Tweede Kamer, 2e vergadering

• Begin10:15
• Sluiting10:18
• StatusOngecorrigeerd

Opening

Voorzitter: Van Campen

Aanwezig zijn leden der Kamer, te weten:

De voorzitter:

Ik open de vergadering. Wilt u uw plaatsen innemen? Dat geldt zowel voor leden van de Kamer als voor de leden van het kabinet.

Algemene Politieke Beschouwingen

Algemene Politieke Beschouwingen

Aan de orde zijn de Algemene Politieke Beschouwingen.

De voorzitter:

Aan de orde zijn de Algemene Politieke Beschouwingen. Ik heet de minister-president, de ministers en de staatssecretarissen in vak K van harte welkom, net als alle Kamerleden, de mensen op de publieke tribune en iedereen die dit debat op een andere wijze volgt. Tegen de mensen op de publieke tribune zou ik het volgende willen zeggen. Een bijzonder woord van welkom en fijn dat er u bent om dit belangrijke debat bij te wonen. Ik hecht er alleen wel aan om u erop te wijzen dat geluiden van instemming of afkeuring echt niet zijn toegestaan. Daar wordt ook gelijk op gehandeld, dus doe dat niet. Volg het debat aandachtig. Als het u even te veel wordt, staat er op de begane grond vast een kopje koffie voor u klaar. We maken er met elkaar twee mooie dagen van.

Ik deel mede dat de minister van Buitenlandse Zaken vandaag en morgen niet aanwezig is in verband met verplichtingen in het buitenland. De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zal iets verlaat zijn.

Vandaag staat in het teken van de inbreng van de kant van de Kamer. Die staat te popelen, zie ik al. Morgen zal de minister-president antwoorden geven op de gestelde vragen. We starten zoals gebruikelijk met de grootste oppositiefractie. Ik geef daarom dadelijk het woord aan de heer Klaver, die zal spreken namens de fractie van PRO, maar ik zie nu de heer Wilders.

De heer Wilders (PVV):

Ik heb een informatieverzoek als punt van orde. Er stond gisteren in de NRC een stuk met de titel "Wat stond er in de begroting van Eelco Heinen die tot een kabinetscrisis leidde?". Daarin wordt eigenlijk uitgebreid uit de conceptbegroting van de minister van Financiën geciteerd, ook over de punten waar wij het vandaag over willen hebben. Het is de begroting die hij op 25 augustus aan zijn collega's in het kabinet aanbood en waarna het gedoe is ontstaan wat we allemaal in de krant hebben kunnen lezen. Omdat de krant 'm heeft, wil ik 'm ook graag hebben, om de collega's erover te kunnen bevragen. Mijn informatieverzoek is dus of wij binnen een halfuur dat conceptstuk van het kabinet, die conceptbegroting van de heer Heinen, kunnen krijgen.

De voorzitter:

Dank u wel. U doet een informatieverzoek. Dat is een grondwettelijk recht. Het kabinet zit er vrij volledig bij, dus ik stel voor dat u wat betreft het informeren van de Kamer gaat bezien op welke wijze er tegemoet kan worden gekomen aan het verzoek van de heer Wilders. Hij wijst erop: binnen een halfuur.

Het woord is aan de heer Klaver. Hij spreekt namens de fractie van PRO. Ik stel voor om interrupties niet te maximeren, maar wel in drieën en kort en bondig, alstublieft. Het woord is aan de heer Klaver.

De heer Klaver (PRO):

Voorzitter. Het is een heugelijke dag vandaag. Ik heb begrepen dat collega Van Brenk vandaag jarig is, dus vanaf deze plek: van harte gefeliciteerd!

(Geroffel op bankjes)

De heer Klaver (PRO):

Ik heb zelf weleens verjaardagsfeestjes gehad waar minder mensen naartoe kwamen, dus u staat er goed op. Ik vind dat dus echt heel heugelijk nieuws. Verder vind ik het heel heugelijk dat de minister van Financiën zo dicht bij ons vak zit. Ik heb dat nog niet eerder meegemaakt. Ik ben benieuwd wat dat betekent en hoe we dat moeten duiden. Is dat om ons schrik aan te jagen tijdens deze Politieke Beschouwingen? Of is dit eigenlijk een soort van vredesteken? Nou goed, we zullen het aan het einde van deze twee dagen wel weten.

De heer Wilders (PVV):

Sorry dat ik u onderbreek. Ik hoop dat u het mij toestaat. Vandaag wordt ook onze oud-collega en oud-vicepremier mevrouw Agema 50 jaar.

(Geroffel op bankjes)

De heer Klaver (PRO):

Van harte gefeliciteerd.

De voorzitter:

Ook haar wensen wij een mooie verjaardag toe.

De heer Klaver (PRO):

Tot zover mijn bijdrage!

(Hilariteit)

De voorzitter:

Dank u wel, het woord is aan … Haha! Echt? Nee, hè?

De heer Klaver (PRO):

Doe er uw voordeel mee.

De voorzitter:

U vangt aan met uw betoog.

De heer Klaver (PRO):

Ik krijg graag een uitgebreide reactie van …

(Hilariteit)

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Om de toon voor vandaag dan een beetje te zetten: de Nederlander is nog lang niet jarig.

De voorzitter:

Nou, die hebt u vast in uw zak.

De heer Klaver (PRO):

Ik had deze bijdrage van de heer Markuszower niet willen missen. Dit is een toevoeging.

Voorzitter. Als we denken aan de beste jaren van Nederland, waarin we de grootste dingen met elkaar voor elkaar kregen, dan denk ik aan de jaren van de wederopbouw, na de Tweede Wereldoorlog. Als ik nu voor jonge mensen mag spreken en ze me vertellen hoe zwaar het leven is en wat er nu allemaal in de wereld gebeurt, probeer ik vaak te verwijzen naar die tijd. Onze voorouders kwamen uit een verschrikkelijke tijd. Nederland lag in puin, maar de veerkracht die onze samenleving toen liet zien, was ongekend. Het was de tijd dat iedereen zijn schouders eronder zette. In de politiek werd samengewerkt. Werkgevers en werknemers snapten dat ze een gezamenlijke opdracht hadden om dit land verder te helpen. Je zou kunnen zeggen dat er een soort adem van grootsheid was in die tijd. De welvaart groeide als nooit tevoren. Maar die welvaart werd ook eerlijk gedeeld. Iedereen ging erop vooruit. De woningbouw ging nog nooit zo snel. In een tempo dat ongekend is voor Nederland, en eigenlijk in de hele geschiedenis, werden er woningen gebouwd voor iedereen, en betaalbaar. Na de verschrikkelijke watersnoodramp temden we het water met de Deltawerken, iets waar Nederland nog steeds om bekendstaat. En we bouwden bruggen. We bouwden bruggen die het land letterlijk en figuurlijk met elkaar verbinden. Een van de mooiste bruggen uit die tijd vind ik wel de Haringvlietbrug. Ik hoor minister Karremans "de Haringvlietbrug!" zeggen. Als u mij iedere keer gaat herhalen, wordt dit een lange dag!

(Hilariteit)

De heer Klaver (PRO):

Als ik dan mijn zin krijg, is het heel goed. Maar dat is de Haringvlietbrug. De minister van Infrastructuur en Waterstaat weet waarom dat is. Deze brug was zijn tijd ver vooruit. Het was in die jaren dat Nederland vooropliep. Het was een kolos van 222 meter lang, een kolos van staal, beton en asfalt. Hoe groot is het verschil met nu, 60 jaar later. Er zitten scheuren in. Hij moet regelmatig dicht. Dan krijgen we weer berichten dat we niet harder dan 50 kilometer per uur kunnen rijden. Het goede nieuws: de brug kan nog wel open. Het slechte nieuws: nog maar één keer per week. Er is sprake van metaalmoeheid. Die metaalmoeheid staat volgens mij symbool voor hoe het momenteel in de politiek gaat. Het is ook het symbool van doorschuiven. We zijn niet in staat gebleken om te onderhouden wat we met veel pijn en moeite in de naoorlogse jaren hebben opgebouwd. We zijn niet in staat gebleken om echt nieuwe, grootse dingen te doen. Wat hebben achtereenvolgende kabinetten nou voor groots voor elkaar weten te krijgen? Wat hebben we nou met elkaar in dit land gebouwd? Er is afgebroken en er is geen onderhoud gepleegd.

Het beste symbool van het vooruitschuiven vind ik misschien wel klimaat. Dit zijn niet mijn eerste Politieke Beschouwingen. Iedere keer als ik hier stond en we over klimaat spraken vanuit dit deel van de Kamer, werd er gezegd, trouwens ook vanuit vak K: "Weet je wel wat het kost om iets aan klimaatverandering te doen? Je bent gek! Laat het maar lekker lopen. Het kost veel te veel." Ik zou zeggen: vraag eens aan een schipper die deze zomer niet over de Rijn kon varen, omdat het water te laag stond, wat de prijs is van klimaatverandering. Vraag het eens aan mensen in slecht geïsoleerde woningen in Nederland, die 's nachts niet kunnen slapen omdat de temperatuur zo hoog oploopt in hun huis, maar die de volgende dag wel naar hun werk moeten om dit land draaiende te houden. Diezelfde mensen kijken met angst en beven naar de winter, omdat ze weten dat ze hun huis dan niet kunnen verwarmen en in de kou zitten. Vraag deze mensen maar eens wat de prijs is van klimaatverandering.

De heer Eerdmans (JA21):

Het is een klein beetje uitlokking, want de heer Klaver keek onze kant op. Als het PBL heeft gezegd dat de kans dat we, als Nederland en zelfs als Europa, de klimaatdoelen van Parijs halen kleiner is dan 5%, dan zegt dat toch genoeg? Als je daar 50 miljard in stopt en de kans om de doelen te halen is kleiner dan 5%, kun je niet anders vaststellen dan dat wij in Nederland het wereldklimaat niet kunnen aanpassen. Daar hoef je helemaal geen klimaatontkenner voor te zijn, maar een klimaatrealist. We moeten ons wel aanpassen aan het klimaat; daar ga ik volledig in mee. Dat bewijst ook wat we zien in Europa. Maar het gaat er bij Nederlanders gewoon niet in dat zij moeten betalen voor een klimaatbeleid dat onder andere door PRO wordt gesteund.

De heer Klaver (PRO):

Als je dit na deze zomer nog steeds blijft herhalen, heb je het gewoon niet begrepen. Vraag maar wat de prijs van klimaatverandering is aan mensen die aan de pomp staan en die veel te duur hun auto moeten vullen, omdat we nog steeds afhankelijk zijn van landen waarvan we niet afhankelijk willen zijn voor onze energie. Vraag het maar aan hen. Vraag aan boeren die moeite hebben met hun oogsten wat klimaatverandering voor hen doet en wat de prijs daarvan is. Vraag het aan al die mensen.

De heer Eerdmans (JA21):

Weet u wat ze dan zeggen? "50% van de prijs van mijn liter benzine wordt afgedragen aan die meneer daar, die zo dicht bij uw vak zit, meneer Heinen." Dat is het. De accijnzen op benzine en op diesel zijn de hoogste van Europa. Dat is precies een van de dingen die wij, in tegenstelling tot PRO, willen veranderen in het Belastingplan: lagere accijnzen. Mensen wordt het geld uit de zak geklopt. Dat is de lijn van PRO: veel mensen hun geld afpakken, en dan maar wijzen op het klimaat, want dat is een soort overstijgend walhalla, een ideaal waar we met z'n allen in moeten geloven. Maar het is niet realistisch om te denken dat je in Nederland het wereldklimaat en de temperatuur kan aanpassen. Het gaat dus al fout als je blijft zeggen: 50 miljard, subsidies en alles wat daarbij hoort. Dat zit in de vliegbelasting en in de energiebelasting. Alles wordt op belastingen gezet om de heilige graal, dat klimaatdoel, te halen, wat niet mogelijk is.

De heer Klaver (PRO):

Dit is precies wat ik bedoelde toen ik zei dat we hier een adem van grootsheid missen, niet vooruit durven te kijken en niet verder durven te kijken dan onze neus lang is. Dit is precies waarom Nederland in de problemen komt. Dit is waarom de Haringvlietbrug zo slecht is onderhouden; we hebben niet durven ingrijpen toen het nodig was. Aan klimaatverandering durven we niks te doen. Onze samenleving holt achteruit. De heer Eerdmans demonstreert hier precies het punt dat ik probeer te maken: er wordt voortdurend vooruitgeschoven en weggekeken, totdat het te laat is.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

In het Klimaatfonds zit een kleine 800 miljoen, volgens mij. "Niks doen aan klimaat" is dus gewoon niet waar. Maar ik wil even terug naar het begin van de inbreng van de heer Klaver. Hij begon namelijk zo positief, met de jaren van wederopbouw en hoe we toen met elkaar stonden voor een opdracht om weer wat van dit land te maken. En al snel kwam de jij-bak. Dat is eigenlijk jammer, want in die jaren werkten mensen fulltime. In die jaren loonde het om bijvoorbeeld extra te gaan werken, omdat je het geld gewoon op je rekening kon schrijven. Mijn vraag aan de heer Klaver is eigenlijk …

De heer Klaver (PRO):

"Bent u het daarmee eens?"

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Nee, meneer Klaver. Misschien moet u mij gewoon even rustig mijn verhaal laten afmaken. Dank u wel.

De voorzitter:

U komt tot uw vraag.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Mijn vraag aan de heer Klaver is de volgende. Hij zegt zo heel mooi voor zijn achterban: alle bezuinigingen moeten van tafel voordat we gaan praten over sociale zekerheid. Maar de koning zei het gisteren eigenlijk heel mooi, namelijk dat mensen zo langzamerhand gevangen zijn in een uitkering. Hoe kunnen we nou, links en rechts met elkaar, kijken naar sociale zekerheid op de manier dat mensen weer het heft in eigen handen krijgen om er wat van te maken in hun eigen leven, in hun eigen gemeenschap en in dit land?

De heer Klaver (PRO):

Ik ben de afgelopen weken veel op pad geweest en ik heb veel van de stakers bezocht in Nederland, onder andere in de haven van Rotterdam. Daar ben ik overigens veel van uw stemmers tegengekomen, meneer Wilders. Ik had niet het idee dat ik of PRO daar in de haven heel populair waren, maar over één ding waren ze het wel eens. Ze zeiden: wij voelen ons eigenlijk wel in de steek gelaten door de PVV. We horen ze eigenlijk niet meer over die sociale zekerheid. We horen ze niet meer over ons leven. Maar "Mona is bezig" — sorry, ik wil niet tutoyeren maar ik citeer — "en daarmee gaat het goedkomen". Als ik u nu hier hoor zeggen dat mensen gevangen zitten in een uitkering, heeft mevrouw Keijzer er echt niets van begrepen. De WW en de WIA zijn verzekeringen voor als je ziek wordt of werkloos raakt. Ik ben nog niemand tegengekomen die het een pretje vindt om daarin te zitten en niet aan het werk zou willen. Daarvoor zijn andere dingen nodig dan daarop bezuinigen. Het kabinet zegt: de uitkeringen gaan omlaag, hoelang je er gebruik van kan maken verandert, je moet nog langer werken voordat je er überhaupt recht op hebt. Hiermee pak je rechten af waar mensen zelf voor hebben betaald. Het feit dat mevrouw Keijzer hier zegt dat ze dat eigenlijk wel een goed idee vindt, vind ik heel veelzeggend. Daar is de volgende teleurstelling alweer ingebakken. Mensen hopen namelijk echt: nu komt er een rechtse beweging die wel iets gaat leveren. Maar het antwoord heeft u al gegeven: u gaat de mensen op dit punt ook gewoon in de steek laten.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Het zou gewoon zo fijn zijn als de heer Klaver eens een keer antwoord zou geven op de vraag. Dank trouwens voor het impliciete compliment. De havenarbeiders werken. Dat zijn mannen en vrouwen — veel mannen, minder vrouwen, maar in ieder geval mensen — die bijdragen aan onze samenleving. Ik heb niet gezegd dat je moet beginnen met bezuinigen. Ik ben begonnen met de woorden van de koning, namelijk dat we inmiddels een sociale zekerheid hebben opgebouwd — dat zei de koning mooi — die uiteindelijk betekent dat het niet meer loont om meer te gaan werken. Dat weet de heer Klaver ook. Wat gaan we nou doen, links en rechts, in de Kamer, met elkaar, om een sociale zekerheid te bouwen die precies het vangnet is dat wij, volgens mij, met elkaar delen, maar die niet meer als gevolg heeft dat je niet meer durft te gaan werken of dat je niet meer aan het werk kan omdat er bijvoorbeeld geen keuringsarts is? Hoe gaan we daar nou met elkaar voor zorgen in plaats van deze soort goedkope retoriek?

De heer Klaver (PRO):

Ik zal het laatste even laten liggen. Als we het hebben over de werk… Sociale zekerheid is een heel breed begrip. We hebben het nu specifiek over werknemersverzekering. De WIA, de verzekering voor arbeidsongeschiktheid, en de verzekering voor werkloosheid zijn verzekeringen waar werknemers en werkgevers zelf voor betalen. Een deel van hun loon leveren mensen in en dat gaat in spaarpotten. Die spaarpotten zitten vol. Er is geen reden om te zeggen: daarop moeten we bezuinigen.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Dit weet ik, meneer Klaver.

De heer Klaver (PRO):

Dat is wat dit kabinet voorstelt om te gaan doen. Dit heeft niks te maken met hoeveel geld mensen aan het einde van de maand overhouden. Weet u wat daarmee wel te maken heeft? Dit kabinet heeft het een goed idee gevonden om de lasten op werken met 8 miljard te verhogen de komende jaren — 8 miljard euro! Daar ligt het grote probleem, daarom houden mensen niks over. In iedere verkiezingscampagne wordt gezegd: we doen het voor de middenklasse en voor gewone mensen. Maar zodra er weer een nieuw kabinet zit, gaan de lasten voor deze werkende mensen omhoog. Dan verbaast het mij dat van bijvoorbeeld miljonairs in dit land niks extra's wordt gevraagd. Met de belasting op vermogen wordt niets extra's binnengehaald. Dat is de grote verandering waar wij voor pleiten; wij willen graag dat het kabinet die keuze maakt. Ik wil dit echt uit de wereld helpen, en ik zeg het ook tegen iedereen die nu zit te kijken: het feit dat mensen minder in de portemonnee overhouden heeft niks te maken met de verzekeringen tegen werkloosheid of ziekte. Sterker nog, die zijn keihard nodig om een beetje zekerheid in het leven te hebben.

De voorzitter:

Afrondend, kort en bondig.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Kort en bondig. Dit delen wij met elkaar. Ik vind ook dat er te makkelijk gezegd is "dit kan er wel af" zonder een visie neer te leggen op hoe het moet. Dat delen wij dus met elkaar. Maar laten we dat dan ook doen met elkaar, in plaats van net doen alsof dit gedeelte van de Kamer, waar ik ook al veertien jaar zit, mensen in de steek laat. Mijn ouders, gewoon allebei lagere school, gingen op zaterdagochtend met elkaar zitten, van: waar kunnen wij de komende week wat meer gaan werken om rond te kunnen komen? Dat gebeurt niet meer, want mensen durven dat niet meer omdat ze toeslagen kwijtraken of omdat de marginale druk zo hoog is dat je uiteindelijk bijna niets overhoudt. Daar moeten wij elkaar vinden om dit kabinet, een — laat ik het netjes uitdrukken — visieloos conglomeraat van mensen, de goede kant op te bewegen.

De heer Klaver (PRO):

Het is volgens mij geen geheim dat ik vind dat dit kabinet niet de goede keuzes maakt. Mevrouw Keijzer wijst erop dat ze al een tijdje meeloopt. In het vorige kabinet was ze bijvoorbeeld bewindspersoon. Niet alles is de schuld van dit kabinet, hè? Bijvoorbeeld de verkorting van de WW is al ingezet door het vorige kabinet. Sommige lastenverhogingen voor burgers zijn al ingezet door het vorige kabinet. Ik zie dus gewoon een trend. Het zijn allemaal rechtse kabinetten geweest. In de campagne wordt altijd beloofd "laten we opkomen voor de middenklasse", maar zodra u er zit, is het eerste wat u doet, dat inleveren en de lasten voor deze mensen, gewone mensen in Nederland, verhogen.

De heer Vermeer (BBB):

Volgens mij was de heer Klaver in zijn bijdrage gebleven bij het klimaat. Is de heer Klaver het met mij eens dat wij veel meer aandacht en ook geld zouden moeten besteden aan klimaatadaptatie? Immers, wat wij hier in Nederland ook allemaal voor maatregelen nemen, de zeespiegel gaat stijgen als in het buitenland, bijvoorbeeld in China, gewoon kolencentrales geopend worden — niet zo hard als sommige doemscenario's weergeven, maar dat gaat gewoon door, ongeacht wat wij doen. Hoe kijkt de heer Klaver daarnaar?

De heer Klaver (PRO):

Allereerst waarover we het eens zijn. Ik denk dat we veel meer moeten doen aan klimaatadaptatie en dat we dat ook echt zijn vergeten. Dat betekent: op een heel andere manier omgaan met water. Het betekent: onze huizen voorbereiden op de enorme hitte die we in de zomers zullen hebben. Dit vraagt een enorme inzet. Op het andere punt, het tegengaan van klimaatverandering, verschillen wij van mening. Ik vind wel degelijk dat Nederland een belangrijke bijdrage moet leveren, internationaal, aan het tegengaan van die klimaatverandering. We moeten met elkaar ervoor zorgen dat we de wereld op een ander pad krijgen. Doen alsof de rest van de wereld hierin niet meegaat? Kijk, Donald Trump heeft niet zo heel veel op met het klimaat, maar de Verenigde Staten zijn geen eenheidsworst. In Californië, de vijfde economie van de wereld, gaat het klimaatbeleid nog steeds door. Investeren in klimaattechnologieën is een ontzettend goede kans om onze economie te vernieuwen. Daar zitten ook heel veel kansen in voor het bedrijfsleven. Dus ja, ik vind ook dat ook moeten investeren in het tegengaan van klimaatverandering. We moeten het allebei doen.

De heer Vermeer (BBB):

Ik had het niet over Trump, ik had het over China, maar dat terzijde. Hoe kan de heer Klaver, hoe kan PRO dan toch tegen kernenergie blijven en blijven kiezen voor stroombronnen die instabiel zijn, die alleen parttime stroom leven en die ervoor zorgen dat de netwerkkosten — vanmorgen zijn de nieuwste stukken hierover gepubliceerd — zo extreem stijgen dat de Nederlanders de stroomrekening straks niet meer kunnen betalen? Dan kunnen we straks een heel verhaal hebben over allerlei sociale regelingen die we hier in Nederland hebben, maar als aan de andere kant de energierekening zo explodeert, is dat gewoon een druppel op een gloeiende plaat. Hoe kijkt PRO daartegen aan?

De heer Klaver (PRO):

Dat de energierekening zo stijgt, is echt heel problematisch. Ik vind het ook vrij bizar — volgens mij zijn we het daar ook best wel over eens in de Kamer — dat de netwerkkosten, dus de kosten voor het verzwaren van het netwerk, worden betaald door iedereen die zijn energierekening betaalt. Dat is een beetje alsof je als je onderhoud aan de wegen zou doen in Nederland, dat alleen maar betaalt uit de wegenbelasting. Als je dat op een andere manier zou dekken, zou de energierekening ook fors naar beneden kunnen. Daar hebben wij regelmatig voorstellen voor gedaan. Kabinetten hebben daar ook allemaal adviezen over geschreven, maar vooralsnog verandert er niets.

De voorzitter:

Afrondend.

De heer Vermeer (BBB):

De heer Klaver geeft geen antwoord op mijn vraag waarom PRO kernenergie blijft afwijzen en kiest voor wiebelstroom van windturbines en zonnepanelen in plaats van voor stabiele energiebronnen die volledig CO2-neutraal zijn.

De heer Klaver (PRO):

Ik dacht dat u ook deze vraag aan mij stelde. Over kernenergie verschillen wij van mening. Onze fractie is niet per se tegen kernenergie; wij proberen te kijken waar je nou op de beste manier energie vandaan kan halen. Wij denken niet dat dat met kernenergie is. Wij denken dat dat heel duur is. Dat blijkt ook iedere keer weer uit alle studies. Er zijn andere bronnen die eigenlijk veel beter zijn, zoals wind en zon. Dat is een andere keuze die wij daarin maken. We kunnen doen alsof kernenergie de enige manier is om daar te komen, maar dat is gewoon niet waar. Daar hebben we gewoon een andere opvatting over.

De heer Paternotte (D66):

Alle grote dingen die dit land bereikt heeft, zijn voor elkaar gekregen door samenwerking, door over de eigen schaduw heen te stappen, door compromissen te sluiten en door soms ook iets te doen wat je niet helemaal zelf wilt, maar wat wel nodig is om dit land vooruit te helpen. Er is een prachtig citaat van een groot politicus, niet van mij, maar van de heer Klaver, dat hij afgelopen voorjaar uitsprak bij het eerste debat van dit kabinet. We hadden het net over de Haringvlietbrug, wat natuurlijk een prachtig voorbeeld is van politici die de handen ineensloegen, inderdaad letterlijk een brug sloegen om een brug te kunnen bouwen. We hoorden net debatten met oppositiepartijen die de heer Klaver aanspraken op meningsverschillen over klimaatadaptatie, maar wat mij betreft gaan deze beschouwingen ook over samenwerking, over hoe we tot een meerderheid kunnen komen met elkaar. Ik wil de heer Klaver dus vragen of hij bereid is om zijn woorden waar te maken als er een uitnodiging komt om aan te schuiven aan tafel. Is hij bereid om ze waar te maken als er een uitnodiging komt om mee te doen met alle partijen waarmee dit kabinet breed wil samenwerken, partijen die dat zelf ook willen, dus inclusief JA21?

De heer Klaver (PRO):

Meneer Paternotte, wat ik zo interessant vind, zeg ik via u, voorzitter, is dat het kabinet en de D66-fractie in de eigen spin zijn gaan geloven, namelijk dat PRO niet zou willen praten. Ik weet het niet, maar laten we even een klein stapje terug doen in de tijd. Ik kan me namelijk nog herinneren dat wij na de verkiezingen zeiden: "Wij zouden wel een breed kabinet willen vormen, van links tot rechts, zeg maar. Dat wordt wel lastig, met de VVD en PRO in één kabinet, maar laten we dit maar proberen." Dat was niet de bedoeling. Het was niet de bedoeling dat we zo breed zouden samenwerken. Ik denk dat we toen alle reden hadden om te zeggen: nou, laat het maar lekker zitten. Dat deden we niet. Nee, wij kiezen voor verantwoordelijke politiek. Wij stonden vanaf het voorjaar klaar om afspraken te maken. Toen diende de mogelijkheid zich aan. Overigens alle complimenten voor minister Van Essen en het goede werk dat hij op stikstof heeft gedaan; het is niet alles wat wij wilden, maar wij zien dat er een stap vooruit wordt gezet. Daarvan hebben wij gezegd: dit gaan wij gewoon steunen; dat gaan wij doen.

Wij dachten: dit is mooi, in deze sfeer gaan we verder en dan gaan we in de zomer met elkaar praten over de koers van Nederland en hoe we die gaan verleggen. Na twee kleine gesprekjes hoorden we niks meer van jullie. Niks. Omdat het kabinet het er zelf niet over eens was. Zijn wij dus bereid om te gaan praten als er een uitnodiging komt om dat te doen? Natuurlijk zijn wij bereid om te gaan praten. Dat waren we verdorie in augustus ook al. Maar ik waarschuw ervoor dat als u ons uitnodigt om te gaan praten, maar geen keuze maakt voor de richting van Nederland en denkt dat u alle wensen wel bij elkaar krijgt in een tabel, we in cirkeltjes blijven praten en er niks uitkomt. Ik ben dan als de dood dat dit kabinet met 180 kilometer per uur op een muur afrijdt en dit land in een onverantwoorde chaos stort. Dat is waarom ik zeg: kabinet kies.

De heer Paternotte (D66):

Ik ben het natuurlijk met u eens over een jaar geleden en die kabinetsformatie, over hoe partijen toen tegenover elkaar stonden. Maar dat is nou juist waarom ik zeg: laten we nu niet opnieuw gaan uitsluiten. In het voorjaar heeft u meegewerkt aan het stikstofpakket. Dat is heel goed en heel belangrijk. U heeft ook meegewerkt aan het energiepakket, waardoor we meer konden investeren in het isoleren van woning en waardoor de reiskostenvergoeding omhoog kon. Dat deed u niet alleen, maar ook samen met JA21.