58:42] En met het vastleggen van die doelen is het ook voor agrarische ondernemers duidelijk met bedrijfsspecifieke missiedoelen wat er op lange termijn van hen verwacht wordt.

[8:58:52] Dan ook van de heer Goudswaard over de resultaten van natuurherstel en de noodzaak tot aanpassen.

[8:58:59] Welke resultaten inmiddels zijn geboekt met betrekking tot gerichte natuurherstelmaatregelen?

[8:59:04] En in hoeverre deze resultaten ook aanleiding geven om de noodzaak van aanvullende stikstofreductie opnieuw te bekijken?

[8:59:10] Het hele taskforce pakket kent een brede aanpak op zowel stikstofreductie als natuurbeheer.

[8:59:15] En natuurherstelmaatregelen.

[8:59:17] Het is ook belangrijk om die andere drukfactoren, zoals u ze net ook al noemde in uw inbreng, verdroging, versnippering, ook daadwerkelijk aan te pakken.

[8:59:25] Het pakket is zo samengesteld dat alle maatregelen bijdragen aan het lostrekken van vergunningverlening en het herstel van de natuur.

[8:59:32] Het programma Natuur heeft de afgelopen jaren ook maatregelen uitgevoerd en die bijdragen zien er onder meer toe op hydrologie en invasieve exoten.

[8:59:40] Concrete resultaten zijn onder andere het terugbrengen van de dynamiek in duinen en hydrologisch systeemherstel in het Hoogveen.

[8:59:46] En in de duinen zie je bijvoorbeeld dat de reeds voorziene stikstofreductie die we hebben in het tijdspad tot bijvoorbeeld 2035, in combinatie met die natuurherstelmaatregelen ook toe leidt dat additionaliteit kan worden aangetoond en onderbouwd.

[8:59:59] En in grote delen van het land is dat ook nodig, maar is wel nog meer nodig.

[9:00:04] En natuurherstelmaatregelen zijn alleen effectief in combinatie met ook daadwerkelijk terugdringen van die stikstofuitstoot, het dichtzetten van die kraan.

[9:00:13] Dan een vraag van mevrouw Den Hollande.

[9:00:14] Welke natuurmaatregelen aantoonbaar het meeste resultaat opleveren?

[9:00:19] Dat is per gebied maatwerk wat het meeste oplevert.

[9:00:24] Uit natuurdoelanalyse blijkt per gebied welke drukfactoren aanwezig zijn.

[9:00:29] En de maatregelen die worden ingezet moeten gericht zijn op het aanpakken van precies die drukfactoren.

[9:00:34] En met prioriteit op het aanpakken...

[9:00:35] ...van uiteindelijk de grootste drukfactoren in dat gebied.

[9:00:37] En uit die natuurdoelanalyse blijkt ook dat dit naast stikstof heel vaak hydrologie, water en droogte is.

[9:00:44] Maar ook andere drukfactoren zoals invasieve exoten of versnippering zijn vaak een oorzaak.

[9:00:49] En op het moment dat je vanuit een NDA dat aanpakt, wordt ook het meest effectief resultaat behaald.

[9:00:55] Een vraag van mevrouw Van der Plas over het fonds.

[9:00:59] Gaat het fonds, wat formeel nog niet een fonds is, daadwerkelijk zorgen dat de vergunningverlening weer op gang komt?

[9:01:05] Het PBL en de landshaven Kati stellen dat ook.

[9:01:08] Er wordt een belangrijke stap gezet om natuur in Nederland te verbeteren en stikstofuitstoot te verlagen.

[9:01:12] Het landschap geeft ook aan dat het maatregelpakket perspectief biedt, zowel voor natuurherstel als vergunningverlening.

[9:01:18] En voor het kabinet onderschrijven die reflecties ook de bijdrage die het pakket dus levert aan uiteindelijk vergunningverlening en de kabinetsdoelen.

[9:01:25] En wanneer die maatregelen geborgd zijn waarmee de natuur weer op orde komt, kunnen ondernemers ook weer gevraagde zekerheid bieden en kan Nederland van het slot komen.

[9:01:33] En dat pakket wordt ook ondersteund door de gelden die dan beschikbaar zijn op onze begroting als u daar mee instemt.

[9:01:40] Dan de vraag over als middelen uit het fonds niet worden uitgegeven, hoeveel dan teruggaat in het fonds.

[9:01:46] En dat we opnieuw met de minister van Financiën in overleg moeten en dat hij ook nee kan zeggen.

[9:01:51] Dat hij nee kan zeggen, dat weten we.

[9:01:52] Maar het is wel goed om bij dit fonds specifiek te zeggen dat op deze middelen dat we hebben afgesproken, dat we 100% eindejaarsmarge hebben.

[9:02:01] Dat was net al even gedeeld.

[9:02:04] Dat betekent dat al die middelen die niet besteed zijn, gewoon op de begroting van 11 FVN blijven staan en daarmee beschikbaar zijn.

[9:02:11] Hierover heb ik ook goed overleg gehad met de minister van Financiën.

[9:02:15] En dat is uiteindelijk iets wat het kabinet akkoord heeft bevonden.

[9:02:21] Dan de vraag, oh en middelen die van 26 naar 25 gaan, die beide artikelen, dat is uiteindelijk ook gewoon iets waar uw Kamer over gaat met het budgetrecht wat u heeft.

[9:02:32] Vraag van mevrouw Den Hollande over de verdeling van het budget en dat het fonds niet uitgeput is voordat de doelen zijn bereikt.

[9:02:39] In die Kamerbrief hebben we die indicatieve verdeling opgenomen uit het stikstoffonds.

[9:02:44] Daarbij is het uitgangspunt dat alle maatregelen in samenhang moeten leiden tot doelbereik in de vorm van emissiereductie, natuurherstel...

[9:02:49] En het gaan komen van die vergunningverlening.

[9:02:52] Het is mijn verantwoordelijkheid als minister om ervoor te zorgen dat die doelen ook binnen het beschikbare budget worden gerealiseerd.

[9:02:58] En adviezen van kennisinstellingen en PBL zijn hiervoor voor mij ook belangrijke toetssteen.

[9:03:04] Dan een vraag over de middelen tot en met 35.

[9:03:06] Ook van mevrouw Den Hollende hoe de Kamer de controlerende taak kan uitvoeren gezien we met de begroting pas zicht hebben op.

[9:03:13] Dat ging over 2031 terwijl de opgave doorloopt tot 2035.

[9:03:18] Ik vind dat een begrijpelijke wens en ik zal hier voor de Kamer ook voor de begrotingsbehandeling een brief sturen hoe we daarmee omgaan.

[9:03:25] Dan de vraag van mevrouw Bromet over de uitvoeringskosten van 20 miljard.

[9:03:31] Hoeveel middelen denkt de minister nodig te hebben voor de uitvoering van de maatregel... zoals opgezomd in de bijlage van de 6 juni brief?

[9:03:38] Randvoorwaardelijk is dat er genoeg middelen beschikbaar zijn voor de uitvoering.

[9:03:43] En bij de initiatieve verdeling van de middelen, zoals in de Kamerbrief staat... is ook rekening gehouden met uitvoeringskosten per maatregel.

[9:03:49] En daarnaast hebben we, wat ik net ook al even aangaf, die 100 miljoen...

[9:03:52] Gereserveerd voor het versterken van de uitvoeringskracht.

[9:03:54] Ook met het oog op alles wat lokaal moet gebeuren.

[9:03:57] Van provincies, gemeenten tot die omgevingsdiensten die daadwerkelijk vergunningen moeten verlenen.

[9:04:03] Ik vind het wel moeilijk om nu exact te zeggen hoeveel de uitvoeringskosten exact zijn.

[9:04:08] De benodigde uitvoeringskosten per type maatregel die variëren ook.

[9:04:12] En hoe die uitvoering precies wordt georganiseerd.

[9:04:14] Dit neem ik ook mee in de verdere uitwerking van de maatregelen.

[9:04:16] Daar kom ik ook later bij u op terug.

[9:04:19] Dan een vraag van de heer Vlag over fiscaliteiten.

[9:04:24] Dat ging over de fiscale gevolgen van het stikstofpakket.

[9:04:28] De beantwoording hiervan is afhankelijk van de vele feiten en omstandigheden.

[9:04:31] Die vraag zal ik daarom samen met mijn collega Ereberg, maar daar werd ook min of meer om verzocht, gaan beantwoorden.

[9:04:36] En dat zal ik doen voor het voorjaar 2027.

[9:04:39] En ik zal ook in overleg treden met agrarische fiscalisten als ik die antwoorden op papier zet.

[9:04:45] Dan een vraag van de ChristenUnie over het pseudo-fonds.

[9:04:50] Waarom we het zelfstandige begrotingsfonds niet hebben gereanimeerd?

[9:04:53] Nou, de belangrijkste reden om het fonds binnen de begroting van LVVN in te richten is inderdaad echt de doorlooptijd.

[9:04:58] En de heer Grimwis vroeg dat eigenlijk al.

[9:05:00] En de snelheid waarmee maatregelen met dekking uit het fonds kunnen worden uitgevoerd.

[9:05:04] We vinden allemaal dat het snel moet en...

[9:05:06] door de fonds binnen de begroting zo in te richten, kunnen we eigenlijk al volgend jaar starten met uitgaves.

[9:05:12] Bij wet een nieuw begrotingsfonds instellen, dat vraagt ook om een langere uitwerking in het wetgevingsproces.

[9:05:17] Dat zou niet zo snel gelukt zijn.

[9:05:20] En met name omdat bij het transitiefonds van het kabinet Rutte 4 dit wetgevingsproces is begonnen, maar niet is afgerond, heeft het kabinet besloten om dit niet opnieuw te starten.

[9:05:28] Ook omdat de meerwaarde van een apart fonds beperkt is.

[9:05:32] En ook wat we net hadden gewisseld, omdat we de 100% eindejaarsmarge hebben

[9:05:36] ...blijven de middelen ook beschikbaar.

[9:05:39] En ik kom zogezegd tegemoet aan de vraag om ook inzicht tot 2035 te verschaffen.

[9:05:45] Dan mevrouw Bromet over de grutto, over de uitvoering van het actieplan...

[9:05:51] Die ziet ze niet in het fonds opgenomen.

[9:05:54] Mijn inzet is om binnen beschikbare middelen voor agrarisch natuurbeheer, en dat zijn aanzienlijke middelen wat wij beschikbaar stellen, ook weer bovenop wat er al was en bovenop wat we ook al van het GLB uitgeven aan agrarisch natuurbeheer,

[9:06:06] Om de structurele beheersmaatregelen die we voor de grutten moeten nemen, ook uit die, op basis van het afspraakkade, ook uit die middelen voor agrarisch natuurbeheer te dekken.

[9:06:15] Met provincies werk ik ook uit hoe uitvoerende partijen die niet direct uit die ANB-middelen kunnen putten, hoe die ook ondersteund kunnen worden.

[9:06:23] Dus dat gaat om terreinbeherende organisaties, waterschappen en gemeenten.

[9:06:27] En daarmee kan wat ons inziens een structurele stabilisering van de grutterpopulatie worden gerealiseerd, ook passend bij de toezegging aan de Europese Commissie in het kader van infractieprocedure.

[9:06:39] Dan vragen van de heer Grimwins en dat hebben we een aantal meer gesteld over de veenwijde bossen en klimaat.

[9:06:46] Dat er 50 miljoen is gereserveerd op 2035 en of dat voldoende is.

[9:06:50] Ik krijg er ook grote waarde aan om Veenweide en bossenstrategie om dat ook op te pakken.

[9:06:55] Daarom heb ik daar ook extra middelen voor vrijgemaakt.

[9:06:58] Maar ik zie ook echt koppelkansen in wat er voor de rest uit de bredere aanpak van landbouw, natuur en stikstof komt.

[9:07:04] Met name wanneer het gaat om natuurherstelmaatregelen.

[9:07:06] En dan kunnen dat ook bossen zijn, kan het ook veenweidegebied zijn.

[9:07:11] En we zien ook dat eigenlijk waar we de 5 plus 2 aanpak hebben, dus dat zijn de prioritaire gebieden, dat daar heel vaak dit soort opgaves ook liggen, zeker wanneer het gaat om veenweide.

[9:07:21] Dus door dat integraal te doen, dus ja 50 miljoen extra, maar ook 500 miljoen al voor de 5 plus 2 aanpak, ben ik ervan overtuigd dat we echt een flinke stap kunnen zetten op deze thema's.

[9:07:34] En dan vragen van de ChristenUnie-budgetten voor gebiedsprocessen.

[9:07:39] Bij de inrichting van het fonds en de programmering van de middelen zijn keuzes gemaakt om tot een optimale inzet van het beschikbare budget te komen.

[9:07:46] Doelmatigheid heeft hierbij een grote rol gespeeld.

[9:07:48] En voor doelmatige besteding van de middelen is essentieel dat alle maatregelen gezamenlijk moeten rijden tot het doelbereik.

[9:07:54] In het kader van stikstof, emissiereductie, natuurherstel en op gang komen van vergunningverlening.

[9:07:59] En de reflecties die we hebben gehad zijn daarvoor van groot belang.

[9:08:04] Dan vragen over NHV-maatregelen in stad en zee.

[9:08:07] Dat is wat mevrouw Bromet had gevraagd, of er aanvullende maatregelen in het natuurplan komen en of die ook uit de 20 miljard betaald moeten worden.

[9:08:16] In het eerste natuurplan ligt de focus echt op 2030 en de doelen die...

[9:08:19] ...rondom Natura en in Natura 2000 gebieden gerealiseerd mogen worden.

[9:08:24] Niet alles kan en hoeft ook tegelijkertijd.

[9:08:26] En bij de keuze voor de uitwerking van de maatregelen vanuit de taskforce... ...wordt ook expliciet gekeken naar de samenhang met de NAV-doelen.

[9:08:33] Die liggen namelijk in landelijk gebied...

[9:08:35] Minder in de stad of in de zee.

[9:08:37] Maar ook daar ligt een opgave.

[9:08:39] Voor de natuur in de zee in een stad loopt echter nog onderzoek naar de maatregelen en de financiering daarvan.

[9:08:44] Dit pak ik gezamenlijk op met mijn collega-bewindspersonen, waaronder de minister van Vroo.

[9:08:49] En die laat ik dan ook landen in het definitieve natuurplan.

[9:08:53] Dan een vraag over het emissiedoel van de landbouw.

[9:08:57] Dat is van de ChristenUnie.

[9:08:58] De 42 tot 46 procent.

[9:09:00] Waarom dat is...

[9:09:01] overgenomen als het gaat om ammoniak.

[9:09:04] Het PBL heeft aangegeven dat met de maatregelen in dit pakket... de natuurdoelen binnen bereik komen en daarmee vergunningverlening mogelijk wordt.

[9:09:11] Het PBL geeft tevens aan dat daarvoor alle maatregelen uitgevoerd moeten worden... en zegt ook dat het een opgave is van historische omvang.

[9:09:18] En die generieke reductie is daarmee ook nodig... om vergunningverlening weer op gang te helpen... samen met de gebiedsgerichte maatregelen... gericht op het reduceren van alle drukfactoren en natuurherstel.

[9:09:29] Een gebiedsgerichte maatregel in combinatie met die...

[9:09:31] Met een lagere generieke norm is mogelijk, maar dit vraagt om veel grotere reducties in een aantal gebieden.

[9:09:37] En dat werd eigenlijk ook al wel aangegeven, de methode Eresman, dat je dan bijvoorbeeld bij de Veluwe of de Peel in zones, veel grotere zones dan we nu voorzien, de facto geen landbouw meer mogelijk zou zijn.

[9:09:50] En daar kiest het kabinet niet voor.

[9:09:51] De missiedoelen in het wetsvoorstel zijn bepaald op basis van wat er maatschappelijk gezien ook haalbaar wordt geacht voor de verschillende sectoren.

[9:10:00] Dan een vraag van de heer Jansen over monitoring.

[9:10:03] Als de ammoniakuitstoot met 70% keldert en de gemeten concentratie in de lucht vlak blijft, waarom gelooft deze minister dan nog heilig op nog meer opofferen?

[9:10:10] De enige manier om de stikstofneerslag op onze natuurgebieden te verminderen is gewoon het terugdringen van de uitstoot.

[9:10:16] En alles wat niet de lucht ingaat kan ook niet in de natuur terechtkomen.

[9:10:20] Verschillende studies van onder andere het RIVM laten zien dat het verminderen van uitstoot wel degelijk een heel positief effect heeft op de natuur.

[9:10:28] Dan een vraag van de SGP over registratie van maatregelen.

[9:10:31] Hoe wordt gezorgd voor een sluitende beoordeling en registratie?

[9:10:34] Het kabinet is voornemens om begin 2027 een nieuw dashboard te lanceren.

[9:10:39] En op dit dashboard is te zien welke maatregelen tot welke emissiereductie hebben geleid.

[9:10:43] En wat de verwachte emissiereductie is van toekomstige maatregelen.

[9:10:48] Een vraag van de heer Jansen over hardwerkende gezinnen en de voedselvoorziening.

[9:10:52] Hoe het kabinet kijkt naar alle mensen die s'avonds laat aan het werk nog zijn om ons land van voedsel te voorzien.

[9:10:59] Laten we heel duidelijk zijn, het kabinet heeft oog voor de opgave waarmee agrarische ondernemers de komende tijd mee te maken gaan krijgen.

[9:11:06] Daarom gaan we er ook voor zorgen dat een groot deel van het budget dat beschikbaar is op het boerenerf gaat landen.

[9:11:12] Ondernemers worden financieel ondersteund bij de investeringen die zij moeten doen om aan die normen te voldoen.

[9:11:18] Maar ze worden ook ondersteund met kennis en begeleiding.

[9:11:20] Zo worden boeren met het pakket ook geholpen bij de ontwikkelrichting die zij kiezen.

[9:11:26] Dan een vraag van de BWB hoe we het allemaal gaan betalen.

[9:11:30] De aanpak zoals beschreven in de Kamerbrief die past binnen die beschikbare 20 miljard.

[9:11:36] En in die aanpak zit de maatregel voor innoveren, omschakelen, extensiveren, verplaatsen en vrijwillige beëindiging.

[9:11:42] En het kabinet verwacht met deze maatregelen doelen te behalen en deze maatregelen te kunnen betalen vanuit de 20 miljard.

[9:11:50] Dan een vraag over hoeveel geld er naar onderzoek en advies en uitvoering gaat.

[9:11:55] Randvoorwaardelijk is ook van mevrouw Van der Plas.

[9:11:57] Randvoorwaardelijk voor het behalen van de doelen is dat er genoeg middelen zijn voor uitvoering, onderzoek en advies.

[9:12:02] En verschillende Kamerleden wijzen daar ook op.

[9:12:04] En bij die indicatieve verdeling is rekening gehouden met uitvoeringskosten per maatregel.

[9:12:09] En ook reserveren we zoals ik zei die 100 miljoen.

[9:12:12] En op dit moment kan ik nog niet exact zeggen hoeveel uit...

[9:12:15] uitvoeringskosten er zijn voor elk maatregel, want de benodigde uitvoeringskosten variëren ook.

[9:12:21] En ook hoe we dat organiseren met elkaar is relevant daarbij.

[9:12:25] Maar laat onverlet, alle middelen worden zo doelmatig mogelijk ingezet, en dat moet ook met 20 miljard, om Nederland weer van het stikstofslot te halen en de perspectief voor ondernemers te bieden.

[9:12:34] En kosten voor uiteindelijk uitvoering, onderzoek en advies zijn daar essentieel onderdeel van.

[9:12:39] En dit was blokje 2, overkoepelend.

[9:12:44] Mooi, dank u wel.

[9:12:45] Ik heb een interruptie van mevrouw Ouwehand en twee van meneer Ginwisch.

[9:12:51] meneer Grootswaard, meneer Koreva... en mevrouw Den Hollander.

[9:12:55] En dan mevrouw Van der Plas.

[9:12:56] We gaan beginnen met mevrouw Albehand.

[9:12:59] Ja, voorzitter, dank.

[9:12:59] Dank aan de minister voor de uitgebreide beantwoording... in het blokje overkoepelend.

[9:13:05] Ik wil even doorvragen op de lock-in... waar mevrouw Bromet ook naar vroeg.

[9:13:10] Die aangenomen motie duwt nou echt integraal.

[9:13:13] Daar is in het beleid ook wel iets voor nodig.

[9:13:16] Je ziet dat er nu een maatlat duurzame veehouderij is.

[9:13:20] Dan kan je...

[9:13:21] punten halen voor stallen die wat beter aan bijvoorbeeld ammoniakemissie voldoen.

[9:13:27] Maar daar is duurgericht ontwerpen nog helemaal geen onderdeel van.

[9:13:30] En het lijkt me van belang of het nou de ANVB wordt van de staatssecretaris of de Kamer die kiest voor mijn wet, hoe dan ook zal het samen moeten komen.

[9:13:38] En ik ben benieuwd hoe het kabinet dat bij elkaar gaat brengen.

[9:13:43] Want volgens mij hebben boeren

[9:13:45] ...nodig dat er stallen zijn ontworpen die ook zijn gevalideerd... ...waarvan ze weten, oké, zo zit ik goed.

[9:13:51] Zo is het diergericht ontworpen, maar voordoet het ook aan de ammoniakeisen bijvoorbeeld...

[9:13:58] De minister.

[9:13:59] Voorzitter, dat ben ik met mevrouw Ouwehand eens.

[9:14:01] Dat zullen stallen moeten zijn die aan meerdere opgaves te lijk kunnen raken.

[9:14:05] En dat is ook precies de reden dat de staatssecretaris en ik eigenlijk in die taskforce ook al dierenwelzijn als een belangrijk factor hebben ingebracht bij de middelen die we hebben voor stalvernieuwing.

[9:14:17] En u had daar net zelf een hele mooie formulering voor die ik heb opgeschreven.

[9:14:21] Oh, hier is die maatregel die we nu nemen.

[9:14:24] Mogen uiteindelijk een dierwaardige veerderij niet in de weg staan?

[9:14:26] En dat lijkt me volgens mij een hele

[9:14:28] belangrijke formulering.

[9:14:29] Kijk, die 20 miljard is het minimale wat nodig is om de doelen voor stikstofreductie, natuurherstel en vergunningverlening te bereiken.

[9:14:37] Dat betekent dat daar niet extra budget zit voor allerlei andere maatregelen.

[9:14:42] Maar de staatssecretaris en ik werken zogezegd nauw daarmee samen om te zorgen dat het elkaar niet in de weg staat.

[9:14:48] Uiteindelijk zullen de stallen

[9:14:50] die voor emissiereductie belangrijk zijn, ook moeten leveren, ook moeten kunnen leveren op andere facetten.

[9:14:56] En daarom is het ook belangrijk dat dit wat dat betreft in een gelijke tred oploopt.

[9:15:00] Zowel die ANVB als de wetgeving die ik volgend jaar in verschillende stukken naar uw kamer ga brengen.

[9:15:07] Voorzitter, dank.

[9:15:11] Dit vind ik heel fijn, maar waar ik naar op zoek ben is hoe gaan we dat dan in de praktijk vormgeven?

[9:15:15] Omdat je nu... Kijk, wat ik weet is die aanpak van de maatlat duurzame veehouderij, dat is privaat.

[9:15:23] Daar kan je punten halen voor als je bovenwettelijk bijvoorbeeld beter op ammoniak of beter op dierenwelzijn.

[9:15:28] Maar daarmee heb je nog niet die integraliteit geborgd.

[9:15:32] Ik zie ook dat er een systematiek is dat in de omgevingsregeling gevalideerde stalsystemen kunnen worden opgenomen.

[9:15:38] Zoals de leliesfeer zie ik daarin staan en het koeien toilet.

[9:15:42] Maar wat wordt de aanpak om de opgaven bij elkaar te brengen?

[9:15:46] Wie gaat daar de regie nemen?

[9:15:48] Wie draagt zorg voor de validatie van die integraal duurzame systemen die dan ook diergericht ontworpen zijn en dierwaardig?

[9:15:56] Ik weet niet hoe het gaat werken.

[9:15:58] Ja, voorzitter.

[9:15:59] We hebben u ook in de 3 november brief nogmaals ook aangegeven hoeveel belang wij hechten aan dat uiteindelijk hele toekomstgerichte stalboring systematiek die ik samen met de staatssecretaris van INW ook ontwikkel.

[9:16:11] En ik wil bij de eerstvolgende brief die we u toezonden over best ook ingaan van hoe...

[9:16:15] We zien dan die toekomstbestendige stallen eruit als het gaat om die waardigheid.

[9:16:19] Dan zal ik de staatssecretaris ook bij die brief betrekken, zodat hij daar ook zijn visie kan geven over hoe die investering die we dan doen voor ammoniakreductie, hoe we uiteindelijk zorgen dat de type stallen die daarin komen ook voldoen aan de andere opgaven die we hebben.

[9:16:34] Dus laat onverlet dat ik net aangaf, die 20 miljard...

[9:16:38] Daar is niet meer ruimte voor alle andere opgaven om bij te koppelen.

[9:16:42] Maar we moeten in ieder geval zorgen dat de ondernemers de goede keuzes maken.

[9:16:45] En niet over twee jaar, drie jaar met een gesubsidieerde stal zitten.

[9:16:50] Die niet meer voldoet op regelgeving die op dit moment ook gewoon parallel met het hele stikstofplannen ontwikkeld wordt.

[9:16:59] Tot slot, mevrouw Abans.

[9:17:01] Ja, voorzitter, dank.

[9:17:02] Ik denk dat dat inderdaad de route is.

[9:17:04] Ik ben dan benieuwd naar de termijn waarop de minister denkt... want het gaat ook heel praktisch om... gaan we die opdracht bij RVO neerleggen?

[9:17:17] De minister.

[9:17:17] Ja, voorzitter.

[9:17:18] De staatssecretaris van INW is primair verantwoordelijk voor uiteindelijk deze stalbeoordelingssystematiek.

[9:17:23] Dus dat zou ik even met haar moeten overleggen.

[9:17:26] Ik zou nu zo geen termijn kunnen noemen.

[9:17:29] Maar ik verwacht ook omdat er best wel wat politieke druk zit op het hele stalbeoordelingssysteem.

[9:17:36] Dat we rond de jaarwisseling toch u een update moeten verschaffen hierover.

[9:17:42] Mevrouw Den Hollander.

[9:17:44] Ja.

[9:17:45] Dank voorzitter.

[9:17:45] Er zijn heel veel van mijn vragen beantwoord in dit blokje over Koepen, waarmee ik heel blij ben.

[9:17:50] Maar ik heb nog twee interrupties en ik wil ze wel in één keer doen, maar ik wil ze ook uit elkaar trekken.

[9:17:54] Laat ik even aan de voorzitter.

[9:17:56] De eerste gaat over de natuurdoelen, want ik had vragen over hoe borgen die middelen daadwerkelijk doeltreft en doelmatig worden ingezet.

[9:18:03] En mijn vervolgvraag daarbij was welke doelen gelden en hoe worden die gevolgd en wanneer wordt bijgestuurd?

[9:18:07] En toen kreeg ik een antwoord van de minister over de algehele doelen die binnen het programma zijn uitgewerkt.

[9:18:13] Maar het gaat mij specifiek om die natuurdoelen.

[9:18:15] Dus hoe gaan we nu zorgen dat die natuurdoelen ook doeltreft en doelmatig worden ingevuld?

[9:18:20] Dus dat de juiste dingen gebeuren.

[9:18:21] En dat had ook natuurlijk een relatie met dat rekenkamerrapport.

[9:18:24] Dus het antwoord ging daar niet op in, in mijn beleving.

[9:18:27] Dat was mijn eerste.

[9:18:28] Zal ik die eerste maar daarbij houden?

[9:18:29] Laten we dat zo doen.

[9:18:30] De minister.

[9:18:30] Ja, voorzitter.

[9:18:31] Inderdaad, dat is een specifiekere vraag.

[9:18:34] En we hebben ook aangegeven dat we met KPIs willen komen voor die terreinbeheerende organisaties.

[9:18:39] En de natuurinvesteringen die worden gedaan en het natuurbeheer wat wordt gedaan.

[9:18:42] En daar komen we in het Natuurpact 2.0 op terug.

[9:18:45] En dat Natuurpact maken we volgend jaar.

[9:18:48] En daar zit voor mij ook veel druk achter, want we hebben nu voor 2027 met elkaar een impuls kunnen geven aan beheer.

[9:18:55] Waar sowieso al heel veel kostenstijgingen van plaatsvonden om het op hetzelfde niveau te halen.

[9:18:59] Maar als we meer gaan investeren, dan moet daar een grondige analyse aan de grondslag liggen.

[9:19:03] Nou dat vraagt u ook, daar zijn we ook mee bezig.

[9:19:05] En dan moeten er ook afspraken onderliggen met provincies en terreinbeheerorganisaties.

[9:19:09] En welke KPIs gaan zij dan voldoen?

[9:19:12] En waar worden zij dan aan gehouden?

[9:19:14] En dat zult u van mij in dat Natuurpact 2.0 terugzien.

[9:19:18] De vraag was dus nogmaals naar aanleiding van het rekenkamerrapport.

[9:19:24] Ik ben op zich tevreden met dit antwoord voor een deel.

[9:19:26] Alleen de aanvullende vraag is natuurlijk van hoe ver gaat de minister om dan de regie te pakken?

[9:19:31] Het gaat over aanwijsbesluiten of over eventueel interbestuurlijk toezicht.

[9:19:35] Wat nu als die doelen niet worden behaald?

[9:19:38] Dus je spreekt met elkaar het doel af, je spreekt met elkaar KPI's af en dan halen we het niet.

[9:19:42] Met als gevolg dat je geen vergunning kunt verlenen.

[9:19:44] Dat is natuurlijk de zorg die erachter zit.

[9:19:46] Wat gaat de minister dan doen?

[9:19:47] Nee, ik denk dat dat een terechtenzorg is.

[9:19:49] Want volgens mij heeft iedereen hier een opdracht.

[9:19:50] Of wij het nou zijn als overheid, of TBO's, of boeren, of provincies.

[9:19:55] En we houden elkaar ook aan die opdracht.

[9:19:58] Dus ook in dat natuurpact zal ik ook met de TBO's en de provincies...

[9:20:04] Ik wilde er een woord tussen zetten, maar dat ligt bij provincies.

[9:20:09] En dat betekent ook dat ik met hem moet afspreken wat er gaat gebeuren vanuit dat systeem van financiering van die TBO's als je doelen niet haalt.

[9:20:17] En u heeft dat volgens mij zelf al een keer, of de mevrouw in Holland heeft het al een keer gezegd in een commissie.

[9:20:22] Aangezien van een documentaire dat als je er 10 miljoen instopt, dat je dan niet 100 blauwe kiekerdieven er volgens mij voor terugkrijgt.

[9:20:28] Dus dat zullen geen afspraken zijn van u moet garanderen dat er zoveel fauna is.

[9:20:33] Dat kan volgens mij niet.

[9:20:35] Maar als je kijkt wat we allemaal met elkaar te doen hebben...

[9:20:38] Zowel wij als overheid, zoals wat we van boeren vragen, zoals wat we van tbo's vragen, moet dat een zo gelijk mogelijke afrekening bijna zijn.

[9:20:48] Als je zoveel geld erin investeert, wat krijg je dan daarvoor terug?

[9:20:51] Ik vind dat heel normaal, dus dat zal ik ook gaan betrekken bij Natuurpark 2.0.

[9:20:55] En daar ga ik dus begin volgend jaar mee aan de gang.

[9:21:00] Dank.

[9:21:01] Meneer Goudswaard.

[9:21:02] O nee, u had twee.

[9:21:03] Ja, dan doen we ze meteen.

[9:21:05] Hartstikke fijn.

[9:21:06] Ben ik ook klaar voor dit blokje hoor.

[9:21:08] Tweede vraag ging over de... Hoe gaat de minister het budget verdelen?

[9:21:11] Hoe wordt voorkomend het fonds uitgeput?

[9:21:12] En die vraag is naar aanleiding van de stafnotities van de rapporteurs... die u aan het begin van het debat heeft gekregen.

[9:21:19] Wat daar staat namelijk dat er diverse maatregelen zijn... waarvoor meer geld op de fondsartikelen staat... dan volgens de indicatieve verdeling beschikbaar was.

[9:21:25] En er staat een heel rijtje...

[9:21:26] Met voorbeelden waardoor er dus nu al eigenlijk meer geld nodig is of is ingezet dan wat eigenlijk indicatief gezet was.

[9:21:35] Daarnaast zien we een enorme vraag vanuit, heb ik ook een rijtje voorgelezen, vanuit landschappen, vanuit provincies, vanuit allerlei partijen die hele goede plannen hebben om doelbereik te halen.

[9:21:45] Dus alleen het antwoord doelbereik moet gehaald worden, dat snap ik.

[9:21:48] Maar hoe ga je dat nou verdelen?

[9:21:49] Hoe ga je dat nou wegen als kabinet?

[9:21:51] Dat er goede dingen worden gedaan en dat het dus niet uiteindelijk gewoon overvraagd wordt.

[9:21:55] Dus dat het niet al weg is voordat het klaar is.

[9:21:56] Dat iedereen inderdaad nu ook al met allerlei goede plannen komt of in één keer meer goede plannen heeft omdat het 20 miljard is, dat herken ik heel erg.

[9:22:05] Dat is iets wat in Den Haag gebeurt, dat is ook iets wat buiten Den Haag gebeurt.

[9:22:08] Maar we hebben volgens mij met elkaar afgesproken waarom we dit geld hebben.

[9:22:12] Hoe we dat in het coalitiekort hebben vastgelegd en ook in de eerste brief, dat is ook wat afgesproken is met het ministerie van Financiën.

[9:22:18] Dus afwijkingen daarvan vragen besluitvorming.

[9:22:22] En als dat besluitvorming vraagt, moeten we ook met elkaar stilstaan bij welke effecten heeft dat dan op het doel.

[9:22:27] En u heeft uiteindelijk ook de verantwoordelijkheid en de mogelijkheid om het budget wel of niet te geven.

[9:22:33] Dus als we op zo'n manier afwijken dat de doelen in het gevaar komen, dan...

[9:22:36] Zitten wij daarbij, dan zit het ministerie van Financiën erbij en zit u daar zelf ook bij.

[9:22:40] En de afwijking die wordt aangeraakt nu ten opzichte van misschien 26 juni of het coalitieakkoord... ...die kan ik zo niet plaatsen, want het rapport heb ik niet kunnen lezen.

[9:22:51] Maar misschien dat mevrouw Den Hollende dat voorbeeld nog heeft.

[9:22:52] Maar het is belangrijk om te constateren dat er heel veel schakels in zitten... ...voordat je de middelen anders gaat besteden of in een andere pijler van de taskforce kunt krijgen.

[9:23:02] Dus wat in de pijler zonering zit...

[9:23:04] Daar zit een onderverdeling in.

[9:23:06] Dat zit in die pijlen.

[9:23:06] Dat kun je niet zomaar naar een andere pijlen toetrekken.

[9:23:10] Of wat voor innovatie en standmaatregelen beschikbaar is, kan niet zomaar naar de pijlen voor flankerend beleid grondgebondenheid.

[9:23:16] Er zitten als het ware, in positieve zin waarschijnlijk, schotten tussen dat het geld ook is voor de pijlen waarvoor het uiteindelijk is afgesproken.

[9:23:27] Mevrouw de Hollander.

[9:23:29] Voorzitter, desgevraagd zal ik één voorbeeld geven.

[9:23:32] Bijvoorbeeld voor de aanpak prioritaire gebieden staat voor 2017 tot 2029 bijna 1 miljard euro op de fondsartikelen.

[9:23:40] Terwijl indicatief 500 miljoen beschikbaar was tot en met 2035.

[9:23:43] Dus niet alleen geven we twee keer zoveel uit, maar dat hebben we ook al in 2019 gedaan.

[9:23:48] En dan is er nog zes jaar te gaan.

[9:23:49] Dus als we die trend doortrekken, dan gaan we het niet halen.

[9:23:54] Voorzitter, heel concreet op dit voorbeeld dan.

[9:23:56] Maar anders moeten we daar nog even in wat kleiner comité over doorpraten.

[9:24:00] Ik kan me voorstellen dat in dit geval het ook is dat we al deels geld hebben gekregen vanuit vorige jaren voor prioritaire gebieden.

[9:24:07] Die ook al zijn gestart.

[9:24:09] En dat we hebben gezegd we doen daar 500 miljoen bij.

[9:24:11] Voor de andere prioritaire gebieden.

[9:24:13] Dus zoals u weet hebben de Veluwe en de Peel al geld gekregen.

[9:24:16] Ook een...

[9:24:17] Een flink bedrag omdat ze ook een flinke opgave hebben.

[9:24:20] Omdat we daar een flinke opgave hebben.

[9:24:23] En daar bovenop is voor Rotterdam, voor het Groene Hart.

[9:24:27] Maar die vraag heb ik dadelijk ook nog van u, dus daar kom ik ook nog op terug.

[9:24:32] Meneer Goudswaard.

[9:24:37] Ja, dank voorzitter.

[9:24:39] We zijn ook druk bezig om te kijken naar wat voor gereedschap kan er in die gereedschapkist voor de boeren.

[9:24:48] Stel, we vinden een nieuw stuk gereedschap.

[9:24:52] Hoe lang duurt het voordat dan de rekentol daarop is aangepast?

[9:24:56] Voordat daar dan een module voor klaar staat?

[9:24:59] Want is dat een beetje snel geregeld of duurt dat dan weer maanden en maanden?

[9:25:06] Uiteindelijk is dat afhankelijk van de soortmaatregel.

[9:25:10] We hebben aan de ene kant de technieken die er al zijn.

[9:25:13] We hebben ook aangegeven dat we willen dat wij de gang in dat soort zaken meetellen in het berekenen van hoe je scoort ten opzichte van een norm.

[9:25:21] We hebben ook aangegeven dat we in de brief van 3 november een soort fastlane willen voor allerlei andere technieken die in het buitenland worden gebruikt.

[9:25:29] Wij doen er alles aan.

[9:25:31] Om die instrumentenkoffer zo snel als mogelijk te vullen.

[9:25:33] En alle goede innovaties, alle goede ideeën die er daarbij zijn, die willen we ook zo snel mogelijk inzetten.

[9:25:38] Maar wel op een manier dat de boer er ook op kan vertrouwen.

[9:25:41] Dat als hij eenmaal in die koffer zit, dat wij er dan ook aan gehouden zijn dat ze juridisch houdbaar zijn.

[9:25:46] En dat is ook de wederkerigheidsuitspraak die u ook in de brief van 3 november terugvindt.

[9:25:52] Tweede instantie, meneer Goudswaard.

[9:25:57] Ja, voorzitter, dat gaat even over een andere antwoord wat ik heb gekregen van de minister.

[9:26:03] Wat ook onder het blokje valt is, toen vroeg ik de minister van welke resultaten zijn geboekt met gerichte natuurherstelmaatsregelen en in hoeverre geven die dan aanleiding om bijvoorbeeld de noodzaak van afvullende stikstofreducties opnieuw te beoordelen?

[9:26:18] We hebben zelf de konijnen daar bij Rotterdam meegemaakt, de biologie, invasieve exoten, maar...

[9:26:26] De minister zei van dat gaat altijd, wat we ook vinden, het gaat altijd gepaard met stikstof terugbrengen.

[9:26:35] Dus kan ik daaruit opmaken dat eigenlijk wat voor pilots we ook doen, in welk gebied, of dat nou stikstofgevoelig is of niet, dat altijd die generieke maatregel overeind zal blijven?

[9:26:52] Kan de minister daar een antwoord op geven?

[9:26:55] Anders is het dweilen met de kraan open.

[9:26:58] Dus je zult die stikstofkraan moeten dichtdraaien om vervolgens het gat wat we sowieso nog hebben tot een goede staat van instandhouding ook met hele gerichte natuurbeheermaatregelen te kunnen dichtfietsen.

[9:27:10] En dat is ook eigenlijk wat je in de Rotterdamse haven dan...

[9:27:13] Bijvoorbeeld waar in elke keer alleen maar die konijnen worden genoemd.

[9:27:16] Wat je daar ziet is dat we in dat gebied in 2035 al gewoon met stikstof een heel eind zijn.

[9:27:23] Helaas is dat in alle gebieden nog niet zo, maar in dat gebied wel.

[9:27:26] En dat we een vergunning waarin gemotiveerd kunnen starten.

[9:27:30] Dat we met gericht natuurbeheer, met gericht natuurstelmaatregelen daar de goede dingen uiteindelijk kunnen doen.

[9:27:36] Dus het gaat altijd gepaard met elkaar.

[9:27:38] Dus we moeten zorgen dat die stikstofdeken flink afneemt.

[9:27:42] En wat er dan nog resteert daar, denk ik dat we ofwel met heel gericht gebiedsgericht beleid, ofwel met gerichte natuurbeheermaatregelen kunnen zorgen dat de vergunningverlening uiteindelijk loskomt.

[9:27:55] Dank u wel.

[9:27:56] Meneer Korevaar.

[9:27:57] Ja, voorzitter.

[9:27:59] Dank aan de minister voor de beantwoording op het meer meten.

[9:28:03] Ik had ook nog een vraag over bodemkwaliteit van natuurterreinen.

[9:28:06] Ik weet niet of dat ook hierbij zit.

[9:28:10] Ik had over die tool toch ook nog wel echt een...

[9:28:13] Dus op het moment dat je boeren perspectief wil geven in de zin van waar kan ik nu uit kiezen hoe ik mijn bedrijfsvoering ga inrichten omdat ik aan de doelen wil voldoen, maar heel veel van dat gereedschap is er nog niet, dan komt dat ook niet in die simulatie toe van volgend jaar.

[9:28:30] Dan scheppen we dan niet verwachtingen die dan tot teleurstelling zouden kunnen leiden.

[9:28:36] Ja, voorzitter.

[9:28:36] Wat er uiteindelijk is en waarvan ook we hebben gezegd dat het moet zijn... ...dat zullen we in die tool stoppen.

[9:28:42] Maar u kunt zich ook voorstellen dat als we in onze 3 novemberbrief aangeven... ...we gaan een fastlane inrichten en we gaan ook buitenlandse innovaties zoveel mogelijk willen meenemen... ...dat dat niet betekent dat die...

[9:28:52] dan A, in januari hier al helemaal beoordeeld zijn en juridisch verankerd zijn.

[9:28:57] En ook nog eens al helemaal in die tool zitten.

[9:28:59] Dus dat zal ook gewoon een continu proces zijn.

[9:29:01] Want er komt ook steeds meer op de markt.

[9:29:03] We hebben ook aangegeven dat we daar versnellingen willen aanbrengen.

[9:29:06] Maar het is helaas, zeg ik dan, helaas niet zo... dat met het aanbrengen van die versnelling...

[9:29:11] En die stalbeoordeling heel anders doen en zorgen dat meetapparatuur goedkoper wordt, dat dan meteen alles in januari gereed is en in die tool zit.

[9:29:19] Tegelijkertijd, en daarom zei ik het er ook bij, ligt er wel een zware verplichting op ons bordje om te zorgen dat er zoveel mogelijk zo snel mogelijk in die tool komt.

[9:29:28] De 0164 die is samengesteld, is ook op basis van huidige mogelijkheden samengesteld.

[9:29:34] Dus dat is ook goed om elke keer te blijven herhalen.

[9:29:37] En ondernemers worden daar in 2035 uiteindelijk pas op beoordeeld.

[9:29:44] De heer Korevaar in tweede instantie.

[9:29:46] Natuurterreinen?

[9:29:48] Ja, die komt zo, voorzitter.

[9:29:49] Bodembeheer, ja.

[9:29:56] Ja, voorzitter.

[9:29:57] Ik zal mijn dilemma ook nog even

[9:30:00] kort schetsen waarom ik zo'n grote twijfels heb dat die 20 miljard afdoende is.

[9:30:04] En ik ben daar net al kort op ingegaan met de minister.

[9:30:08] Als je het voorbeeld noemt van als je 10 tot 20 procent van je vee weg doet, dat kost zonder compensatie 200.000 euro per jaar.

[9:30:17] En er zijn de regelingen, die zal ik er niet technisch op ingaan, maar er zijn regelingen waardoor er wel een compensatie is.

[9:30:24] Maar die regeling, bijvoorbeeld de SEM-regeling, die gaat maar tot maximaal 400.000 euro per bedrijf.

[9:30:35] En heeft ook een looptijd van drie jaar.

[9:30:39] Dus daar is, als je dat verder wilt doorzetten, dan is daar gewoon meer geld voor nodig.

[9:30:45] En ik kan me voorstellen dat er boeren zijn die denken van, nou ja, weet je, uit alle maatregelen laat ik dan vee inleveren.

[9:30:55] bovenop alle andere dilemma's die er zijn, de grondaankoop, wat gewoon echt soms wel miljoenen gaat kosten per bedrijf, als je grond bij moet kopen.

[9:31:06] Ja, dan...

[9:31:08] Ik wil eigenlijk de minister vragen, want die zegt nu de hele tijd, ja, maar die 20 miljard, we gaan ervan uit dat dat genoeg is.

[9:31:15] Maar de provincies vroegen in 2023 al totaal, met al de plannen die zij hadden, zou dat 60 miljard kosten.

[9:31:24] Moet de minister niet wat realistischer zijn en zeggen dit is echt een startbedrag, maar beste Kamer, reken erop.

[9:31:31] Als we alle doelen willen behalen, dan gaat dit gewoon echt vele miljarden meer kosten.

[9:31:37] Is dat niet ook gewoon eerlijker communiceren?

[9:31:40] De minister.

[9:31:41] Ja, voorzitter, ik denk dat het gewoon heel erg goed is om te beseffen dat we hiervoor ook bedragen hadden die veel kleiner waren met dezelfde opgave.

[9:31:49] Dus ik denk dat die 20 miljard inderdaad het minimale is wat we nodig hebben.

[9:31:54] En dat provincies veel meer vragen betekent niet dat dat allemaal nodig is.

[9:31:57] Ik heb zelf ook gezien, pas in de provincie Overijssel, dat allerlei plannen werden gemaakt, allerlei vrijwillige maatregelen, streep eronder doelen gehaald.

[9:32:06] Ja, die maatregelen waren veel duurder en veel minder effectief

[9:32:10] Dan wat we nu voorstellen.

[9:32:11] Dus het feit dat provincies 60 miljard vragen, betekent dat niet dat dat dan ook de meest kosteneffectieve oplossing is.

[9:32:17] Met 20 miljard zullen we wel een hele kosteneffectieve oplossing moeten zoeken.

[9:32:21] Dat is helder.

[9:32:23] Waar mevrouw Van der Plas wel een punt heeft, is inderdaad die SEM die drie jaar liep of loopt.

[9:32:30] dat veel ondernemers dat ook moeilijk vinden.

[9:32:31] Ik ben zelf ook bij de IJsselboeren geweest, toevallig allebei in de buurt van waar wij wonen of hebben gewoond.

[9:32:38] En die ondernemers geven ook aan van ja, wat gebeurt er daarna?

[9:32:41] En we hebben in de afgelopen brief ook aan u meegegeven dat we juist voor een isonering ook een ELZ-regeling willen, Extensieve Landbouw in de Zones.

[9:32:49] En ik wil ook die ervaringen van de SEM, bijvoorbeeld bij die IJsselboeren.

[9:32:54] Kun je in drie jaar al van een ondernemer verwachten dat het een heel afbouwpad is en dat de kosten zijn gedekt?

[9:32:59] Of wat is daar dan nog meer nodig?

[9:33:01] Misschien in looptijd of in andere maatregelen die erbij komen om uiteindelijk je bedrijf om te vormen naar iets wat economisch haalbaar is.

[9:33:09] Ja, ik vind dat ik die ervaringen ook bij het verder vormgeven van die ELZ-regeling moet betrekken.

[9:33:15] Maar dat zit niet alleen aan de subsidiekant.

[9:33:17] Dat zit, zoals de heer Vlag wel eens zegt, of de NEK, zit zeker ook aan wat voor een fiscale maatregel heb je daarbij voor ondernemers.

[9:33:24] Die zijn vaak nog veel belangrijker.

[9:33:26] Dus daar doet het kabinet ook extra inspanning van wat u in de begrotingsstukken vond van de fiscale investeringsreserve voor ondernemers.

[9:33:36] Dier en stal, zoiets heet het volgens mij.

[9:33:38] Maar het ging juist om deze opgave mogelijk te maken.

[9:33:41] Ofwel de afgelopen stukken waarin in overleg met NEEK en LTO de MiaFamil is opgehoogd.

[9:33:47] Specifiek voor de categorie landbouw en dan milieumaatregelen in de landbouw.

[9:33:52] Maar ook de afnamekant voor de ondernemers die op die plek zitten.

[9:33:55] Dus zo denk ik dat we die...

[9:33:56] Ervaring die mevrouw Van der Plas noemt met die SEM, die nu al loopt.

[9:33:59] Dus niet dat fonds waar anderen ook vragen over hebben gesteld, maar die voorganger daarvan.

[9:34:04] Ja, die moet ik ook betrekken bij de ELZ.

[9:34:06] Dus die extensieve landbouws subsidie in de zones.

[9:34:09] Maar er zijn ook meerdere belangrijke instrumenten die bepalen of het voor zo'n ondernemer die met minder vee toe moet gewoon haalbaar is.

[9:34:17] En die hebben we allemaal nodig.

[9:34:18] Daar ben ik sterk van overtuigd.

[9:34:22] In tweede instantie mevrouw Van der Plas.

[9:34:25] Ja, nog een vraag en dat gaat over, de minister zei in zijn beantwoording, had hij het ook over hydrologie en droogte en klimaat.

[9:34:37] En nou weten we dat bij droge jaren, omdat ammoniak eigenlijk in de lucht blijft hangen, om het eventjes simpel te zeggen.

[9:34:48] Dat de ammoniak eigenlijk toeneemt.

[9:34:52] Dus in de cijfers zie je dan ook dat het zeg maar in droge jaren zie je dan een piek en in natte jaren zie je weer een daling.

[9:34:59] Nou hebben we afgelopen zomer een heel droog jaar gehad.

[9:35:03] En mijn vraag aan de minister is...

[9:35:07] Gaan we die droge jaren ook echt meetellen in als we kijken of er wel of geen reductie is behaald?

[9:35:14] Want stel nou dat we nu de komende vijf jaar en met dit jaar erbij en de komende vijf jaar weer zulke droge hete zomers hebben.

[9:35:22] Dan zul je zien dat er een piek is.

[9:35:24] En een boer krijgt dan eigenlijk te horen van ja weet je de doelen worden niet gehaald.

[9:35:28] Dus er moet nog meer gebeuren of een generieke korting.

[9:35:31] Hoe gaan we daarmee om wetende dat we steeds meer droge jaren krijgen?

[9:35:35] Want een boer kan natuurlijk niks doen aan of de zon er ook niet schijnt.

[9:35:39] Ja, voorzitter.

[9:35:39] Ik denk dat ik zowel bij de doelsturing, dus bij de emissienorm per bedrijf, zou ik daarop terug willen komen.

[9:35:47] Want ik heb het zelf ook gezien bij een bedrijf waar ik was die veel met managementmaatregelen deed.

[9:35:51] Dat die seizoensinvloeden...

[9:35:53] echt wel fluctuaties lieten zien op wat hij uiteindelijk wist te bereiken.

[9:35:56] Dus wat was de temperatuur in de stal, was heel relevant voor hoe effectief zijn bepaalde maatregelen, als ook wel bij de algehele trend.

[9:36:04] Dus we zullen sowieso moeten kijken naar gemiddelde over een aantal jaren en wat is die trend daarin.

[9:36:09] Ik denk dat dat op nationaal niveau nog makkelijker te zeggen is dan op doelsturingsniveau.

[9:36:13] Dus ook bij de ondernemer moet uiteindelijk een goed antwoord hebben.

[9:36:16] Wat voor factoren zijn er naast wat wij zelf allemaal willen, die beïnvloeden wat je uiteindelijk kunt behalen en waar je een ondernemer op kunt afrekenen.

[9:36:24] En dan vind ik kijken naar seizoensgemiddelden of ja-gemiddelden iets relevanter om op terug te komen als ik u uiteindelijk ook verdere wetgeving doe toekomen.

[9:36:36] Ja, want ik vraag me af of de MOB daar maling aan heeft namelijk op dit moment.

[9:36:45] Als je straks werkt met bedrijfsspecifieke emissies, dan is dat ook allemaal woobaar.

[9:36:51] Dus ook al ga je in publiek-private systemen zitten, alles wat data is van de overheid, dat is woobaar, dat is op te vragen.

[9:37:01] Dus daar zit ook een heel groot deel van mijn zorg, van stel nou dat dat zo is, en dat kunnen we niet uitsluiten met de toekomstverwachting over de droge hete jaren.

[9:37:11] Dat dan een individuele boer, dat er dan wordt gekeken van nou weet je welke knoppen heeft hij gezeten en is de ammoniakreductie of de emissie is dat wel...

[9:37:20] bereikt dat individuele boeren straks gewoon weer met handhavingsverzoeken te maken krijgen en weer met rechtszaken te maken krijgen.

[9:37:28] En ik denk dat het ministerie of de minister daar wel een stap voor moet zijn, nu al, om dat ergens te borgen, dat dat niet kan gebeuren.

[9:37:38] Dat we niet straks ons weer voor de kop slaan van dit hebben we over het hoofd gezien.

[9:37:43] De minister.

[9:37:44] Voorzitter, die wens heeft de Kamer ook al volgens mij een aantal keer met een motie bij het kabinet, vorig kabinet of dit kabinet, ook aangegeven.

[9:37:51] Dat er veel zorgen te hebben over als we straks naar doelsturing gaan, wat gebeurt er dan met die data?

[9:37:56] Van wie is die dan?

[9:37:57] Is dat op een ander aggregatieniveau te verstrekken zodat het niet helemaal teruggeredeneerd kan worden naar een seizoen van één ondernemer?

[9:38:06] En die vragen en die moties zal ik ook bij de uitwerking moeten betrekken.

[9:38:11] Want ik snap die vragen heel goed.

[9:38:16] Als mevrouw ten Hoove zie ik net binnenkomen.

[9:38:18] Ik was toe aan uw vraag aan de minister.

[9:38:22] Ja, ik stel hem uit, want er komt nog iets over bodemonderzoek en daar gaat mijn vraag over.

[9:38:27] Heel fijn, dank u wel.

[9:38:29] Dan zijn we volgens mij toe aan het volgende blokje waar de minister wellicht ook in sneltreinvaart doorheen zou kunnen gaan.

[9:38:37] Ja, dat volgende blokje alweer.

[9:38:40] We gaan richting half negen en ik zie nog, we hebben nog vier blokjes te gaan, dus wellicht dat er een speed dial kan.

[9:38:50] De corefa had goede zin zoals we in Twente zeggen, dus we gaan ook gewoon mooi door.

[9:38:55] Het is nog maar het begin van de week, dus waarom niet?

[9:38:58] Wat een week hè?

[9:38:59] Ja, dat is de vraag van mevrouw Bromet naar de spoedwet.

[9:39:05] Ik zou willen toezeggen om een brief te sturen met wat meer achtergrond over wat er qua tijd zou moeten gebeuren of wat er niet goed gaat als het niet op tijd behandeld wordt en daar wat meer details over.

[9:39:15] Ja, ik heb u natuurlijk al een aantal keer opgeroepen om dingen snel te behandelen.

[9:39:21] Maar dan snap ik ook dat u wilt weten waarom dan precies.

[9:39:24] Dus dat kan ik toezeggen.

[9:39:27] Want hoe meer wij en hoe snel we dingen geborgd hebben met een lelijk woord... ...hoe eerder we ook van slot af kunnen en ondernemers ook weer aan de gang kunnen.

[9:39:36] En dat is ook een basis voor uiteindelijk provincies te helpen in het rondkrijgen van...

[9:39:44] buiten de deur te kunnen houden.

[9:39:47] Dus ja, dat kan ik toezeggen.

[9:39:51] Dan een vraag van mevrouw Bromet over de borging van 2030.

[9:39:56] Of dat in 2028 gaan beslissen en dat een volgende minister dat dan doet.

[9:40:00] Nou, ik hoop dat dat mevrouw Bromet ons ook nog een tijdje gunt.

[9:40:08] Waarom we de 2030-borging niet juridisch vastleggen?

[9:40:11] We hebben ook aangegeven dat wij voor 2030 een streefwaarde hanteren.

[9:40:15] En die streefwaarde leggen we wettelijk vast.

[9:40:18] Dus ook het volgende kabinet is hier aan gebonden.

[9:40:21] En in 2028 wordt inderdaad die voortgang gemonitord in relatie tot die streefwaarde.

[9:40:26] En als dat achterblijft, dan hebben we in ieder geval al maatregelen benoemd waar we aan denken om die streefwaarde te veranderen.

[9:40:32] En daarbij is haalbaarheid, uitvoerbaarheid en proportionaliteit, ondanks dat u dat geen fijn woord vond wat u zei in de eerste termijn, is wel van groot belang.

[9:40:41] Want bijsturen dan op bijvoorbeeld bedrijfsspecifieke emissienormen kan nog niet, want we zijn dat systeem helemaal aan het inrichten en in 2035 afrekenbaar aan het maken.

[9:40:51] Dus met een gerichte bedrijvenbenadering of versneld uitfaceren van stallen,

[9:40:55] kan dat naar onze verwachting wel.

[9:40:57] Het is ook wel goed om erbij te zeggen dat onze oprechte verwachting is... dat dat met het huidige pakket en hoe de trendlijn verloopt... niet nodig is om in 2028 te concluderen dat we moeten bijsturen.

[9:41:09] Maar als dat wel moet, hebben we hier ook al wat opties geschetst.

[9:41:12] En we blijven ook zoeken naar opties om het ook in 2028... als we er toch naar moeten besluiten, om dat zo hard mogelijk te doen.

[9:41:23] Dan een vraag van mevrouw Den Hollander over natuurherstel.

[9:41:29] We hebben net ook al over de borging daarvan in de KPI's met elkaar gesproken.

[9:41:35] Dan een vraag van Pro over het vervangen van depositiedoelen.

[9:41:39] Nog een toelichting over het wegnemen van de onduidelijkheid dat als je depositie vervangt door emissie, dat dat geen rol meer speelt.

[9:41:49] We vervangen de depositiedoelen natuurlijk door emissiedoelen.

[9:41:52] Maar om te voldoen aan die VAR blijft van belang dat ook de depositie op die natuurgebieden voldoende daalt.

[9:41:58] En dat kan worden gebruikt uiteindelijk ook voor vergunningverlening.

[9:42:02] Voor de drukfactor stikstof kan aan de hand van depositie worden bepaald welke effecten een project op dat gebied heeft in samenhang met alle andere drukfactoren.

[9:42:10] De aanpak van het kabinet bestaat dan ook uit meer dan alleen maar generieke emissiemaatregelen.

[9:42:15] De zoneringsaanpak bijvoorbeeld die we zo dadelijk nog gaan bespreken.

[9:42:19] En uit reflectie van PBL blijkt ook dat de aanpak van het kabinet niet alleen leidt tot een daling van die stikstofemissie, maar ook tot een flinke daling van de depositie op die Natura 2000 gebieden.

[9:42:29] En het blijft van belang om te monitoren of die depositie ook voldoende daalt.

[9:42:33] En de voorbereider ANVB schrijft dat ook voor en het ontwerpprogramma voorziet daar dan ook in.

[9:42:39] Dus we houden ondernemers niet aan depositie, maar uiteindelijk is het wel van belang om te kunnen motiveren dat je tot vergunningverlening kunt komen.

[9:42:49] Dan een vraag van de heer Grimwits over het emissiedoel en de gebiedsgerichte opgave.

[9:42:54] Waarom een cumulatief emissiedoel staat en niet gewoon een landelijk reductiedoel in combinatie met de gebiedsgerichte opgave?

[9:43:01] Er is voor gekozen om de benodigde maatregelen uit te werken in een programma waarin ook de gebiedsgerichte aanpak is opgenomen.

[9:43:08] En de optelsom van die maatregelen, ook die gebiedsgerichte, leidde tot de benodigde natuurherstel om de vergunningverlening weer op gang te helpen.

[9:43:15] En in het besluit kwaliteit leefomgeving is al opgenomen dat provincies of de minister, als ik bevoeg gezagd ben...

[9:43:20] maatregelen moeten treffen om die instandhoudingsdoelen te bereiken.

[9:43:24] In het wetsvoorstel Omgevingswaarde vervangen door emissiedoelen, zoals dat bij uw Kamer voor ligt, is opgenomen dat in het programma Landbouw, Natuur en Stikstof ook komt te staan hoe die instandhoudingsdoelen kunnen worden bereikt.

[9:43:35] En de gebiedsgerichte aanpak is daar gewoon een belangrijk onderdeel van.

[9:43:40] Dan heb ik een vraag over het hedendaags referentiemoment van de heer Goudswaard.

[9:43:47] Of er een pijldatum in beeld is en wanneer we het kunnen invoeren.

[9:43:51] We willen een juridisch houdbare referentiesituatie invoeren, maar daar moeten wel een aantal randvoorwaarden worden ingevuld.

[9:43:58] De heer Korva bracht net al het Stibbe-rapport van de NEEK ook te sprake...

[9:44:03] Die stelt dat ook.

[9:44:04] En op dit moment loopt ook onze verkenning samen met IPO, de expertpool van wetenschappers en ook de agrarische partijen naar die randvoorwaarden en ook de praktische uitvoerbaarheid.

[9:44:12] Dat stibbelrapport wordt daar ook in meegenomen.

[9:44:15] En die verkenning gaat onder meer om de juridische en ecologische vraag en onzekerheden.

[9:44:19] Zoals de voorgestelde generieke passende beoordeling.

[9:44:22] De zekerheid en borging van maatregelen als onderdeel van de aanpak.

[9:44:25] Het kiezen van een referentiedatum.

[9:44:27] En een termijn waarop een dergelijke kader zou kunnen werken.

[9:44:30] Dus uiteindelijk eind dit jaar, dat heeft u ook in de 26 juni brief al van ons gehoord, zal de Kamer ook verder geïnformeerd worden over de resultaten van deze verkenning.

[9:44:41] Dan een vraag van mevrouw Bromet over de pasmelders, over een motie van hen.

[9:44:47] Die motie heb ik afgedaan in de Kamerbrief bij het programma Maatwerk Pasmelders.

[9:44:52] Want uiteindelijk willen we pasmelders allemaal een structurele oplossing bieden en voor een deel van de pasmelders kunnen managementmaatregelen zoals stoppen met kunstmet of krachtvoer een oplossing bieden omdat hiermee stikstofemissies afnemen.

[9:45:04] En dit is ook een maatwerkoplossing zoals in die aanpak ook staat.

[9:45:07] En voor een vergunning moet uiteindelijk uit de passende beoordeling blijken dat er geen sprake is van significante negatieve gevolgen.

[9:45:14] En die beoordeling is aan het bevoegd gezag, de provincies.

[9:45:18] Pasmelders kunnen ook in die gewenst met ondersteuning met zo'n zaakbegeleider verkennen welke oplossing het best past bij hun bedrijfssprekersituatie.

[9:45:24] Dus ook de oplossing die mevrouw Bromet in die motie noemde.

[9:45:30] Dan nog een vraag van mevrouw Van der Plas of we een generaal pardon hebben onderzocht.

[9:45:35] Ik deel de wens van de Kamer om pasmelders gewoon zo snel mogelijk van een grondige oplossing te voorzien.

[9:45:42] Een generaal pardon is alleen vanuit juridisch oogpunt op korte termijn niet mogelijk.

[9:45:46] Dat komt omdat de significante gevolgen van de emissies van activiteiten uitgesloten moeten zijn...

[9:45:52] En daarvoor moet je eerst de benodigde emissie- en depositiedaling behalen, wat we uiteindelijk met onze aanpak ook willen.

[9:45:57] En pas daarna wordt het mogelijk om dat juridisch houdbaar in te voeren.

[9:46:02] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas over de afgenomen ammoniakemissie van 18%.

[9:46:09] Dat blijkt uit het rapport van de Rekenkamer.

[9:46:11] Hoeveel van die reductie heeft daadwerkelijk tot juridisch beschikbare ruimte geleid?

[9:46:16] Die emissiedaling van 18% is niet één op één te koppelen aan wat er vervolgens aan deposities beschikbaar gesteld kan worden via extern salderen.

[9:46:24] Een deel komt bijvoorbeeld uit innovaties en komt daarmee niet in een stikstofbank terecht.

[9:46:29] En dan moet de ruimte die vrijkomt weer op dezelfde hexagone, en die discussie heeft u denk ik al vaker gehad, weer ingezet worden.

[9:46:34] Wat ook niet altijd precies past.

[9:46:36] Het originaliteitsvereis speelt daarna, waardoor niet alle reductie meteen inzetbaar is voor vergunningverlening.

[9:46:43] En ook zijn provincies, zoals we het hoefden te zagen, belast met het verlenen van vergunningen.

[9:46:48] En hebben zij een beter beeld op welke plek daadwerkelijk ruimte gecreëerd is.

[9:46:52] Daarom is het niet mogelijk om aan te geven hoeveel van de daling van 18% van emissie via depositie uiteindelijk ook daadwerkelijk juridisch beschikbare ruimte voor vergunningverlening heeft opgeleverd.

[9:47:06] Dan de vraag van mevrouw Van der Plassen over stikstofbanken, hoeveel er in de stikstofbanken zit.

[9:47:12] We hebben natuurlijk landelijk de SSRS-bank, daarin zit ook de ruimte van de subsidieregeling Sanering Varkenshouderijen.

[9:47:19] Daarnaast zijn er nog provinciale stikstofbanken met specifieke doelen zoals de pasmelders waar provincies zelf ruimte ingestopt hebben.

[9:47:26] En de vraag is, zoals we net ook aangaven in de vorige vraag, of die ruimte ook daadwerkelijk inzetbaar is.

[9:47:32] En het is afhankelijk van verschillende aspecten.

[9:47:36] En die ruimte moet ook vrijkomen op die hexagonen, wat niet altijd past.

[9:47:40] Provincies zijn, zoals ik net al zei, ook de bevoegde gezagen die belast zijn met het verlenen van de vergunning.

[9:47:44] En zij hebben ook beter een beeld hoe die ruimte ook leidt tot welke vergunning.

[9:47:51] En dat was het stukje juridisch.

[9:47:55] Ik begin met mevrouw Pomet.

[9:47:58] Ik weet niet of het komt door het late tijdstip, maar ik ben niet blij met de beantwoording.

[9:48:04] Ik vind het een heel verhaling van wat we al honderd keer gehoord hebben.

[9:48:07] En als ik dan de vragen even voor me neem die ik gesteld heb, dan worden die niet beantwoord.

[9:48:12] Dus ik vind dat heel teleurstellend.

[9:48:14] Ik heb gevraagd over het tijdpad, hoeveel maanden duurt er?

[9:48:19] Is er voldoende capaciteit?

[9:48:21] Krijgen provincies een tweede of derde kans als de plannen niet voldoen aan de criteria die in het programma zijn opgetekend?

[9:48:27] Dat komt zo.

[9:48:27] Dan de motie over de pasmelders en de vraag of zij vergunning kunnen krijgen als ze geen kunstmest en prachtvoer meer gebruiken.

[9:48:42] Dat is dan volgens de minister een maatwerkoplossing en zaakwaarnemers kunnen dat bespreken.

[9:48:50] Gebeurt dat dan nu al?

[9:48:52] Want ik zie zo weinig voortgang in dit hele traject.

[9:48:55] En als dit een oplossing is, ik heb net verteld ook input is output.

[9:48:59] Waarom leidt dit al tot succes of nog helemaal niet?

[9:49:03] Is het een non-oplossing?

[9:49:05] Ja, voorzitter.

[9:49:07] Bij de pasmelders waar ik ben geweest zijn heel vaak maatregelen om in een referentiesituatie te komen.

[9:49:13] Dus dat wil zeggen dat je x aantal dieren mag houden.

[9:49:15] Je zit daar wat boven en het toepassen van een innovatie of het toepassen van een managementmaatregel kan heel goed leiden dat je in die referentiesituatie komt.

[9:49:24] Maar dan is het ook voor nodig dat we samen met elkaar dus en die zaak begeleiden en de provincie begeleiden.

[9:49:28] En wij als Rijk allemaal leveren.

[9:49:30] En in sommige gevallen lukt dat heel goed.

[9:49:32] In sommige gevallen zie je dat ook provincies wachten tot deze rijksaanpak er is.

[9:49:37] Maar ja, ik zie ook voorbeelden waar dat wel kan gebeuren.

[9:49:40] In Gelderland bijvoorbeeld.

[9:49:41] Die steken met het feit dat ze een programma hebben, dat ze daar ook middelen voor hebben en dat ze ook intern salderen weer open hebben gezet.

[9:49:48] Ook wel hun nek uit om juist pasmelders weer op deze manier ook van een vergunning te voorzien.

[9:49:55] Mevrouw Bromet.

[9:49:56] Ja, maar voorzitter, in de laatste rapportage hebben we gezien dat er gewoon nog heel weinig pasmelders gelegaliseerd zijn.

[9:50:01] En echt een heel laag percentage.

[9:50:02] Dus ik had het in mijn betogen over de belofte van Carola Schouten, over de belofte nu weer in deze brief.

[9:50:08] En ik zie helemaal geen voortgang daarin.

[9:50:10] Dus wat zijn we nou eigenlijk aan het doen?

[9:50:14] Ja, voorzitter.

[9:50:15] Voorzitter, we zitten hier nu goed en wel acht maanden.

[9:50:18] Acht maanden waarin er een aanpak is neergelegd die uiteindelijk zorgt om vergunningverlening weer vlot te trekken.

[9:50:24] En dat is uiteindelijk de enige manier hoe bedrijven die klem zitten om iets niet te krijgen of omdat ze op een onrechtmatige manier hun vergunningssituatie niet geldig hebben.

[9:50:33] Dat is de enige manier om het op te lossen.

[9:50:34] Maar daar moeten we wel een aantal dingen voor in de wet zetten.

[9:50:36] Daarin moeten we geld hebben en uiteindelijk een geborgen programma.

[9:50:39] En dat is exact wat ik aan het doen ben in een...

[9:50:42] Als u het mij vraagt, ongekend tempo.

[9:50:44] En dat dat na zeven maanden nog niet heeft geleid of na acht maanden dat alle pasmelders zijn opgelost, daar voel ik mij toe aangesproken omdat we allemaal deze groep willen helpen.

[9:50:55] Maar tegelijkertijd zie ik niet in hoe u mij kunt vragen om hier meer uit te persen.

[9:51:01] Mevrouw Bromet.

[9:51:01] Nou voorzitter, het gaat mij vooral om realisme.

[9:51:04] Dus misschien is het tempo dat beloofd wordt wel niet het tempo wat waargemaakt kan worden.

[9:51:12] Ik vind helemaal niet dat de minister langzaam is, dat vind ik helemaal niet.

[9:51:16] Ik denk alleen dat als je dingen belooft, dat je ze ook moet kunnen waarmaken.

[9:51:19] Dat je moet zorgen als overheid dat mensen vertrouwen in je houden.

[9:51:24] En daar ben ik bang voor dat er valse verwachtingen worden gewekt.

[9:51:27] Maar goed.

[9:51:28] Voorzitter, mag ik één dingetje vragen over de beantwoording in de resterende blokjes?

[9:51:34] Misschien heel specifiek hierop, omdat ik het ook echt wel vind gaan over de rol van de overheid.

[9:51:38] En ik voel mij daar ook aangesproken over.

[9:51:41] Ook als je kijkt naar wat er in het verleden allemaal gezegd is.

[9:51:43] Maar dat is wel precies de reden waarom... Misschien maar even negatief geformuleerd, maar mevrouw Van der Plas mij soms een blok beton noemt.

[9:51:50] Dat is omdat ik wel wil doen wat nu moet.

[9:51:53] En niet opnieuw dingen niet doen of uitstellen of afzwakken, waardoor uiteindelijk de mensen waar we inderdaad een belofte doen dat we hun probleem, of eigenlijk ons probleem wat zij hebben oplossen, weer opnieuw in de kou laten zitten.

[9:52:07] Dus ik voel me daartoe aangesproken, want het is precies de reden waarom ik doe wat ik doe.

[9:52:10] En dat vind ik wel belangrijk om hier even neer te leggen.

[9:52:14] Mevrouw Bromet, uw vraag.

[9:52:16] Omdat ik ook naar de klok zit te kijken en ik heb twee uur reistijd, dus op een gegeven moment is mijn energie op en dan verdwijn ik gewoon.

[9:52:22] Dat is dan jammer van de moties.

[9:52:24] De vragen die ik gesteld heb over de koppeling van de emissies aan fosfaatrechten versus hectares.

[9:52:30] In welk blokje komen die?

[9:52:31] Want die zou ik graag nog eventjes willen meemaken.

[9:52:36] Die zit in het volgende blokje hoor ik.

[9:52:37] En ook de vraag over de zonering, de omwisselbesluiten.

[9:52:40] Hoe zit het blokje daarna?

[9:52:43] Dus in de zoneringblok.

[9:52:44] Ja.

[9:52:45] Nou, laten we daar dan gauw toe over gaan.

[9:52:48] Oh, mevrouw van der Plassen had interruptie, begrijp ik.

[9:52:52] Ik had nog een vraag, want de minister begon in zijn betoog net, noemde hij op de vraag van mevrouw Bommet, de spoedwet.

[9:53:02] En ik was een beetje in verwarring vrijdagavond, want ik heb de persconferentie gevolgd.

[9:53:09] En toen zei de minister-president, we hebben de afgelopen maanden ook laten zien dat dit kabinet in staat is hele grote wetgeving door het parlement te loodsen.

[9:53:17] Bijvoorbeeld voor het oplossen van het stikstofslot.

[9:53:20] En ik dacht, heb ik debatten gemist?

[9:53:23] Heb ik wetgevingsoverleggen gemist?

[9:53:26] Maar kan de minister mij eens uitleggen welke hele grote wetgeving door de Kamer is geloodst voor het oplossen van het stikstofslot?

[9:53:34] Of was dit weer een slip of the tongue van de minister-president?

[9:53:40] Voorzitter, ik denk dat ook de minister-president heel graag wilde dat u, misschien heeft hij dat bedoeld te zeggen, dat u die wet heel snel ging behandelen.

[9:53:46] En dat ben ik met hem eens.

[9:53:48] Het is heel belangrijk dat we dat dit jaar nog gaan behandelen en dan kunnen we daadwerkelijk zeggen wat u net zei.

[9:53:56] Maar dan was het dus een slip of the tongue, want de minister-president zegt gewoon tegen heel Nederland, we hebben een hele grote wetgeving door de Kamer geloodst, door het parlement geloodst, voor het oplossen van stikstofslot.

[9:54:10] Maar dat is helemaal niet waar.

[9:54:11] Dat is gewoon niet waar.

[9:54:12] We zijn bezig met wetten, die komen nog, maar dat is helemaal niet door het parlement geloodst.

[9:54:17] Dat klopt toch, die constatering?

[9:54:20] Ja, voorzitter, dat klopt.

[9:54:22] Daar zijn we nu wat mij betreft mee bezig.

[9:54:25] En ik heb alle vertrouwen in dat u dat ook zo snel wil doen als het kabinet dat wil doen.

[9:54:30] Dus ook zo snel als de minister-president dat graag ziet.

[9:54:33] Ja, en dan tot slot, voorzitter.

[9:54:34] Tot slot, mevrouw Van der Plas.

[9:54:35] Excuses.

[9:54:36] Tot slot, voorzitter.

[9:54:38] In diezelfde persconferentie zegt de minister-president... ...ik heb er geen spijt van dat we met boeren goede afspraken hebben gemaakt over de stikstofaanpak.

[9:54:47] En dan denk ik, maar welke goede afspraken zijn er dan gemaakt?

[9:54:50] Volgens mij is de minister nog in gesprek met LTO en NAJK.

[9:54:56] Over welke goede afspraken heeft de minister-president het?

[9:55:01] Ja, voorzitter.

[9:55:01] Ik ga niet alle uitspraken van de minister-presidenten, alle persconferenties even recenseren.

[9:55:05] Maar als u vraagt met wie bent u in gesprek?

[9:55:08] Ja, met LTO en NEEK ben ik in gesprek.

[9:55:10] Dat was ik tot 26 juni.

[9:55:12] Dat was ik tot de brief van 3 juni.

[9:55:14] En dat ben ik nu.

[9:55:16] Vorige week met NEEK gaat volgens mij zit ik deze week weer met LTO.

[9:55:19] En zoals ik dat met alle duurzaam evenwichtpartners doe.

[9:55:21] Zoals ik dat met bioboeren doe.

[9:55:23] Dus dat blijf ik ook doen.

[9:55:24] Want, dat zei ik net, het is belangrijk voor de praktijkkennis die we naar binnen willen halen.

[9:55:31] Alleen even concluderend.

[9:55:34] Er zijn dus geen goede afspraken met boeren geweest.

[9:55:36] Er worden nog gesprekken gevoerd.

[9:55:38] Ik vind het ook belangrijk om te weten voor onze voortgang.

[9:55:41] Ja, voorzitter, dat heb ik ook al eerder een paar keer gezegd.

[9:55:44] Het is niet dat ik afspraken maak met boeren.

[9:55:48] Ik vind hun kennis en met name hun praktijkkennis en hoe krijg je uiteindelijk boeren in beweging om ook met elkaar doelen te halen.

[9:55:57] Dat vind ik heel belangrijk om mijn aanpak daarop te scherpen, te verbeteren, bij te stellen als dat nodig is.

[9:56:03] Dus ik maak geen afspraken met hen.

[9:56:05] Afspraken om elkaar te treffen en om die kennis te benutten en hun inzichten zo goed mogelijk te verwerken in deze aanpak.

[9:56:19] Ja, dat klopt.

[9:56:19] En ik begin met emissienormen.

[9:56:21] Dat is een vraag van mevrouw Bromet.

[9:56:24] Waarom is gekozen voor emissie per fosfaatrecht?

[9:56:28] Het kabinet kiest voor die emissienorm per fosfaatrecht... omdat het recht doet wat ons betreft aan de diversiteit in de sector die er is.

[9:56:37] De mate van intensiteit, de grondsoort, hoeveel grond... dat is allemaal geen nadrukkelijk voor- of nadeel als je kiest op fosfaatrechten...

[9:56:47] En ik vind het belangrijk dat die verschillende bedrijfstypes ook aan de norm kunnen voldoen.

[9:56:52] En ik heb ook laatst in een overleg met Biohuis en Caring Farmers, hebben ze mij ook een overzicht gegeven van, nou, hoe scoren dan bijvoorbeeld ook die extensieve en biologische bedrijven?

[9:57:03] Nou, dan zie je dat ook gewoon heel veel van dat soort bedrijven al positief scoren, ook op die emissie norm per fosfaatrecht.

[9:57:09] Vaak scoren zij al gemiddeld genomen beter dan intensievere bedrijven.

[9:57:15] Het belangrijke, en de heer Koreva gaf dat net in de eerste termijn van de Kamer al aan, is dat de fosfaatrechten ook gecapt zijn.

[9:57:21] Er is gewoon een harde grens aan hoeveel van die rechten er zijn, omdat er een maximaal aantal rechten bestaat.

[9:57:27] En door die verhandelbaarheid is er ook een extra handelingsperspectief voor ondernemers.

[9:57:32] En dat vindt het kabinet ook belangrijk.

[9:57:35] In de taskforce zijn allerlei inhoudelijke argumenten op tafel gekomen.

[9:57:41] Ook de voorkeur van de sectorpartijen.

[9:57:44] En uiteindelijk heeft ons dat ertoe geleid dat alles afpellende dat dit onze eerste voorkeur had.

[9:57:53] Dan een vraag van Grimwis.

[9:57:57] Hoe verhoudt de bedrijfsspecifieke emissienorm zich tot de landelijke doelstelling...

[9:58:02] De bedrijfsspecifieke emissienormen zijn onderdeel van die generieke maatregelen van stikstofaanpak.

[9:58:07] En bij het bepalen van de norm is het kabinet uitgegaan van...

[9:58:10] Het technische reductiepotentieel.

[9:58:12] Ik wil niet zeggen dat het alleen maar met technische maatregelen is, maar wat is het technische reductiepotentieel en niet wat is er landelijk nodig en hoe vertalen we dat naar een emissieplafond per bedrijf?

[9:58:22] Want dan zou je dus veel meer kunnen vragen dan wat bedrijven kunnen leveren.

[9:58:28] En dat betekent dat er naast die emissienormen ook nog andere maatregelen nodig zijn.

[9:58:33] En dat is bijvoorbeeld extra eisen in zones of een stevige vrijwillige beëindigingsregeling.

[9:58:40] En die emissienormen, dat hebben we vaak ook al gewisseld, die gaan overal in Nederland gelden.

[9:58:45] En juist die uniformiteit die draagt ook bij aan een gelijk speelveld.

[9:58:49] Aan meer duidelijkheid en ook een betere uitvoerbaarheid.

[9:58:54] Dan ook de vraag van de Grimwis, de keuze voor een fosfaatrecht.

[9:58:59] Het gaat over doelsturing, wat ammoniak met fosfaat te maken heeft.

[9:59:03] Waarom die twee aan elkaar moeten worden verbonden.

[9:59:06] Waarom we dat willen koppelen aan verhandelbare technologieën.

[9:59:09] ...fosfaatrechten en niet aan verhandelbare ammoniakreductie.

[9:59:14] En wat de reden is dat we ervoor hebben gekozen... ...de reden heb ik net in de antwoord op...

[9:59:20] die van mevrouw Bromet genoemd, omdat het een relatief neutrale indicator is.

[9:59:25] En verschillende bedrijfstypen kennen ook een relatief gelijke score, hoewel biologisch en extensief gemiddeld genomen iets beter scoort.

[9:59:33] En ook belangrijk dat we via grondgebondenheid en de grondgebondenheidsnorm al sturen op de maximale intensiteit van een bedrijf.

[9:59:41] En we sluiten bij die koppeling met fosfaatrechten aan op een reeds bestaand stelsel waar ondernemers ook mee bekend zijn.

[9:59:47] En zo voorkomen we ook een stapeling van systemen.

[9:59:50] Het stelsel is ook maximaal begrensd en dat maakt dus die verhandeling van emissieruimte mogelijk.

[9:59:57] Ik heb in mijn Kamerbrief van oktober ook toelichting

[10:00:00] gegeven waarom ik hiervoor voor heb gekozen dan ook van de bbb gaat over iemand die een deel van zijn fosfaatrechten verkoopt dat het een merkwaardige prikkel is de vraag wat minder dieren en verkopen van fosfaatrechten betekent zal ook gewoon verschillen per bedrijf dus het is niet op voorhand te zeggen

[10:00:27] Wat die prikkel dan gaat zijn.

[10:00:29] En een deel van de ondernemers kan er inderdaad wel voor kiezen om een deel van de fosfaatrechten te behouden.

[10:00:33] Om zo ook aan hun norm te voldoen.

[10:00:37] Een vraag van mevrouw Bromet naar emissiearme stallen.

[10:00:40] Hoe we ervoor gaan zorgen dat boeren niet investeren in stallen voor een stal die half werk levert.

[10:00:47] Ik ben het natuurlijk mee eens dat dat onwenselijk is.

[10:00:49] Dat hebben we inderdaad ook gezien.

[10:00:51] Dat er geïnvesteerd wordt in techniek waar achteraf...

[10:00:54] Ja, toch wat mee aan de hand blijkt en het ook niet meer goed meetelt.

[10:00:58] En dat is precies de reden, daar hadden we het net ook al even over in het kader van dierenwelzijn, waarom de staatssecretaris van IEW en ik werken aan de vernieuwing van dat stelsel.

[10:01:06] En een nieuw stelsel biedt ook zekerheid in de keten voor leveranciers, ondernemers en uiteindelijk toezichthouders.

[10:01:11] En de beoogde inwerking, treding van dat stelsel is uiterlijk 1 juli 2028.

[10:01:16] En er moet dan ook gewoon zekerheid zijn van prestaties van de techniek voordat die breed wordt ingezet.

[10:01:22] En bij nieuwe regelingen voor ondersteuning van investeringen en stallen zet ik dan ook alleen in op systemen en technieken die ook voldoende robuust zijn om eigenlijk te voorkomen wat we hebben gezien.

[10:01:33] Dan een vraag van mevrouw Den Hollande of innovatie- en managementmaatregelen eerder en sneller beschikbaar kunnen komen.

[10:01:38] Hoe we ervoor zorgen dat een boer voor een investering weet of een techniek meetelt voor zijn emissienorm vergunbaar is en past bij de toekomstige mogelijkheden.

[10:01:47] Ik heb in mijn brief verschillende acties aangekondigd om innovaties te versnellen, wat ik net ook al over de fastlane, maar ook de...

[10:01:52] Opvolging van het regieorgaan, waar de heer Korva over sprak.

[10:01:56] En een snel toepasbaar maken van andere innovaties.

[10:01:59] En het is inderdaad belangrijk dat ondernemers weten wat er meetelt om emissies op hun bedrijf te realiseren.

[10:02:05] Of emissiereductie te realiseren.

[10:02:08] En binnen het doelsturingssysteem ben ik ook stapsgewijs aan een betrouwbare rekenmethode.

[10:02:13] Waarmee op bedrijfsniveau kan worden bepaald welke reductie de genomen maatregelen opleveren.

[10:02:17] Daar hadden we het net in een debatje ook al even over.

[10:02:20] En samen met partijen werken daarom verschillende opties uit.

[10:02:23] Als je het hebt over dat programma wat voor 1 juli 18 moet komen.

[10:02:26] Een eenvoudige methode waarbij bedrijfsspecifieke gegevens worden aangevuld met forfaitaire waarden.

[10:02:31] Een meer bedrijfsspecifieke rekenmethode, waar gegevens worden gebruikt specifiek van het bedrijf, waarbij je kunt denken aan een manier via een kringloopwijzer.

[10:02:39] En een optie ook voor continu meten, waarmee emissies rechtstreeks op een bedrijfsniveau kunnen worden bepaald.

[10:02:45] En afhankelijk van de diversiteit aan bedrijven die we kennen, zal ook hun diversiteit aan het benutten van die technieken zijn om uiteindelijk die emissiereductie aan te tonen.

[10:02:55] Dan een vraag van de heer Vlagg.

[10:02:58] Voor emissiereductie via stal- en managementmaatregelen.

[10:03:01] Wat is de ambitie en het budget hiervoor?

[10:03:03] Ik deel het belang van die investeringen.

[10:03:05] De afgelopen jaren hebben we wel veel middelen beschikbaar gesteld daarvoor.

[10:03:09] Het zijn bijvoorbeeld koplopersmaatregelen die door provincies zijn uitgevoerd in de subsidieregeling brongerichte verduurzaming.

[10:03:15] Aanvullend daarop werk ik ook aan de stimuleringsmaatregelen, managementmaatregelen in de veehouderij, de SMV.

[10:03:22] De heer Vlag zei waarom kan dat niet volgend jaar, maar die wordt volgend jaar in juli gepubliceerd.

[10:03:27] Dat vindt u ook in de brief van 3 november.

[10:03:30] Voor die managementmaatregelen zijn de komende jaren ook 500 miljoen euro beschikbaar voor veehouders.

[10:03:35] Eerst stimuleren en belonen en in 2035 afrekenbaar maken.

[10:03:41] Ik heb ook 10 miljoen beschikbaar gesteld voor een nieuwe innovatieregeling bij het Nationaal Groeifonds.

[10:03:45] En we zullen ook middelen beschikbaar stellen voor de ontwikkeling en uitrol van emissiearme stallen.

[10:03:51] Dan een vraag van mevrouw Den Hollander.

[10:03:53] Wat gebeurt er met verplichtingen en termijnen als erkende technieken, financiering of vergunningen onvoldoende beschikbaar zijn?

[10:04:00] We delen met elkaar denk ik de noodzaak dat die erkende technieken ook die vergunningen daarvoor en uiteindelijk de financiering nodig zijn om aan de normen te kunnen voldoen.

[10:04:08] Als deze er niet zijn kunnen boeren ook geen stappen zetten.

[10:04:11] We hebben het al een keer kip en ei of catch 22 genoemd.

[10:04:14] En daarom kijk ik hier ook op verschillende momenten in de tijd expliciet naar...

[10:04:17] En ik zal ook steeds toetsen of er voldoende mogelijkheden voor bedrijven zijn om uiteindelijk ook de stappen te zetten die wij van ze vragen in de verdere regelgeving.

[10:04:25] En er zijn ook meerdere momenten voor.

[10:04:27] En een moment daarvoor is wat mij betreft ook de consultatieversie van het wetsvoorstel waarmee we die emissienormen per bedrijf vastleggen.

[10:04:35] Dat is voorziening Q3 van volgend jaar.

[10:04:39] En daarna komt er een volgend moment ook bij als u als Tweede Kamer...

[10:04:42] dat wetsvoorstel gaat behandelen.

[10:04:44] Kortom, daar sturen we scherp op... en we hebben ook verschillende momenten waarop wij onszelf daar scherp op houden... maar onwaarschijnlijk of sowieso ook u het kabinet daar scherp op zal houden.

[10:04:55] Dus wij komen daar op verschillende momenten nog bij u op terug.

[10:05:00] Dan de emissienormen en de korting.

[10:05:03] Hoe worden eerdere investeringen in de emissiereductie van koplopers meegewogen... bij nieuwe ondersteuning en eventuele bijsturing... zodat koplopers niet de rekening krijgen...

[10:05:12] Bij de uitwerking van bedrijfsemissienormen zorg ik natuurlijk dat eerder behaalde en blijvende emissiereductie mee kan tellen.

[10:05:19] Dat is ook onderdeel van de systematiek, omdat er is gekozen in het programma voor een vaste norm en niet voor een percentage op een bedrijf.

[10:05:27] En daardoor telt eigenlijk alles wat je hebt gedaan daarmee, al die reductie die telt automatisch mee.

[10:05:33] En ik zet alles op alles, en dat hebben we eerder ook al gezegd, om dat bijsturing uiteindelijk in 2035 daarvoor niet nodig hoeft te zijn.

[10:05:40] En dat is volgens het kabinet ook haalbaar.

[10:05:43] In de uitwerking wil ik maximaal mogelijkheden voor differentiatie opnemen, zodat een eventuele korting ook gericht wordt ingezet.

[10:05:49] En het beleid voor differentiatie is ook onderdeel van de uitwerking van het wetsvoorstel.

[10:05:52] En daar informeer ik u komend kwartaal, eerste kwartaal van 2027 nader over.

[10:05:59] Dan vraagt de heer Korova om milieuprestaties die als het ware extra zijn geleverd, om die ook te kunnen belonen en er ook een verdienmodel ontstaat.

[10:06:10] Het kabinet vindt het belangrijk dat alle ondernemers stappen zetten en het is onwenselijk dat...

[10:06:14] ondernemers gebruik kunnen maken van de emissiereductie van een ander bedrijf om zo te voldoen aan de norm.

[10:06:20] En de aanpak die ik heb, zal ik ook oog hebben over andere manieren zijn om boeren die verder gaan dan de norm, om die positief te belonen, zonder dat het leidt tot minder emissiereductie op andere bedrijven.

[10:06:30] Dus als je het hebt over die maatregel die ik net in de vragen van André Vlag aangaf, die stimulerings- en subsidiemanagementmaatregelen, wil ik deze vraag van de Ecorva daar ook bij betrekken, bij de nadere uitwerking.

[10:06:44] Waarom wordt er niet gekozen voor een aanpak waarin de boer zelf kan kiezen of hij of zij emissies reduceert via technologische oplossingen of via extensief grondbewerking en weidegang?

[10:06:57] En dan werd ook het linkje naar veldemissies gemaakt.

[10:07:01] Ik deel de wens dat er zoveel mogelijk keuzevrijheid komt voor de melkvelderij.

[10:07:05] En ik kijk ook hoe en wanneer veldemissies opgenomen kunnen worden in een systematiek van doelsturing.

[10:07:09] Die toezegging heb ik inderdaad in het debat van 1 juli gedaan.

[10:07:14] Tegelijkertijd vraagt de borging van doelsturingen op veldemissies echt nog nadere uitwerking.

[10:07:20] Dat moet ook zorgvuldig zijn en we sturen daarom ook in eerste instantie op veldemissies via middelvoorschriften.

[10:07:26] En die zijn ook nodig om uiteindelijk die 42 tot 46 procent reductie te behalen.

[10:07:30] Of, als we de wet hebben aangenomen, 45 kiloton.

[10:07:34] En de opbrengst van veldemissies kan niet zomaar meegeteld worden voor het behalen van emissienormen.

[10:07:39] Omdat dan de emissiereductie van de middelvolschriften twee keer wordt meegeteld.

[10:07:42] En daar moeten we zorgvuldig naar kijken.

[10:07:45] Laat onverlet dat we de ambitie delen om...

[10:07:47] Uiteindelijk ook de meeropbrengst die verschillende partijen bij u, maar ook bij mij onder aandacht hebben gebracht om die ook te kunnen benutten.

[10:07:56] En daar is doelsturing een mooi middel voor.

[10:07:59] Dus ik werk ook aan het sturen op veldemissies en ik zal uw Kamer in het voorjaar ook daar nader over informeren.

[10:08:05] Dat is in het volgende kwartaal van 2027.

[10:08:09] Dan een vraag over de beëindigingsregelingen.

[10:08:12] Dat is van mevrouw Van der Plas, waar de stikstofruimte van beëindigingsregelingen naartoe is gegaan.

[10:08:18] Afgelopen juni heb ik uw Kamer geïnformeerd over de potentiële opbrengst van die LBV-regelingen.

[10:08:24] Op basis van de stand van zaken van begin dit jaar is de opbrengst daarvan 3,31 kiloton ammoniakreductie per jaar.

[10:08:31] En de ruimte die met die regelingen vrijkomt wordt in eerste instantie ingezet om verslechtering van de natuur te voorkomen.

[10:08:36] En daarna kan die ruimte ook voor andere doelen worden ingezet.

[10:08:40] De regelingen zijn nog wel in uitvoering.

[10:08:42] Subsidies zijn ook voornamelijk uitbetaald als voorschotten.

[10:08:45] En na afronding van die regeling kan ik u het vastgestelde bedrag van de stikstofopbrengst, of vastgevelde bedrag wat we hebben uitgekeerd en de stikstofopbrengst ook melden.

[10:08:55] Dan een vraag van de heer Vlag over rechten en beëindigen.

[10:09:00] Boeren die klem zitten door het fosfaatrechtenstelsel en niet in aanmerking komen voor opkoopregelingen.

[10:09:07] Om een beëindigingsregeling mee te doen, moeten ondernemers aan bepaalde voorwaarden van die regeling voldoen.

[10:09:12] Het is ook belangrijk dat het objectief is, zodat we elke ondernemer gelijk behandelen.

[10:09:17] Het hebben van voldoende fosfaatrechten is inderdaad een van die voorwaarden.

[10:09:21] Het kan dus dat een veehouder niet deel kan nemen omdat hij niet aan die voorwaarden voldoet.

[10:09:25] Het sociaal-economische investeringsprogramma is bewust gericht op stijking van lokale gemeenschappen.

[10:09:30] Dat was een andere vraag van de heer Vlag over de 70 miljoen.

[10:09:35] Dat sociaal-economische investeringsprogramma is gericht op lokale gemeenschappen die onder druk staan...

[10:09:40] Het is overigens 100 miljoen in de aanpak.

[10:09:42] Niet dat we daarmee het helemaal kunnen oplossen, maar het is belangrijk om dit in de aanpak te hebben.

[10:09:48] En voor de directe ondersteuning van innovatieve bedrijven treft het kabinet andere ondersteunende maatregelen.

[10:09:53] Voor zowel verduurzamen, verplaatsen als voorstoppen.

[10:09:58] Dan een vraag van de heer Goudsvaart.

[10:10:01] Welke investering en jaarlijkse meerkosten resteren per bedrijfstype na toepassing van de voorgenomen steun?

[10:10:07] En welke bedrijven kunnen die lasten wel of niet betalen?

[10:10:11] In de reflectie van Wageningen, in die fase 1 die ze nu hebben gedaan, de kwalitatieve fase... ...geven ze een eerste inschatting van wat doet die bijdrage van het stikstoffonds voor innovatie- en managementmaatregelen.

[10:10:23] Hiervan zijn ze ervan uitgegaan dat de helft van dit budget naar de melkveehouderij gaat.

[10:10:27] En dan blijkt dat de middelen stikstoffonds 60% van de investeringen ruwweg... ...op de helft van het aantal melkveebedrijven wat we nu kennen...

[10:10:35] kunnen subsidiëren.

[10:10:37] En voor de ondersteuning van de operationele kosten ligt dit percentage tot 25%.

[10:10:42] Dat betekent dat bedrijven inderdaad ook nog een deel van de kosten zelf moeten dragen.

[10:10:46] En daarom vind ik fase 2 van de reflectie van Wageningen ook heel belangrijk.

[10:10:50] Die zal midden of volgend jaar beschikbaar komen, omdat ze dit dan verder gaan kwantificeren en onderbouwen.

[10:10:55] En dan kan ik de vraag van de heer Goudswaard ook verder beantwoorden.

[10:11:01] Dan een vraag van Coreva over als normen niet haalbaar zijn, hoe we gaan toetsen hoe verschillende normen voor verschillende bedrijfstypes haalbaar zijn.

[10:11:12] En met welk proces we gaan realiseren dat dat ook eindelijk zo is.

[10:11:16] Ik vind het belangrijk dat er plekken waar normen stapelen... als bijvoorbeeld gaat om kwetsbare natuur of kwetsbare watergebieden... en het werd ook al even gewisseld... dat daar landbouw gewoon in die gebieden mogelijk blijft.

[10:11:27] En dat betekent dat we vanuit de ondersteuning, ook vanuit die 9 miljard... aanvullende instrumenten en regelingen voor die gebieden moeten bieden... die ook voldoen aan die verschillende eisen die we aan zijn stellen.

[10:11:40] En er lopen ook nog verschillende onderzoeken naar...

[10:11:42] Onder andere bedrijfseconomische impact.

[10:11:43] Ik heb net al genoemd het tweede deel van het Wageningen rapport.

[10:11:47] En wat dat doet met bijvoorbeeld de waardeverandering van gronden.

[10:11:50] Daarbij hebben we ook nadrukkelijk oog voor de haalbaarheid voor extensieve bedrijven.

[10:11:55] En dat betekent ook dat je nog duidelijker maakt wat de impact van de verschillende vragen kan zijn.

[10:12:00] Dus voordat we met, en misschien dat die vraag zo nog komt, ook met die zoneringsmaatregelen in ANVB-vorm komen... ...zal er ook een uitvoeringstoets moeten komen.

[10:12:08] Maar de insteek is altijd om ons steunenpakket zo te ontwikkelen...

[10:12:11] Dat het uiteindelijk allemaal haalbaar is voor ondernemers die willen om de stap te maken naar bijvoorbeeld extensieve landbouw in de buurt van zones.

[10:12:18] En ik wil wel benadrukken dat normen uiteindelijk niet voor elk en ieder bedrijf haalbaar zullen zijn.

[10:12:22] Sommige bedrijven zullen ook ervoor kiezen om te verplaatsen uit die gebieden als we het hebben over kwetsbare natuur- of watergebieden.

[10:12:30] Of dan concluderen dat ze willen stoppen, misschien wel doordat ze geen opvolger hebben.

[10:12:37] Dan nog een vraag van de heer Korova over de tijdslijnen.

[10:12:40] Wanneer iemand met een bedrijfsplan aan de slag kan gaan... en wanneer hij of zij weet waar ze dan aan toe zijn.

[10:12:51] Er werden wat aanvullende punten gemaakt, maar het belangrijke is dat... stap voor stap ook wij ervoor zorgen dat er steeds meer duidelijkheid komt voor ondernemers.

[10:12:59] Dat is soms een andere kant van de medaille...

[10:13:02] ...van maatwerk, maar ik ben er heel goed van bewust... ...dat we zoveel mogelijk duidelijkheid ook moeten bieden.

[10:13:08] En in mijn brief van 3 november over ondersteuning van de agrarische sector... ...heb ik ook een tabel opgenomen waarin echt de volgende stappen... ...volgende meldpalen zijn opgenomen... ...zodat het ook steeds meer duidelijk wordt voor ondernemers.

[10:13:21] En voor verdere uitwerking van de regels en ondersteuning...

[10:13:23] Doe ik dat ook samen met mede-overheden, sectoren en de maatschappelijke partijen.

[10:13:28] En dat overzicht, dat heb ik u volgens mij ook eerder toegezegd, zullen wij ook steeds bijwerken.

[10:13:32] Dat zullen we ook op de website Groei Naar Morgen publiceren en ook delen met allerlei sectorpartijen en mede-overheden.

[10:13:41] Dan een vraag van mevrouw Van der Plas over de GVE-norm.

[10:13:46] In de brief van 3 november heeft het kabinet aangegeven dat we de zorg van de sector over de voorgestelde invulling van het stelsel van grondgebondenheid willen horen.

[10:13:54] In de gesprekken die we hadden met LTO en NEK werd nadrukkelijk aangegeven dat zij alternatieve ideeën hebben bij de uitwerking die het kabinet eerder voorstelde.

[10:14:06] En wij wilden die zorgen die ze hebben en alternatieven die zij bieden ook horen.

[10:14:11] Dus daar hebben we de komende drie maanden ook voor uitgetrokken om met hen overleg te voeren van wat voor alternatieve invullingen zien zij dan.

[10:14:19] NEK kwam bijvoorbeeld met categorieën dieren van jongvee en 100, 101, 102 kwamen ze mee.

[10:14:28] Maar ook bepalingen over de afstandsnorm bij samenwerkingsovereenkomsten.

[10:14:32] En het was in de laatste uren van ons overleg best wel moeilijk omdat directe pinpoints hebben gezegd.

[10:14:37] Nou daar nemen we als jullie daar aanvullende ideeën hebben die tot hetzelfde doel leiden.

[10:14:42] Dan nemen we daar ook het moment voor om elkaar daar wat nadrukkelijker over te spreken.

[10:14:47] De norm van 2.6 is voor ons wel de default, dus die is ook echt opgenomen in het ontwerpprogramma, omdat het voor het kabinet wel het uitgangspunt is bij de gesprekken die we met hen voeren.

[10:14:58] Uiterlijk 1 februari ronden we die overleggen af en willen we de consultatie van het voorstel ook naar buiten brengen.

[10:15:09] Dan nog een vraag, ook van de BBB over de 2.6, maar dat het onduidelijk is waar het eindigt.

[10:15:15] We stellen de eindnorm voor 2.6 in voor 2035.

[10:15:20] Die is dan generiek en geldt voor alle melkveehouders.

[10:15:23] En op dit moment voldoet inderdaad, en mevrouw Van der Plassen gaf het volgens mij al aan, ongeveer drie kwart van de melkveehouders aan die norm.

[10:15:29] Het kwart dat niet voldoet zal in beweging moeten komen.

[10:15:32] En het rapport van Wageningen laat ook zien dat een aanzienlijk deel van hen ook nog vrij dicht bij het behalen van deze norm ligt.

[10:15:40] En als dat niet zo is, dan kunnen ze ook bijvoorbeeld samenwerkingsovereenkomsten afsluiten met nabije akkerbouwers.

[10:15:47] Voor de zones geldt dat het kabinet de ruimte geeft aan provincies om zelf plannen te maken.

[10:15:51] Ook voor de grondgebondenheidsnorm die daar in de Rijksinstructieregels staat.

[10:15:55] Maar daar komen we zo bij zonering nog op terug.

[10:15:59] Als een boer aan toonbaar zijn emissiedoelen haalt, waarom zouden we dan nog grondgebondenheid willen?

[10:16:06] Grondgebondenheid is onderdeel van het totale pakket aan maatregelen voor stikstofuitstoot en biodiversiteit en de kringlopers sluiten.

[10:16:13] Het is een brede maatregel en daarmee is die maatregel naast bedrijfsspecifieke emissienormen nodig om de doelen te halen.

[10:16:23] Dan een vraag van de ChristenUnie.

[10:16:24] Waarom wordt de rol van de boer als beheerder van het landschap niet als integrale oplossingsrichting meegewogen?

[10:16:32] Dat gaat over grondgebondenheid nadrukkelijk koppelen aan waterkwaliteit.

[10:16:37] En dat boeren te maken krijgen met een hogere GV1-norm als blijkt dat ze voldoen.

[10:16:41] Dat is denk ik ook het voorstel wat de heer Grimweers zelf ook eerder heeft gedaan.

[10:16:47] Dat zijn twee vragen in één.

[10:16:48] In ieder geval de eerste vraag over...

[10:16:50] landschap en de oplossingsrichting, maar door middel van het ANB worden boeren gestimuleerd om bij te dragen ook als beheerder van het landschap en krijgen zij daar ook een passende financiële vergoeding voor.

[10:17:02] En op de tweede vraag

[10:17:03] Een belangrijk onderdeel van de grondsgebondenheidsnorm is het leveren van een bijdrage aan waterkwaliteit.

[10:17:07] Dat klopt.

[10:17:09] Dat bestaat onder andere uit een gras- en rustgewassenplicht.

[10:17:13] U heeft ook kunnen lezen dat die bestaat uit 85% van het areaal dat nodig is om aan de norm te voldoen.

[10:17:21] In de Kamerbrief van 3 november heeft het kabinet ook aangegeven dat die voorgestelde gras- en rustgewassen verplichting wat ons betreft... ...maar dan moeten we ook met elkaar richting het achtste actieprogramma de goede dingen doen.

[10:17:31] Maar we voeren de motie, onder andere van de heer Grimwist, daarop uit op doelsturing.

[10:17:35] Dat we hebben ook aangegeven dat we die willen koppelen aan doelsturing waterkwaliteit.

[10:17:39] En daarmee wordt die 85% eis versoepeld voor melkveehouders die voldoen aan het doel van een goede waterkwaliteit.

[10:17:45] Ze zullen dan nog wel steeds moeten voldoen aan de norm van 2.6 GVE...

[10:17:49] Per hectare, omdat het ook een bredere maatregel is.

[10:17:52] We hebben zoals ik net zei ook aangegeven dat we met de sector nog wel gaan praten over alternatieve invulling.

[10:17:58] Dan biologische landbouw.

[10:18:01] Mevrouw Bromet heeft over de miljoenen die gereserveerd zijn voor biologische landbouw.

[10:18:05] Maar of boeren ook gebruik kunnen maken van andere regelingen of andere potten uit het fonds.

[10:18:11] Nou dat klopt inderdaad.

[10:18:12] Biologische boeren kunnen ook gebruik maken van andere maatregelen.

[10:18:15] Die worden gefinancierd met de taskforce middelen.

[10:18:17] Het gaat bijvoorbeeld om de IDL waarvoor extra middelen beschikbaar zijn gesteld.

[10:18:22] En bij de grootste deel van de aanvragen uit het investeringsfonds...

[10:18:26] is ook sprake van bedrijven die omschakelen naar biologisch.

[10:18:29] En andere maatregelen die ook openstaan voor biologische boeren zijn bijvoorbeeld zaakbegeleiders en beoogde regelingen voor stalaanpassingen,

[10:18:35] En naast de middelen uit het fonds worden biologische boeren ook ondersteund uit het Europese budget.

[10:18:40] Ik gaf net al even aan een omschakelpremie of een eco-regeling.

[10:18:45] En met de uitvoering van het actieplan hebben we ook 43 miljoen, naast de miljoenen die mevrouw Bromet noemde, beschikbaar gesteld voor de ontwerpbegroting.

[10:18:55] En die wordt ook echt ingezet voor 2030 met onze ambitie op die 15% biologisch areaal.

[10:19:02] Het grootste gedeelte van groei van de biologische landbouw wordt inderdaad wel in die zones rondom kwetsbare gebieden verwacht.

[10:19:08] Daar moet nog besluitvorming over plaatsvinden en het budget dat aanvullend nodig is voor de uitvoering van het versnellingsplan hangt ook daarmee samen.

[10:19:17] Dan vraag ik nog over de emissienormen, over biologische boeren die worden vrijgesteld van emissienormen en een korting.

[10:19:24] En moeten kunnen kiezen tussen hectare- en fosfaatrecht.

[10:19:28] Maar ik heb daar net al een handel over gezegd, over hoe biologische extensieve bedrijven scoren op die fosfaatnorm.

[10:19:35] Beter dan intensieve bedrijven.

[10:19:37] Maar ik herken de zorgen die zij ook naar u alle uitspreken.

[10:19:40] Dat doen ze ook naar mij.

[10:19:41] Ook vanuit het besef dat ze op verschillende manieren al positief bijdragen aan natuur- en waterkwaliteit en noem zo maar op.

[10:19:49] Dat is ook de reden, dat heeft u in de oktoberbrief ook gezien, dat ik heb aangegeven, nou ik wil die zorgen en die vragen die op tafel zijn gelegd, die wil ik serieus nemen.

[10:19:58] Daarom doen we ook een onderzoek naar...

[10:20:00] Kloppen onze assumptions daaronder?

[10:20:03] Klopt het dat zij positieve scoren in het fosfaatrechten systematiek?

[10:20:07] Nou, dat blijkt zo te zijn.

[10:20:08] Wat is het handelingsperspectief dan?

[10:20:10] Want wij geloven erin dat deze bedrijven ook tot hun recht kunnen komen binnen het systeem van fosfaatrechten.

[10:20:17] Maar ik wil niet blind en doof zijn voor alles wat door die partij op tafel wordt gelegd.

[10:20:23] En in dat onderzoek neem ik ook mee...

[10:20:25] De mogelijkheden waarmee veldemissies die dat kunnen geven in deze systematiek.

[10:20:30] En of hiermee ook het handelingsperspectief van die bedrijven verder vergroot kan worden.

[10:20:35] Ik zal de Kamer daar ook in het eerste kwartaal volgend jaar over informeren.

[10:20:39] Dat is dan ook ruim op tijd voor het definitieve programma wat we moeten vaststellen.

[10:20:43] Het is ook ruim op tijd voor de consultatieversie van...

[10:20:47] De wet op de bedrijfsspecifieke emissienormen.

[10:20:49] En daarmee heb ik ook een beroep gedaan op deze type bedrijven om mij ook te volgen hierin.

[10:20:57] Zodat we in Q1 volgend jaar daar een goed gesprek over kunnen voeren met hen, maar ook met u.

[10:21:04] In die eventuele korting, dat is een ander deel van de vraag, willen we ook maximale mogelijkheden voor differentiatie opnemen...

[10:21:10] zodat een korting, als die moet worden ingezet, wij denken van niet, dat die wordt ingezet op achterblijvers.

[10:21:15] Maar de exacte invulling daarvan is nog onderdeel van verdere uitwerking van het wetsvoorstel.

[10:21:22] Dan een vraag over, dat is de motie groot dik faber, over melkgift van een koe en milieucompensatie in een tabel uit 2016.

[10:21:33] Moeten er niet nieuwe rechten worden aangevraagd, dan kan die tabel worden geactualiseerd.

[10:21:37] Ik begrijp de zorgen over tabel 6 en de wens die te actualiseren ook in relatie tot die toegenomen melkproductie.

[10:21:44] En de commissie deskundige meststoffenwet heeft sinds 2018 al diverse keren geadviseerd om die excretieforfets, zoals dat zo mooi heet, een woord die we de afgelopen maanden vaker hebben gehoord.

[10:21:56] Mevrouw Brometzel, ik ben niet voor de rekenkundige ondergrens, de politiek ingaan, ik niet voor excretieforfets, maar om die te actualiseren.

[10:22:03] En daar is dit ook onderdeel van.

[10:22:06] En die actualisatie is de afgelopen jaren nog niet gedaan, omdat dit kan leiden tot een toename van de melkveestapel en daarmee ook een grotere toename van stikstofproductie.

[10:22:17] Ik zie ook dat het nodig is om die actualisatie te doen.

[10:22:20] Het ziet op meer toe dan alleen maar de...

[10:22:22] Als je het over de melkgeeft hebt, ik zie mevrouw Bromet even moeilijk kijken, je kunt die actualiseren boven die bijvoorbeeld de 10.000 liter, omdat koeien ook meer melk geven tegenwoordig.

[10:22:32] Maar als je het hele stelsel actualiseert kan het gevolg zijn dat je op andere excretieforfait uitkomt en daarmee ook weer een grotere hoeveelheid dieren mogelijk zou zijn vanuit die optiek.

[10:22:44] Maar ik zal uw Kamer ook informeren over deze verkenning en de uitkomsten daarvan.

[10:22:51] Dan een vraag over een SDE-achtige garantieregeling voor duurzame voedselketens.

[10:22:56] Dat is een vraag van mevrouw Pot.

[10:22:58] Hoe die eruit zou kunnen zien binnen de staatssteunregels.

[10:23:01] De SDE is een regeling die valt onder de staatssteunkade voor klimaat, milieubescherming en energie.

[10:23:06] En meer specifiek het onderdeel hernieuwbare energie.

[10:23:09] De landbouwsector kent eigen staatssteunkaders, zoals de landbouwvrijstellingsverordening, de richtsnoeren voor staatssteun voor landbouw en de bosbouwsector.

[10:23:18] En die hebben ook weer eigen voorwaarden.

[10:23:20] En onder de landbouwsteunkaders hebben we specifieke instrumenten voor garantieregelingen, bijvoorbeeld het investeringsfonds duurzame landbouw, maar ook het borgstellingsfonds voor de landbouw.

[10:23:30] En daarom zie ik op dit moment niet een meerwaarde in de verkenning naar een SD-achtige regeling voor de landbouw en breder de hele voedselketens.

[10:23:37] Dat gezegd hebben, zijn we natuurlijk wel bezig, want dat weet mevrouw Potten ook, hoe we juridische bindende afspraken kunnen maken met de keten.

[10:23:45] Ook om hen verantwoordelijk te maken voor de verduurzaming van de sector.

[10:23:48] Bijvoorbeeld het UKV, uitwerken van afspraken voor vergroting van de afzet van producten.

[10:23:52] En uw Kamer wordt hier ook volgend jaar door mij over geïnformeerd.

[10:23:57] Dan de vraag van de heer Vlag over innovatie.

[10:23:59] Waar kunnen ondernemers die bijvoorbeeld bezig zijn met innovatie voor geperst gras, grassa werd genoemd, waar kunnen die op rekenen?

[10:24:09] Niet pas over twee jaar.

[10:24:12] Het is verschillend per innovatie wat iemand nodig heeft om die innovatie verder te brengen.

[10:24:16] Om die reden is ook het Nationaal Innovatieloket Veehouderij opgericht.

[10:24:20] Zij helpen ondernemers ook met een analyse verder naar de volgende stap.

[10:24:24] En voor financiële ondersteuning zijn er inderdaad bestaande instrumenten, InvestNL,

[10:24:28] Is niet de enige optie, die werd net genoemd door de heel vlag.

[10:24:32] Ook het innovatieloket kan daarin meedenken.

[10:24:35] Private investeerders kunnen een rol spelen.

[10:24:37] En aanvullend heb ik ook de middelen uit het stikstoffonds specifiek voor stal- en managementmaatregelen.

[10:24:44] En zoals in mijn brief aangegeven komen er ook concrete regelingen die veehouders gaan ondersteunen bij het toepassen van die maatregelen.

[10:24:49] Voor specifieke onderzoek en ontwikkeling.

[10:24:51] Waarbij ik wil kijken naar verschillende fasen in het innovatieproces en ook investeringen in stallen.

[10:24:58] Dan de vraag van mevrouw Pot over, ja dat ging over de SDE-achtige middelen.

[10:25:04] Die heb ik net beantwoord.

[10:25:07] Dan een vraag over veldemissies van de heer Grimwis.

[10:25:11] Wat gaan keuzes of veldemissies nou concreet betekenen?

[10:25:15] Welke stappen gaan we zetten?

[10:25:16] Maar zoals net al aangegeven deel ik de wens van de Kamer om zoveel mogelijk keuzevrijheid voor de melkveehouder daar neer te leggen.

[10:25:23] En te kijken hoe en wanneer die veldemissies zou kunnen worden opgenomen in een systematiek van doelsturing.

[10:25:28] Tegelijk vraagt ook borging van doelsturing.

[10:25:30] Dat is zo bij stal en opslag, maar dat is zeker zo bij veldemissies ook nog een nadere uitwerking.

[10:25:36] En daarom sturen we ook via die middelvoorschriften om uiteindelijk daar nu al reductie te kunnen behalen en inboeken.

[10:25:43] En de opbrengst van veldemissies die kunnen we niet zomaar meetellen voor de emissienormen.

[10:25:48] Omdat we dan denken dat de emissiereductie van die middelvoorschriften twee keer worden meegeteld.

[10:25:53] Dus er zit al heel wat van veldemissies in.

[10:25:55] Tegelijkertijd, en dat heb ik net ook gezegd, sectorpartijen hebben ook aangegeven dat er meer potentie zit in het bereiken van veldemissies.

[10:26:06] Dus ik sta daar wel degelijk open voor om dat ook toe te voegen.

[10:26:11] En ik werk het sturen op veldemissies en de relatie met de emissienorm de komende periode verder uit.

[10:26:16] En ik zal de Kamer daar ook, zoals ik net ook al tegen de heer Korova zei, begin volgend jaar over informeren.

[10:26:21] Minister, hoe ver bent u met uw mapje nog?

[10:26:24] Hoeveel hebben we nog?

[10:26:25] Ik denk dat dit nog wel een twintigtal, vijfentwintigtal vragen zijn.

[10:26:30] Ja, dan... Ja, ik hoor hier naast mij ook al de vragen en ik denk dat ik weet welke kant die opgaat.

[10:26:35] Ik zie ook meneer Grinwis.

[10:26:39] Ja, er zijn ook al een aantal interrupties nog aangekondigd.

[10:26:47] Is het het idee om het deelveld in missies dan wel af te maken?

[10:26:48] Ja.

[10:26:49] Ja, ik zou eigenlijk willen... Ja, dan doen we zo... Nou ja, als u dan de veldemissies even afmaakt en dan kom ik zo meteen bij u terug met een procesvoorstel.

[10:27:00] En die gaat over de rest schriftelijk afdoen, dus dan kunt u daar alvast over nadenken.

[10:27:05] De minister.

[10:27:08] Ja, voorzitter, het ging uitsluiten over het werkelijk potentieel van veldemissies.

[10:27:15] Ik maak met onder andere sectorpartijen de komende periode een inventarisatie van de potentie van maatregelen om veldemissies te reduceren.

[10:27:24] Naast de bijvoorbeeld reeds aangekondigde of voorgestelde maatregelen voor emissie maar arm aanwenden.

[10:27:30] Maar ook in het simulatie instrument dat ik begin volgend jaar wilde, dat vroeg de heer Goudsward net al na.

[10:27:35] Stevig ook nadat boeren inzicht kunnen krijgen in de maatregelen die veldemissies kunnen reduceren op hun bedrijf.

[10:27:41] En ik geef ook in het voorjaar volgend jaar duidelijkheid over wanneer maatregelen opgenomen kunnen worden in een systematiek van doelsturing.

[10:27:49] Dan de vraag van de heer Korva hoe veldemissies worden geborgd.

[10:27:53] Voor nu zijn er een aantal middenvoorschriften aangekondigd, zoals ik aangaf.

[10:27:57] Dat vindt plaats door toezicht en handhaving op die regels, net zoals dat bij huidige voorschriften het geval is.

[10:28:04] Daarnaast hebben we ook de ambitie uitgesproken om deze maatregelen in doelsturing mee te nemen, waarbij borging inderdaad een belangrijk uitgangspunt is, maar ook echt nog uitgewerkt moet worden.

[10:28:16] Dank u wel.

[10:28:18] Ja, ik dacht ik ga even een tussentijdse check-in doen bij u, omdat mijn reflectie is en dat is natuurlijk niet alleen omdat ik het zie, maar ook omdat ik dat zelf voel.

[10:28:31] Dat we ons af moeten vragen of gezien we uur 11 van dit debat in zijn gegaan inmiddels de effectiviteit van dit debat nog gewaarborgd is.

[10:28:42] En het procesvoorstel wat ik u zou willen doen is zometeen in ieder geval nog de interrupties te doen die nu nog zijn opgekomen tot op dit moment.

[10:28:53] Want daar liggen er nog wel een aantal van.

[10:28:55] Ik denk zodra we die hebben afgerond dan is het denk ik nou half tien.

[10:29:01] Wat ik u zou willen voorstellen is de rest van de vragen, het is een beetje een ongebruikelijk voorstel, maar schriftelijk af te doen.

[10:29:08] En wel een tweede termijn en eventuele moties die u zou willen indienen.

[10:29:12] Want daarvoor hebben we met elkaar een WGL.

[10:29:16] Dat zouden we nu dan nog kunnen doen.

[10:29:18] Dan heeft u de gelegenheid gehad om moties in te dienen.

[10:29:22] En nog een deel tweede termijn, dan kan de minister daar nog op reageren.

[10:29:25] Dus dan denk ik dat we zo uitkomen tot, ik hoop, rond een uur of tien.

[10:29:30] En dan kunnen we dit debat ook afronden en de rest van de vragen wellicht via de schriftelijke weg afdoen met elkaar.

[10:29:40] Ik probeer hier een gulden middenweg te vinden, zodat dit voor iedereen aan deze tafel werkbaar is.

[10:29:50] Kan de minister wel aangeven welke vragen dan allemaal een beetje schriftelijk worden beantwoord?

[10:29:55] Want dan weten we dat ook.

[10:29:58] Wellicht zit er nog wel iets bij waarvan één van ons of ik of iemand anders zegt, deze wil ik graag nog even mondeling beantwoord hebben.

[10:30:00] We hebben nog twee blokjes staan.

[10:30:07] Een blokje zonering en een blokje overig.

[10:30:12] En ik denk nog een half blokje rondom de generieke maatregelen.

[10:30:20] En ja, we hadden gezegd, als we het sowieso helemaal schriftelijk hadden gedaan, dan was het ook donderdag geweest.

[10:30:28] Dus dan ga ik er ook maar even vanuit, dan kijk ik ook even met een schuin oog naar rechts.

[10:30:31] Dat dat nog steeds donderdag kan zijn, want we hebben dan nu de helft dus ongeveer minder te beantwoorden.

[10:30:41] Dus dan kijk ik, als dat donderdag kan, ik ben alvast de onderhandeling begonnen.

[10:30:46] Ja, dan gaan we wat afspraken verzetten als uw Kamer dat wil.

[10:30:50] Zo gaat dat toch?

[10:30:53] Oh, de schriftelijke beantwoording.

[10:30:56] De schriftelijke beantwoording van de rest van de vragen die u voor u heeft liggen.

[10:31:01] Het ging daarnaast ook over, om even overzicht meteen te geven over vragen over de RKO die er bijvoorbeeld bij zaten of handelbaarheid.

[10:31:08] Dus er zat nog heel wat in.

[10:31:10] Ja, ja.

[10:31:12] Mevrouw Bromet.

[10:31:14] Voorzitter, ik bewaar mijn moties dan voor volgende week.

[10:31:16] En misschien kunnen we dat allemaal doen.

[10:31:18] Want het is wel handig om alle antwoorden te hebben voordat we moties indienen.

[10:31:21] Maar dat laat ik aan de leden die er dan straks achter blijven.

[10:31:25] Mevrouw Pot.

[10:31:26] Ja, voorzitter.

[10:31:27] Ik wilde inderdaad datzelfde voorstellen.

[10:31:28] Ik ga zelf geen moties indienen nu, inderdaad.

[10:31:31] Dus ik ga ook inderdaad na deze beantwoording dan naar huis.

[10:31:35] Want dat scheelt mij ook weer op het thuisfront wat dingen.

[10:31:41] Maar ja, ik denk als mensen nu moties in willen dienen, dan moeten ze dat zelf weten.

[10:31:45] Wat ik me wel afvraag, want met alle waardering voor uw inschatting, maar ik denk...

[10:31:49] Als die moties worden ingediend, moet er ook nog weer een appreciatie komen.

[10:31:52] Dat wordt nooit tien uur, voor alle duidelijkheid.

[10:31:54] Maar goed, dat zeg ik dan maar even.

[10:31:59] Andere leden over dit voorstel?

[10:32:03] Meneer Gimmis is het eens, begroting Hollander.

[10:32:05] Voorzitter, ik vind het een goed voorstel.

[10:32:06] Ik zou gewoon toch graag vanavond mijn moties indienen.

[10:32:09] Want dan kan ik met de begroting andere dingen doen.

[10:32:13] Meneer Gimmis.

[10:32:15] Ja, voorzitter.

[10:32:15] Ik vind het een goed voorstel.

[10:32:16] Kijk, we hebben natuurlijk energie na die belastingplanmarathon om gewoon tot twee uur door te gaan.

[10:32:21] Maar ik kan prima leven met dit voorstel.

[10:32:25] Ik zou wel graag tweede termijn inderdaad de mogelijkheid hebben om motie in te dienen.

[10:32:28] Zeker ook mede gelet op het feit dat ik bij het plenaire begrotingsbehandeling gemiddeld drieënhalf seconden spreektijd heb.

[10:32:34] Met alle waardering daarvoor en ook alle waardering voor de energie die u kan en wil opbrengen.

[10:32:43] Andere leden nog?

[10:32:44] Want dan gaan we het anders gewoon zo doen.

[10:32:47] De Goudswaard.

[10:32:48] Ja, nee, dan ga ik in mee met uw voorstel.

[10:32:51] Dan gaan we gewoon de tweede termijnmotie dienen.

[10:32:53] Prima, dan gaan we dus nu eerst nog wel even de interrupties doen.

[10:32:56] En ik heb gezien meneer Grinwis en mevrouw Brommet en mevrouw Pot.

[10:33:02] En dan gaan we over naar een tweede termijn zometeen.

[10:33:07] Meneer Grinwis.

[10:33:10] Voorzitter, dank u wel en welkom aan iedereen.

[10:33:14] En dank voor al het harde werk.

[10:33:17] Ik heb een paar onderwerpen genoteerd, dus ik doe ze even snel één voor één per interruptie.

[10:33:21] Als u het niet erg vindt, voorzitter.

[10:33:22] Ten eerste de bedrijfsspecifieke norm als onderdeel van het generieke reductiebeleid.

[10:33:26] Daar zei de minister wat over en hij zit enerzijds neer als onderdeel van het generieke reductiebeleid.

[10:33:32] Dus met andere woorden, dat geeft een zekere vrijheid.

[10:33:35] Dat niet elk bedrijf evenveel hoeft te doen, maar dat je dat optimaal kunt allokeren.

[10:33:39] Is de minister dat met mij eens?

[10:33:42] En ten tweede, hij zegt steeds dat het vanuit het technisch potentieel is aan maatregelen en niet vanuit normen of doelen geredeneerd.

[10:33:53] Maar wat als inderdaad richting 2035 het inzicht blijft van zoals het nu is uitgewerkt, leidt dat allemaal wel tot een zeer vertechniseerd bedrijf.

[10:34:07] Ik bedoel dus voor een bedrijfstijl waarin technische oplossingen dominant zullen zijn ten opzichte van andere bedrijfstijlen die meer extensief georiënteerd zijn.

[10:34:16] Dat is toch ook niet het toekomstbeeld dat de minister voor zich heeft.

[10:34:19] Hoe gaat hij hier de komende jaren mee om, zodat het een werkbaar onderdeel is van het generieke beleid?

[10:34:29] De eerste vraag zou de heer Grimwitz even voor mij moeten herhalen over hoe we in het generieke beleid optimaal kunnen allokeren.

[10:34:40] Ik heb het proberen te volgen, maar ik kon niet helemaal plaatsen omdat generiek juist generiek is.

[10:34:45] Maar laat me dan eerst de tweede vraag beantwoorden en dan komt de heer Grimwitz ongetwijfeld even bij mij terug.

[10:34:50] Want ja, ik wil ook diversiteit in de agrarische bedrijven.

[10:34:54] Ik denk dat dat juist heel mooi is aan hoe we de landbouw nu hebben.

[10:34:57] Dus alleen maar een route met flink technische maatregelen als enige route die er zou zijn voor de landbouw in Nederland.

[10:35:06] Dat is ook niet wat ik wil.

[10:35:08] Dat is precies de reden dat ik ook een aparte brief over...

[10:35:11] De route extensief ook aan u heb verstuurd.

[10:35:14] Hoe ik er naartoe wil werken dat uiteindelijk ook de rekensystematiek die we in de wet volgend jaar Q3 willen zetten ook leidt tot meerdere routes en zeker tot de route voor extensieve bedrijven.

[10:35:27] Dat betekent dat het rekensysteem ook daarvoor moet passen.

[10:35:30] ...dat wij de gang ook voldoende moeten meetellen... ...zodat niet elke, dat werd net ook al een paar keer gezegd... ...dat niet elke boer in een zone waar een extensief model heel goed zou passen... ...allerlei leliesfeers of wat voor technologische maatregelen moet aanschaffen.

[10:35:44] Dus uiteindelijk moet het systeem dat we met elkaar inregelen...

[10:35:47] verschillende routes hebben die ook bij de ondernemers passen, is het wel goed om erbij te zeggen dat de locatie waar die ondernemer dan zit wel bepalend zou kunnen zijn voor welke route het meest voor de hand ligt voor die ondernemer.

[10:36:00] Maar ik zou zeker niet willen dat we in Nederland alleen maar bedrijven, agrarische bedrijven met leliesfeers of...

[10:36:06] ammoniakstrippers of luchtwassers zouden hebben.

[10:36:10] Dus dat ben ik met de heer Grimwis eens.

[10:36:12] En wat we dus uiteindelijk in Q3 volgend jaar in die wet zetten, moet daar dus ook niet toe leiden.

[10:36:18] En ik kan me ook niet voorstellen dat ik een wet naar uw Kamer breng die daartoe leidt.

[10:36:26] Voorzitter, dank.

[10:36:29] Mijn eerste zin refereerde eigenlijk aan het idee van verhandelbare ammoniakrechten.

[10:36:34] Omdat je dan nog steeds hetzelfde generieke doel hebt... maar daar een zekere optimale allocatie via verhandelbaarheid organiseert... die je bij fosfaatrechten minder hebt.

[10:36:47] Maar oké, daar kom ik in tweede termijn nog wel op terug.

[10:36:49] Mijn volgende vraag gaat over veldemissies.

[10:36:51] De minister zegt steeds dat als het gaat over meetellen...

[10:36:55] Ja, lastig, lastig, lastig.

[10:36:57] Gaan we misschien wel dubbel tellen.

[10:36:59] Maar voorzitter, zit de minister niet een beetje gevangen in zijn eigen optelling?

[10:37:05] En dat het al moet optellen tot uiteindelijk 42 tot 46 procent en de bijbehorende kilotonnen.

[10:37:11] Terwijl eigenlijk hij hoeft helemaal geen uitzonderingen voor biologische of extensieve bedrijfsstijlen te organiseren.

[10:37:18] Als hij gewoon zegt veldemissies...

[10:37:20] Of ze nou via middelsturing tot stand komen of via doelsturing, die tellen gewoon mee.

[10:37:25] Dan hoef je niet te gaan uitzonderen, dan regel je het gewoon.

[10:37:28] Waarom is de minister nou zo voorzichtig om dat nou klip en klaar toe te zeggen?

[10:37:36] Ja, voorzitter.

[10:37:37] Ik denk dat het terecht is dat wij ervoor zorgen dat wat we hier op de plank leggen, dat dat ook gewoon voldoet.

[10:37:43] Dus ik vind dubbeltellingen...

[10:37:45] Nee, maar ik zag uw reactie, ik zie die nu weer, dat u ziet dat risico niet.

[10:37:49] Maar ik vind dat ik dat moet kunnen uitsluiten met wat ik naar uw kamer breng.

[10:37:53] En ik wil daarvan overtuigd zijn dat we dat niet doen.

[10:37:55] Want anders rekenen we onszelf...

[10:37:58] Zelf rijk.

[10:37:59] Dus daar ben ik mee bezig.

[10:38:00] Maar ik deel uw ambitie om zoveel mogelijk ook daarop te kunnen doen in doelsturing.

[10:38:05] Omdat dat vakmanschap van bedrijven aanspreekt.

[10:38:08] Maar ik wil ook dat het dan klopt.

[10:38:10] Dat het goed is en dat ik het kan uitsluiten dat het dubbeltellingen in zich heeft.

[10:38:15] Maar u leest daar in de brief de ambitie in.

[10:38:17] U heeft daar 1 juli in het debat ook de ambitie in gehoord van mij met een toezegging aan de heer Korevaard.

[10:38:22] Wij zijn daarmee bezig, maar ik vind dat u van mij mag verwachten... ...dat ik dit gewoon klip en klaar tegen u kan zellen.

[10:38:27] Nee, er zitten geen dubbeltellingen in punt.

[10:38:30] En dat ik dat ook voor u heel netjes en zichtelijk maak.

[10:38:33] En dat geldt ook voor veldemissies tellen gewoon mee.

[10:38:36] Ja, dat zou ik ook heel graag willen, dat het gewoon en heel snel meetelt.

[10:38:40] Maar waar het in de stal en in de opslag nog goed te doen is met technieken... ...om uiteindelijk te meten wat daar gebeurt, zijn veldemissies wel gewoon veel moeilijker.

[10:38:49] Dus u mag van mij ook verwachten...

[10:38:50] Dat als ik iets op de plank leg, dat dat dan ook inzicht heeft dat je veldemissies goed mee kunt tellen.

[10:38:55] En daar vraag ik van uw Kamer dus, en dat merkt u ook in mijn reacties, het deel dat we het met elkaar willen.

[10:39:02] Hoewel ik ook zie dat sectorpartijen er heel hard om vragen en ik ook denk dat het goed is voor het bereiken van doelen met ondernemersspirit.

[10:39:10] vind ik wel dat ik iets bij u neer moet leggen wat gewoon helemaal klopt.

[10:39:12] Zowel op dat we niet een dubbelteller zijn... en zowel op dat als het dan meetelt vanuit het veld... dat we dat ook geborgd en goed kunnen doen.

[10:39:19] En daar heb ik gewoon nog wat extra tijd voor nodig.

[10:39:22] De heer Gemmes.

[10:39:25] Ik kom zo tot mijn derde en laatste vraag en dan hou ik ook mijn mond.

[10:39:30] Nog even over die veldemissies.

[10:39:32] Ja, ik zei erbij... als die doelsturing onverhoopt niet lukt...

[10:39:38] Ook via middelsturing kun je gewoon zaken meetellen in de bedrijfsspecifieke ammoniaknorm.

[10:39:46] En dat perspectief hoor ik niet zo terug bij de minister.

[10:39:49] Omdat ik wil voorkomen dat de minister specifieke uitzonderingen gaat organiseren voor biologische en extensieve veehouders.

[10:39:57] Wat rechtsongelijkheid met zich mee kan brengen en wat zijn hele systeem ondergraaft.

[10:40:02] Dus hij kan veel beter kiezen.

[10:40:03] voor een veel holistischer, integraler benadering van de emissies op een bedrijf bij het meetellen van de emissies, optellen tot een bepaalde norm, dan dat hij op zoek gaat naar uitzonderingen omdat hij de veldemissies niet zo goed geborgd heeft of bang is voor dubbeltelling.

[10:40:22] Ik mis gewoon dat andere perspectief wat minimaal zo belangrijk zou moeten zijn voor de minister.

[10:40:27] Ja, voorzitter.

[10:40:28] Het zijn geen kleine punten die ik dan liever niet zou willen hebben.

[10:40:31] Ik vind dat echt grote punten.

[10:40:33] Daarom heb ik net ook wat uitgebreider erbij stilgestaan.

[10:40:36] Maar ik deel ook wat de heer Grimwits zegt... dat extensieve bedrijven niet een uitzondering moeten zijn.

[10:40:41] Extensieve bedrijven zijn op heel veel plekken...

[10:40:43] Een hele verstandige keus, hele mooie bedrijven.

[10:40:46] En die zijn niet een uitzondering.

[10:40:48] Dus ik deel ook die wens om het systeem zo in te richten.

[10:40:50] En daarom vindt u ook in de 3 november brief, bij het ondersteuningsbrief is dat volgens mij zo'n box over hoe we hiermee om willen gaan.

[10:40:58] En vindt u ook in die oktober brief hoe ik daarmee om wil gaan.

[10:41:00] Dit zijn gewoon hele mooie bedrijven die een grote bijdrage leveren.

[10:41:04] En die zijn niet de uitzondering.

[10:41:05] Dus ik hoor wat u zegt.

[10:41:07] Ik heb het ook eerder gehoord in het 1 juli debat.

[10:41:09] Ik hoor ook de ambitie van de sectorpartijen.

[10:41:12] Ik hoor ook dat er veel meer mogelijk is dan wat we misschien tot nu toe opschrijven.

[10:41:16] Maar u moet mij wel de tijd geven, of ik vraag u mij de tijd te geven... om dit ook gewoon netjes, zorgvuldig en voldoende uit te werken.

[10:41:25] Want dat zijn we ook verplicht met de geschiedenis die op dit dossier rust.

[10:41:32] Dank u wel, mevrouw Bromet.

[10:41:35] Voorzitter, nog even over die koppeling van de emissies aan fosfaatrechten.

[10:41:40] De minder intensieve bedrijven in Nederland met veel weidegang... ...die moeten straks voldoen aan dezelfde norm als de intensieve bedrijven... ...die in staat zijn om vast fosfaatrechten bij te kopen.

[10:41:51] En daarbij wordt de prijs ook steeds verder opgedreven.

[10:41:56] En de minister zegt eigenlijk... ...ja, ik heb gekozen voor die koppeling aan fosfaatrechten... ...omdat dat recht doet aan de diversiteit.

[10:42:03] Ja, dat zal...

[10:42:05] Hij zegt ook, de duurzame bedrijven die scoren goed.

[10:42:09] Maar het zijn juist die duurzame bedrijven die aan de bel hebben getrokken.

[10:42:12] Hebben ze dan niet goed in de gaten hoe het systeem in elkaar zit?

[10:42:15] Snappen ze het niet?

[10:42:16] Of hebben ze misschien toch een punt?

[10:42:19] En de minister zegt ook, ja er zijn een maximaal aantal rechten in Nederland voor die fosfaatrechten.

[10:42:24] Dat klopt ook.

[10:42:24] Maar er is ook een maximum aantal hectare in Nederland.

[10:42:27] Dus dat geldt voor beide keuzes.

[10:42:29] Tegelijkertijd heb ik een punt gemaakt van het oppompen van die koeien.

[10:42:33] Dus dat er in 2016 nog niet gedacht werd dat je zoveel melk uit een koek kon halen als dat het nu wel gebeurt.

[10:42:40] En zegt de minister, ja de sectorpartijen willen dit.

[10:42:43] Dus daarom heeft hij ervoor gekozen.

[10:42:45] Dan blijft eigenlijk alleen dat argument over volgens mij.

[10:42:48] Dat de sectorpartijen dit willen.

[10:42:50] Volgens mij is dat omdat de intensieve veehouderij in bescherming genomen moet worden.

[10:42:55] Dat doet dan ook recht aan diversiteit.

[10:42:57] Want dan heb je en biologische bedrijven...

[10:42:58] En intensieve veehouderij.

[10:43:01] En ik vraag me ook af welke partijen dit dan hebben ingebracht om hiervoor te kiezen.

[10:43:05] Want ik heb mijn collega's van de verschillende fracties gevraagd, nou vinden jullie dat dan zo belangrijk?

[10:43:11] En ik heb D66 heel braaf het standpunt van de minister horen verdedigen.

[10:43:15] Maar ik zag bij de VVD best twijfels, ik zag openheid bij het CDA.

[10:43:18] Dus ik denk ja, wie hier aan tafel vindt het dan nou zo belangrijk om het op deze manier te doen?

[10:43:24] En tot slot voorzitter...

[10:43:25] Over die tabel, want dat is hier dus ook aan gerelateerd.

[10:43:30] Ik zou willen voorkomen dat die tabel nu helemaal op z'n kop gegooid wordt voordat er een extra verlenging in de tabel aangewezen wordt.

[10:43:40] Want het is inderdaad zo dat het risico groot is dat als je nu die hele tabel op z'n kop gooit dat er een aanzienlijke productiestijging plaatsvindt.

[10:43:49] En dat willen we niet.

[10:43:50] Dus ik denk dat de minister en ik daar wel over eens zijn.

[10:43:53] Maar vooral even de vraag van, kan het nou echt niet anders en waarom is hiervoor gekozen?

[10:43:59] De minister.

[10:44:00] Voorzitter, ik heb net een rij met argumenten gegeven en die stonden ook in de oktoberbrief die ik naar u had gestuurd, want u vroeg dat toen ook om.

[10:44:09] Waarom fosfaatrecht een relatief neutrale indicator is.

[10:44:13] En ja, een van die argumenten was ook sectorpartijen die hierom hebben gevraagd.

[10:44:17] Sectorpartijen zijn geen politieke partijen meestal.

[10:44:19] Dus zij hebben daarom gevraagd.

[10:44:23] Tegelijkertijd hoor ik net als u ook wat belangenverenigingen van extensieve boeren en biologische boeren zeggen.

[10:44:30] Wat sommige provincies zeggen.

[10:44:32] Dat is ook de reden waarom we gezegd tot en met Q1 volgend jaar gaan we een aantal dingen uitzoeken met ze.

[10:44:37] Om te zorgen dat de keuze die we nu maken ook een keuze is die voor deze bedrijven kan passen.

[10:44:42] Want het hele systeem moet voor hen kunnen passen.

[10:44:45] En ik wil die tijd ook graag gebruiken om het...

[10:44:48] Allemaal met hen verder na te lopen.

[10:44:51] En daarna met u een conclusie te trekken.

[10:44:53] U was vandaag snel om te zeggen er moet dan een dubbelsysteem komen.

[10:44:57] Ik wil graag de tijd wel gebruiken om dit dan met hen zorgvuldig nader te bekijken.

[10:45:02] En dan een conclusie te trekken samen met uw Kamer.

[10:45:05] En ik hoor daarbij inderdaad dat er geen blokkade op ligt van partijen die u het heeft gevraagd.

[10:45:10] Hier in de Kamer.

[10:45:12] Dat voorstel van mij om dan boeren te laten kiezen of ze voor het ene of het andere systeem kiezen, dat is dan eigenlijk een compromis.

[10:45:21] Want ik zou zeggen, als het allemaal zoveel problemen oplevert, juist bij die boeren die we graag willen hebben in Nederland, waarom kiezen we dan niet voor dat systeem?

[10:45:30] Voor die koppeling aan de hectare.

[10:45:32] Maar als ik nou goed luister naar de minister en zeg ik ga een en ander onderzoeken.

[10:45:36] En ik blijf een deurtje open houden om te veranderen van de koppeling aan fosfaatrechten naar koppeling naar hectare.

[10:45:46] Of is dat een gelopen race voor de minister?

[10:45:48] Ja, voorzitter.

[10:45:49] Ik denk dat je altijd deurtjes open moet houden.

[10:45:54] Niet omdat ik denk dat ik nu die conclusie al kan trekken of dat die conclusie per se eruit komt in het eerste kwartaal volgend jaar.

[10:46:00] Maar ik heb in die brief van oktober ook gezegd, ik zie ook wat er in het UPLG gebeurt, omdat die provincie een andere keuze heeft gemaakt...

[10:46:05] En ik wil de lessen die zij hebben getrokken ook betrekken bij de conclusie die ik straks met die bio- en extensieve partijen ga maken.

[10:46:13] Want het is gewoon heel belangrijk hoe uiteindelijk wij de gang mee gaan tellen in dit systeem of het voor hen passend te maken is binnen het fosfaatrecht systeem.

[10:46:23] Niet omdat ze een uitzondering zijn, maar omdat het gewoon goed beloond moet worden.

[10:46:26] En dat kan in de kringloop bij ze nu nog maar tot een bepaald aantal uren.

[10:46:29] Dus er staan gewoon nog een aantal vragen open.

[10:46:32] Die ik ook met hen op tafel heb besproken.

[10:46:34] Los van de wens die ik hoor voor een ander systeem.

[10:46:36] En we hebben ook afgesproken, we lopen die vragen uit.

[10:46:39] Doe dat nou samen met ons en laten we dan een conclusie trekken.

[10:46:42] En dan doen we het ook met open vizier.

[10:46:45] En uw kamer bent er dan ook bij.

[10:46:46] En het is ruim op tijd voor het definitieve programma landbouw, natuur en stikstof.

[10:46:50] En het is ruim op tijd voor de consultatiefase van de wetten op de bedrijfsfeestieke missienormen Q3 2027.

[10:46:59] Tot slot mevrouw Bromet.

[10:47:01] Oké, dank.

[10:47:01] Nou dan nog één vraag tot slot.

[10:47:05] De vraag die ik heb gesteld over het tabel.

[10:47:07] Kan die tabel uitgebreid worden met een extra regel voor koeien die meer dan 10.000 liter melk geven?

[10:47:13] En kan er dan nog even gewacht worden met de hele herziening van die tabel totdat die regel is toegevoegd?

[10:47:19] Ja, daar kom ik even op terug.

[10:47:21] Ons idee was om het allemaal gezamenlijk te doen, omdat daar het advies van de commissie deskundige meststoffenwet ook op toe zag.

[10:47:29] Ik kom specifiek, want ik moet toch nog best wel wat schriftelijk beantwoorden, kom ik hier even op terug.

[10:47:37] Mevrouw Pot.

[10:47:38] Ja, dank u wel voorzitter.

[10:47:39] En misschien voordat ik nog even terugkom op mijn vraag... omdat ik zo bij de tweede termijn er niet bij ben... wil ik de minister vast even danken, ook de ambtenaren.

[10:47:48] Ik realiseer me dan altijd weer dat als wij dan ineens zeggen we gaan verlengen...

[10:47:52] Dat ook betekent dat er allerlei ambtenaren die her en der in gangkasten zitten ook ineens allemaal nog veel langer moeten blijven.

[10:47:59] Dus veel dank daarvoor.

[10:48:01] Mijn opvolging ging nog heel even over die SDE-achtige constructies, want ik besef dat ik daarmee meer verwarring heb dan strikt noodzakelijk.

[10:48:11] De minister zegt ja, ik ga afspraken maken met de keten, niet via die SDE-constructie, prima.

[10:48:18] Maar waar het mij eigenlijk om ging was, hoe gaan we nou om met ketens binnen die ketenafspraken?

[10:48:24] Dat klinkt een beetje geheimzinnig, maar hoe krijg je nou...

[10:48:30] Ja, het is een soort Drosten-effect.

[10:48:33] Maar in ieder geval, hoe krijg je nou bijvoorbeeld, ik noemde het als voorbeeld, biologisch brood van de grond?

[10:48:39] Omdat wij een gesprek hadden bij het rondetafelgesprek, met het rondetafelgesprek wat over het investeringenfonds duurzame landbouw ging.

[10:48:46] En dan ging het erover, er ontbreken nu eigenlijk financieringsmogelijkheden voor als je zo'n keten wil, duurzame keten wil opzetten.

[10:48:54] Dus als je inderdaad zou zeggen, ik wil graag biologisch brood gaan ontwikkelen, dan is er qua financiering iets anders nodig dan als je zegt, ik wil als individuele boer overstappen op biologische landbouw.

[10:49:08] En mijn vraag was eigenlijk, wil de minister dat stukje nou expliciet ook meenemen in alles wat hij gaat doen rond ketenafspraken?

[10:49:14] Want dat scheelt mij weer een motie.

[10:49:16] En u ook.

[10:49:17] De minister.

[10:49:18] Ja, voorzitter.

[10:49:18] Dat is ook gewoon het manco dat we heel veel van die andere terechte en superbelangrijke vragen voor het hele pakket nog niet hebben beantwoord.

[10:49:26] Maar daarna wilde ik ook aangeven dat ik met bepaalde partijen ook ketendeals wil sluiten.

[10:49:32] De staatssecretaris noemde het al even.

[10:49:35] En dat zou dan een ketendeal met bijvoorbeeld de retail zijn om...

[10:49:38] Het aanbod heel specifiek van biologisch brood ook te vergroten.

[10:49:42] En dat is inderdaad wat anders dan een UKV, dat is wat anders dan een soort SDE-regeling in dit domein.

[10:49:48] Maar juist die ketendeals gericht op bepaalde ketens in de keten, die kunnen dan helpen om dit verder te brengen.

[10:49:55] Dus daar zult u dan in de schriftelijke antwoorden ook nog wat meer over lezen.

[10:50:02] Dank u wel.

[10:50:03] Meneer Korvaar.

[10:50:04] Ik zit toch wel een beetje met een dilemma eigenlijk.

[10:50:08] Ik tel even een aantal dingen op.

[10:50:10] Dus we hebben het over de haalbaarheid van normen gehad.

[10:50:12] We hebben het even over die veldemissies gehad.

[10:50:14] Ik heb het over een tijdlijn gehad.

[10:50:16] En ik kan me zomaar voorstellen dat er wellicht misschien mensen... vanavond ook nog aan het kijken zijn naar dit debat.

[10:50:23] En denken van, wanneer weet ik nu waar ik aan toe ben?

[10:50:26] Wanneer weet ik nu wanneer ik beslissingen kan nemen...

[10:50:30] om ook de toekomst voor mijn bedrijf veilig te stellen.

[10:50:34] Wanneer kan ik ook tegen de volgende generatie zeggen van... hé, maar nu kunnen we een plan maken, want we weten waar we aan toe zijn.

[10:50:42] En ik zie dat de minister heel hard werkt.

[10:50:44] Ik zie ook dat zijn ambtenaren heel hard werken.

[10:50:47] Maar er wordt zoveel in de toekomst gelegd.

[10:50:51] Ik begrijp het gewoon niet helemaal.

[10:50:54] Waarom kunnen we niet gewoon zeggen, ergens in het volgende jaar... dit is een moment waarop je kan zeggen, in de tijdlijn... dan kunt u, zeg maar, en dat zeg ik dan even tegen de kijker thuis... van de minister verwachten dat er een totaaloverzicht is... waarop u een beslissing kan maken voor uw bedrijf.

[10:51:17] Dus mijn vraag is, kan de minister daar mij gewoon eens even in meenemen?

[10:51:22] Want dat is de vraag waar iedereen thuis mee zit.

[10:51:28] De minister.

[10:51:29] Voorzitter, ik denk een terechte vraag en vanuit ondernemersperspectief een hele begrijpelijke vraag.

[10:51:34] Want ik merkte de dag na 26 juni dat ondernemers al zeiden van ik wil vandaag of morgen wel wat doen.

[10:51:41] Wanneer komt dit?

[10:51:41] Wanneer komt dat?

[10:51:43] Dus heel begrijpelijk, heel terecht.

[10:51:44] En we hebben ook in de afgelopen brief van 3 november ook al veel concreter, ook door sectorpartijen aangemoedigd, zelfs tot de maand aan toe genoemd wanneer wij verwachten dat bepaalde dingen bekend worden.

[10:51:56] Dat vindt u bijvoorbeeld in de brief over zonering.

[10:52:00] De komende anderhalf jaar vindt u wanneer welke stappen worden gezet.

[10:52:05] U vindt het bij de ondersteuning.

[10:52:07] U vindt het achteraan in de brief ook nog van welke wetgeving komt wanneer.

[10:52:12] Maar tegelijkertijd zie ik ook, dus dat hoop ik dat aan de ene kant, dat dat moed geeft.

[10:52:16] Zowel voor u als voor mensen die ergens op wachten.

[10:52:19] En we doen het met de grootst mogelijke snelheid die er is.

[10:52:22] Maar tegelijkertijd merk ik dat ook een deel van die snelheid afhankelijk is van maatwerk of verdere gesprekken of alternatieven die ook worden gevraagd.

[10:52:31] Waarbij dan natuurlijk de andere kant van de medaille is.

[10:52:34] Van hele duidelijke normen op een heel duidelijk moment, heel duidelijke ondersteuning op een bepaald moment is heel welkom.

[10:52:40] Maar ik merk ook dat sectorpartijen, maar ook uw Kamer ook zegt van ja, maar bekijk dingen nog eens even nader.

[10:52:47] Of neem eens even de tijd om hiernaar te kijken.

[10:52:48] Of geef provincies meer tijd.

[10:52:50] En dat is...

[10:52:51] gaat dat wel ten koste van duidelijkheid nu... maar biedt dat ook weer, volgens mij, heel veel partijen uitzicht op... dan kunnen we het in ons gebied gaan schaffen... of dan kunnen we toch nog een alternatief te bedden brengen.

[10:53:05] Dus u vindt in mij een bondgenoot om zo concreet mogelijk en zo snel mogelijk het klaar te zetten.

[10:53:10] Ik denk dat het grote geraamte van wat we met elkaar te doen hebben hiermee staat.

[10:53:15] Maar ik moet ook erkennen dat een aantal onderdelen ervan...

[10:53:18] En zeker voor de voorwaarden voor ondersteuningsregelingen.

[10:53:21] Of wanneer is dan precies dat fiscale instrument er?

[10:53:26] Dat we daar nog een aantal maanden met elkaar nodig hebben.

[10:53:29] Dus ik vind het wel heel lastig om te zeggen...

[10:53:32] Op dit moment, volgend jaar, is dat allemaal duidelijk.

[10:53:35] Als u een andere terecht van mij ook vragen om maatwerk of nadere opties te verkennen.

[10:53:43] Maar ik doe er alles aan wat binnen mijn macht ligt.

[10:53:45] Ik zie dat de minister ook hard werkt.

[10:53:50] Dat is het punt ook niet.

[10:53:52] En ik zie ook dat er gezocht wordt naar oplossingen die ook recht doen aan de vragen die worden gesteld door de Kamer.

[10:53:57] en door partijen die ook veel van de praktijk weten... zoals de minister dat zelf ook zegt.

[10:54:04] En daar ben ik ook heel blij om.

[10:54:05] Het gaat volgens mij om verwachtingsmanagement.

[10:54:08] Dus heel veel boeren willen weten wanneer ze ook dat plan kunnen gaan maken.

[10:54:14] Misschien stel ik mijn vraag dan verkeerd.

[10:54:17] Misschien is mijn vraag wel... hoe ziet de minister de communicatie over...

[10:54:25] Wat we hier allemaal bespreken voor zich, zodat je niet, en ligt dat mevrouw Bromet daar ook wel gelijk in, dat je niet een soort van valse verwachting wekt.

[10:54:33] Omdat je zegt, op 1 januari 2028 is een reëel tijdstip dat u kunt gaan beginnen met het overwegen om een bedrijfsplan te maken.

[10:54:41] Is dat dan wellicht een goede conclusie?

[10:54:44] Voorzitter, ergens zou ik ook hopen dat dat al veel eerder kan.

[10:54:48] Want er zijn nu al bedrijven die in zones zitten die zeggen... ...ik wil wel naar biologisch bijvoorbeeld omschakelen... ...omdat ik zie dat dat een richting is die mij wel past.

[10:54:56] En wanneer krijg ik dan welke ondersteuning?

[10:54:57] Dus ik denk dat we totdat de grote brokken helemaal klaarstaan... ...ook de verplichting hebben om bedrijven nu al te helpen met alles wat we hebben.

[10:55:05] Dus in het overzicht hebben we ook heel nadrukkelijk willen opnemen... ...wat heeft u nu al?

[10:55:09] Hoe kunnen zaakbegeleiders u nu al helpen?

[10:55:11] Hoe kunt u nu al...

[10:55:12] ...een bedrijfsplan ook maken met de ondersteuning die wij al bieden.

[10:55:15] Want in de tabel, in die ondersteuningsbrief... ...hebt u ook veel gevonden van wat er nu al is... ...en wat bedrijven nu al kunnen gebruiken.

[10:55:24] Wat ik wel heel belangrijk vind, en ik weet niet of dat een antwoord op uw vraag is... ...maar dat we op een gegeven moment ook...

[10:55:31] met elkaar naar een bedrijf toe kunnen en kunnen zeggen van ja, maar dit bedrijf, zo willen we het met elkaar.

[10:55:38] Als je dit zou doen of als je bedrijf er ongeveer zo zou uitzien binnen zo'n bepaalde ontwikkelrichting, dan ben je er.

[10:55:44] Dus ik deel wel heel erg die ambitie om dat gewoon ook bij wijze van morgen te kunnen vertellen aan ondernemers.

[10:55:51] Als je deze maatregel dan neemt, dan ben je er.

[10:55:55] En laat je dan je bedrijfsadvies of degene die jou ondersteunt... ook oprichten van hoe zou dat dan bij jou passen.

[10:56:02] Dus ik deel met de heer Koreva dat we dat zo snel mogelijk moeten doen.

[10:56:06] Ik constateer ook dat we nu al stappen kunnen nemen.

[10:56:09] Dat ook nu een zaak begeleiden of een advies vanuit een account het fijn is.

[10:56:17] Ja, dus u ziet het, ik worstel hier ook wel mee.

[10:56:20] Die duidelijkheid willen we allemaal zo snel als kan, maar we zijn nog niet op dat punt.

[10:56:25] Maar tegelijkertijd willen we ook stappen zetten, bijvoorbeeld met managementmaatregelen.

[10:56:28] Dus het zit misschien ook meer in wat kun je dan nu al doen, de heer Vlag vroeg daarna, waarom kunnen we niet zo snel mogelijk daarmee beginnen, want dat is toch gewoon winst voor iedereen.

[10:56:38] Dus ik denk dat het ook vooral belangrijk is om wat al kan, wat niet afhankelijk is van een gordiaanse knoop die wij nog met elkaar moeten oplossen, om de ondernemers daar ook in te stimuleren en te belonen, zodat we aan de slag gaan, van de kant komen.

[10:56:50] Tot slot meneer Korevaar.

[10:56:53] Dank aan de minister ook voor de beantwoording.

[10:56:56] En ik zie het nog niet, zal ik er dan maar gewoon even bij zeggen.

[10:56:59] Dus ik blijf dat lastig vinden.

[10:57:02] Want dat is wel de vraag waar iedereen mee worstelt.

[10:57:04] Hoe dan?

[10:57:05] Wanneer dan?

[10:57:06] Zet dat in de tijd.

[10:57:07] Want je kunt ook niet zeggen als je biologisch wordt in de zon dan komt alles goed.

[10:57:12] En daar ben ik het eigenlijk ook wel met de heer Grim eens.

[10:57:16] We moeten ook werken aan rechtsgelijkheid.

[10:57:19] Dus dat zij wellicht met veldemissies of op een andere manier met meer bewijding ook die normen wel kunnen halen.

[10:57:25] Dus het is ook wel van belang in zo'n simulatietool, dat de minister aangeeft, dat dat een route is om ook te kunnen komen tot het doel.

[10:57:35] En dan begrijp ik dat je dan wel een bedrijfsmodel hebt waar je dan een voorbeeld in de extensieve hoek hebt.

[10:57:42] Moet ik het dan zo zien of kan de minister daar nog iets meer over zeggen?

[10:57:47] De minister.

[10:57:47] Ja, misschien toch beginnend dat ik dan ook wel hoop dat de heer Korva in de brief die hij heeft gekregen op 3 november wil zien wat wel duidelijk is.

[10:57:56] Wat wel uitgewerkt is.

[10:57:57] Waar wel op geleverd is.

[10:57:58] Wat wel ook al met een concrete datum start.

[10:58:00] Want volgens mij hebben we daar flinke stappen in gemaakt.

[10:58:03] En ik ken hem ook als een positieve man.

[10:58:04] Dus ik ga ervan uit dat hij dat ook...

[10:58:07] Ook tot negen uur.

[10:58:08] Ja, dan zijn we al drie kwartier te laat.

[10:58:10] Maar ik hoop dat hij dat ook ziet en dat hij dat ook uitvent.

[10:58:12] Maar zo ken ik hem ook.

[10:58:14] Want volgens mij is er heel veel al wel duidelijk.

[10:58:17] Maar ik deel ook de wens om op een bepaalde plek... in een bepaald deel van het land ook gewoon voorbeeldbedrijven te hebben... waar mensen naartoe kunnen gaan.

[10:58:24] Waar ondernemers geïnspireerd van raken.

[10:58:26] En ook zien als ik dat doe, dan is het ook goed genoeg.

[10:58:31] Dank u wel.

[10:58:31] Dat waren volgens mij de vragen tot nu toe in dit blokje.

[10:58:34] Dan wil ik eigenlijk ook nog één vraag voor mevrouw Van der Plas.

[10:58:38] Ik had nog één vraag, want een hele tijd geleden in dit blokje zei de minister dat de GVE met stikstof te maken had.

[10:58:48] Maar bij de presentatie van de brief gaf de minister aan dat de GVE, het aantal koeien per hectare...

[10:58:57] Niet direct gaat over de stikstofuitzoot, maar dat het gaat over de waterkwaliteit.

[10:59:02] Minder koeien is minder mest.

[10:59:05] Dus ik was nu ook weer een beetje in verwarring waarom de minister nu zegt dat het wel met stikstof te maken heeft.

[10:59:10] Terwijl hij dat in juni zei dat het niet zo was.

[10:59:13] De minister.

[10:59:14] Voorzitter, ik was daar vrij consequent in.

[10:59:16] Ik ben daar vrij consequent in.

[10:59:17] Het is een brede maatregel.

[10:59:19] De heer Grimwis omschrijft het vaak als de krijtstrepen om het speelbord.

[10:59:24] Het heeft heel erg veel inzicht om zowel op mest, op waterkwaliteit als andere maatregelen structurerend te zijn.

[10:59:31] Daarvoor zit hij erin en er is een indirect effect op stikstof.

[10:59:35] En zo vindt u dat ook in de doorrekening van de PWL.

[10:59:42] Ja, maar...

[10:59:43] Eigenlijk is het een verkapte maatregel om de veestapel te verkleinen.

[10:59:47] Zo zie ik hem.

[10:59:49] Want je kunt ook helemaal niet zeggen dat als je minder koeien hebt, dat dat per se stikstof reduceert.

[10:59:55] Dan gaan we weer in dat oude denken.

[10:59:58] Want het kan heel goed zijn dat een intensief bedrijf

[11:00:00] met heel veel systemen en innovaties, dat hij minder stikstof uitstoot dan bijvoorbeeld een extensief bedrijf die al die technieken niet heeft en vaak met oude stallen werkt.

[11:00:11] Dus het aantal dieren zegt helemaal niks over de stikstofreductie.

[11:00:15] Dat klopt toch?

[11:00:18] De minister.

[11:00:18] Voorzitter, daarom heeft u mij gehoord zeggen dat het een indirect effect heeft op stikstof.

[11:00:26] Tot slot, mevrouw Van der Plas.

[11:00:27] Ja, maar die vind ik wel verwarrend blijven.

[11:00:30] Want het gaat erom hoe je je stikstofuitstoot reduceert.

[11:00:34] En dat kan.

[11:00:35] Je kan dat je minder vee gaat houden.

[11:00:38] Maar het kan ook dat je met hetzelfde aantal dieren een grote reductie behaalt door innovaties en allerlei slimme technieken.

[11:00:45] Emissie armenstallen en noem alles maar op.

[11:00:49] Dus ik vind dit toch een beetje shady, goed Nederlands gezegd, om dit zo te stellen, terwijl dat gewoon niet zo is.

[11:00:58] Het is gewoon een halvering, of niet een halvering, maar het is wel om de veestapel te verkleinen.

[11:01:04] De minister.

[11:01:06] Het was niet echt een vraag, maar in de doorrekening heeft PBL ook aangegeven dat het totale effect van grondgebondenheid gewoon een hele positieve bijdrage heeft aan de doelen van het pakket.

[11:01:17] Dus daarmee heeft het op verschillende facetten, ook indirect op stikstof, gewoon wel degelijk zijn uitwerking en is het een belangrijke maatregel.

[11:01:26] En laat onverlet dat mevrouw Van der Plas zegt dat inderdaad ook al die andere technieken op heel veel plekken emissiereductie met zich mee kunnen brengen, die ook heel belangrijk zijn voor de vraagstukken die we hebben.

[11:01:37] Hartelijk dank.

[11:01:38] Dan zijn wij nu toegekomen aan onze tweede termijn, die ik eigenlijk zou willen beperken tot het indienen van de moties.

[11:01:46] En ik heb een aantal van u gezien die dat heel graag zou willen doen.

[11:01:51] En ik begin bij mevrouw Den Hollander van de VVD.

[11:01:54] Dank u wel voorzitter en dank voor het beantwoorden van alle vragen tot nog toe.

[11:01:58] De Kamer gehoord de beraadslaging constaterende dat de erkenning van een emissie reducerende maatregel op zichzelf niet bepaalt of een investering op een bepaalde locatie vergunbaar is of past binnen de gebiedsaanpak.

[11:02:11] Overwegend dat boeren dit vooraf moeten kunnen beoordelen voordat ze geld vastleggen voor bijvoorbeeld een nieuwe stal.

[11:02:16] verzoekt de regering een overleg te treden met het IPO over het organiseren van een centraal startpunt.

[11:02:22] Via waar kan worden doorverwezen naar zaakbegeleiders of provinciale informatiepunten en dat de Kamer voor het einde van 2026 wordt geïnformeerd over de voortgang.

[11:02:29] Dat gaat over tot de orde van de dag.

[11:02:33] De Kamer gehoord de beraadslagen en constateren dat het begrotingsoverzicht de beschikbare middelen slechts tot en met 2031 laat zien.

[11:02:40] Overwege dat de Kamer de verdeling van het geld alleen op een adequate manier kan beoordelen als zij voor de hele looptijd weet welke keuzes al gemaakt zijn en waar dus nog ruimte bestaat, verzoekt de regering om bij de eerstvolgende sublatoire begroting per jaar en per bestedingsdoel inzichtelijk te maken welke middelen in het fonds tot en met 2035 juridisch verplicht gereserveerd en nog vrij te verdelen zijn.

[11:02:59] Verzoekt de regering daarbij ten aanzien van innovatie, extensivering, omschakeling, verplaatsing en vrijwillige beëindiging afzonderlijk aan te geven hoeveel geld beschikbaar is.

[11:03:07] Wanneer het mogelijk is om ondersteuning aan te vragen en welk deel van de middelen geoormerkt is voor nieuwe ondersteuning.

[11:03:12] En welk deel wordt voorzet van bestaande regelingen.

[11:03:14] En gaat over tot de orde van dag.

[11:03:15] Den Hoorn en de Grinde West-Korevaar.

[11:03:17] De laatste.

[11:03:18] De Kamer gehoord de beraadslaging.

[11:03:20] Constateren dat de additionateitsplannen vanaf maart 2017 worden opgeleverd en in dat jaar moeten worden afgerond.

[11:03:26] Constateren dat provincies hun gebiedsplan tot september 2028 kunnen indienen.

[11:03:30] Overwegen dat boeren niet tot het einde van het bijna direct in onzekerheid mogen blijven over wat er op hun locatie mogelijk is en wanneer zij ondersteuning kunnen aanvragen.

[11:03:38] Verzoek de regering om samen met provincies per prioritaire gebied aan te geven hoe beide plannen op elkaar aansluiten.

[11:03:43] Hierbij aan te geven wanneer boeren duidelijkheid krijgen over de gevolgen voor hun locatie en wanneer zij ondersteuning kunnen aanvragen.

[11:03:49] Verzoek de regering aan te geven welke maatregelen en regelingen al kunnen worden ingezet voordat het volledige gebiedsplan is vastgesteld.

[11:03:55] En gaat over tot de orde van Dag den Hollander, Gerrie de West-Korevaar.

[11:03:59] Dank aan mevrouw de Hollander, meneer Goudswaard.

[11:04:03] Dank voorzitter.

[11:04:03] Twee emoties.

[11:04:04] De Kamer gehoord de beraadslaging.

[11:04:06] Constateren dat voor innovatie en management maatregelen 2 miljard beschikbaar is binnen het stikstofpakket.

[11:04:12] Overwegen dat ondernemers naast hun eigen investeringsbijdrage ook te maken kunnen krijgen met structurele meerkosten voor onderhoud, energie en arbeid.

[11:04:20] Overwegen dat deze kosten noodzakelijke bedrijfsaanpassingen financieel onhaalbaar kunnen maken.

[11:04:25] Verzoekt de regering om per regeling inzichtelijk te maken welke investeringen en structurele meerkosten worden vergoedt.

[11:04:32] En welke voorrekening van de ondernemer blijven en aanvullende ondersteuning uit te werken voor bedrijven waar deze lasten noodzakelijke bedrijfsaanpassingen financieel onmogelijk maken.

[11:04:43] Met daarbij bijzondere aandacht voor jonge, kleine, biologische en extensieve bedrijven.

[11:04:49] En het gaat over tot de orde van de dag.

[11:04:51] Goudswaard, Den Hollander, Cordevaar.

[11:04:56] En Grendis.

[11:04:58] Dat zou ik niet zakken.

[11:05:00] Oh, had je nog hebt.

[11:05:01] Oh, sorry.

[11:05:05] Het is me wel wat.

[11:05:09] De Kamer.

[11:05:10] Die tweede ook.

[11:05:11] De heer Gennis.

[11:05:12] Nou, dan zet ik dat er meteen bij.

[11:05:14] De Kamer gehoord de beraadslaging, constaterende dat provincies binnen de gebiedsaanpak alternatieve maatregelen kunnen voorstellen, mits deze een gelijkwaardig en juridisch geborgd doelbereik hebben.

[11:05:26] Overwegend dat ondernemers bij dergelijke alternatieven mogelijk niet voor het volledige ondersteuningspakket in aanwerking komen, terwijl dezelfde doelen worden gerealiseerd.

[11:05:35] Verzoekt de regering ervoor te zorgen dat boeren die gebruik maken van goedgekeurde alternatieve maatregelen hiervoor passende financiële ondersteuning kunnen ontvangen en niet daarnaast hoeven te voldoen aan de oorspronkelijke eisen die door deze maatregelen worden vervangen.

[11:05:50] En gaat over tot de orde van de dag.

[11:05:51] Goudswaard, Den Hollander, Koreva en Grindis.

[11:05:54] Dank u voorzitter.

[11:05:58] Meneer Koreva.

[11:06:00] Ik heb één motie.

[11:06:02] De Kamer gehoorde beraadslaging constaterende dat ammoniakemissies voor een belangrijk deel worden berekend in plaats van gemeten.

[11:06:08] Constaterende dat fase 2 van het Nationaal Kennisprogramma Stikstof NKS nog in ontwikkeling is.

[11:06:14] Overwegende dat metingen met mobiele meetstations en vliegtuigen kunnen helpen om stikstofmodellen te verbeteren en te valideren.

[11:06:21] En meer inzicht te geven in emissies op gebieds- en bedrijfsniveau.

[11:06:24] Overwegende dat betere metingen bijdragen aan het vertrouwen van agrariërs en andere betrokkenen in de onderbouwing van het stikstofbeleid, verzoekt de regering om de uitbreiding van mobiele stikstofmetingen en de ontwikkeling en toepassing van vliegtuigmetingen expliciet onderdeel te maken van fase 2 van het NKS en de daarvoor gereserveerde middelen hiervoor in te zetten.

[11:06:46] verzoekt de regering de Kamer bij de presentatie van fase 2 van het NKS te informeren over hoe dit concreet wordt ingevuld met planning en budget.

[11:06:57] En gaat over tot de orde van de dag, mede ondertekend door de heer Grimwis, de heer Goudswaard en mevrouw Den Hollander.

[11:07:05] En dit had dus ook betrekking op het bezoek wat ik aan TNO had.

[11:07:08] Dus daar gaat deze motie dan ook over.

[11:07:10] Heel hartelijk dank meneer Koreva.

[11:07:11] Meneer Grimwis.

[11:07:13] Voorzitter, dank.

[11:07:14] En dank ook aan beide bewindspersonen en de ambtelijke ondersteuning.

[11:07:19] Motie 1.

[11:07:21] De Kamer gehoord de beraadslagen.

[11:07:22] Ik constateren dat uit onderzoek van het CBS en de WUR bleek dat bepaalde brongerichte emissiearme stalsystemen meer stikstofuitstoten dan verwacht.

[11:07:30] Waardoor de Raad van State heeft geoordeeld dat de emissiefactoren van deze stallen vastgelegd in de regeling ammoniak en veehouderij...

[11:07:37] RAF, niet konden worden gebruikt voor vergunningverlening.

[11:07:40] Overwegen dat boeren vaak grote investeringen hebben gedaan in deze emissiearme stalsystemen... die later niet bleken te voldoen aan de verwachte en vereiste emissiereductiefactoren.

[11:07:49] Overwegen dat deze emissiearme stalsystemen weliswaar niet voldoen aan de emissiefactoren in de RAF... maar nog wel altijd bijdragen aan reductie van ammoniakemissies.

[11:07:57] Verzoekt de regering.

[11:07:58] Zo spoedig mogelijk helderheid te bieden over de maten waarin emissiereductie door emissiearm en stalsystemen, die later niet bleken te voldoen aan de emissiefactoren in de RAF, meetelt voor het doelbereik in zaken van bedrijfsspecifieke normen.

[11:08:11] Daartoe de onderzoekstappen te zetten die nodig zijn en daar de veehouderij en de Kamer in mee te nemen gaat over tot de orde van de dag samen met mijn collega's Den Hollander, Korevaar, Goudswaard en Van der Plas.

[11:08:23] Alsjeblieft.

[11:08:23] De tweede motie is om het departement en de minister te inspireren.

[11:08:31] De Kamer gehoord de beraadslaging, constaterende dat het kabinet voornemend is een bedrijfsspecifieke emissienorm in te voeren van 0,164 kilo ammoniakemissie per fosfaatrecht als onderdeel van het generieke beleid dat tot doel heeft de ammoniakemissie in Nederland voldoende te laten dalen.

[11:08:48] Overwegen dat voor het behalen van deze norm veelal omvangrijke investeringen nodig zijn in stalmaatregelen om aan deze norm te voldoen.

[11:08:54] En dat bedrijven sterk verschillen in de bedrijfsvoering en mogelijkheden om ammoniakemissies verder te reduceren.

[11:09:00] Overwegen dat een systematiek van ammoniakrechten meer ruimte geeft aan agrarische ondernemers om zelf te bepalen...

[11:09:06] ...hoe zij de gewenste reductie realiseren.

[11:09:08] Overwegen dat de mogelijkheid tot verhandelen het mogelijk maakt... ...om hetzelfde nationale doel tegen lagere kosten te bereiken... ...waarmee dezelfde milieudoelstelling wordt bereikt tegen lagere maatschappelijke kosten.

[11:09:20] Verzoek de regering...

[11:09:22] te onderzoeken of en hoe een systematiek van verhandelbare ammoniakrechten kan worden uitgewerkt en geïmplementeerd, waarbij de beschikbare ammoniakrechten over de tijd geleidelijk afnemen in lijnen met de nationale ammoniakreductiedoelen, daarbij de ervaringen in Denemarken met verhandelbare emissiekwota te betrekken en de Kamer hierover bij voorkeur in het kader van de behandeling van de wijziging van de Omgevingswet en uiterlijk in het voorjaar van 2027 over de uitkomsten te informeren.

[11:09:51] En voorzitter, deze dien ik samen in met collega's in Hollander en Korenvaar.

[11:09:55] En ik haal nog even een onvoorkomenheid uit de tekst.

[11:09:58] Tot zover.

[11:09:59] Dank aan de heer Genwis.

[11:10:03] Ja, dank u wel voorzitter.

[11:10:06] De Kamer gehoord de beraadslaging constaterende dat het kabinet voor de melkveehouderij een ammoniaknorm van 0,164 kilogram...

[11:10:14] ammoniak per fosfaatrecht per jaar voorstelt, constateren dat volgens het kabinet en de WUR, de Wageningen Universiteit, veel melkveehouders hiervoor hun stal vergaand moeten aanpassen.

[11:10:25] Overwegend dat deze norm de beloofde keuzevrijheid bij doelsturing wegneemt en boeren dwingt tot kostbare stalaanpassingen, krimp of beëindiging van het bedrijf, verzoekt de regering af te zien van de voorgestelde ammoniaknorm en gaat over tot de orde van de dag.

[11:10:39] De Kamer gehoord de beraadslaging constaterende dat pasmelders geheel buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland.

[11:10:50] Constaterende dat pasmelders al meer dan zeven jaar wachten op een oplossing.

[11:10:54] Overwegende dat de overheid verantwoordelijkheid heeft om deze ondernemers rechtszekerheid te bieden en haar eigen fouten te herstellen.

[11:11:01] Overwegende dat het WUR-rapport de Nederlandse stikstofcrisis van verwarring naar verbinding veroorzaakt.

[11:11:06] voor pasmelders buiten een bufferzone van 500 meter rond Natura 2000-gebieden een generaal pardon bepleit, waarbij de bestaande emissies op basis van de oorspronkelijke pasmelding worden erkend als referentiesituatie.

[11:11:19] ingebed in geborgde emissiereductie via landelijk en regionaal beleid, overwegen dat er een spoedwet in de Kamer voor ligt dat voorziet in een wettelijke en landelijke geborgde emissiereductie, overwegen dat alle pasmelders buiten hun schuld in deze situatie zijn beland en daarom alle pasmelders recht hebben

[11:11:37] op een definitieve oplossing, ongeacht hun afstand tot het Natura 2000-gebied, verzoekt de regering om voortbouwend op de oplossingsrichting uit het WUR-rapport, samen met provincies en betrokken onderzoekers, een juridisch houdbare regeling voor een generaal pardon en definitieve legalisatie van alle pasmelders uit te werken en de Kamer binnen drie maanden een concreet uitvoeringsvoorstel met tijdspad voor te leggen en gaat over tot de orde van de dag.

[11:12:01] Alsjeblieft.

[11:12:03] De rest is wat korter, voorzitter.

[11:12:05] De Kamer gehoort de beraadslaging.

[11:12:06] Overwegen dat ondernemers waaronder pasmelders dringend behoefte hebben aan rechtszekerheid en perspectief.

[11:12:12] Overwegen dat iedere verdere vertraging van de rekenkundige ondergrens de onzekerheid verlengt.

[11:12:17] Verzoekt de regering om de rekenkundige ondergrens van 1 mol per hectare per jaar uiterlijk op 1 januari 2027 in te voeren.

[11:12:25] Gaat over tot de orde van de dag.

[11:12:27] Alsjeblieft.

[11:12:28] De Kamer goort de beraadslaging overwegend dat bestaande boerenbedrijven die willen doorgaan daarvoor ook daadwerkelijk de ruimte moeten krijgen.

[11:12:35] Overwegend dat maatregelen die op papier haalbaar lijken in de praktijk onhaalbaar, onbetaalbaar of onuitvoerbaar kunnen blijken.

[11:12:42] Verzoekt de regering om te waarborgen dat de maatregelen uit het landbouw, natuur- en stikstofpakket voor alle bestaande boerenbedrijven die willen doorgaan haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn.

[11:12:53] En bij concrete signalen van het tegendeel de betreffende maatregelen tijdig aan te passen

[11:12:57] zodat ze wel haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn.

[11:13:00] En gaat over tot de orde van de dag.

[11:13:02] Alsjeblieft.

[11:13:03] De Kamer gehoord de beraadslaging verzoekt de regering om af te zien van de invoering van een GVE-norm per hectare.

[11:13:09] En gaat over tot de orde van de dag.

[11:13:11] De Kamer hoort de beraadslaging overwegen dat een generieke korting op productierechten ook boeren raakt die al hebben geïnvesteerd in emissiereductie.

[11:13:19] Overwegen dat boeren zekerheid nodig hebben over de rechten waarop hun bedrijfsvoering en financiering zijn gebaseerd.

[11:13:26] Verzoekt de regering om af te zien van het creëren en toepassen van een mogelijkheid tot generieke korting op productierechten binnen het landbouw, natuur- en stikstofpakket.

[11:13:35] En gaat over tot de orde van de dag.

[11:13:38] De Kamer gehoord de beraadslaging overwegen dat zonering gaat leiden tot waardevermindering van landbouwgrond en beperkingen van de bedrijfsvoering.

[11:13:45] Verzoekt de regering om voorafgaand aan eventuele invoering van zonering regelingen te treffen voor volledige vergoeding van de aantoonbare schade die boerenbedrijven daardoor leiden.

[11:13:56] Waaronder de waardevermindering van grond en bedrijf en dit te dekken uit de 20 miljard aan beschikbare middelen.

[11:14:01] En gaat over tot de orde van de dag.

[11:14:03] En nu is de laatste.

[11:14:04] De Kamer gehoord de beraadslaging constaterende dat de nationale ombudsman in zijn rapport een boer met kiespapijn lag niet.

[11:14:11] Harde kritiek heeft geleverd op het overheidsbeleid op het gebied van regels voor boeren.

[11:14:16] Constaterende dat de nationale ombudsman onder meer stelt dat boeren zwaar hebben geleden.

[11:14:20] Constaterende dat de nationale ombudsman onder meer aanbeveelt dat overheden de kennis en praktijkervaring van boeren serieus moeten nemen.

[11:14:28] En moeten benutten bij het maken van beleid dat de toekomst van hun bedrijf raakt.

[11:14:33] Overwegend dat de jonge boerenorganisatie, NAJK en belangenbehartiger LTO niet alle boeren in Nederland vertegenwoordigen.

[11:14:40] Verzoekt de regering bij alle toekomstige overleggen met NAJK en LTO ook de landbouwalliantie te laten aansluiten.

[11:14:49] Alsjeblieft.

[11:14:50] Dank u wel mevrouw Van der Plas.

[11:14:51] Mevrouw Tenhove.

[11:14:52] Ja.

[11:14:55] Ja, nou ja.

[11:14:58] Voorzitter, één ophelderingsvraagje.

[11:15:01] Geen politiek debat.

[11:15:02] Behalve dan complimenten voor collega Van der Plas die zich toch weer een noeste werker toont.

[11:15:08] Mijn vraag is bij de eerste of tweede motie over die ammoniaknorm per fosfaatrecht.

[11:15:13] Is het een motie tegen de huidige hoogte van de ammoniaknorm?

[11:15:18] Of is het een motie tegen het principe van reducties koppelen aan fosfaatrechten?

[11:15:25] Ja, en dank u wel voor het compliment van Noesterwerker.

[11:15:28] Daarbij wil ik mijn beleidsmedewerker even met name noemen.

[11:15:31] Want ook die heeft hier heel hard voor gewerkt.

[11:15:35] Dat vind ik altijd wel zo eerlijk.

[11:15:36] Anders lijkt het net alsof wij dat alleen maar alleen doen.

[11:15:38] Maar daar hebben wij goede mensen voor die het ook doen.

[11:15:41] En ten tweede antwoord B.

[11:15:46] Het tweede wat u zei.

[11:15:48] Mevrouw Tenhove.

[11:15:52] Ik heb geen motie, maar ik zou graag een toezegging willen... omdat de beantwoording nu schriftelijk gaat.

[11:15:58] Als de minister ingaat op de vragen over het bodemonderzoek... of hij daarin ook expliciet mee wil nemen... het bodemonderzoek wat onder andere door Stichting Agrifex gedaan is via Eurofins... over de nutriënten.

[11:16:13] Dus niet alleen bodemonderzoek naar stikstof, maar ook...

[11:16:16] ...een breder bodemonderzoek, dus naar nutriënten.

[11:16:21] Kan dat toegezegd worden, dat daar schriftelijk op ingegaan wordt?

[11:16:27] Ja, de minister zegt het betrokken te betrekken bij de schriftelijke beantwoording.

[11:16:32] De minister heeft aangegeven geen schorsing nodig te hebben... ...voor de appreciaties van de moties, dus ik geef het woord aan de minister.

[11:16:43] Krijgen wij maar even een statuutje dan?

[11:16:44] Dat duurt weleens.

[11:16:44] Dat moet even...

[11:16:46] De minister checkt of alle BBB-moties er al zijn.

[11:16:49] En ondertussen wachten we even het stapeltje af.

[11:16:55] Dan schors ik voor een paar minuten.

[11:20:44] Ik druk al op enter op mijn laptop om de microfoon aan te zetten.

[11:20:47] Dus het wordt te hoog tijd dat we toegaan naar de appreciatie van de moties door de minister.

[11:20:54] En er zijn helaas geen stapeltjes voor de leden.

[11:21:13] Dan wachten we nog even een paar minuten.

[11:21:45] Goed, het woord is aan de minister.

[11:21:48] Ja, voorzitter.

[11:21:49] Dan kom ik even als laatste terug op motie 1.

[11:21:52] Want in de brei aan moties ben ik het voorblad daarvan.

[11:21:56] Ik zit even tussen de papieren van vandaag.

[11:22:00] Begin ik met motie 2.

[11:22:02] Dat is van de VVD over...

[11:22:04] Informatie in de begroting.

[11:22:06] En die kan ik ordeelkamer geven met interpretatie.

[11:22:09] De indiener die verzoekt om aanvullende informatie op te nemen in de eerstvolgende sublutare begroting.

[11:22:16] Voor beide verzoeken wil ik graag verkennen hoe het beste aanvullende informatie opgenomen kan worden in de begrotingsstukken.

[11:22:21] En ik wil deze motie dan ook ordeelkamer geven met de interpretatie dat ik zal kijken of de begrotingsstukken hiervoor de beste plek zijn.

[11:22:27] En dat ik onderzoek of alle gevraagde informatie wel op begrijpelijke wijze gepresenteerd kan worden.

[11:22:34] En dan motie nummer 3, dat is een motie ook van de VVD over originaliteitsplannen en gebiedsplannen.

[11:22:41] Die zou ik ordeelkamer willen geven.

[11:22:44] Dan motie 4 van jaar 21 over ondersteuningsregelingen.

[11:22:49] Die zou ik ordeelkamer met interpretatie willen geven.

[11:22:52] Ik wil graag dat boeren informatie krijgen over de concrete invulling van regelingen, zodat zij weten waar ze precies voor naar de overheid kunnen kijken en wat zij voor hun rekening moeten nemen.

[11:23:01] Maar het uitwerken van regelingen kost tijd en dat betekent dat de concrete invulling vaak nog niet voorhanden is.

[11:23:07] Zodra dat wel het geval is, zal ik daar uiteraard over communiceren.

[11:23:11] Als ik de motie zo mag uitleggen dat ik het gevraagde communiceer als het beschikbaar is, dan kan ik de motie oordeelkamer geven.

[11:23:21] Dan motie nummer 5 van jaar 2021 over maatwerk in de zoneringsaanpak.

[11:23:26] Daar kan de motie zelf goed volgen.

[11:23:33] Als provincies komen tot een geborgd alternatief, dan zullen de maatregelen van het alternatief gelden en ook gefinancierd moeten worden.

[11:23:41] Daarom geldt ook de voorwaarde dat een alternatieve aanpak tot hetzelfde doelbereik moet leiden met dezelfde mate van borging tegen dezelfde kosten.

[11:23:48] Ik kan alleen niet helemaal overzien over welke maatregelen en de financiering daarvan het precies gaat.

[11:23:53] Als ik de motie zo mag interpreteren dat ik bij de uitwerking van het faciliterend pakket zal bezien welke mogelijkheden er zijn voor alternatieven, dan kan ik hem oordeelkamer geven.

[11:24:02] Is dat akkoord?

[11:24:03] Dat is akkoord.

[11:24:04] Dan de motie van de heer Korva over stikstofmetingen in het NKS, over betere en slimmere manieren.

[11:24:11] Die zou ik oordeelkamer willen geven.

[11:24:14] Dan de motie van de heer Grimwits over de stalbeoordeling.

[11:24:17] Die zou ik Ordo Kamer met een misinterpretatie willen geven.

[11:24:22] Als ik hem mag interpreteren als dat ik samen met de Stads-INW zo snel mogelijk aan de slag ga met het proces voor herbeoordeling van bepaalde bestaande stalsystemen.

[11:24:31] Het streven is systemen zo snel mogelijk herbeoordeeld te krijgen.

[11:24:35] En dat zal per systeem en techniek verschillen.

[11:24:38] En het tempo waarin dat kan, zal ook per systeem en techniek anders zijn.

[11:24:42] En zorgvuldigheid is daarbij wel een belangrijke voorwaarde.

[11:24:45] En zo zullen bepaalde systemen waarschijnlijk opnieuw bemeten moeten worden.

[11:24:49] En daarbij zijn we wel afhankelijk van of uiteindelijk dan ook veehouders daaraan mee willen werken.

[11:24:54] Maar wij gaan daarvan uit en we zetten daar ook alle snelheid op.

[11:24:57] Als ik hem zo mag interpreteren, dan kan ik hem oordeelkamen.

[11:25:00] Voorzitter, dat is akkoord.

[11:25:03] Mag ik dan aan de minister meegeven om, want ik snap dat het ook een kwestie van capaciteit is, om met dat systeem te beginnen wat het meest is toegepast.

[11:25:10] Waar dus op korte termijn de meeste duidelijkheid over gewenst is.

[11:25:14] De minister.

[11:25:15] Ja, voorzitter, dat kan ik volgen.

[11:25:18] Motie 7, oordeel Kamer.

[11:25:21] Dan heb ik motie nummer 8.

[11:25:23] Dat vraagt om een onderzoek naar verhandelbare ammoniakrechten.

[11:25:28] Ik zou willen zeggen dat zo'n Kamer vraagt om een onderzoek in principe...

[11:25:31] Kan dat altijd.

[11:25:32] En dan wil ik hem graag met de interpretatie erbij opnemen.

[11:25:36] Dat ik daarom gebruik maak van onderzoek dat ook al voorhanden is.

[11:25:40] Nog verder een stukje geconcordiseerd of uitgediept voor u kan worden.

[11:25:45] Bijvoorbeeld het normeren en beprijzen onderzoek wat we al hebben.

[11:25:48] Dat ik dat voor u op een rij zet.

[11:25:49] Als ik hem zo mag interpreteren, dan kan die orde ook aan me krijgen.

[11:25:52] Meneer Gimmis.

[11:25:53] Voorzitter, dat is akkoord wat mij betreft.

[11:25:56] Wat denk ik tot nu toe in veel stukken ontbreekt.

[11:25:58] Want veel stukken zijn theoretisch.

[11:26:00] Is meer de implementatie kant.

[11:26:02] Dus ik zou wel willen vragen aan de minister of dat aspect wel nadrukkelijk meegenomen kan worden.

[11:26:07] Omdat we natuurlijk vooral willen weten, ja, als je dit idee zou willen volgen en je volgt de fosfaatrechten, hoe zou je het daaraan gekoppeld kunnen implementeren en op een gegeven moment los kunnen knippen?

[11:26:16] Dat is denk ik de essentie.

[11:26:18] Daar willen we verder op komen en daar ontbreekt nu inzicht.

[11:26:22] Ja, voorzitter, ik denk dat dat prima binnen de interpretatie past die ik ook stelde, dus akkoord.

[11:26:26] Mooi.

[11:26:27] Motie 8, oordeelkamer.

[11:26:28] Ja, en dan heb ik de moties van de BBB.

[11:26:32] Waarbij ik twee moties heb die ik oordeelkamer met interpretatie zou willen geven.

[11:26:37] Dat zijn bij mij motie 15 en 16.

[11:26:41] Minister, zou u voor mij toch graag even de moties langs willen lopen?

[11:26:44] Want dat maakt het voor de administratie en ons allen het geldst.

[11:26:50] Ja, snap ik.

[11:26:50] Ik dacht ik begin met het positieve.

[11:26:53] Dan motie 9 gaat over de afzien van de ammoniaknorm per fosfaatrecht.

[11:26:57] Die zou ik willen ontraden.

[11:26:59] Ook met verwijzing naar het debat wat we net hadden.

[11:27:03] Dan motie 10 over de pasmelders.

[11:27:06] Generaal Pardon, die zou ik willen ontraden.

[11:27:09] Dan motie 11 over de rekenkundige ondergrens 1 januari invoeren.

[11:27:13] Die zou ik willen ontraden.

[11:27:16] Dan de motie over te waarborgen dat maatregelen stoppen...

[11:27:22] onder haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar.

[11:27:26] Die zou ik willen ontraden.

[11:27:28] Dan de motie over de...

[11:27:30] Ho, minister.

[11:27:31] Interruptie van mevrouw Van der Plas.

[11:27:34] Volgens mij staat er niet stoppen, maar bij concrete signalen van het tegendeel de betreffende maatregelen tijdig aan te passen, zodat ze wel haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar worden.

[11:27:45] De minister.

[11:27:46] Ja, voorzitter.

[11:27:48] We hebben natuurlijk verschillende momenten ook, en daar hadden we net in het debat ook even over gehad.

[11:27:53] Ik zal even het motienummer nog noemen.

[11:27:55] Dat was motie 12.

[11:27:57] Verschillende momenten benoemd waarop we ook haalbaarheid en betaalbaarheid met elkaar bekijken.

[11:28:04] We hebben ook in de Kamerbrief van 3 november aangegeven dat we niet aan het onmogelijke gehouden zijn.

[11:28:10] gesprekken over met sectorpartijen.

[11:28:12] Dus u kunt erop vertrouwen dat we dat doen.

[11:28:15] Ik heb alleen de exacte formulering van u, want u heeft hem ook heel laat toegestuurd.

[11:28:19] Dan zou ik hem overbodig willen geven, omdat we het al doen.

[11:28:30] Ja, dat is niet overbodig, want het is nog niet gezegd dat het gebeurt.

[11:28:36] Ik heb de minister in het debat wel horen zeggen van ja, dan moeten we gewoon kijken wat we dan op dat moment gaan doen.

[11:28:42] Dat is precies waar ik om vraag in de motie.

[11:28:46] Dus hij zou volgens mij gewoon ordeelkamer kunnen krijgen, ook op basis van wat we hebben besproken in het debat.

[11:28:53] Ja voorzitter, dat heeft te maken met de dictum van die motie waarin ook staat dat we zaken moeten waarborgen voor alle bestaande bedrijven en dat moet ik ontraden.

[11:29:06] Oké, dus motie 12, ontraden.

[11:29:09] Ja.

[11:29:10] En dan, voorzitter, dan motie 13 over het afzien van een landelijke GVE-norm.

[11:29:17] Die zou ik willen ontraden.

[11:29:19] En motie 14 over het afzien van een generieke korting zou ik ook willen ontraden.

[11:29:24] Hoewel niemand de generieke korting uiteindelijk wil.

[11:29:28] En dan kom ik bij motie 15 en 16.

[11:29:30] Die 15 zou ik Ordo Kamer willen geven...

[11:29:34] Als ik hem zo mag interpreteren dat waardevermindering en nadeelcompensatie onderdeel is van het ondersteunend pakket, dan zou ik die oordeelkamer kunnen geven.

[11:29:43] Kijk even naar mevrouw Van der Plas.

[11:29:45] Het is akkoord, dus dat is motie 15 oordeelkamer.

[11:29:48] En oordeel 16 zou ik oordeelkamer willen geven als ik het zo mag interpreteren dat ik ook met de partijen van het landbouwcollectief spreek.

[11:29:55] Dat heb ik al gedaan.

[11:29:57] Dat ben ik ook vlam te blijven doen.

[11:29:59] Dan

[11:30:00] Kan ik die oordeel Kamer geven?

[11:30:02] Als ik hem zo mag interpreteren.

[11:30:07] Nou, kijk, ik weet dat de minister met de Landbouw Alliantie wel eens om tafel zit.

[11:30:13] Maar het gaat mij om de overleggen die met LTO en NNJK zijn.

[11:30:18] Dat daar ook de Landbouw Alliantie bij aan tafel zit.

[11:30:22] Dan heb je namelijk een brede afspiegeling van alle boeren in Nederland.

[11:30:27] In plaats van een deel van de boeren.

[11:30:29] De minister.

[11:30:30] Ja, voorzitter.

[11:30:31] Ik ben altijd bereid met iedereen te spreken.

[11:30:32] Maar sommige partijen wil ik ook graag op een bepaalde manier spreken.

[11:30:37] Sommigen zitten elke maand in een breed overleg.

[11:30:40] Sommige partijen willen ook af en toe individueel bij mij langskomen.

[11:30:43] En ik wil de vrijheid houden als bewindspersoon om dat ook op die manier te organiseren.

[11:30:47] Waarbij ik uw signaal heb proberen te interpreteren als een oproep om die partijen te blijven zien de komende tijd.

[11:30:53] En dan kan ik er mee uit de voeten en anders kan ik er niet mee uit de voeten.

[11:30:57] Ja, voorzitter, het lijkt mij volstrekt logisch dat de minister deze partijen blijft zien.

[11:31:01] Daar heb ik helemaal geen motie voor nodig.

[11:31:04] Het zou heel raar zijn als de minister zegt, ik ga niet meer met landbouw, maar met partijen om tafel.

[11:31:06] Deze motie is specifiek bij de overleggen, omtrent het stikstofgebeuren, dat is nu actueel, zit de LTO en NERK aan tafel.

[11:31:15] En bij die overleggen wil ik graag de landbouwalliantie.

[11:31:18] Dus ik ga niet akkoord met die interpretatie.

[11:31:20] Deze motie is denk ik vrij duidelijk.

[11:31:22] Ja, voorzitter, dan zou ik hem willen ontraden.

[11:31:25] Motie 16, ontraden.

[11:31:27] En dan was ik nog bij een eerste motie van de VVD over een centraal informatiepunt.

[11:31:33] Die zou ik Ordo Kamer met interpretatie willen geven.

[11:31:36] Want ik deel het met de indieners dat het heel belangrijk is om alle relevante informatie duidelijk en toegankelijk te hebben.

[11:31:44] Dat kan informatie van verschillende overheden of verschillende instanties zijn...

[11:31:48] We hebben allemaal ook een rol in de vergunningverlening, in subsidie-instrumenten of het voldoen aan normen en in eigen verantwoordelijkheid.

[11:31:55] Dus een centraal informatiepunt verhoudt zich niet heel goed tot de maatwerkaanpak die recht doet aan lokale verschillen.

[11:32:03] Toch begrijp ik wel die gedachte en de behoefte achter de motie.

[11:32:06] Als ik de motie zo mag interpreteren dat ik zal onderzoeken met het IPO in ieder geval of één informatiepunt uitvoerbaar is, dan kan ik deze motie ordeelkamer geven.

[11:32:17] Ja, en dat is akkoord.

[11:32:18] Dat betekent dat motie 1 oordeel Kamer krijgt.

[11:32:21] Dan zijn we aan het einde gekomen aan de tweede termijn van zijde van het kabinet.

[11:32:27] We gaan volgende week dinsdag 24 november stemmen over de ingediende moties.

[11:32:36] We krijgen nog een beantwoording van een half blokje generiek en een heel blokje zonering.

[11:32:42] En overig die kunt u dan betrekken bij de begrotingsbehandeling of welk debat u dan ook maar wilt.

[11:32:47] Ik dank u allen heel hartelijk voor uw inbreng, voor uw geduld, voor uw lange zitvlees.

[11:32:55] En dat geldt voor iedereen, voor de minister en alle ondersteuning daarbij.

[11:32:59] En alle mensen die nog aangehaakt zijn via het internet en op de publieke tribune.

[11:33:05] En ik wens u een fijne avond nog en ik sluit de vergadering.

Zie je content die volgens jou niet op deze site hoort? Check onze disclaimer.