Vragen en antwoorden over de voorgestelde aanbeveling inzake cardiovasculaire gezondheidscontroles

Waarom hebben we een EU-aanpak van cardiovasculaire gezondheidscontroles nodig?

Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak en handicap in de EU. Ze veroorzaken elk jaar 1,7 miljoen sterfgevallen, waardoor ongeveer 62 miljoen mensen rechtstreeks worden getroffen en de economie ongeveer 282 miljard euro kost. Vroege detectie en monitoring van risicofactoren zoals hoge bloeddruk, cholesterol, diabetes en obesitas kunnen helpen bij het voorkomen van hartaanvallen, beroertes en andere cardiovasculaire problemen. Minder dan de helft van de EU-lidstaten heeft echter cardiovasculaire gezondheidscontroles ingevoerd en hun benaderingen verschillen ook aanzienlijk.

Gecoördineerde EU-maatregelen op het gebied van gezondheidscontroles kunnen de lidstaten helpen bij het organiseren van empirisch onderbouwde en gerichte cardiovasculaire gezondheidscontroles. Dit zal ook helpen de ongelijkheden op het gebied van cardiovasculaire gezondheid binnen en tussen de lidstaten te verminderen en de nationale autoriteiten in staat stellen kennis en beste praktijken uit te wisselen.

De ontwerpaanbeveling van de Raad valt onder het Safe Hearts Plan dat de Commissie in december jongstleden heeft aangenomen.

Wat zijn de belangrijkste aanbevelingen aan de lidstaten in het voorstel?

In de voorgestelde aanbeveling worden de lidstaten opgeroepen nationale cardiovasculaire gezondheidscontroles te ontwikkelen en uit te voeren, op basis van de meest recente wetenschappelijke gegevens en deskundig advies, en aangepast aan de nationale omstandigheden. Het bevat empirisch onderbouwde aanbevelingen voor het ontwerpen en uitvoeren van gezondheidscontroles, waarbij wordt benadrukt dat deze toegankelijk en inclusief moeten zijn, met bijzondere aandacht voor mensen met een hoger risico en kwetsbare bevolkingsgroepen.

Het belang van billijke toegang tot screening wordt ook onderstreept. Bredere campagnes die dergelijke screenings in primaire en gemeenschapsinstellingen omvatten - zoals apotheken, lokale gemeenschapscentra, worden voorgesteld - evenals mobiele bezorgmodellen, zoals op marktplaatsen en winkelcentra. Dit zou de screening rechtstreeks bij de burgers brengen en het percentage vroegtijdige opsporing verbeteren, met name in plattelands- of achtergestelde gebieden.

In het voorstel wordt gewezen op het potentieel van digitale technologieën en gezondheidsgegevens om risicobeoordelingen, gezondheidscontroles en follow-upbehandelingen te verbeteren, alsook voor gepersonaliseerde preventieve benaderingen. Het pleit voor duidelijke communicatie en bewustmaking rond gezondheidscontroles, om de acceptatie ervan onder de algemene bevolking en meer gemarginaliseerde groepen te verbeteren.

Hoe kan de voorgestelde aanbeveling van de Raad inzake gezondheidscontroles bijdragen tot het bevorderen van innovatie en het versterken van het concurrentievermogen in de EU?

Het plan voor een veilig hart is in december 2025 aangenomen als onderdeel van een breder gezondheidspakket dat tot doel heeft de gezondheidssector in de EU innovatiever, concurrerender en veerkrachtiger te maken. De voorgestelde aanbeveling kan bijdragen door de economische last van hart- en vaatziekten te verminderen en de gezondheid van de beroepsbevolking in de EU te verbeteren.

Hart- en vaatziekten kosten de EU jaarlijks meer dan 282 miljard euro, waarvan 47 miljard euro aan productiviteitsverlies. Preventie en gezondheidsbevordering behoren tot de meest kosteneffectieve manieren om deze last aan te pakken. Volgens Health at a Glance: Europa 2024: elke euro die wordt geïnvesteerd in goed ontworpen volksgezondheidsinterventies kan tot 14 EUR aan economische voordelen opleveren.

Door risicofactoren zoals hoge bloeddruk, cholesterol en bloedsuikerspiegel eerder te identificeren, kunnen gezondheidscontroles ernstige ziekte, vroegtijdig overlijden en langdurige invaliditeit helpen voorkomen. Digitale instrumenten kunnen deze aanpak verder versterken. De Europese ruimte voor gezondheidsgegevens en initiatieven zoals het Europees netwerk voor cardiovasculaire gezondheidsgegevens en AI (CHAIN) zullen veilige toegang tot gezondheidsgegevens en tests in alle zorgomgevingen vergemakkelijken. Dit zal Europese innovatoren helpen om verder te gaan dan geïsoleerde proefprojecten en oplossingen met aantoonbare klinische waarde op te schalen.

Wie moet cardiovasculaire gezondheidscontroles hebben?

De strijd tegen hart- en vaatziekten gaat ons allemaal aan en gezondheidscontroles kunnen levens redden voor mensen van alle leeftijden. Sommige groepen lopen echter een hoger risico vanwege hun leeftijd, medische voorgeschiedenis of bestaande risicofactoren.  

Voor mensen jonger dan 35 jaar beveelt het voorstel ten minste één gezondheidscheck aan, inclusief metingen van bloeddruk, bloedsuikerspiegel en cholesterol. Meer geïndividualiseerde screening wordt voorgesteld wanneer er een familiegeschiedenis is van voortijdige hart- en vaatziekten of plotselinge hartdood.

Voor volwassenen van 35 tot 64 jaar worden ten minste om de vijf jaar systematische controles aanbevolen, en mogelijk vaker, afhankelijk van de aanwezige risicofactoren. Zij moeten een breder scala aan tests omvatten. Deze groep moet ook worden gecontroleerd op levensstijlfactoren, ademhalingsfunctie, reproductieve gezondheidsstatus, geestelijke gezondheid, niergezondheid, body mass index en tailleomtrek of taille-tot-hoogteverhouding, evenals medische en familiegeschiedenis.

Voor mensen van 65 jaar en ouder worden controles om de drie tot vijf jaar aanbevolen en kunnen aanvullende beoordelingen van de gezondheid van het hart omvatten, zoals elektrocardiogram- en polscontroles voor onder meer hartslag en ritme.

De voorgestelde aanbeveling biedt elke lidstaat flexibiliteit om zich aan te passen aan de nationale of regionale context, met inbegrip van ziektepatronen, ongelijkheden op gezondheidsgebied en genderverschillen.

Welke rol spelen digitale hulpmiddelen en gezondheidsgegevens?

Zoals voorzitter Von der Leyen in haar toespraak over de Staat van de Unie van 2026 benadrukte, moet artificiële intelligentie (AI) artsen mondiger maken en niet vervangen. Het is de ambitie van de Commissie om de gezondheidsgegevens en klinische expertise van Europa om te zetten in betere resultaten voor patiënten en een sterker Europees leiderschap op het gebied van gezondheidsinnovatie. De voorgestelde aanbeveling draagt bij tot deze ambitie.

In het voorstel wordt gewezen op de potentiële voordelen van het gebruik van digitale instrumenten en, waar passend, datagestuurde of op AI gebaseerde instrumenten voor gerichtere en doeltreffendere screening en analyse. Het benadrukt echter dat deze instrumenten op een empirisch onderbouwde manier moeten worden gebruikt, met passend menselijk toezicht en in overeenstemming met het EU-recht. Dit weerspiegelt de richting die in de AI-strategie voor de toepassing van AI is uitgestippeld om de invoering van AI in de gezondheidszorg aan te moedigen.

De Europese ruimte voor gezondheidsgegevens zal de toegang van patiënten en gezondheidswerkers tot relevante gezondheidsinformatie verbeteren en een betere risicobeoordeling en continuïteit van de zorg ondersteunen. Het zal ook veilig hergebruik van gezondheidsgegevens voor onderzoek en innovatie mogelijk maken, met inbegrip van de ontwikkeling en validatie van AI-instrumenten, en tegelijkertijd de rechten van personen beschermen.

Een ander belangrijk initiatief is het European Cardiovascular Health Data and AI Network (CHAIN). Dit is een vlaggenschipinitiatief inzake gegevens en digitalisering in het kader van het plan voor een veilig hart, met ongeveer 20 miljoen euro aan financiering uit het EU4Health-programma. Onder leiding van de European Society of Cardiology, een van de belangrijkste partners van de EU Screening Week, zal zij cardiovasculaire gegevens en expertise in heel Europa met elkaar verbinden om gezondheidswerkers te helpen betrouwbare instrumenten te gebruiken om risico's eerder vast te stellen en voor meer gepersonaliseerde preventie en zorg. Zij zal ook regelgevingsmodellen ontwikkelen voor de veilige en doeltreffende uitrol van AI-oplossingen in de gezondheidszorg.

Hoe zal de Commissie de lidstaten ondersteunen bij de uitvoering van de voorgestelde aanbeveling van de Raad?

De Commissie zal de proeftests en de geleidelijke uitrol van de voorgestelde aanbeveling in de lidstaten ondersteunen, waarbij de nadruk ligt op het identificeren van mensen die risico lopen voordat de symptomen zich ontwikkelen.  

Als onderdeel hiervan zal de Commissie een nieuw gemeenschappelijk optreden inzake levenslange preventie lanceren, ondersteund door de financiering van het EU4Health-programma om richtsnoeren en capaciteitsopbouw te ontwikkelen en te verstrekken voor de uitvoering van het plan voor een veilig hart.

Daarnaast zullen de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de lidstaten technische ondersteuning bieden via twee nieuwe door de EU gefinancierde projecten ter waarde van elk 2 miljoen EUR.

Tegen eind 2027 moet ook een door belanghebbenden geleid project – LENSES – van start gaan. Dit zal worden gefinancierd met 1,6 miljoen euro uit het EU4Health-programma en zal de lidstaten ondersteunen bij het vergroten van het bewustzijn en het ondersteunen van de gezondheidsgeletterdheid van de bevolking.

Wat is de wetenschappelijke basis voor de voorgestelde aanbeveling van de Raad?

De voorgestelde aanbeveling is gebaseerd op door de OESO en de WHO verzamelde gegevens. Dit omvat het door de EU gefinancierde verslag van de OESO over de toestand van de cardiovasculaire gezondheid in de Europese Unie, verslagen van de WHO en aanbevelingen van de European Society of Cardiology. Het is ook gebaseerd op de korte gids voor screening die de lidstaten hebben ontwikkeld in het kader van hun werkzaamheden in het kader van het gemeenschappelijk optreden inzake hart- en vaatziekten en diabetes (JACARDI). De oproep tot het indienen van gegevens over gezondheidscontroles op hart- en vaatziekten, die de Commissie in het voorjaar van 2026 heeft uitgevoerd, is ook meegenomen in de werkzaamheden ter voorbereiding van het voorstel.

Hoe ondersteunt de EU reeds de preventie en beheersing van hart- en vaatziekten?

De Commissie heeft meer dan 160 miljoen euro uit het EU4Health-programma geïnvesteerd om de lidstaten en belanghebbenden te ondersteunen bij het aanpakken van de last van hart- en vaatziekten en diabetes. Met name gezamenlijke acties van de lidstaten ter verbetering van de hartgezondheid in Europa (JA Prevent NCD en JA Jacard i) dragen bij tot de ontwikkeling van kennis en de uitwisseling van beste praktijken. 

Veel EU-landen hebben ook financiering ontvangen via de herstel- en veerkrachtfaciliteit om cardiovasculaire gezondheidscontroles op nationaal niveau te ontwikkelen. Bijvoorbeeld:

• Bulgarije is bezig met de renovatie en uitrusting van zes centra voor de diagnose en behandeling van specifieke hart- en vaatziekten in Sofia, Plovdiv, Varna en Pleven.
• Kroatië heeft cardiologische diensten gedigitaliseerd om de tijdige opsporing, behandeling en monitoring van hartgezondheidsproblemen van patiënten mogelijk te maken. Via het TeleCordis-project installeerde Kroatië medische en computerapparatuur in afgelegen en landelijke gebieden om patiënten te verbinden met telemedische gespecialiseerde centra en om een telecardiologische dienst te verlenen.
• Tsjechië heeft geïnvesteerd in nieuwe faciliteiten voor het Brno-centrum voor cardiovasculaire en transplantatiegeneeskunde en heeft een e-gezondheidsinfrastructuur opgezet, waaronder de oprichting van medische registers voor oncologische, cardiovasculaire en andere ziekten.
• Griekenland heeft Prolamvano ingevoerd, een nationaal screeningprogramma dat cardiovasculaire gezondheidscontroles aanbiedt aan 5,5 miljoen mensen in de leeftijd van 30 tot 70 jaar.