Verslag over de rechtsstaat 2026 versterkt de welvaart, veiligheid en democratische veerkracht van Europa

Vandaag heeft de Europese Commissie haar zevende jaarlijkse verslag over de rechtsstaat gepubliceerd, waarin de toestand van de rechtsstaat in alle EU-lidstaten en in vier kandidaat-lidstaten wordt beoordeeld: Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië.

De rechtsstaat ligt ten grondslag aan de welvaart, democratie en veiligheid van Europa. Onafhankelijke rechtsstelsels, doeltreffende kaders voor corruptiebestrijding, vrije en pluralistische media en sterke checks-and-balances beschermen de rechten van burgers en ondersteunen het vertrouwen in overheidsinstellingen en democratie. Zij bieden de rechtszekerheid die investeringen, concurrentievermogen en economische groei ondersteunt.

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie: “De rechtsstaat schept vertrouwen. Vertrouwen tussen burgers. Vertrouwen voor bedrijven. Het is wat Europa de beste en veiligste plek maakt om te wonen en te investeren. Uit het verslag van dit jaar blijkt dat er in veel lidstaten nog steeds positieve vooruitgang is geboekt. En dat is precies waarom ons verslag over de rechtsstaat ertoe doet. Het is een referentiepunt geworden en heeft bijgedragen tot het vormgeven van nationale debatten en het aansturen van hervormingen in onze hele Unie.”

In de loop der tijd is het verslag een vast instrument geworden om met de lidstaten een dialoog aan te gaan over belangrijke kwesties in verband met de rechtsstaat. De aanbevelingen van de Commissie zijn een aanjager van hervormingen in de lidstaten.

Het verslag van dit jaar bevestigt een over het algemeen positief traject, waaruit blijkt dat er in veel lidstaten verdere vooruitgang is geboekt, waarbij belangrijke hervormingen zijn voltooid of aan de gang zijn op alle gebieden die in het kader van het verslag worden gemonitord. Hoewel het beeld ongelijk is tussen de lidstaten en beleidsterreinen en er nog steeds enkele uitdagingen zijn, blijven het verslag en de aanbevelingen ervan hervormingen en veranderingen stimuleren door duurzame samenwerking met de lidstaten.

In het voorstel van de Commissie voor de volgende langetermijnbegroting van de EU zullen het verslag en de aanbeveling ervan ook een belangrijke rol spelen bij het waarborgen van sterke waarborgen voor de bescherming van de begroting van de Unie. De Commissie heeft met name voorgesteld dat de nieuwe nationale en regionale partnerschapsplannen (NRPP's) binnen het MFK de in het verslag over de rechtsstaat vastgestelde uitdagingen moeten aanpakken. Het verslag zal ook een van de informatiebronnen zijn voor de beoordeling door de Commissie van de naleving door de lidstaten van het Handvest en de horizontale voorwaarden inzake de rechtsstaat bij de uitvoering van de NHP-plannen.

Gelijke en eerlijke behandeling van de lidstaten, een duidelijke en consistente toepassing van de EU-normen en een op dialoog gebaseerd proces zijn de onderliggende beginselen van het verslag over de rechtsstaat, dat als leidraad zal blijven dienen voor de werkzaamheden van de Commissie met de lidstaten.

Belangrijkste bevindingen dit jaar: 

Rechtsstelsels

Veel lidstaten hebben het afgelopen jaar vooruitgang geboekt op het gebied van justitiële hervormingen. Positieve maatregelen zijn onder meer het versterken van de onafhankelijkheid van de raden voor de rechtspraak, aanvullende waarborgen voor de benoeming van rechters en tuchtprocedures, en het versterken van de autonomie van het openbaar ministerie. In sommige lidstaten vorderen de hervormingen echter trager en in sommige gevallen blijven er ernstige zorgen bestaan. In de meeste uitbreidingslanden zijn de inspanningen om justitiële hervormingen door te voeren voortgezet, terwijl er nog steeds bezorgdheid bestond over ongepaste beïnvloeding die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht belemmert.

Kaders voor corruptiebestrijding

De richtlijn inzake corruptiebestrijding, die op 31 mei 2026 in werking is getreden, stelt een modern en geharmoniseerd kader vast om corruptie in de EU te voorkomen, op te sporen en te bestraffen. De Commissie ondersteunt de lidstaten bij hun omzettingsinspanningen en bij het verder verbeteren van hun kaders voor corruptiebestrijding. Zoals blijkt uit het verslag over de rechtsstaat van dit jaar, hebben verschillende lidstaten nieuwe corruptiebestrijdingsstrategieën ontwikkeld en hun institutionele capaciteit om corruptie te bestrijden versterkt. Tegelijkertijd zijn verdere maatregelen nodig om preventieve kaders, zoals die met betrekking tot lobbyen en belangenconflicten, te versterken en te zorgen voor doeltreffend onderzoek, doeltreffende vervolging en definitieve uitspraken in corruptiezaken. In de meeste uitbreidingslanden die in het verslag aan bod komen, zijn de juridische en institutionele kaders versterkt, terwijl het onderzoek naar en de vervolging en berechting van corruptiezaken verder moeten worden verbeterd. 

Mediavrijheid en -pluriformiteit

In de lidstaten zijn hervormingen aan de gang om hun nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met de Europese verordening mediavrijheid (EMFA). Verscheidene lidstaten voeren hervormingen door om de onafhankelijke werking en financiering van publieke media te versterken, evenals billijkheid en transparantie bij de toewijzing van overheidsreclame. Aangezien de EFMZVA voorziet in bindende wetgeving over verschillende onderwerpen op het gebied van mediavrijheid, bevat het verslag over de rechtsstaat niet langer aanbevelingen over die aspecten. Zij worden opgevolgd in het kader van de handhaving van de EFMZVA door de Commissie. Bovendien wordt meer aandacht besteed aan het verbeteren van de veiligheid en de bescherming van journalisten tegen aanhoudende bedreigingen. De Commissie zal steun blijven verlenen aan een sterker gunstig klimaat en meer veiligheid voor journalisten en aan kwaliteitsvolle nieuwsverslagen, onder meer door haar aanbeveling over de veiligheid van journalisten te actualiseren. Veel lidstaten nemen concrete stappen om het fenomeen van strategische rechtszaken tegen publieke participatie (de zogenaamde SLAPP's) aan te pakken, en de Commissie blijft met hen samenwerken om de omzetting en uitvoering van de anti-SLAPP-richtlijn te ondersteunen. In de meeste uitbreidingslanden die in het verslag worden behandeld, hebben benoemingen in bestuursstructuren van publieke media en mediaregulatoren hun stabiliteit vergroot, terwijl er bezorgdheid blijft bestaan over de concentratie van de mediamarkt en de redactionele onafhankelijkheid van publieke omroepen.

Institutionele controles en saldi

Er zijn hervormingen doorgevoerd om de rechtszekerheid en de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren. In sommige lidstaten blijven er tekortkomingen bestaan met betrekking tot het buitensporige gebruik van noodwetgevingsprocedures en het gebrek aan betrokkenheid van belanghebbenden. In het verslag wordt vastgesteld dat veel lidstaten blijven zorgen voor een faciliterend en ondersteunend kader voor het maatschappelijk middenveld en inspanningen blijven leveren om hun operationele omgeving verder te verbeteren. Maatschappelijke actoren blijven echter melding maken van uitdagingen in een aantal lidstaten, waaronder beperkingen op financiering en vreedzame vergadering. In de uitbreidingslanden die in het verslag aan bod komen, kunnen instellingen die checks-and-balances handhaven over het algemeen hun taken uitvoeren, terwijl er nog enkele uitdagingen blijven bestaan, bijvoorbeeld bij het waarborgen van een gunstig klimaat voor het maatschappelijk middenveld.

Internemarktdimensie

Voor de vier pijlers wordt in het verslag de nadruk gelegd op de gevolgen van de rechtsstaat voor de werking van de eengemaakte markt en het ondernemingsklimaat. Het verslag bevat bijvoorbeeld informatie over de specialisatie van rechtbanken en rechters om handelszaken te behandelen; maatregelen ter voorkoming van corruptie bij overheidsopdrachten; bescherming van investeringen; en het stabiele regelgevingsklimaat dat nodig is om bedrijven in voorspelbare omstandigheden te laten opereren.

Volgende stappen

De Commissie verzoekt het Europees Parlement en de Raad van de EU de algemene en landspecifieke debatten op basis van het verslag en de aanbevelingen ervan voort te zetten. Zij moedigt ook de nationale parlementen, het maatschappelijk middenveld en andere belanghebbenden aan de dialoog op zowel nationaal als Europees niveau voort te zetten.

De Commissie roept de lidstaten op de in het verslag vastgestelde uitdagingen aan te pakken en staat klaar om de uitvoering van de aanbevelingen te ondersteunen. Voor de uitbreidingslanden waarop het verslag betrekking heeft, zal de Commissie follow-up geven aan de vastgestelde kwesties, onder meer in haar volgende jaarverslagen over de uitbreiding. Zoals aangekondigd door Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, in haar politieke beleidslijnen 2024-2029, zullen andere toetredingslanden in het verslag over de rechtsstaat worden opgenomen zodra zij er klaar voor zijn.

Achtergrond

Het jaarlijkse verslag over de rechtsstaat is het resultaat van een nauwe dialoog met de nationale autoriteiten en belanghebbenden. Het verslag heeft betrekking op alle lidstaten en vier uitbreidingslanden op basis van dezelfde objectieve en transparante methode, waarbij in elk land dezelfde reeks kwesties wordt onderzocht.

Het verslag 2026 bestaat uit een mededeling over de situatie in de EU als geheel en 27 landenhoofdstukken over belangrijke ontwikkelingen in elke lidstaat. In het verslag wordt de uitvoering van de aanbevelingen van vorig jaar aan de lidstaten beoordeeld en wordt op basis daarvan een andere reeks specifieke aanbevelingen gedaan. Het verslag over de rechtsstaat omvat ook vier landenhoofdstukken over de ontwikkelingen in Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië sinds het verslag over de rechtsstaat 2024. Dit ondersteunt de hervormingsinspanningen van deze landen om vóór de toetreding vooruitgang te boeken op het gebied van democratie en de rechtsstaat, en om na de toetreding blijvende hoge normen te waarborgen.

Het verslag over de rechtsstaat staat centraal in de jaarlijkse rechtsstaatcyclus. Deze jaarlijkse cyclus is preventief: het dient ter bevordering van de rechtsstaat en heeft tot doel het ontstaan of de verdieping van problemen te voorkomen. Het staat los van de andere elementen van het EU-instrumentarium voor de rechtsstaat en vormt een aanvulling op, maar komt niet in de plaats van, de op het Verdrag gebaseerde mechanismen die de EU in staat stellen te reageren op kwesties die verband houden met de rechtsstaat in de lidstaten. Deze instrumenten omvatten inbreukprocedures en de procedure ter bescherming van de fundamentele waarden van de Unie uit hoofde van artikel 7 van het Verdrag betreffende de Europese Unie.

Voor meer informatie

Verslag over de rechtsstaat 2026

Verslag over de rechtsstaat 2026 – de situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Aanbevelingen

Verslag over de rechtsstaat 2026 — Landenhoofdstukken

Verslag over de rechtsstaat 2026 - Landenhoofdstuk Samenvattingen en aanbevelingen

Verslag over de rechtsstaat 2026 - Landspecifieke institutionele achtergrond

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Methodologie

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Vragen & amp; Antwoorden

Jaarlijkse rechtsstaatcyclus – Factsheet

Het EU-instrumentarium voor de rechtsstaat – Factsheet

Flash Eurobarometer 584 over de uitdagingen en prioriteiten van de EU