AIV over briefadvies Voedselzekerheid in een wankele wereld: een agenda voor Nederland

[0:00:00] Goedemorgen dames en heren, van harte welkom bij de technische briefing van de vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

[0:00:07] We hebben vandaag een presentatie van ongeveer 15 minuten van de AIV.

[0:00:11] En ik wil er dan ook van harten welkom heten mevrouw Corby, de heer Biermans, de Heer Oppewal en online is nog mevouw Verburg bij ons aangesloten.

[0:00:19] Zij zullen een presentatiedoening naast alle ruimte voor vragen.

[0:00:23] We gaan proberen de vragen kort en krachtig te houden zodat iedereen ook

[0:00:27] ...de gelegenheid krijgt om vragen te stellen.

[0:00:29] En aan de kant van de commissie hebben we mevrouw Kreuger van PRO... ...mevrouwe Van Ark van CDA, mevrouw Maas van de VVD... ...de heer Van Houwelingen van Forum voor Democratie... ...muffrouw Wiersma van de BBB en meneer Bamenga van D66.

[0:00:42] Dan wil ik graag u de mogelijkheid geven om een presentatie te geven.

[0:00:46] Ik weet niet wie van u gaat spreken.

[0:00:48] Mevrouwel, gaat u gaan.

[0:01:01] Die staat met autopech ergens in Noord-Holland nog, dus die redt het niet op tijd.

[0:01:08] Maar ik zal graag haar taken waarnemen.

[0:01:12] We hebben dit adviesrapport of het briefadvies geschreven op verzoek van de minister.

[0:01:20] Dat was een duidelijke adviesvraag.

[0:01:22] We bouwen daarbij voort op een eerder context.

[0:01:27] We haben eerder een advies uitgebracht over het mondiale zuiden...

[0:01:30] en over alle veranderingen in onze relatie met landen uit het mondiale zuiden.

[0:01:35] We hebben eerder een advies uitgebracht over de Afrika-strategie... en we hebben ook een advie uitgebreid over klimaatrechtvaardigheid... en alle onrechtvaardigheden die daarbij horen.

[0:01:47] Dus we bouwen wel voort op een bepaalde gedachtegang... en die is hopelijk goed verwoord in dit advies.

[0:01:54] Dat laat ik uiteraard aan u over.

[0:01:57] Allereerst, wat is het probleem?

[0:02:00] Het probleen is eigenlijk voedselonzekerheid in grote delen van de wereld.

[0:02:06] Als je kijkt naar de SDG's, de duurzame ontwikkelingsdoelen... ...nummer twee was zero hunger.

[0:02:16] Dat is absoluut niet op koers.

[0:02:19] Er is eerder meer honger dan minder hongerd.

[0:02:23] Laat staan, zero honger.

[0:02:27] Voedselzekerheid loopt in een aantal gebieden naar beneden.

[0:02:31] En dat ligt niet aan een absoluut tekort aan productie van voedsel.

[0:02:36] Maar het ligt eerder aan het gebrek aan toegang tot voedcel.

[0:02:42] Ofwel te duur ofwel dat het bewust onthouden wordt in oorlogsgebieden.

[0:02:46] De oorzaken daarvan, van de voedzelonzekerheden.

[0:02:51] Het zijn een aantal klassiekers, zeg maar infrastructuur niet op orde, geen koelinstallaties, geen wegen om oogsten te brengen naar verwerkingscapaciteit.

[0:03:03] Maar wat wij in dit advies geleerd hebben, uit alle interviews die we gehouden hebben, is dat verreweg de belangrijkste oorzaak van voedselonzekerheid is nu conflict.

[0:03:14] Er zijn een aantal grote internationale conflicten gaande.

[0:03:18] Naar Gaza is de hongerproblematiek natuurlijk heel erg duidelijk ook een bewuste strategie om mensen te onthouden van voedsel.

[0:03:28] Maar de Oekraïneoorlog, Sudan, al die zaken hebben een enorme invloed op de toegankelijkheid en op de prijs van voedsol.

[0:03:37] De straat van Homoes en die blokkades daar helpen ook niet.

[0:03:42] Kunstmest wordt er voor het komende seizoen een groot probleem.

[0:03:46] Dat is natuurlijk een heel belangrijke oorzaak van alle voedseltekorten die er zijn in de wereld.

[0:03:54] Daarnaast zijn er natuurlijk een aantal, ook algemenere mondiale problemen.

[0:04:00] Klimaatveranderingen, waardoor landbouwoogsten kunnen mislukken.

[0:04:06] Biodiversiteit die terugloopt.

[0:04:08] Al dat soort oorzaken zijn belangrijk.

[0:04:14] Dat leidde tot de adviesvraag die ons dus gesteld is.

[0:04:19] De regering vroeg ons of de voedselonzekerheid of het probleem van voedstekorten

[0:04:24] te koppelen aan Nederlandse belangen.

[0:04:28] Nederland zou kunnen helpen bij het verminderen van voedselonzekerheid en dat zou dan in lijn moeten zijn met Nederlandse Belangen of aan moeten sluiten bij Nederlandsebelangen.

[0:04:40] En die NederlandseBelangen worden dan economisch gedefinieerd maar ook

[0:04:45] Bijvoorbeeld rondom migratie.

[0:04:47] Het idee achter de adviesaanvraag is ook van als je nou investeert in voedselzekerheid, verminder je dan die migratiedruk.

[0:04:56] Wij zijn daar meer aan de slag gegaan.

[0:04:59] Heel veel interviews gehouden, heel veel mensen gesproken.

[0:05:02] Dat staat allemaal achter het rapport met wie we allemaal gesproven hebben.

[0:05:06] Maar onze eerste focus was ook een beetje om te kijken naar wat zijn nou die Nederlandse belangen.

[0:05:13] Je kunt zeggen het Nederlandse belang is export.

[0:05:16] Er zijn een aantal sectoren in de Nederlandse landbouwsector die het heel goed doen, exporteren.

[0:05:21] Dan kun je zeggen het is belangrijk om daar nog een schepje bovenop te doen bijvoorbeeld.

[0:05:25] Dus we wilden dat preciezer kijken naar de positie van Nederland.

[0:05:32] Allereerst is het heel positief om te benoemen dat voedsel een van de prioriteiten is binnen het bredere OS-beleid.

[0:05:43] Voedsel en water.

[0:05:44] En daar is ook best heel veel steun voor in de Kamer om die speerpunten van Nederland in ieder geval wel te blijven benoemd.

[0:05:54] Dus dat is heel positif.

[0:05:55] Ook heel mooi is dat Nederland een enorm grote exporteur is.

[0:06:00] Zaden, de zaadsector, de vleessector, melkproducten.

[0:06:05] Het gaat ook om kennis, het gaat om teelsystemen.

[0:06:08] Er is heel veel te exporteren van Nederland en dat is ook heel goed voor de economie.

[0:06:15] De andere kant is dat Nederland ook een hele grote importeur is.

[0:06:23] Vooral veevoeren dan, en dat is natuurlijk allemaal nodig om het vee te voeren.

[0:06:28] Dus dat is van belang om vast te houden.

[0:06:33] Er is dus heel veel optimisme of heel veel positief te melden over de Nederlandse landbouwsector, maar er zijn wel een paar kanttekeningen te maken.

[0:06:41] Allereerst is denk ik het succes van de Nederlandse landbouw gebaseerd op de wereld van gisteren.

[0:06:50] Of zelfs van eergisteren en niet zozeer op de werenld van vandaag.

[0:06:56] Ik begin misschien even bij eergasteren, de jaren 50-60, de opbouwen van de grote coöperaties in de landbousector.

[0:07:04] AFICO, AVB, COSUN, al die grote coöperaties hebben een oorsprong in die jaren.

[0:07:11] Met steun van de overheid zijn die coöneraties opgebouwd.

[0:07:15] En die waren een enorme motor voor de hele economische ontwikkeling van Nederland.

[0:07:23] Dankzij een goed functionerende landbouwsector kon de rest van Nederland zich heel goed ontwikkelen.

[0:07:28] Konden steden zich ontwkkelen, industrieën, noem maar op.

[0:07:31] Heel belangrijke basis denk ik voor Nederland, het organiserend vermogen van de landbouwsector.

[0:07:39] En ik denk dat we daar heel veel aan te danken hebben.

[0:07:42] Als je kijkt naar de wereld van gisteren, dan zie je dat die wereld... ...van die coöperaties eigenlijk een beetje wordt overgenomen door...

[0:07:48] Grote mondiale spelers en grote handelsketens.

[0:07:51] En dat is denk ik heel gunstig geweest voor Nederland.

[0:07:57] Nederland heeft zich daar binnen goed kunnen ontwikkelen en kunnen floreren.

[0:08:03] Het is denk wij, denkt de AIV in dit advies, wat minder gunstiger geweest dan voor Afrika.

[0:08:14] Die mondiale voedselketens hadden als groot voordeel dat het voedcel goedkoop toegankelijk is.

[0:08:21] Bijna overal kun je alle soorten voedzel kopen.

[0:08:26] Maar de schaduwkant daarvan is dat je in Afrika eigenlijk geen lokale landbouweconomie meer kunt opbouwen... ...als het voetsel al zo goedkoopt geïmporteerd kan worden...

[0:08:40] Ga je als boer zelf niet zitten werken op een stukje land waar je eigenlijk niks mee verdient.

[0:08:48] Dus dat is wel de schaduwkant van die mondiale ketens.

[0:08:53] De wereld van vandaag is eigenlijk weer voor een deel daar voorbij.

[0:08:57] En daar zien we de grote invloed van conflicten op de voedselvoorziening met alle geopolitieke risico's daaromheen.

[0:09:09] Voedsel schaarste, stijgende voedselprijzen hebben een enorme impact op de politieke stabiliteit in heel veel landen.

[0:09:17] En we denken dat dat iets is waar Nederland ook heel veel aandacht aan moet besteden.

[0:09:24] Daar komt dan bij klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit.

[0:09:28] En waardoor we met z'n allen kwetsbaar worden.

[0:09:32] De droogte heeft zelfs ook in Nederland grote gevolgen gehad.

[0:09:35] De uien in Zeeland zijn een stuk kleiner dan andere jaren.

[0:09:38] Ze zijn eigenlijk te klein voor de Nederlandse supermarkten, wordt gezegd in Zeeland.

[0:09:43] De opbrengst van ons grootste gewas, namelijk gas, is minder door de droogde.

[0:09:48] En dat zijn natuurlijk allemaal risico's.

[0:09:50] Waardoor je weer meer moet importeren aan veevoer en dat soort dingen...

[0:09:54] Die internationale mondiale verbondenheid van ketens is een groot goed, maar ook een risico.

[0:10:04] Dus onze conclusie is dat je op de mondiale agenda...

[0:10:11] voedselzekerheid veel nadrukkelijker moet agenderen.

[0:10:16] Je moet komen tot een gezamenlijke aanpak.

[0:10:20] Maar tegelijkertijd denken we dat het ontzettend belangrijk is om te investeren in de opbouw van regionale ketens

[0:10:28] En een regionale aanpak.

[0:10:29] Omdat dat de kwetsbaarheid vermindert en de veerkracht verbetert.

[0:10:37] We benoemen daarbij wel een aantal valkuilen die mogelijk zijn.

[0:10:41] Nederland kan heel veel bijdragen.

[0:10:43] Maar als Nederland te nauw focust op het eigen belang...

[0:10:46] Dan is daar ook een risico bij, want dan ben je eigenlijk ook bijna geen geloofwaardige partner meer.

[0:10:54] Er is ook een risko dat er te weinig aandacht is voor de context zoals klimaat en biodiversiteit.

[0:11:03] En dat je daardoor eigenlijk teveel op de korte termijn gaat handelen in plaats van het oog te houden op de lange termijn.

[0:11:12] We proberen dit zo concreet mogelijk te maken in een aantal aanbevelingen.

[0:11:16] Dat zijn er vijf.

[0:11:19] De eerste aanbeving is eigenlijk geef prioriteit aan een overkoepelende voedselstrategie en zorg dat voedcel hoog op de mondiale agenda komt.

[0:11:31] Er zijn genoeg fora voor.

[0:11:34] En ik denk dat dat ontzettend belangrijk is.

[0:11:39] In de tweede plaats is de aanbeveling dat Nederland zijn eigen belangen wat scherper...

[0:11:50] En wat nauwkeuriger moet gaan definiëren.

[0:11:53] Natuurlijk is er een korte termijn economisch belang, maar dat korte temijn economische belang moet in een lange termijn perspectief geplaatst worden.

[0:12:02] En daarbij moeten de valkuilen die ik zojuist noemde ook vermeden worden.

[0:12:10] Als Nederland zijn eigen belangen wat scherper en wat beter definieert, dan ben je ook een geloofwaardiger partner voor andere landen.

[0:12:18] En Nederland heeft nogmaals heel erg veel te bieden qua kennis, qua deelsystemen, ook qua producten.

[0:12:27] Maar je moet dat doen op een heel duidelijk geformuleerd eigenbelang.

[0:12:33] De derde aanbeveling specificeert wat meer de regionale aanpak.

[0:12:40] We zeggen dat Nederland als middelgrootland een soort coalities aan moet gaan en wederkerige partnerschappen moet zoeken in Azië, Afrika en Latijns-Amerika.

[0:12:52] Met een aantal kernlanden zou je die coalities kunnen aangaan.

[0:12:57] En ik denk dat Nederland kan meedenken.

[0:13:03] Kan ondersteunen, kan mee organiseren.

[0:13:08] Het innovatief organiserend verboog van Nederland is groot.

[0:13:11] En ik denk dat Nederland daar een hele belangrijke rol in kan hebben.

[0:13:16] Op basis, nogmaals, van de eigen belangen van Nederland, maar ook met een duidelijk oog voor de belangen von andere landen.

[0:13:25] Dan aanbeveling 4 gaat over Europa.

[0:13:28] Ik heb eigenlijk het woord Europa nog niet genoemd, maar het Nederlandse landbouwbeleid is natuurlijk helemaal ingebed in de Europese aanpak, die ook heel belangrijk is geweest voor de ontwikkeling van het Nederlandste landboudel.

[0:13:43] Hier denk ik dat die Global Gateway, het Europese initiatief om te investeren in een aantal landen,

[0:13:53] landen in Afrika en andere landen, een beetje naar analogie van de Chinese initiatieven.

[0:14:01] Ik denk dat die veel nadrukkelijker gericht zou moeten worden op voedsel.

[0:14:05] Het is nu erg gericht op energie en infrastructuur.

[0:14:09] Voedsel kan daar een hele belangrijke component voor zijn.

[0:14:14] En ik denk dat het belangrijk is dat Nederland binnen Europa goede coalities vormt.

[0:14:20] En ook gezamenlijk de boer opgaat om te kijken of het Europese beleid ook wat aangepast kan worden.

[0:14:30] Dan aanbeveling 5, focus weer op de mondiale agenda en hoe je daar concrete stappen kan zetten.

[0:14:38] Er zijn natuurlijk concrete mogelijkheden bij bevelen aan.

[0:14:44] een voedseldiplomatie-coalitie instellen... met bijvoorbeeld Brazilië, Zuid-Afrika, Canada, Marokko en Thailand.

[0:14:52] En die coalitie kan dan een soort katalysator zijn... voor de opbouw weer van regionale systemen.

[0:14:59] Maar vergeet vooral ook het effectiever maken van de VN-stellingen, van de FAO, een hele belangrijke organisatie.

[0:15:09] Die heeft natuurlijk ook veel taken te verrichten.

[0:15:13] Dus die mondiale en multilaterale aanpak blijft wat ons betreft ook van groot belang.

[0:15:22] Dus samenvattend een regionale aanpak gecombineerd met een mondiale aanpak.

[0:15:29] En daar pleit dit advies voor.

[0:15:34] Ik wou het hier in de eerste instantie even bellaten en misschien hebben collega's nog aanvullingen.

[0:15:42] Eigenlijk alleen maar complimenten.

[0:15:46] Dank je.

[0:15:47] Misschien goed om te zeggen dat u volgens mij ook de vervangende inleider bent, want uw collega het eigenlijk zou doen die dus met pech aan de weg staat.

[0:15:53] Dus inderdaad complimenten ook voor uw duidelijke verhaal.

[0:15:58] Even voor de vragen stellen.

[0:15:59] Mevrouw Corby is vicevoorzitter van de Commissie Europese Integratie.

[0:16:03] Meвrouw Verburg is lid van de Comissie Internationale Ontwikkeling.

[0:16:06] De heer Biermans is lid von de Commisie Mensenrecht en Internationele Rechtsorde.

[0:16:10] En de heer Oppenwal is raadsadviseur van de commissie internationale ontwikkelingen.

[0:16:13] Dus als u een vraag stelt dan kunt u hem adresseren aan het juiste

[0:16:17] aan de juiste persoon wellicht.

[0:16:19] Ik zou willen proberen dat u allemaal aan de gelegenheid wordt gesteld om twee vragen te stellen, maar dat kan alleen als u het politieke statement achterwege laat, een korte technische vraag stelt en ook een kort en krachtig antwoord wordt geformuleerd.

[0:16:29] Want anders redden we dat niet om iedereen twee vraggen te laten stellen.

[0:16:33] Dus ik zou willen beginnen aan mevrouw Kreuger.

[0:16:36] Dank u wel voorzitter en dank voor dit advies.

[0:16:39] Heel waardevol.

[0:16:40] We zijn als commissie net op werkbezoek geweest in Argentinië en Chili.

[0:16:45] In Argentinié ook natuurlijk een grote exporteur van landbouwproducten.

[0:16:48] En mijn vraag is over aanbeveling 4.

[0:16:51] Bevorder handels- en investeringsakkoorden die ruimte laten voor versterking en verduurzaming van regionale ketens.

[0:17:00] Kunt u wat meer duiding geven over welke risico's er zitten?

[0:17:05] En ook, dit gaat specifiek over handels- en investeringsakkoorden, maar hoe we ook moeten kijken naar bijvoorbeeld de WTO en de regels die daar zitten rond handel.

[0:17:14] Dus wat geeft u ons daarop mee?

[0:17:19] Wie van u wil deze vraag beantwoorden?

[0:17:27] Via de microfoon graag.

[0:17:30] Ja, sorry.

[0:17:31] We zien dat die globalisering toch onder druk staat.

[0:17:35] En de handelstromen door die afhankelijkheden.

[0:17:38] Dat meer landen en meer regio's toch ook kijken naar het afbouwen van afhankelijken.

[0:17:42] En het versterken van regionale ketens.

[0:17:46] En we zien natuurlijk ook dat vaak in handelsakkoorden.

[0:17:48] Dat juist voedsel vaak een zeer gevoelig punt is gebleken.

[0:17:51] Waardoor het ook erg lang duurt om die handelsakkorden te kunnen afsluiten.

[0:17:55] En in die zin is het wellicht interessant dat het recente akkoord met India...

[0:17:59] Juist de voedsel net een iets andere positie heeft gegeven en meer gefocust op het liberaliseren van kennis over landbouw, technologie, de zaden, etcetera.

[0:18:07] Maar niet per se alle voedselsstromen zelf.

[0:18:11] Nu hangt het natuurlijk af per regio en per akkoord, maar dat kan wellicht een mogelijkheid zijn.

[0:18:17] om sneller akkoorden af te kunnen sluiten die de handel in die kennis en technologie met name faciliteren, zodat regio's zelf hun eigen weerbare en autonome voedselsystemen kunnen opbouwen.

[0:18:35] Dank u wel, meneer Oppebal.

[0:18:36] Dan gaan we naar mevrouw Van Ark.

[0:18:40] Dank u wel voor dit mooie rapport.

[0:18:43] Allereerst, mijn vraag gaat eigenlijk over de rol die het Nederlands bedrijfsleven kan spelen.

[0:18:48] Bijvoorbeeld als het gaat om te helpen landen zich weerbaar te maken tegen droogte.

[0:18:55] Ziet u daar goede voorbeelden van?

[0:18:57] En zitten daar ook valkuilen bij?

[0:19:00] En ik denk dan aan bijvoorbeeld een valko kan zijn dat we bijvoorbeeld...

[0:19:03] ...lokale bedrijven misschien... ...daar uitstoten.

[0:19:07] Dus kunt u daar wat over zeggen van... ...doen we dat goed als Nederland die technologie brengen?

[0:19:12] En zitten daar ook valkuilen aan?

[0:19:16] Ik kijk wederom naar wie van u?

[0:19:18] Mevrouw Corby.

[0:19:22] Ja, valkhuilen zijn natuurlijk overal wel.

[0:19:24] Maar ik denk dat... ...Nederland heeft natuurlijk ontzettend veel kennis... ...op het gebied van...

[0:19:32] die waterbesparend zijn.

[0:19:36] Er zijn ontzettend grote verschillen.

[0:19:38] Als je een kilo tomaten produceert, heb je of honderden liters water nodig, of maar een paar liter.

[0:19:45] En daar maakt Nederland ontzekt veel verschil.

[0:19:47] Dus daar zit een enorme kans van Nederland om die kennis wel te gaan benutten.

[0:19:55] En de kansen voor het bedrijfsleven zijn natuurlijk die tilttechnieken.

[0:19:59] Niet zozeer het zelf gaan doen daar.

[0:20:05] Dus ik denk dat die valkuil wat dat betreft niet zo heel erg groot is.

[0:20:11] Het zijn toch vaak de lokale mensen die...

[0:20:14] die teelttechnieken gaan gebruiken.

[0:20:17] Een andere grote Nederlandse kracht zit in waterzuiveringstechnologie, het hergebruik van water.

[0:20:23] Dan gaat het om rioolwaterzuivering, maar ook om industrieel water of water dat komt vanuit de tuinbouwproductie.

[0:20:34] En die technologie is eigenlijk ook heel goed te exporteren, zonder dat je daarmee de lokale arbeidsmarkt of de lokane productiviteit heel erg gaat verstoren.

[0:20:49] De valkuil zit er wel in, dat is een beetje het traditionele probleem.

[0:20:55] in ontwikkelingssamenwerking.

[0:20:58] Dat je allerlei hele mooie technieken gaat exporteren, maar die vervolgens niet onderhouden worden of niet goed bediend worden of dat soort dingen.

[0:21:06] En dat is natuurlijk altijd een valkuil.

[0:21:07] Maar zolang je daar goed op beducht bent, kun je die valkkuil denk ik ook wel vermijden.

[0:21:13] Dus ik denk dat er omgaan met droogte en zorgvuldig waterbeheer, ik denk that daar Nederland een hele grote bijdrage in kan leveren.

[0:21:23] Dank u wel, mevrouw Corby.

[0:21:24] Er is nog een aanvulling van mevr.

[0:21:25] Verburg.

[0:21:30] Dank u voorzitter.

[0:21:32] Mevrouwe Corby heeft denk ik al goed gezegd.

[0:21:34] Wat ik nog wilde aanvullen is dat juist bijvoorbeeld inderdaad op het gebied van zaden kan het zo zijn dat daar lokale bedrijven ook zaden hebben die ook van lokale gewassen die tegen een goedkopere prijs beschikbaar zijn.

[0:21:50] Op het moment dat het gaat om gesubsidieerde programma's van de Nederlandse overheid.

[0:21:54] Is het inderdaad altijd heel goed te kijken.

[0:21:57] Wat is het ecosysteem lokaal?

[0:21:59] En hoe kunnen we ook zorgen dat we niet lokale bedrijven weg concurreren.

[0:22:04] Of boeren afhankelijk maken van deze duurdere zaden.

[0:22:07] Die dus inderдаad vanuit Nederland bijvoorbeeld moeten komen.

[0:22:11] Dus dat is een omgevingsanalyse die wel heel belangrijk is om te maken.

[0:22:14] Om de beste interventie te definiëren.

[0:22:19] Dank u wel.

[0:22:20] Dank voor de aanvulling.

[0:22:21] Dan gaan we naar mevrouw Maas.

[0:22:24] Dank voor... ...de uitgebreide toelichting.

[0:22:27] Heel interessant.

[0:22:29] Ik vroeg mij af, mevouw Corby... ...u vertelde dat het mogelijk is... ...dat er te veel focus op ons eigen belang... ...als Nederland.

[0:22:37] En u zei dat daar risico's aan zitten.

[0:22:39] Ik vraag mij af wat die risico dan zijn... ...en of u ook mogelijkheden ziet om zowel...

[0:22:43] rekening te houden met het Nederlandse belang... als tegelijkertijd ook met het belang van de landen waar we actief zijn.

[0:22:58] Ja, Nederlandse belangen en de risico's staan verbonden.

[0:23:04] Wij zeggen eigenlijk dat het risico is dat je het Nederlandse belang te nauw definieert als de exportbelangen van een paar grote ondernemingen in de landbouwsector.

[0:23:17] En dat is natuurlijk hartstikke fijn als bedrijven lekker kunnen exporteren.

[0:23:24] Maar de risico's kunnen zijn voor het importerende land, dat daarmee een soort kansen voor lokale producenten wordt ontnomen.

[0:23:37] Maar het risico is ook dat Nederland zich te veel vastdraait in het economisch model, wat eigenlijk van gisteren,

[0:23:48] Of in sommige gevallen zelfs van eergisteren is.

[0:23:50] En ik denk dat het voor Nederland ontzettend belangrijk is om de landbouwsector ook op vandaag te richten.

[0:23:59] Op de klimaatproblematiek, op de biodiversiteit, maar ook op een wereld van geopolitieke spanningen.

[0:24:06] Ik denk dat het ontzettend belangrijk is dat de ketens wat korter worden.

[0:24:13] Er is heel veel geschreven, een aantal jaren ging het vaak over voedselkilometers.

[0:24:18] Er werd uitgerekend dat een gemiddelde Nederlandse avondmaaltijd...

[0:24:24] Wat we om zes uur avonds eten.

[0:24:26] En dat hij 1600 kilometer heeft afgelegd.

[0:24:29] Alle ingrediënten bij elkaar.

[0:24:31] Die ketens zouden eigenlijk ook wat korter moeten.

[0:24:34] En juist die lange afstanden maken het kwetsbaar.

[0:24:37] Als Nederland zich te eenzijdig afhankelijk maakt.

[0:24:41] Een economisch model gericht op export naar weet ik wel wat voor verre landen.

[0:24:48] Dan maak je jezelf daarmee ook kwetsbaar.

[0:24:50] En ik denk dat het heel erg belangrijk is dat we ook in Europa...

[0:24:53] een soort regionale voedselsysteem opbouwen waarmee we onze strategische autonomie, onze kwetsbaarheid verminderen.

[0:25:03] Ik weet niet of daar nog... Ja, dank.

[0:25:06] Want dit was inderdaad ook de kern van de vraag die aan ons werd gesteld.

[0:25:09] En ik denk zeker dat dat samen kan gaan.

[0:25:12] En er kan ook een positief, dat zeggen we ook in het Mondiale Zuidenadvies, het wordt ook juist gewaardeerd aan de andere kant als je zegt waar je belangen zitten.

[0:25:19] Wat men zeker niet wil is dat het gevoel van het gaat allemaal over

[0:25:23] Mooie retorieken en helpen en samenwerken, maar onder de tafel zitten de belangen die je... Dus dan is het fijner als je die belangen ook gewoon eerlijk en transparant op tafel legt.

[0:25:32] En dan vervolgens op gelijkwaardige basis kijkt waar zit de complementariteit, waar zit het overlap, waar kunnen we op basis van die belallen samenwerpen.

[0:25:38] Dus dat is één.

[0:25:39] En twee is inderdaad dat het dan wel belangrijk is dat die belanden breed, dus zowel dat daar ook de mondiale publieke goederen, dat die expliciet onderdeel zijn van hoe je naar die belannen kijkt.

[0:25:48] En dus zeker ook inderduid dat lange termijn.

[0:25:51] En dat is denk ik ook vooral van die economische bril.

[0:25:53] Ik vond het bij het doen van het achtergrondwerk hiervoor toch ook fascinerend hoe er in Afrika, er wordt vaak gesproken over de malaise van de Afrikaanse landbouwsector, maar er gebeurt ook echt heel veel.

[0:26:03] Er is ook op heel veel plekken ontzettend veel dynamiek.

[0:26:06] En als je dat combineert met gewoon de verwachte bevolkingsgroei over de komende decennia, is dat echt waar de groei, als je gewoon een blik van 40, 50, 60 jaar...

[0:26:14] van de handel in voedsel en is de regionale handel... in Afrika waarschijnlijk.

[0:26:20] En om je daar lange termijn ook een rol te kunnen spelen... met je kennis en investeren in koeltechnologie of in zaden... is dat niet iets dat morgen meteen resultaat heeft?

[0:26:33] Het vergt dus ook het investeren... in institutionele relaties met maatschappelijk middenveld... zodat je investeert in die bredere relaties... ook vanuit je eigen lange termijnenbelang.

[0:26:46] Dank u wel.

[0:26:47] Dan ga ik naar de heer Van Houwelingen.

[0:26:49] Ja, dank.

[0:26:49] Toen ik de titel van het rapport las, voedselzekerheid in een wankele wereld, een agenda van Nederland, werd ik gelijk heel enthousiast.

[0:26:55] Ik heb het onmiddellijk geprint en toen dacht ik, dat gaat dan vast ook over Nederlands belang.

[0:26:59] Dus hoe is de voedselszekeriteit in Nederland geregeld bij stijgende voedseprijzen?

[0:27:03] En ja, dan toch mijn vraag, want als ik het dan inderdaad lees, dan in mijn ogen, in een of andere zin...

[0:27:07] een aanvulling op mijn buurvrouw, verdwijnt het hele Nederlandse Belang.

[0:27:10] Er had ook een rapport kunnen zijn geweest dat door bijvoorbeeld de WEM was geschreven.

[0:27:15] Dus ik zie het Nederlands Belang helemaal nergens terug in dit rapport.

[0:27:18] Dan is toch mijn vraag van, ja, hoe kan dat?

[0:27:21] Want het is natuurlijk wel de bedoeling, neem ik aan, dat u voor het Nederlandse Belangen staat.

[0:27:25] Dus het Nederlandse Voedselzeker, hoe kunnen we de boeren steunen, zoiets bijvoorbeeld.

[0:27:28] En ik zie er helemaal... Dus mijn vraag is eigenlijk heel kort samengevat van...

[0:27:32] Wat is het verschil eigenlijk tussen een rapport wat zou zijn geschreven als opdracht van nou, ga die SDG-agenda uitvoeren en een rapport vanuit het Nederlands Belang?

[0:27:38] Want ik zie hier, ik zie het echt niet met alle beste wil.

[0:27:42] De heer Van Houwelingen, het is wel de bedoeling dat we vooral technische vragen stellen.

[0:27:44] Dit heeft wel een iets wat politieke lading deze vraag, dus ik laat het vrij aan de insprekers om daar wel of niet een technisch antwoord op te geven.

[0:27:55] Het Nederlandse belang, zegt de heer Van Houwelingen, verdwijnt eigenlijk een beetje in het rapport.

[0:28:03] Wij hebben eigenlijk echt ons best gedaan om dat Nederlandse belangen niet te laten verdwijnen en het juiste te benoemen.

[0:28:10] Wij zien in het Nederlandse Belang ook het exportbelang en ook het belang van Nederlandse kennis benutten en exporteren.

[0:28:20] en te gelden maken.

[0:28:24] We gaan niet zomaar overal kennis uitdelen of innovatieve technieken weggeven, maar daar zit natuurlijk ook wel degelijk een soort economisch belang bij.

[0:28:36] Er zit in de Nederlandse landbouwsector natuurlijk ook een heel groot exportbelang, maar wij denken dat die exportbelangen veel meer op de regionale

[0:28:49] En met regionaal bedoel ik niet de Nederlandse provincies, maar eerder een soort Europese of Noordwest-Europese markt.

[0:28:57] En daar zou je natuurlijk ook heel erg op kunnen richten.

[0:28:59] Dat is ook het Nederlands belang om te kijken om die Nederlandse landbouwsector te voorzien van een goed verdienmodel.

[0:29:05] Met een soort duurzame landbouw methodes.

[0:29:09] Maar die wel degelijk een soort aftrek vinden.

[0:29:11] En die ook een bijdrage leveren aan de voedselzekerheid in Europa.

[0:29:16] Dus beide vinden we ontzettend belangrijk.

[0:29:19] En natuurlijk moet er ook een boterham te verdienen zijn voor de Nederlandse landbomen.

[0:29:26] Want anders loopt de landboud leeg.

[0:29:30] Dus het is ontzrettend belangrijk om wel heel goed te kijken naar...

[0:29:33] In de opbouw van die ketens, wie verdient nou wat?

[0:29:38] En heeft elke speler in die keten, of je nou leverancier bent van watertechnologie, van koelinstallaties, opslagfaciliteiten, transportbedrijven.

[0:29:50] Iedereen in die keten moet er ook iets aan kunnen verdienen.

[0:29:54] Maar in de eerste plaats natuurlijk ook de primaire sector, de landbouw.

[0:29:58] En je ziet in de landbauwsector dat heel veel van die ketens, de andere ketenpartners, een groter deel van de uiteindelijke opbrengst nemen.

[0:30:07] Ik denk dat het in het Nederlands belang is om ervoor te zorgen dat het verdienmodel van die landbousector

[0:30:13] wel op orde blijft en dat die landbouwsector ook misschien wat meer gaat richten op de regionale markt.

[0:30:20] En de kennis en de teelsysteem en dat soort dingen, dat zou je mondiaal kunnen exporteren.

[0:30:26] En dat zien we als het Nederlands belang om daar flink mee aan de gang te gaan.

[0:30:33] En daar kan de overheid ook een ondersteunende rol bij spelen.

[0:30:38] En als ik daar nog even aan mag toevoegen, zeg maar, het is denk ik heel erg in het Nederlans belang om het

[0:30:43] grotere beeld echt goed in de gaten te houden.

[0:30:46] En het interessante is, Nederland is daar ook goed in en er zijn ook heel veel additionele kansen.

[0:30:52] Inderdaad, voor bedrijven als NX Filtration of de puur waterfabrieken, schoonwaterfablieken in het oosten van het land, waar echt letterlijk partijen uit de hele wereld komen om te kijken van oké, hoe doen jullie dat en kunnen wij dat ook, mogen wij dat van jullie overnemen of die technologieën.

[0:31:09] Er is in Amerika een uitdrukking van hij zou goede verkopen, hij kan zand aan de Arabieren verkopen.

[0:31:16] En er is tot nu toe maar één iemand geweest die dat ook daadwerkelijk heeft gedaan.

[0:31:20] Dat was een Nederlandse ondernemer en die heeft topsoil kunnen verkopen naar het Midden-Oosten.

[0:31:24] Dus het Nederlands belang zit er echt wel diep in verboven.

[0:31:29] Dat zou ik willen tegenzetten.

[0:31:32] Dank u wel.

[0:31:32] Dan mag u allebei even de microfoon weer uitdoen.

[0:31:34] Anders kunnen we geen vragen meer stellen.

[0:31:36] Dan ga ik naar mevrouw Wiersma.

[0:31:39] Ja, dank u voorzitter.

[0:31:42] Ik moet wel heel eerlijk direct bekennen... zonder dat ik dat politiek wil maken... dat ik wel een beetje hetzelfde gevoel had.

[0:31:48] Want deze vraag is natuurlijk onder het vorige kabinet uitgezet.

[0:31:54] Ik weet het een en ander van de agenda destijds... van het vorig kabinet over de voedselagenda.

[0:32:01] Wat ik heel sterk vind in de brief is hoe geschetst wordt...

[0:32:05] wat eigenlijk het mondiale systeem en hoe dat samenhangt... ook met elkaar en wat voor kwetsbaarheden daarin zitten.

[0:32:11] Kunt u tot de vraag komen, mevrouw Wiersma?

[0:32:13] Wat ik me dan afvraag is, want dat hele voedsel-ecosysteem... dat heeft, en dat geeft mevouw Corby zojuist eigenlijk heel expliciet aan... hoe dat ook in Nederland...

[0:32:22] Heb je ook een voedselecosysteem, wat je dus robuust moet houden.

[0:32:27] En waar ik naar zoek is of er ook een kwantitatieve ondergrens te bepalen is.

[0:32:32] Omdat we op dit moment zien dat veel landbouw in Nederland wordt afgebouwd.

[0:32:35] En ik mis eigenlijk het bouwsteentje daarin van wat hebben we minimaal nodig om daarin belang te zijn.

[0:32:41] Want ook als je kennis wilt blijven exporteren...

[0:32:44] Dan heb je een soort kritische massa nodig in die landbouwsectoren om dat te kunnen blijven voorzien.

[0:32:52] Dank u wel voor uw vraag, mevrouw Wiersma.

[0:32:54] De vraag was aan de voorkant om geen statements te maken, maar een technische vraag te stellen aan de aanwezige gasten.

[0:33:00] Wie wil deze vraag beantwoorden?

[0:33:02] Ik zal eerst een aftrap doen, maar misschien zijn er aanvullingen mogelijk.

[0:33:09] Een kritische massa in Nederland.

[0:33:14] Ik denk dat u daar absoluut gelijk aan hebt.

[0:33:17] Het is ontzettend belangrijk als je de kennis wil laten floreren...

[0:33:23] moet er een soort basis zijn waarop die kennis wordt toegepast.

[0:33:25] En je kan wel zeggen, die kensnis in Wageningen kun je ook ontwikkelen en hem dan in Canada of in Zuid-Afrika gaan verkopen, maar het werkt toch veel beter als je het ook hier voor een deel ook uitprobeert en kijkt hoe het past in het systeem.

[0:33:43] De adviesvraag legt ook best wel sterk de nadruk op migratie.

[0:33:56] Het Nederlandse belang wordt ook gedefinieerd als een migratiebenang.

[0:34:00] Of eigenlijk een soort belang om de migratiedruk te verminderen.

[0:34:05] We hebben daar heel serieus naar gekeken en er is ook een passage aangeweid in het advies.

[0:34:11] En we zijn tot de conclusie gekomen dat het verband van migratie en voedselonzekerheid eigenlijk niet eenduidig is.

[0:34:20] Het gaat eigenlijk twee kanten op.

[0:34:22] Aan de ene kant is het in de hele geschiedenis duidelijk dat grote hongersnoden hebben altijd tot migratiestromen geleid.

[0:34:30] Kijk naar Ierland en de migratie naar de Verenigde Staten.

[0:34:33] Er zijn zoveel voorbeelden als we de geschiedenis ingaan dat dat heel duidelijk is.

[0:34:43] Maar de andere kant, vanuit die rendering zou je zeggen, investeer in voedselzekerheid in allerlei landen waar nu migranten vandaan komen en de migrantiedruk op Nederland vermindert.

[0:34:55] Maar de andere kant is ook, en dat hebben we ook onderbouwd in dit rapport, dat juist bij een toenemende welvaart of juist ook bij een verminderde voedselonzekerheid, dus toenemend voedselszekerheden, dat daar juist stimulansen voor migratie uit ontstaan.

[0:35:18] Omdat mensen iets meer welvaarts hebben en iets beter de route kunnen betalen en al dat soort dingen.

[0:35:25] behoefte krijgen aan allerlei welvaart.

[0:35:29] Het verband is niet eenduidig, het gaat twee kanten uit.

[0:35:34] Dus het is heel lastig om te zeggen, doe nou dit en investeren die in die landen.

[0:35:40] En er is geen migratiedruk meer.

[0:35:42] We hebben er wel naar gestocht, maar dat hebben we niet kunnen vinden in onze analyse.

[0:35:47] Maar misschien wil Jorrit dan wat verder, want jij bent daar veel mee bezig geweest.

[0:35:52] Ja, maar volgens mij heb je dat ook gezegd.

[0:35:55] Volgens mij heb je dat heel goed toegelicht.

[0:35:57] Het gaat inderdaad twee kanten op.

[0:36:00] En dat is ook een beetje met conflict.

[0:36:02] Je kunt zeggen, als er meer voedselzekerheid is, is er minder kans op conflict.

[0:36:07] Want dan leidt dat conflict tot interne vluchtelingenstromen en dan weer tot internationale vluchterlingenstromen.

[0:36:14] Maar ook daar, conflict is toch vaak...

[0:36:15] Voedsel kan een rol daarbij spelen, maar is toch zelden de enige factor.

[0:36:19] En als een conflict eenmaal is uitgebroken, dan is er uiteraard humanitaire voedsenhulp nodig...

[0:36:24] Dus vanuit dat perspectief, maar niet per se dat dat dan een oplossing biedt voor het conflict.

[0:36:29] Want het krijgt een interne logica en een lokale politieke dynamiek en daar komen dan andere dingen bij kijken.

[0:36:35] Dus dan is voedsel wel onderdeel ervan, maar het is te nauw om te stellen.

[0:36:38] Want dan door te investeren in voedselszekerheid dien je dan het belang van minder conflict.

[0:36:44] Dat is dan net kort door de bocht.

[0:36:48] Dank u wel.

[0:36:49] Dan gaan we naar de heer Bamenga.

[0:36:51] Dank u wel, voorzitter.

[0:36:52] Dank u voor het rapport.

[0:36:54] We zien dat de EU in rap tempo allerlei handelsverdragen aan het sluiten is, mondiaal.

[0:36:59] Mercosur, India, noem het maar op.

[0:37:02] U concludeert dat een regionale aanpak gecombineerd met een mondiale aanpak nodig is.

[0:37:09] In hoeverre dragen deze handels verdragen bij aan deze strategie?

[0:37:13] En in hoeverra dragen ze ook bij aan die voedselzekerheid wereldwijd?

[0:37:22] Er wordt hier gekeken naar mevrouw Verburg.

[0:37:29] Ik weet niet of u de vraag wil beantwoorden.

[0:37:32] Dat is goed.

[0:37:34] Dank u wel, voorzitter.

[0:37:36] Ja, ik denk er zijn twee aspecten eigenlijk die bijdragen aan de wereldwijde voedselzekerheid door het sluiten van dit soort verdragen.

[0:37:45] Enerzijds is denk ik het verdrag wat net gesloten is met India een heel mooi voorbeeld.

[0:37:51] Waarbij ook de mogelijkheid om gebruik te maken van kennis en kunde in voedselketens regionaal.

[0:38:02] Dus kennis and kunde van Europese bedrijven veel makkelijker wordt.

[0:38:07] Verwerkingsprocessen bijvoorbeeld, maar ook meer andere technologische input.

[0:38:13] Dus dat betekent dat daar een direct positief effect kan zijn.

[0:38:19] Ik denk dat het ook belangrijk is om te benadrukken dat we hebben die internationale productieketens gaan niet alleen één kant op.

[0:38:27] Dan heb je het ook over koffie, thee, tropisch fruit, palmolie.

[0:38:32] Thee is natuurlijk ook in India bijvoorbeeld een heel groot exportproduct.

[0:38:36] Dus dat zijn ook producten die uiteindelijk door dit soort verdragen wel weer makkelijker op duurzamer geproduceerd kunnen worden.

[0:38:45] En daardoor ook voor betere leveringszekerheid voor bedrijven die in Europa dit soort commodities importeren, beter toegankelijk kunnen blijven.

[0:38:58] Dank u wel.

[0:39:00] Dank u wel mevrouw Verburg.

[0:39:01] Dan hebben we inderdaad nog tijd voor een tweede ronde als u wederom de korte technische vragen wil stellen en dan gaan we dat nog redden voor elf uur.

[0:39:09] MevrouW Kreuger.

[0:39:10] Dank voorzitter.

[0:39:11] Ik las dat er eerder een advies is gegeven voor het verminderen van de ecologische voetafdruk.

[0:39:18] Om dat als geheel in 2050 te halveren.

[0:39:22] En dat daar vanaf is gestapt.

[0:39:26] Mijn vraag is eigenlijk, wat raadt u concreet aan om de ecoloogische voetafdruk van Nederland in het voedselsysteem te vermindern?

[0:39:36] Is dat weer zo'n doelstelling invoeren?

[0:39:37] Wat hoort daar dan bij?

[0:39:41] Om de ecologische voetafdruk te verminderen is het het meest logisch om de import van veevoer drastisch te verhinderen.

[0:39:53] En daar zijn allerlei voorstellen voor geweest om dat te doen.

[0:39:57] En daar dat iets duurder maken.

[0:40:00] Maar je moet natuurlijk ook denken van hoe gaat ons Nederlandse vee dan eten?

[0:40:05] Want het moet wel gevoerd worden, er moet wel voldoende gras zijn of andere voor winter toepassingen.

[0:40:12] Maar input van veevoer of minder is ontzettend belangrijk.

[0:40:18] Daarnaast is het denk ik heel belangrijk om toch voor te bouwen op die Europese agenda van duurzaamheidscriteria.

[0:40:25] Die duurzame criteria zijn in eerste instantie afgesproken rondom biobrandstoffen.

[0:40:30] werken daar inmiddels redelijk goed.

[0:40:34] Maar dat zijn natuurlijk ook door de nieuwe Europese regels, met die moeilijke afkorting, die richtlijn.

[0:40:42] Maar die zijn er natuurlijk ook om te zorgen dat de producenten daar wat eisen aan gesteld worden.

[0:40:49] Dat soort regelingen kunnen niet op grote sympathie rekenen in Latijns-Amerika of in andere delen van de wereld, niet in Maleisië of in Indonesië.

[0:40:59] Ik zie de hele discussie rondom palmolie.

[0:41:03] Maar ik denk dat daar juist de mondiale platforms voor zijn om die agenda wel door te zetten.

[0:41:08] En ja, de fout die Europa heeft gemaakt om het eenzijdig vanuit Europa op te leggen.

[0:41:14] En daar moet je denk ik helemaal vanaf.

[0:41:17] maar wel proberen die duurzaamheidsagenda mondiaal door te voeren, ook met steun van de landen Latijns-Amerika en Maleisië, Indonesië en noem maar op.

[0:41:30] Dus dat is denk ik het korte termijn en lange termijn antwoord.

[0:41:35] Dank u wel mevrouw Corby, u mag de microfoon even, ja dank u wel.

[0:41:38] Dan mevouw Van Ark.

[0:41:40] Ja, dank u wel.

[0:41:42] Mijn vraag gaat eigenlijk over de transitie van hulp naar handel.

[0:41:45] Daar zegt u ook een aantal dingen over in het rapport.

[0:41:48] U geeft ook aan dat bijvoorbeeld het een goed idee is of dat er succesvoorbeelden zijn te vinden waar Nederland echt investeert in lange termijn partnerschappen.

[0:41:59] Kunt u daar misschien op ingaan van wat zou er eigenlijk in het huidige beleid moeten veranderen en waar zouden we meer naartoe moeten als het gaat om die lange termijnaanpak?

[0:42:13] Dank voor de vraag.

[0:42:16] We zijn trouwens ook bezig met een advies op basis van een aanvraag over de toekomst van internationale samenwerking.

[0:42:20] Dus er komen dat soort zaken ook aan bod.

[0:42:26] Maar toch blijkt ook uit vele IOB-evaluaties dat het heel veel via kleine projecten gefragmenteerd en dat het op die manier moeilijk is om echt substantieel bij te dragen aan de

[0:42:39] institutionele versterking in die landen van het ministerie van Landbouw, van boerenorganisaties.

[0:42:45] Het is te versnipperd.

[0:42:46] Dus daarom zeggen we ook doe dat op basis van echt lange termijn partnerschappen.

[0:42:51] We noemen bijvoorbeeld dat er in Ethiopië daar met een agentschap, die hebben echt grote stappen gezet.

[0:42:58] Dat ligt heel erg aan de specifieke context.

[0:43:00] Dat is er ook niet altijd.

[0:43:03] Maar wel altijd die lange termijn institutionele component goed voor ogen houden.

[0:43:08] Ik heb toevallig zelf eerder lang op het Mozambicaanse ministerie van Landbouw mogen werken.

[0:43:14] En daar zag je ook dat als...

[0:43:17] dat de goede collega's eigenlijk meteen vaak weggingen naar een programmanagementunit van een wereldbankproject, van een GIZ-project.

[0:43:26] Die doen allemaal goede dingen, die programma's.

[0:43:28] Maar als dat ertoe leidt dat de institutionele capaciteit van zo'n ministerie daardoor op de lange termijn wordt uitgehold, dan ben je misschien ook weer niet goed bezig.

[0:43:37] Dus die institutionele component en lokale systemen versterken moet echt centraal staan.

[0:43:45] Dank u wel.

[0:43:46] Sorry, mevrouw Verburg wil er nog een aanvulling geven.

[0:43:50] Ja, dank u wel, ik denk dat het inderdaad heel belangrijk is en dat komt ook goed in ons rapport naar voren, dat je vanuit een langetermijn perspectief kijkt naar de partnerschappen.

[0:43:59] Dus waar je ziet dat het Nederlands belang dus explicieter gemaakt kan worden, kan ook het lokale belang explicietter gemaakt worden en kunnen we ook beter bij aansluiten op de lokale voedselstrategie.

[0:44:11] Dus daar zijn vaak ook plannen, daar zijn sectoren bijvoorbeeld die prioriteit krijgen van lokale overheden.

[0:44:19] Laten we dan ook in gelijkwaardige partnerschappen met een aantal landen echt investeren in deze hulp- en handelagenda en zorgen dat onze belangen duidelijk zijn, hun belangen en dat op basis van een gezamenlijke agenda we op langer termijn werken aan duurzame oplossingen.

[0:44:35] Dank je wel.

[0:44:36] Dank u wel voor de aanvulling, mevrouw Van Burg.

[0:44:39] Dan gaan we naar mevr.

[0:44:39] Maes.

[0:44:40] Ik dank u voor alle antwoorden... want ik moet zeggen dat ik het allemaal erg interessant vind en nuttig.

[0:44:46] Ik had nog een vraag aanvullen aan wat ik eerder vroeg.

[0:44:50] Ik zat nog even na te denken over die regionale voedselsystemen in Europa... en hoe dat zich dan verhoudt tot de mondiale markt... en wat je kan doen om bijvoorbeeld boeren in Afrika te helpen...

[0:45:02] Dat is eigenlijk mijn vraag.

[0:45:05] Hoe verhoudt dat zich tot elkaar?

[0:45:07] Want als ik denk aan regionale voedselsystemen en Europa versterken, dan denk ik ook aan de keten korter maken en kijken hoe je meer gebruik kan maken van wat er in Europa allemaal geproduceerd wordt.

[0:45:18] En tegelijkertijd, als je in Afrika echt voor schaalvergroting wil zorgen, dan betekent dat natuurlijk ook dat er meer export vanuit Afrika komt.

[0:45:27] En is dat dan wat we willen?

[0:45:30] Of hoe ziet u de toekomst van die Afrikaanse boer voor zich?

[0:45:37] Misschien is het goed om hier het voorbeeld van Senegal te noemen, met uien.

[0:45:43] Complementaire seizoenen is denk ik heel erg belangrijk.

[0:45:49] De uienoogst in Nederland valt niet samen met de uienoorlog in Senegal.

[0:45:55] Daar kun je natuurlijk een soort bilaterale afspraken over maken en dat is ook gebeurd.

[0:46:02] maar ik weet het niet helemaal zeker, maar ik denk dat het ook wel bergt.

[0:46:07] Maar zulke partnerschappen kun je natuurlijk ook afsluiten.

[0:46:11] Regionale voedselsystemen betekent niet... dat alles alleen maar uit Europa zou moeten komen.

[0:46:17] Maar ik denk... dat je een beetje zo eens moet bekijken... zoals de discussie over strategische autonomie.

[0:46:25] Dat je moet kijken hoe je... in ieder geval een soort diversificatie van partners hebt...

[0:46:32] Waardoor je in principe minder kwetsbaar bent, maar waardoor ook die partners daar een goede boterham aan kunnen verdienen.

[0:46:41] Ik denk dat dat een soort wederzijds belang is.

[0:46:44] En dat kan onderdeel zijn van die regionale voedselsystemen.

[0:46:49] En daar is denk ik van belang om daar verder over na te denken welke partnerschappen, welke modellen goed werken.

[0:46:58] En daar zijn denk ik wel voorbeelden van om dat goed te doen.

[0:47:04] En zoals net al werd gezegd, je kunt helpen bij het verder ontwikkelen van de markt in Afrika en daar kun je ook.

[0:47:13] ondersteuning leveren in het verbeteren van die logistieke ketens en weet ik wat meer.

[0:47:19] Dat helpt natuurlijk ook.

[0:47:21] En dan mevrouw Verburg, ook nog een korte aanvulling?

[0:47:24] Ja, een korta aanvuling is dat het grootste deel van het voedsel in Afrika wordt lokaal geproduceerd en geconsumeerd.

[0:47:31] Dus eigenlijk de grootste uitdaging voor Afrika is straks om hun eigen bevolking überhaupt te kunnen voeden, omdat zij ook uitdijende steden hebben.

[0:47:40] Dus daar is ongelooflijk veel versnelling en ook schaalsvergroting inderdaad nodig om hun eigen bevolking eigenlijk in Afrika van een basisvoedselverzekerheid te kunnen voorzien.

[0:47:52] Dus het is denk ik niet zozeer dat straks Afrika voedsel gaat produceren naast Afrika.

[0:47:57] De tropische gewassen die wij hier niet kunnen produceren voor de Europese markt.

[0:48:02] Maar het is meer dat wij eigenlijk die voedseltransitie in Afrika ook kunnen supporten.

[0:48:08] Doordat wij daar inderdaad de technologie bijvoorbeeld die die schaalvergroting mogelijk maken ook actief kunnen ondersteunen.

[0:48:14] Dus wat dat betreft zou dat ook een win-win situatie weer kunnen zijn met die lange termijn strategie ingedacht.

[0:48:22] Dank u wel.

[0:48:23] Dan gaan we naar de heer Van Houwelingen.

[0:48:25] Ja, dank.

[0:48:26] U zegt van nou, we hebben wel degelijk op het Nederlands Belang gelet, de vervolgvraag, maar als ik dan de aanbevelingen lees, dan bijvoorbeeld de eerste aanbeveiling, van nou wat net ook werd gezegd, het verminderen van de ecologische voedafdruk van het Nederlandse voedselsysteem, dat is natuurlijk in lijn ongetwijfeld met agenda 2030, die omstreden agenda waar we heel erg tegen zijn trouwens, maar

[0:48:44] Hoe kan dat nou, dit is voor mij een raadsel, dus het is mijn hele concrete technische vraag, voorzitter.

[0:48:48] Hoe kan nou het verminderen eigenlijk van onze boeren, dus die ecologische voetafdruk, hoe kan dat dan goed zijn in het belang zijn van de Nederlandse voedselzekerheid?

[0:48:55] Want dat lijkt me juist helemaal aan tegengesteld te zijn, toch?

[0:48:58] Dus ja, als je voedselszekerheden wil hebben in Nederland, dan moet je veel boeren hebben.

[0:49:01] Dat is geen vraag meer.

[0:49:03] Wie van u wil deze vraag beantwoorden?

[0:49:08] Eh...

[0:49:11] Die ecologische voetafdruk verminderen is natuurlijk ontzettend belangrijk, maar die zit voor een heel groot deel ook buiten Nederland, voor een deel binnen Nederland.

[0:49:20] Maar je kunt binnen Nederland heel veel doen om de ecologisch voet afdruk te vermindern, maar het grootste gedeelte van die ecologischer voetabdruk is buiten nederland.

[0:49:29] En daar werd net over gehad op vraag van mevrouw Kreuger wat je eraan kan doen om die ecoloogische voetafdruk

[0:49:37] En dat is niet per se, of eigenlijk helemaal niet, tegen het belang van de Nederlandse landbouwsector.

[0:49:48] Het minder veevoer importeren betekent ook dat je het vee voer ook elders in Europa moet gaan produceren om zo in ieder geval wel voldoende voer voor je vee te hebben.

[0:50:03] Het gaat niet tegen het Nederlandse of het Europese belang in.

[0:50:08] Het gaat misschien tegen het exportbelang van een aantal Latijns-Amerikaanse landen in, dat wel.

[0:50:16] Maar in die zin is het goed om daar heel helder over te zijn.

[0:50:22] En dan nog een aanvinding van mevrouw Verburg.

[0:50:29] Dat was nog de vorige vraag.

[0:50:32] Oh nee, dat hoeft niet hoor.

[0:50:36] Ja.

[0:50:36] Een kleine aanvulling van mij dan nog.

[0:50:39] Eén van de dingen die je nu in Nederland ziet is het uitputten van de grond.

[0:50:43] Dat leidt tot wel hele grote uitdagingen.

[0:50:46] En daar kun je ook op inzetten en zorgen dat dat voor de lange termijn en de toekomst toe ook...

[0:50:54] Dat is echt wel in ons belang dat dat ook gewoon blijft werken.

[0:50:59] Dank u wel.

[0:51:00] Dan mevrouw Wiersma.

[0:51:03] Ik zou heel veel vragen willen stellen, maar ik heb er nog eentje.

[0:51:09] Ik hoor over het verminderen van de ecologische voetafdruk door het verhinderen van import van veevoer.

[0:51:16] Maar hier de productie reduceren betekent niet dat dat mondiaal hetzelfde is.

[0:51:23] Wat zijn de trade-offs als je dat zou doen?

[0:51:30] Omdat er vraag is naar een product, dus komt dan de productie elders weer terug?

[0:51:35] En wat betekent dat dan voor de ecologische voetafdruk mondiaal?

[0:51:42] Je ziet altijd verschuivingen.

[0:51:44] Als Nederland minder veevoer importeert...

[0:51:50] gaat die productie in Latijns-Amerika, die wordt ergens anders naartoe geëxporteerd.

[0:51:56] En misschien dat we hele mondiale voetafdruk daardoor niet verbinden.

[0:52:03] Dat heet het indirect land use change.

[0:52:06] Als je één ding goed probeert te doen vanuit Nederland of vanuit Europa, dan zie je dat de exporteurs...

[0:52:13] onmiddellijk hun blik verleggen naar China of ik noem maar wat.

[0:52:22] Maar niettemin is het van belang om te proberen, daarnaar te streven, om in Europa, in Nederland en Noordwest-Europa misschien om te beginnen, maar in ieder geval een soort voedselsysteem te creëren waardoor we onszelf weerbaar maken.

[0:52:39] resilient, veerkrachtig, al dat soort woorden zijn daarbij nodig.

[0:52:45] En dat doet op een manier die, wat Maarten zojuist zei, de bodem niet uitput, maar ook een soort basis legt voor een lange termijn landbouweconomisch model.

[0:52:59] Dank u wel.

[0:53:00] Dan gaan we naar de heer Bamenga.

[0:53:03] Ja, dank u wel, voorzitter.

[0:53:05] Ik dacht dat het mevrouw Corbet was, die...

[0:53:08] eerder heeft gezegd

[0:53:10] dat er in Afrika geen ideale landbouweconomie opgebouwd kan worden... omdat voedsel zo goedkoop is.

[0:53:18] Ik weet niet of u dat nader zou kunnen toelichten.

[0:53:21] En u gaf ook aan, het voorbeeld van Senegal en uien... dat de oosten niet samenvallen met bijvoorbeeld in Nederland... en dat daar beter in misschien afspraken gemaakt over kunnen worden.

[0:53:36] Ik vroeg me af in hoeverre dat, zeg maar...

[0:53:40] Dan heb je voedselzekerheid meer als doel, bij wijze van spreken.

[0:53:45] Terwijl ik me ook kan voorstellen dat mensen eerder winst als doelpunt hebben.

[0:53:51] En hoe je die twee samen kunt combineren of misschien is dat niet erg samen te combiner.

[0:53:56] Ik hoor graag meer.

[0:54:00] Ja, belangrijke vraag.

[0:54:02] In ieder geval is het...

[0:54:07] We hebben het gehad aan het begin over de wereld van eergisteren en gisteren.

[0:54:13] In de werelden van eергisteren konden landen binnen een relatief besloten systeem hun eigen landbouweconomie opbouwen.

[0:54:22] En die kans is in de werel van gister met de grote mondiale ketens voor Afrika veel moeilijker geworden.

[0:54:30] En daar moet je wat aan doen.

[0:54:32] En daar zijn, wat je nou ziet, dat er de naaste twintig jaar was dat grote AGA-initiatief in Afrika, met grote investeringen van Bill Gates en van anderen, om te proberen diezelfde landbouw, inclusief de groene revolutie die we hebben doorgemaakt, om die te implementeren in Africa.

[0:54:57] En dat is nu mogelijk.

[0:54:58] best heel veel kritiek op, omdat dat in die context toch eigenlijk veel minder werkt.

[0:55:04] Dus je moet toch naar wat minder nadruk op de grote mondiale ketens en meer naar de regionale spelers en te proberen te zorgen dat iedereen, elke schakel in de keten,

[0:55:22] daar een behoorlijke boterham aan verdienen.

[0:55:25] En dat is best een moeilijke opgave en daar proberen we in dit rapport in ieder geval een aantal aanzetten voor te geven.

[0:55:31] Maar het is inderdaad heel erg moeilijk omdat die aanwezigheid van goedkoop voedsel overal, wat een heel groot goed is voor heel veel mensen, maar tegelijkertijd ook een soort remmende werking heeft op de ontwikkeling van de eigen productie.

[0:55:48] Maar ik denk dat we

[0:55:49] ook door de ontwikkelingen die er zijn, door alle belemmeringen die er met conflicten zijn, maar ook klimaat en al dat soort dingen, dat er wereldwijd initiatieven zijn om de eigen regionale of nationale voedselzekerheid te verbeteren en juist te investeren in dit soort toch wat kortere ketens, waardoor er ook kansen zijn voor de landbouwsector in andere landen.

[0:56:18] Een hele kleine toevoeging.

[0:56:21] We krijgen natuurlijk nu een super El Nino.

[0:56:23] En dat klinkt eigenlijk wel heel mooi, maar dat is het helemaal niet.

[0:56:29] En dan gaat echt wel de problemen op het gebied van voedsel mondiaal echt vergroten.

[0:56:36] En ook hier in dit land...

[0:56:40] extra inflatie of voedselprijzen.

[0:56:43] En dat gaat er nu allemaal aankomen.

[0:56:45] Dus ik zou echt heel erg de Kamerleden ook willen oproepen... om dat eerste punt nou eens even echt goed bij de horens te vatten... en die nationale voedselsstrategie uit te werken.

[0:56:57] Want die is echt nodig.

[0:56:59] En daarin kun je echt een hoop van deze vraagstukken... gewoon, zeg maar, alle kwaad adresseren.

[0:57:07] Dank u wel voor uw beantwoordelijke vraag en voor het stellen van de vragen.

[0:57:11] Ik heb nog één procedurele vraag.

[0:57:13] U heeft het rapport aangeboden aan het kabinet.

[0:57:15] Bent u op de hoogte of er ook een kabinetsreactie komt richting de Kamer en richting uw wellicht?

[0:57:23] Die moet altijd komen en die komt eigenlijk ook altijd.

[0:57:27] Niet altijd in de gestelde termijn, maar dat maakt niet zo heel veel uit.

[0:57:31] Als die maar komt.

[0:57:33] Wanneer verwachten wij de kabinettsreacties?

[0:57:36] Wat weet jij?

[0:57:36] Zeer binnenkort.

[0:57:38] Ik weet dat ze ermee bezig zijn.

[0:57:41] Akkoord, dan houden we dat in de gaten.

[0:57:43] Nogmaals hartelijk dank voor uw aanwezigheid en beantwoorden van de vragen.

[0:57:45] Ik wens u allen een hele fijne dag verder vandaag en ook voor mevrouw Verburg thuis.

[0:57:49] Dank u wel.