Vragen en antwoorden over het verslag over de rechtsstaat 2026

Wat is het verslag over de rechtsstaat?

Het verslag over de rechtsstaat is het jaarlijkse preventie- en monitoringinstrument van de Commissie om de balans op te maken van de ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat in alle EU-lidstaten en in vier uitbreidingslanden. Sinds de eerste editie in 2020 is het verslag over de rechtsstaat in toenemende mate een aanjager van hervormingen geweest: het helpt risico's in kaart te brengen, oplossingen te ontwikkelen en in een vroeg stadium gerichte steun te verlenen om de rechtsstaat in de EU te versterken.

Het verslag bestaat uit een mededeling waarin de belangrijkste horizontale trends in de hoofdstukken van de EU en de afzonderlijke landen worden uiteengezet. De hoofdstukken hebben betrekking op recente ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat in alle lidstaten en vier uitbreidingslanden (Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië) op vier belangrijke gebieden: rechtsstelsels, kaders voor corruptiebestrijding, vrijheid en pluriformiteit van de media en andere institutionele kwesties in verband met checks-and-balances. Voor de EU-lidstaten bevat het verslag ook specifieke aanbevelingen ter ondersteuning van lopende hervormingen en om vast te stellen op welke gebieden verdere vooruitgang nodig is.

Het verslag over de rechtsstaat is een preventief instrument binnen het EU-instrumentarium voor de rechtsstaat en een centrale pijler van de jaarlijkse rechtsstaatcyclus. Het maakt deel uit van een proces van monitoring en dialoog waarbij de Europese Commissie, het Europees Parlement, de Raad van de EU, de EU-lidstaten, nationale parlementen, maatschappelijke organisaties en andere belanghebbenden betrokken zijn. Het verslag biedt een gemeenschappelijk referentiepunt voor besprekingen op EU- en nationaal niveau, ondersteunt de uitwisseling van goede praktijken en helpt ervoor te zorgen dat uitdagingen op het gebied van de rechtsstaat in een vroeg stadium worden opgespoord en aangepakt. 

In het verslag over de rechtsstaat 2026 wordt nog steeds sterk de nadruk gelegd op ontwikkelingen die rechtstreeks verband houden met de eengemaakte markt – een belangrijke dimensie van het verslag over de rechtsstaat, zoals geïntroduceerd in de editie 2025. Daarbij wordt voortgebouwd op de input van belanghebbenden uit het bedrijfsleven en wordt dieper ingegaan op kwesties zoals het werk van onafhankelijke regelgevende instanties. Relevante ontwikkelingen komen tot uiting in de vier pijlers in elk landenhoofdstuk.

Welke principes leiden de keuze van aanbevelingen?

Het verslag en de aanbevelingen ervan worden opgesteld in overeenstemming met de methodologie van het verslag. Zij zijn gebaseerd op een voortdurende dialoog met en tussen de lidstaten. Overeenkomstig het preventieve karakter van het verslag hebben de aanbevelingen tot doel: i) de lidstaten te ondersteunen bij hun inspanningen om hervormingen door te voeren; ii) positieve ontwikkelingen aanmoedigen; en iii) aangeven waar verbeteringen of een follow-up nodig kunnen zijn, ook met het oog op het aanpakken van systemische uitdagingen.

De aanbevelingen van het verslag zijn erop gericht de belangrijkste problemen en uitdagingen in kaart te brengen die moeten worden aangepakt, waarbij de lidstaten de flexibiliteit wordt gelaten om te bepalen hoe de gewenste resultaten kunnen worden bereikt, rekening houdend met hun nationale wettelijke en institutionele kader. Om de lidstaten te ondersteunen bij het vaststellen en prioriteren van investeringen en hervormingen op het gebied van de rechtsstaat die in de toekomstige nationale en regionale partnerschapsplannen (NRPP's) kunnen worden opgenomen, heeft de Commissie haar aanbevelingen in de editie van dit jaar verder geconsolideerd, waardoor ze doelgerichter en operationeler zijn geworden. Er zijn geen aanbevelingen voor uitbreidingslanden, aangezien dergelijke aanbevelingen uitsluitend in het kader van het jaarlijkse uitbreidingspakket worden gedaan.

Bij het opstellen van de aanbevelingen in het verslag over de rechtsstaat zijn de volgende beginselen in acht genomen, zoals vastgesteld in de methodologie van het verslag:

• Alle lidstaten zijn onderworpen aan landspecifieke aanbevelingen, met volledige inachtneming van de beginselen van gelijke behandeling en evenredigheid;
• De aanbevelingen zijn gebaseerd op diepgaande beoordelingen in de landenhoofdstukken en de toepassing van objectieve criteria die zijn gebaseerd op het EU-recht of Europese en internationale normen;
• De aanbevelingen staan in verhouding tot de vastgestelde uitdagingen. Zij moedigen ook de voortzetting van positieve hervormingsinspanningen aan;
• De aanbevelingen zijn voldoende specifiek om de lidstaten in staat te stellen concrete en uitvoerbare follow-up te geven, rekening houdend met de nationale bevoegdheden, rechtsstelsels en institutionele context;
• Bij het opstellen van de aanbevelingen heeft de Commissie bijzondere aandacht besteed aan consistentie en synergieën met andere processen, zoals het Europees Semester, de conditionaliteitsverordening en de nationale herstel- en veerkrachtplannen;
• De daaropvolgende edities van het verslag over de rechtsstaat zullen betrekking hebben op de follow-up van de aanbevelingen van dit jaar.

De aanbevelingen lopen geenszins vooruit op procedures die de Commissie op grond van andere rechtsinstrumenten kan inleiden, zoals inbreukprocedures of de conditionaliteitsverordening.

Hoe hebben de lidstaten gevolg gegeven aan de aanbevelingen in het verslag 2025? Hoe beoordeelt de Commissie de vooruitgang en hoe ondersteunt zij de lidstaten bij de uitvoering ervan?

Het verslag van dit jaar wijst op een over het algemeen positief traject, met duidelijke verbeteringen en belangrijke hervormingen die zijn voltooid of aan de gang zijn op de vier belangrijkste bestreken gebieden: justitie, corruptiebestrijding, mediavrijheid en institutionele checks-and-balances. Hoewel het beeld ongelijk blijft tussen de lidstaten en er nog steeds enkele uitdagingen zijn, blijft de betrokkenheid bij het proces sterk, zoals ook blijkt uit het aanzienlijke aantal aanbevelingen in het verslag 2025 die nu vooruitgang hebben geboekt.

Met de lidstaten heeft de Commissie nauwe samenwerking op zowel politiek als technisch niveau nagestreefd, onder meer om het volgen en opvolgen van aanbevelingen te verbeteren. Deze grotere betrokkenheid helpt de uitvoering van hervormingen te ondersteunen, de vooruitgang het hele jaar door te monitoren en ervoor te zorgen dat de aanbevelingen nauw aansluiten bij de ontwikkelingen ter plaatse.

Het verslag bevat een beoordeling van de vooruitgang die de lidstaten hebben geboekt bij de uitvoering van de aanbevelingen voor 2025, op basis van een kwalitatieve analyse van de ontwikkelingen sinds juli 2025 en rekening houdend met de algemene context in de lidstaten. Uit het verslag over 2026 bleek dat 47 % van de in 2025 gedane aanbevelingen geheel of gedeeltelijk door de lidstaten is opgevolgd, met ten minste beperkte vooruitgang met nog eens 23 %. In dit verband erkent de Commissie ook dat het voor sommige aanbevelingen langer kan duren, bijvoorbeeld als gevolg van verkiezingscycli.

Er bestaan al verschillende instrumenten en financieringsmogelijkheden om structurele hervormingen te ondersteunen door middel van technische bijstand en de financiering van projecten. De herstel- en veerkrachtfaciliteit heeft aangetoond hoe de EU-begroting doeltreffend kan zijn bij het bevorderen van hervormingen van de rechtsstaat in de lidstaten, onder meer om de rechtsstelsels te versterken, de digitalisering te bevorderen met het oog op meer efficiëntie, de justitiële infrastructuur te verbeteren, de instellingen voor corruptiebestrijding te versterken en de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren. Andere programma's van de Commissie, zoals de programma's Justitie en Burgers, Gelijkheid, Rechten en Waarden, dragen ook bij tot de versterking van de rechtsstaat, onder meer door middel van oproepen tot het indienen van voorstellen die openstaan voor het maatschappelijk middenveld en andere belanghebbenden.

Versterking van de rechtsstaat in uitbreidingslanden versterkt ook de rechtsstaat in heel Europa. Het is een fundamenteel onderdeel van het toetredingsproces en de Commissie zal nauw blijven samenwerken met de landen waarop het verslag betrekking heeft naarmate zij vooruitgang boeken met hun hervormingen. De rechtsstaat is ook een essentieel onderdeel van de hervormings- en groeifaciliteit voor de Westelijke Balkan. Om ten volle van dit ongekende steunmechanisme te kunnen profiteren, moeten de partners een overeengekomen hervormingsagenda opstellen en uitvoeren, met inbegrip van concrete stappen op het gebied van de rechtsstaat. De Commissie ondersteunt ook hervormingen in verband met de rechtsstaat met financiële en technische bijstand in de uitbreidingsregio via het instrument voor pretoetredingssteun (IPA), dat helpt de capaciteiten van de begunstigden gedurende het hele toetredingsproces op te bouwen.

Wat zal de rol zijn van het verslag over de rechtsstaat in het volgende MFK? Heeft de Commissie de aanbevelingen hierop aangepast?

In het kader van het voorstel van de Commissie voor het volgende meerjarig financieel kader zullen de nieuwe nationale en regionale partnerschapsplannen (NRPP's) een enkel samenhangend kader bieden voor EU-fondsen die door zowel de lidstaten als de regio's worden uitgevoerd. Het handhaven van de waarden van de Unie overeenkomstig artikel 2 VEU - met inbegrip van de rechtsstaat - is een algemene doelstelling van dit kader.

De Commissie heeft voorgesteld dat de NHP's de uitdagingen aanpakken die zijn vastgesteld in het EU-beleidsreferentiekader, met inbegrip van de uitdagingen die zijn vastgesteld in het verslag over de rechtsstaat, alsook in het Europees Semester en de landspecifieke aanbevelingen daarvan.

Daarom wordt van de lidstaten verwacht dat zij investeringen en hervormingen opnemen in hun komende plannen ter bescherming en versterking van de rechtsstaat, op basis van het verslag over de rechtsstaat en de aanbevelingen daarvan. Dergelijke hervormingen kunnen ook bijdragen tot een beter bestuur door de efficiëntie van het openbaar bestuur - met inbegrip van gerechtelijke autoriteiten - en de institutionele capaciteit van overheidsinstanties en belanghebbenden in de lidstaten, regio's en lokale gemeenschappen te vergroten.

De aandacht voor de eengemaakte markt in het verslag over de rechtsstaat zal, in combinatie met het Europees Semester, de lidstaten ook helpen bij het identificeren van hervormingen van de rechtsstaat die in de nationale hervormingsprogramma's moeten worden ondersteund en die economisch relevant zijn.

Zodra de NHP's zijn ingediend, zullen zij tussen de Commissie en de lidstaten worden besproken, onder meer wat betreft de mijlpalen en streefdoelen voor de overeengekomen hervormingen. Om de lidstaten te ondersteunen bij het identificeren en prioriteren van investeringen en hervormingen op het gebied van de rechtsstaat die in de plannen kunnen worden opgenomen, heeft het verslag over 2026 zijn aanbevelingen verder geconsolideerd, waardoor ze doelgerichter en operationeler zijn geworden.

De voorgestelde verordening inzake de NHP's bevat ook sterke waarborgen voor de naleving van de rechtsstaat en het Handvest van de grondrechten van de EU bij de uitvoering van de NHP's. Met het oog op de bescherming van de financiële belangen van de Unie zal de naleving van horizontale voorwaarden inzake de rechtsstaat en de grondrechten een voorwaarde zijn voor het ontvangen van steun in het kader van de NHP's.

Op elk moment tijdens de uitvoering van de NHP's en na uitwisselingen met de betrokken lidstaat zal het mogelijk zijn betalingen aan een lidstaat te blokkeren indien niet aan deze horizontale voorwaarden is voldaan. Informatie uit het verslag over de rechtsstaat zal worden gebruikt als een van de bronnen ter ondersteuning van de beoordeling door de Commissie van de naleving van de horizontale voorwaarden, waarbij rekening wordt gehouden met de rol van het verslag over de rechtsstaat als instrument om uitdagingen op het gebied van de rechtsstaat en hervormingsprioriteiten vast te stellen door middel van een empirisch onderbouwd proces dat is gebaseerd op dialoog met de lidstaten. Er zal echter geen automatisch verband zijn tussen de aanbevelingen in het verslag over de rechtsstaat en de goedkeuring van de NHP's, noch met de beoordeling van de naleving van de horizontale voorwaarden. Deze beoordeling van de naleving vereist ook dat de (potentiële) gevolgen van de vastgestelde tekortkomingen voor de besteding van de middelen worden vastgesteld.

Hoe zijn de uitbreidingslanden in het verslag opgenomen en wanneer zullen er nog meer landen worden toegevoegd?

In 2024 heeft de Commissie Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië uitgenodigd om op basis van objectieve en op verdienste gebaseerde criteria deel te nemen aan het verslag over de rechtsstaat. De criteria hadden zowel betrekking op de formele fase van hun respectieve toetredingsproces als op hun mate van paraatheid, met name op het gebied van de rechtsstaat.

Zoals voorzitter Von der Leyen in haar politieke beleidslijnen heeft aangekondigd, zullen verdere uitbreidingslanden aan het verslag worden toegevoegd zodra zij er klaar voor zijn.

Waarom is de interne markt opgenomen in het verslag over de rechtsstaat?

Eerbiediging van de rechtsstaat is van essentieel belang voor de uitvoering van beleid dat het concurrentievermogen bevordert en burgers en bedrijven in staat stelt actief deel te nemen aan de samenleving en de economie. De rechtsstaat heeft rechtstreekse gevolgen voor de welvaart en het concurrentievermogen: een eerlijk en duidelijk rechtskader biedt bedrijven zekerheid, investeerders vertrouwen en consumenten geruststelling.

De rechtsstaat is ook een economische troef en biedt een stabiele, op regels gebaseerde omgeving die wordt gewaarborgd door onafhankelijke rechtbanken en instellingen. De rechtsstaat is een belangrijke overweging voor bedrijven die grensoverschrijdend actief zijn en het potentieel van de eengemaakte markt benutten. Ondernemingen, en met name kleine en middelgrote ondernemingen, hebben behoefte aan een stabiel en voorspelbaar economisch klimaat waarin een in een andere lidstaat gevestigde onderneming gelijk wordt behandeld. 

Hoe heeft de Commissie het verslag over de rechtsstaat 2026 opgesteld? 

Het verslag 2026 is het resultaat van een inclusief proces, verankerd in nauwe samenwerking en dialoog, en volgens dezelfde methode als in de voorgaande jaren. Het verslag is gebaseerd op de input van nationale autoriteiten, internationale organisaties en relevante belanghebbenden, alsook op de eigen gegevensverzameling van de Commissie.

In november 2025 werden de lidstaten geraadpleegd over de vragenlijst die werd gebruikt om input voor het zevende verslag te verzamelen. Tussen december 2025 en januari 2026 ontving de Commissie schriftelijke input van de lidstaten en ongeveer 280 schriftelijke bijdragen van belanghebbenden, zowel op nationaal als op EU-niveau. De uitbreidingslanden hebben ook een vragenlijst ontvangen, die een aanvulling vormt op de informatie die deze landen reeds in het kader van het uitbreidingsproces hebben verstrekt.

Er vonden meer dan 600 vergaderingen plaats met alle 27 lidstaten en de vier uitbreidingslanden, voornamelijk tussen januari en maart 2026. In dit verband heeft de Commissie de ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat besproken met ongeveer 900 nationale autoriteiten, waaronder justitiële autoriteiten, rechtshandhavingsinstanties en andere belanghebbenden, zoals journalisten- en rechtersverenigingen. Alle landen kregen de gelegenheid om vóór de goedkeuring van het verslag over de rechtsstaat 2026 feitelijke updates over hun landenhoofdstukken te verstrekken.

Het in 2020 opgerichte netwerk voor de rechtsstaat blijft ook een communicatiekanaal tussen de Commissie en de lidstaten, via hun nationale contactpunten, die gedurende het hele proces de belangrijkste gesprekspartners voor de Commissie zijn. Uitbreidingslanden zijn ook uitgenodigd om een contactpunt aan te wijzen, en sinds mei 2024 nemen zij als waarnemers deel aan dit netwerk.

Welke belanghebbenden zijn geraadpleegd voor dit verslag?

De Commissie heeft een gerichte raadpleging van belanghebbenden gehouden, met algemene en landspecifieke bijdragen van verschillende EU-agentschappen, Europese netwerken, nationale en Europese maatschappelijke organisaties, beroepsverenigingen en internationale en Europese actoren. Deze omvatten: het Bureau voor de grondrechten, het Europees netwerk van raden voor de rechtspraak (ENCJ), het netwerk van voorzitters van de hoogste rechterlijke instanties van de Europese Unie, het Europees netwerk van nationale mensenrechteninstellingen (ENNHRI), de Raad van de balies van Europa (CCBE), de Raad van Europa, het VN-Bureau van de Hoge Commissaris voor de mensenrechten, alsook nationale en internationale maatschappelijke organisaties, journalistenorganisaties en andere relevante belanghebbenden.

Voor de gerichte integratie van de internemarktdimensie heeft de Commissie ook overleg gepleegd met bedrijfsverenigingen en andere relevante belanghebbenden, zowel op EU- als op nationaal niveau.

De bronnen voor het verslag omvatten ook een aantal andere studies en verslagen, zoals de Monitor voor de pluriformiteit van de media, relevante Eurobarometers en het EU-scorebord voor justitie.

Hoe verhoudt het verslag over de rechtsstaat zich tot andere instrumenten?

Het verslag over de rechtsstaat is een preventief instrument dat het bewustzijn vergroot en oplossingen in een vroeg stadium faciliteert om verbeteringen en hervormingen tot stand te brengen en te voorkomen dat uitdagingen zich verdiepen. Het vormt een aanvulling op verschillende andere mechanismen en instrumenten van het instrumentarium voor de rechtsstaat op EU-niveau. Bij het opstellen van de aanbevelingen van het verslag besteedt de Commissie veel aandacht aan consistentie en synergieën met andere processen, zoals het Europees Semester, de nationale plannen voor herstel en veerkracht en de verordening inzake conditionaliteit met betrekking tot de rechtsstaat.

• Artikel 7 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU)

De procedure van artikel 7 VEU blijft voor de EU een uitzonderlijk responsinstrument om op te treden wanneer er een duidelijk risico bestaat op een ernstige schending of het bestaan van een ernstige en voortdurende schending van de waarden van artikel 2 VEU, met inbegrip van de rechtsstaat.

• Inbreukprocedures

Inbreukprocedures hebben een specifiek doel, namelijk de correcte toepassing van het EU-recht door de lidstaten te waarborgen. Krachtens de Verdragen kan de Commissie gerechtelijke stappen ondernemen tegen een lidstaat die het EU-recht niet uitvoert door een inbreukprocedure in te leiden en de zaak uiteindelijk voor te leggen aan het Hof van Justitie.

• Algemeen conditionaliteitsregime

Het algemene conditionaliteitsregime is een begrotingsinstrument dat bedoeld is om de negatieve gevolgen van schendingen van de beginselen van de rechtsstaat voor de begroting van de Unie te verhelpen. Bij het vaststellen en beoordelen van schendingen van de beginselen van de rechtsstaat die relevant kunnen zijn voor de toepassing van het algemene conditionaliteitsregime, is het verslag over de rechtsstaat een van de informatiebronnen waarmee de Commissie rekening houdt, evenals bronnen van andere instellingen (bijvoorbeeld het Europees Bureau voor fraudebestrijding, het Europees Openbaar Ministerie en de Europese Rekenkamer) en relevante uitspraken van de Rekenkamer.

• Faciliteit voor herstel en veerkracht

Om een aantal landspecifieke aanbevelingen die relevant zijn voor de rechtsstaat in het kader van het Europees Semester aan te pakken door middel van concrete hervormingen en investeringen, hebben verschillende lidstaten concrete mijlpalen en streefdoelen opgenomen in hun herstel- en veerkrachtplannen. Deze worden nu geleidelijk afgerond.

• Het EU-scorebord voor justitie

Het EU-scorebord voor justitie bevat jaarlijkse vergelijkende gegevens over de werking van de nationale rechtsstelsels en andere indicatoren die relevant zijn voor de eengemaakte markt. Het is een van de informatiebronnen voor het verslag over de rechtsstaat, het conditionaliteitsmechanisme voor de rechtsstaat en het Europees Semester.

• Verslagen over het uitbreidingspakket

In de jaarlijkse verslagen over het uitbreidingspakket wordt een overzicht gegeven van de stand van de voorbereidingen en de vooruitgang die kandidaat-lidstaten en potentiële kandidaat-lidstaten hebben geboekt, onder meer op het gebied van de rechtsstaat. Net als in het verleden doen zij ook aanbevelingen aan de uitbreidingspartners over de hervormingsprioriteiten voor het komende jaar. De opname van een geselecteerd aantal uitbreidingslanden in het verslag over de rechtsstaat is gebaseerd op hun stand van de voorbereidingen of de vooruitgang in het formele toetredingsproces. De opname van de vier uitbreidingslanden in de verslagen over de rechtsstaat heeft tot doel hen op gelijke voet met de lidstaten te stellen en hun hervormingsinspanningen en het toetredingsproces te ondersteunen, en zo bij te dragen tot het behoud van een duurzaam patroon van hoge normen na de toetreding. De twee oefeningen zijn dus complementair.

Voor meer informatie

Verslag over de rechtsstaat 2026

Verslag over de rechtsstaat 2026 – de situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Aanbevelingen

Verslag over de rechtsstaat 2026 — Landenhoofdstukken

Verslag over de rechtsstaat 2026 - Landenhoofdstuk Samenvattingen en aanbevelingen

Verslag over de rechtsstaat 2026 - Landspecifieke institutionele achtergrond

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Methodologie

Verslag over de rechtsstaat 2026 – Persbericht

De jaarlijkse rechtsstaatcyclus – Factsheet

Het EU-instrumentarium voor de rechtsstaat – Factsheet

Flash Eurobarometer 584 over de uitdagingen en prioriteiten van de EU